Terug

Staat van de oorlog in Europa en ingelaste buitengewone Europese top van 6 maart 2025

Debat over de staat van de oorlog in Europa en over de ingelaste buitengewone Europese top van 6 maart 2025

5 maart 2025

AI-samenvatting

Samenvatting

In het debat werden Palestina en Israël ter sprake gebracht door DENK en Partij voor de Dieren. DENK-fractievoorzitter Van Baarle stelde dat sinds zondag de humanitaire hulp naar Gaza door Israël is afgesloten en karakteriseerde dit als een oorlogsmisdaad waarbij honger als wapen wordt ingezet. Hij riep de regering op dit onderwerp tijdens de Europese Raad van 6 maart aan de orde te stellen. Partij voor de Dieren-fractievertegenwoordigster Mevrouw Teunissen betoogde dat westerse landen die zich op internationaal recht beroepen voor Oekraïne, hetzelfde recht moeten toepassen op Israël en oorlogsmisdadiger Netanyahu moeten veroordelen, vergelijkbaar met Poetin.

Van Baarle diende een motie in (nr. 2210) waarin hij de regering verzocht tijdens de Europese top maximale Europese druk uit te oefenen op Israël om de blokkade van Gaza op te heffen, stellende dat honger nooit als wapen mag worden ingezet. De motie werd mede ingediend door SP-fractievoorzitter Dijk. Er was geen directe reactie van het kabinet op deze specifieke punten opgenomen in het debatverslag.

AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.

Beloften

Toezeggingen

1
  • Afgedaan voor 17 maart 2025

    De minister-president zegt toe de Kamer een analyse te sturen, waarin wordt ingegaan op de voor- en nadelen van gezamenlijke schulduitgifte voor extra defensie-uitgaven.

    Schoof, H.W.M. · Minister-president, minister van Algemene Zaken

Document

Verslag

19 sprekers · 427 bijdragen

Relevant

Staat van de oorlog in Europa en ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

Staat van de oorlog in Europa en ingelaste buitengewone

Europese top van 6 maart 2025

Aan de orde is het debat over de staat van de oorlog in

Europa en de ingelaste buitengewone Europese top van 6

maart 2025.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen. Aan de orde is het debat over de staat van

Europa en over de ingelaste buitengewone Europese top

van 6 maart; dat is morgen. Een hartelijk woord van welkom

aan de minister-president, de minister van Defensie en de

minister van Buitenlandse Zaken. A special word of welcome to the chargé d'affaires from Ukraine, mister Anatolii

Solovei; good to see you again. You're here every two

weeks and you're welcome as always.

Ik geef het woord als eerste graag aan de heer Jetten van

de fractie van D66. Hij heeft zoals iedereen vier minuten

spreektijd. Het woord is aan hem.

D66De heer JettenD66

Voorzitter. Terwijl de troepen van Poetin dag en nacht

Oekraïne aanvallen, stopt de Amerikaanse president met

het leveren van wapens en het delen van satellietbeelden.

Daarmee zet hij de veiligheid van miljoenen mensen in

Oekraïne, Europa en Nederland op het spel. De komende

weken zijn allesbepalend voor onze vrijheid, veiligheid en

welvaart. De vraag is: laten we ons dan intimideren door

Poetin en Trump of nemen we het heft in eigen handen?

Deze tijd vraagt om leiderschap. Het is goed dat de premier

aanwezig is bij top na top, maar het is niet goed als hij

aankomt met lege handen en terugkomt zonder iets concreets toe te zeggen. Andere leiders zijn luid en duidelijk:

Noorwegen, Spanje, het VK, Zweden, Finland, Denemarken,

Estland, Canada en Ierland geven Oekraïne nieuwe steun.

Het is dus hoog tijd dat ook Nederland meer doet, want

Trump en Poetin wachten niet op het kabinet. Die afwachtende houding is ook onnodig, want een grote meerderheid

van de Tweede Kamer en 70% van de Nederlanders wil

meer Oekraïnesteun en meer Europese defensie. Daarom

vraag ik de minister-president: steunt hij ReArm Europe om

te investeren in Europese defensie? Sluit Nederland zich

aan bij coalition of the willing voor een mogelijke vredesmacht? En staat Nederland zonder taboes open voor de

Europese actie die nu nodig is?

Dat gaat verder dan alleen wapens. Tijdens mijn bezoek

aan Oekraïne kreeg ik tientallen suggesties voor hoe we

direct kunnen helpen, zoals met een betere bloedbank of

meer medische hulpmiddelen. Eigenlijk kan elke minister

van dit kabinet het verschil maken. Ik zal een overzicht met

echt tientallen concrete acties aan u overhandigen.

Voor D66 is de koers helder. Een sterk Europa is juist nu in

het belang van Nederland. Laten we daarom snel fors meer

investeren in onze defensie. Dat biedt niet alleen meer veiligheid, maar ook meer banen, meer innovatie bij onze

bedrijven en meer welvaart voor Nederlanders. Die toekomst van Europa wordt nu en in de komende weken

bepaald, niet alleen militair, maar ook politiek en economisch.

Dat vraagt dus ook om een andere Europakoers van het

kabinet. Niet minder, maar juist meer internationale

samenwerking. Niet minder, maar meer vrije handel, zodat

Nederlandse bedrijven geld kunnen verdienen. Niet minder,

maar meer serieus klimaatbeleid, zodat we onafhankelijk

zijn in onze energievoorziening. En niet krenterig doen over

de Europese begroting, maar zorgen voor een sterk Europa.

Graag een reactie van de premier op de inzet van dit kabinet

in Europa, want het hoofdlijnenakkoord is hopeloos achterhaald.

Voorzitter. De afgelopen weken werd duidelijk — ik zei het

net ook al — dat een grote meerderheid van de Nederlanders en een grote meerderheid van deze Tweede Kamer

meer steun wil voor Oekraïne en voor een sterke Europese

defensie. Deze Kamer gaf de premier nog geen twee weken

geleden een ruim mandaat tot actie. En toch zien we een

kabinet dat op eieren loopt. Heel veel Nederlanders vragen

zich af: hoe kan dat? De olifant in de Kamer zit daar: Geert

Wilders. Wil het kabinet echt iets betekenen, laat dan niet

Wilders of de BBB het tempo bepalen, want we hebben

geen tijd te verliezen. Ga concreet aan de slag met de historische opdracht die nu op u als kabinet rust. De Kamer

en het land zijn verenigd, dus doe wat nodig is.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Timmermans van de fractie GroenLinks-Partij van de Arbeid.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Dank u wel, voorzitter. Op dit moment zijn er heel veel

mensen in ons land en in heel Europa die zich heel veel

zorgen maken over de veiligheidssituatie. Ik zeg u ook

vanuit mijn persoonlijke ervaring dat ik mij in alle jaren dat

ik al werk, nog nooit zoveel zorgen heb gemaakt over onze

veiligheid als nu. Ik vind dat we een collectieve verantwoordelijkheid hebben om dat probleem te adresseren en ervoor

te zorgen dat onze veiligheid beter gegarandeerd wordt,

dat we de maatregelen nemen die nodig zijn om ervoor te

zorgen dat Nederlanders en andere Europeanen weten dat

ze niet bedreigd worden door een agressieve Poetin.

Dat begint met meer steun voor Oekraïne. Meer steun voor

Oekraïne, nu. Ik roep het kabinet op, want u heeft een ruim

mandaat van deze Kamer, zoals de heer Jetten terecht zegt,

om naar voren te stappen. Volg het voorbeeld van de landen

die de heer Jetten net opnoemde en doe meer dan wat u

tot nu toe hebt gedaan. Uw woorden zijn goed, nu nog uw

daden.

Ik voel me vandaag geroepen om hier niet partijpolitiek te

gaan scherpslijpen. Daarvoor is de situatie te ernstig. Ik wil

mijn best doen om namens GroenLinks-Partij van de Arbeid

u ook te steunen in de stappen die u nu zult moeten nemen.

Het is toch onvoorstelbaar dat een Amerikaanse president

zomaar besluit, van de ene op de andere dag, geen inlichtingen meer te delen met Oekraïne? Onvoorstelbaar, want

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-1

dat heeft onmiddellijk effect. Als je zegt: we stoppen met

wapenleveranties, dan duurt het nog even voordat dat echt

effect heeft. Maar stoppen met inlichtingen delen betekent

dat de Russen nog veel meer ongestraft steden kunnen

bereiken met hun aanvallen, nog veel meer ongestraft

aanvallen kunnen uitvoeren op delen van het front, zonder

dat Oekraïne enige waarschuwing of voldoende waarschuwing krijgt. Direct hulp aan Poetin is dit, ik kan het niet

anders omschrijven. En dat betekent dat onze verantwoordelijkheid iedere dag nog groter wordt.

Het feit dat de Amerikaanse president bereid is om een

handelsoorlog, want dat is het, te beginnen met de

belangrijkste bondgenoot die ze hebben, namelijk Canada,

om dat land op de knieën te dwingen, is genoeg aanwijzing

voor wat het voor Europa kan betekenen. Als hij bereid is

dat tegen Canada te doen, wat is hij dan bereid te doen

tegen Europa? Dus op dit moment is Europese samenwerking geen luxe meer, maar een verplichting voor ons allemaal. Op dit moment hoop ik dat we van het kabinet kunnen

verwachten dat het met een duidelijke boodschap naar de

Europese top gaat en zegt: wij weten dat we collectief meer

zullen moeten doen; mevrouw Von der Leyen, dat deel van

uw plan bevalt ons en dat deel niet. Ik roep de ministerpresident op om daar vanavond helder over te zijn, zodat

we precies weten met welke boodschap u namens ons naar

Brussel gaat.

Het is ook belangrijk dat we zo snel mogelijk weten wat u

van plan bent met onze defensie. GroenLinks-Partij van de

Arbeid staat namelijk klaar om ook meer geld ter beschikking te stellen voor onze defensie-inspanningen. Daar zijn

wij toe bereid. Alles wat nodig is, zullen we steunen. Maar

daar is wel een plan voor nodig, zodat we weten waar het

aan wordt uitgegeven, waar de gaten zijn die we moeten

vullen en hoe we dat gaan doen, ook op personeelsgebied.

Ik moet zeggen dat de minister op dat punt wel duidelijk is

geweest, maar we hebben wel behoefte aan een plan. Extra

middelen voor Oekraïne zijn nu dringend nodig. Dat kan

niet wachten op de Voorjaarsnota. Dat zal veel sneller

moeten gebeuren.

Ook moeten we nadenken over industriebeleid dat ertoe

leidt dat we boven de nationale grenzen in Europa nieuwe

defensie-industrieën opbouwen waar we onderdeel van

zijn. De staat moet daar een vinger in de pap hebben, zoals

dat in Amerika ook het geval is. Dat is namelijk de enige

manier waarop je met investeringen niet alleen de defensieindustrie rijker maakt, maar ook de beste producten voor

de laagste prijzen voor je krijgsmacht krijgt. Daar mag de

staat best op sturen. Dat gebeurt elders ook. Maar dat begint

ook met een echte interne markt voor defensie; die is er

ook nog steeds niet. Die combinatie zou ik zeer willen

bepleiten.

Voorzitter. Tot slot. Als het meneer Merz lukt zelfs zonder

regering een enorme stap voorwaarts te maken en honderden miljarden extra bereid te stellen voor infrastructuurverbetering, defensie et cetera, zonder dat hij al kanselier is

en hij met een partner zegt "dit moeten we doen; dit is het

echt invullen van Zeitenwende", als hij dat kan zonder

kabinet, dan moet u dat met een kabinet en met een coalitie

die de meerderheid in deze Kamer heeft ook kunnen. Dat

verwacht ik van onze minister-president.

Dank, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Er zijn zes interrupties in de termijn van de Kamer.

SPDe heer DijkSP

Ik heb de heer Jetten net een verhaal horen houden. De

heer Timmermans herhaalt dit verhaal over dat dit kabinet

weinig visie heeft op hoe het naar zo'n Europese top gaat.

Dan hoor ik zowel de heer Jetten als de heer Timmermans

zeggen: wij zijn bereid om nog meer geld uit te gaan geven

aan defensie. Maar, meneer Timmermans, hier zit ook een

kabinet dat onze sociale zekerheid, onze zorg en onze

woningbouw aan het uitkleden is. Waarom hoor ik in uw

verhaal nu niet terug dat PvdA-GroenLinks zegt "wij zijn

enkel en alleen voor meer uitgaven aan defensie als dat

nooit en te nimmer ten koste gaat van zekerheid in ons

eigen land"?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Morgen vindt er in deze Kamer een debat plaats over onder

andere ons voorstel om juist iets te doen aan de hoge kosten voor mensen die die niet meer kunnen betalen. Daar

trekken wij 4,7 miljard voor uit. Daar gaat collega Dijk ook

over in discussie. Maar juist daarom zeggen we: gebruik

dit moment om eurobonds toe te staan; gebruik dit moment

om gezamenlijke Europese leningen af te sluiten. In Amerika

is namelijk sprake van economische krimp. De dollar staat

onder druk. Als je nu een gemeenschappelijk Europees

instrument voorstelt — ik heb dat eerder meegemaakt, bij

corona — dan wordt daar massaal op ingetekend. Dat is

hartstikke goed voor de publieke financiering. Dan hoef je

inderdaad niet te doen wat Rutte vraagt, namelijk bezuinigen op sociale zekerheid, zorg en onderwijs om je defensieinspanning te financieren. Ik zeg dus inderdaad heel duidelijk tegen de heer Dijk: wij zijn niet voor bezuinigingen op

zaken die noodzakelijk zijn; daar moet meer aan worden

uitgegeven. Defensie mag niet ten koste gaan van sociale

zekerheid, zorg en onderwijs. Ik zeg het ook omdat als je

daarop zou bezuinigen, je de toch al broze weerbaarheid

in onze samenleving ondermijnt, en dan doe je Poetin weer

een plezier. Dat is het allerlaatste wat we ons kunnen permitteren.

SPDe heer DijkSP

Ik wil dit graag horen, ook van een aantal andere partijen

die de motie van de SP van twee weken geleden hebben

gesteund om hoge defensie-uitgaven niet ten koste te laten

gaan van boodschappenprijzen, lonen, woningbouw, zorg

en onderwijs, omdat het kabinet die motie afraadde. Dus

als ik dan hier de heer Jetten en meneer Timmermans hoor

zeggen dat we meer uit moeten gaan geven aan defensie,

dan is daar nog wel een dingetje met het kabinet te

beslechten. Ik roep u op om dat te blijven doen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Nou, daar kan de heer Dijk op rekenen. Ik hoop dat mijn

antwoord voor hem voldoende duidelijk is geweest.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik hoor de heer Timmermans een aantal heel behartigenswaardige woorden zeggen over het versterken van defensie,

ook Europa-breed. Het is heel erg goed om te werken aan

conventionele afschrikking. Maar ik ben benieuwd — ik

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-2

vraag dit juist omdat we weg willen blijven van partijpolitiek

et cetera, maar ook met het oog op de ervaring van de heer

Timmermans — naar nucleaire afschrikking. Hoe past die

in het verhaal van de heer Timmermans? Heeft u daar een

reflectie op?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Laat ik beginnen met de opmerking dat de enige manier

om ervoor te zorgen dat Poetin geen militaire bedreiging

blijft, is dat wij laten zien dat wij iedere vorm van escalatie

kunnen domineren. Dus wat hij ook doet, wij kunnen meer.

Dat is het enige wat werkt. En uiteindelijk kom je dan uit bij

een mogelijke nucleaire dreiging. In het geval — je moet

tegenwoordig overal rekening mee houden — dat we niet

meer onder de Amerikaanse nucleaire paraplu zouden vallen, zullen we ons ook moeten verhouden tot de vraag of

er een alternatief voor aanwezig is. Twee Europese machten

die lid zijn van de P5, de permanente leden van de Veiligheidsraad, beschikken over kernwapens. Maar die kernwapens zijn, in het geval van de Britten, bijna niet in te zetten

zonder Amerikaanse steun. Het Franse kernwapen is geheel

zelfstandig, maar De Fransen hebben bijna geen, heel weinig, tactische kernwapens; alleen de Amerikanen hebben

er daar veel van. Het Franse kernwapen is dus beperkt in

omvang. Daarvan kan je niet zomaar zeggen: dat kan voor

heel Europa dienen. Bovendien vinden wij als Nederlanders

altijd dat recht voor macht moet gaan. We zijn ook nog

gehouden aan het non-proliferatieverdrag. Het is dus een

razend ingewikkeld onderwerp, maar we zullen er niet aan

ontkomen. Dit zijn tektonische veranderingen. We moeten

de moed hebben om alle zekerheden die we altijd hebben

gehad tegen het licht te houden. We hoeven ze niet ter

discussie te stellen, maar we moeten ze wel tegen het licht

houden. Dan zullen we ook moeten komen te praten over

welke vorm van nucleaire bescherming er is. En misschien

zijn de Amerikanen wel bereid om nog steeds garanties te

geven. Dat zou uiteraard mijn voorkeur hebben; proliferatie

is een hele slechte zaak. Maar als dat niet zo is, moeten

Europese landen ook op een andere manier aan hun

belangen gaan denken.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Heel kort, want de heer Timmermans heeft heel veel gezegd.

Dank voor het antwoord. Razend ingewikkeld, inderdaad.

Er wordt voor zover we weten wel enigszins gepraat over

de vraag hoe dit op een verstandige manier verder kan

worden geholpen, zonder dat je in allerlei dramatische of

grote woorden terechtkomt. Hoe zou deze discussie op

Europees niveau het beste kunnen worden opgepakt?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik denk persoonlijk dat we moeten denken in nieuwe

structuren. Nieuwe tijden vragen altijd om nieuwe structuren of om hervorming van bestaande structuren. Ik denk

dat we echt alleen vooruit kunnen komen met de veiligheid

in Europa als alle Europese landen erbij betrokken zijn.

Zonder het Verenigd Koninkrijk zie ik dit dus niet fatsoenlijk

gebeuren. Ik zeg u ook: zonder Turkije ook niet. Ik denk ook

dat je moet denken aan de Canadezen, die zich er heel erg

betrokken bij voelen, en misschien zelfs aan Australië en

Nieuw-Zeeland, die ook nog een link hebben met ons. Soms

word ik verrast. Zuid-Korea heeft nu bijvoorbeeld weer een

extra hulppakket, ook militair, voor Oekraïne ter beschikking

gesteld. Ook daar zijn misschien samenwerkingsvormen

mogelijk. We zullen onze verbeeldingskracht en onze

denkkracht dus moeten inzetten om passende structuren

bij de nieuwe uitdagingen te vinden.

FVDDe heer DekkerFVD

Een lange tijd geleden was ik een fan van de linkervleugel

van de Partij van de Arbeid en GroenLinks ...

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Nou, er is veel gebeurd, sindsdien!

FVDDe heer DekkerFVD

De PSP was dat. Wat mij verbaast, is dat in die tijd praten

over de wapenindustrie een vies woord was en oorlogsretoriek uit den boze was, maar ik daar nu helemaal niks meer

van herken. Is de heer Timmermans er niet in geïnteresseerd om ook te kijken naar vredesmogelijkheden in een

dialoog met Rusland?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik ben altijd in voor vrede, maar wel alleen een rechtvaardige vrede. De agenda van Poetin is duidelijk. Hij is daar

ook expliciet over geweest, in allerlei openbare uitlatingen.

Hij wil Oekraïne van de kaart vegen. Hij vindt dat Oekraïne

geen bestaansrecht heeft. Zolang hij niet gestopt wordt, zal

hij met die agenda doorgaan. Ik word onpasselijk van het

valse frame dat de Russen vrede zouden willen. De Russen

willen helemaal geen vrede. Zij willen Oekraïne bezetten

en Oekraïne van de kaart vegen. Het feit dat Oekraïense

kinderen massaal bij hun ouders worden weggehaald en

ontvoerd worden om vervolgens gerussificeerd te worden,

zou al signaal genoeg moeten zijn. Stel je voor dat FDR in

'42 tegen Churchill had gezegd: ik wil je alleen maar steunen

als je eerst met Hitler om de tafel gaat zitten om over vrede

te praten. Dat zouden we ook volstrekt onaanvaardbaar

hebben gevonden, en de vergelijking is niet eens zo vreemd.

FVDDe heer DekkerFVD

Ik herken hier toch heel veel koudeoorlogretoriek in, terwijl

ik denk dat de situatie echt veranderd is. Zeker nu de Verenigde Staten een ander pad hebben gekozen is het toch

ook alleen maar rationeel om te kijken of er geen alternatieve routes beschikbaar zijn?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Misschien is voor u, vanuit uw gedachtewereld, vanuit uw

ideologie, een Europa dat bestuurd wordt door autocraten

een droombeeld. Ik ben voor een Europa dat democratisch

bestuurd wordt, waar recht voor macht blijft gaan. Het is

duidelijk is dat mensen als Poetin, maar ook Trump, Xi

Jinping en anderen, één ding gemeen hebben, en dat is

dat macht altijd voor recht moet gaan. Dat kan voor ons

nooit een aanvaardbare oplossing zijn. Want dan wordt

ieder buurland dat groter en machtiger is dan jij een

potentiële bedreiging. Dat is de wereld waarin u gelooft en

waar ik niet in geloof. Wij zijn te sterk en we zijn potentieel

verenigd genoeg. We hebben als Europese Unie een economie die elf keer die van Rusland is. We hebben bij elkaar

twee keer zoveel strijdkrachten. Wij hoeven ons niet door

Rusland de les te laten lezen. Poetin kan morgen de oorlog

beëindigen door zijn troepen op te pakken en terug te gaan

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-3

naar Rusland. Dat is de rechtvaardige vrede en dan hebben

we morgen al vrede. Misschien moet u uw Russische

vrienden dat eens vertellen: "Ga terug naar Rusland; dan

is er morgen vrede."

Europa dat kan, maar dat zou veel moeizamer zijn en veel

langer duren dan wanneer het ons zou lukken om de Amerikanen weer goed aan boord te krijgen.

FVDDe heer DekkerFVD

Misschien nog één vraag: uiteindelijk kan recht toch nooit

zonder macht gehandhaafd worden?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Zeker, en daarom moeten we als Europeanen die macht

ook collectief organiseren. Dat kunnen we heel goed.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik denk dat collega Timmermans zijn betoog begon met

iets wat we denk ik allemaal, of de meeste partijen hier,

voelen. In zo'n debat als vandaag wil je eigenlijk niet te veel

politiek bedrijven. Er speelt natuurlijk wel het aspect

"draagvlak in de coalitie". U heeft eerder bij Buitenhof

gezegd dat de steun voor Oekraïne toch de hoeksteen is

van dit kabinetsbeleid, maar dat die maar twee smaken

kent: of je steunt het als hele coalitie, of er moet een nieuw

kabinet komen. Dacht u toen aan het hele pakket, de financiële middelen, of ging dat echt over het zenden van troepen, een vredesmacht? Ik denk dat dat wel een verschil is.

In het laatste geval zou je ook artikel 100 moeten bespreken

enzovoorts.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik denk dat de heer Bontenbal dat scherp ziet. GroenLinks-

Partij van de Arbeid is bereid om extra financiële hulp te

steunen op dit moment, extra materiële hulp op dit moment.

Daar wil ik niet de eis aan koppelen dat dat ook door de

hele coalitie zou moeten worden gesteund. Ik hou echter

staande: ik kan mij niet voorstellen dat deze Kamer zou

besluiten tot een uitzending van Nederlandse militairen

naar een oorlogsgebied zonder dat dit wordt gedragen door

alle partijen die deel uitmaken van de coalitie.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Er is op de valreep nog een interruptie van de

heer Wilders.

PVVDe heer WildersPVV

Als PVV steunen wij in ieder geval geen boots on the

ground. Dat heb ik gezegd en dat houd ik vol. Maar ik had

een andere vraag aan de heer Timmermans. Denkt de heer

Timmermans dat een vrede tussen de Oekraïne en Rusland

mogelijk is zonder de Verenigde Staten?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ja, dat is mogelijk, maar dat zal dan wel veel te lang duren.

Ik heb veel liever de Verenigde Staten aan boord. Ik zie ook

Europese leiders hun uiterste best doen om te trachten de

Verenigde Staten op andere gedachten te brengen. Het is

immers niet Europa dat met de rug naar de Verenigde Staten is gaan staan; het is Trump die met zijn rug naar Europa

is gaan staan. Dat is een situatie waarmee we hebben te

dealen. Het zou kunnen betekenen dat Europa dit zelf zou

moeten oppakken en oplossen. Ik ben ervan overtuigd dat

PVVDe heer WildersPVV

Ik denk dat dat niet zou lukken, nog los van de vraag of we

het wenselijk vinden of niet. Ik zie het de strijdende partijen

niet meteen doen. Ik zie Poetin ook niet met behulp van

Europa aan tafel gaan. Maar ik zie wel — beter iets dan niets

— dat Poetin en Trump bereid zijn om met elkaar aan tafel

te gaan, het liefst natuurlijk met de Oekraïne, Europa, noem

maar op. Als u dat met mij deelt, in ieder geval dat er op

korte termijn geen alternatief is, zouden we ons dan niet

juist enorm moeten inspannen om, wat we ook vinden van

wat er is gebeurd in dat Oval Office, ervoor te zorgen dat

die partijen bij elkaar komen, dat Zelensky en Trump hun

strijdbijl begraven? We hebben het gisteren al een beetje

gezien bij de State of the Union. Vandaag zei hij, wat u zelf

al noemde, dat intelligence niet meer wordt gedeeld. Het

loopt dus nog niet zoals het zou moeten. Zouden we niet

juist in plaats van kritiek hebben, wat altijd mag, moeten

kijken of die partijen weer aan tafel kunnen komen en

gezamenlijk die onderhandelingen met Poetin kunnen

voeren? Dat is nu namelijk de enige manier om vrede te

krijgen die ook direct het veiligheidsbelang van Europa

raakt.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik heb altijd moeite met de manier waarop de heer Wilders

zo veel begrip toont voor de Amerikaanse president, die

voortdurend probeert een president die al drie jaar vecht

voor het overleven van z'n land te chanteren. Daar komt

het namelijk op neer. Hij moet op de knieën. Hij moet

gedwongen worden. Hij moet toegeven, zonder dat die

president ook maar enige garantie krijgt dat ook op hem

wordt gelet. Bovendien is er nog nooit een woord van kritiek

op Poetin geuit door Trump in de afgelopen weken, terwijl

er — ik hoef de heer Wilders er niet aan herinneren, want

dat vindt hij zelf ook — maar één schuldige is aan deze

oorlog en dat is Poetin. Ik vind het dus nog veel erger als

er door de ideologie van de heer Poetin en de heer Trump,

die de heer Wilders tot voor kort ook deelde, een oneerlijke

vrede wordt opgelegd aan een democratisch Europees land,

wat vervolgens weer leidt tot een nieuw conflict binnen

afzienbare tijd. Dat is voor onze veiligheid veel erger dan

dat wij de Oekraïners in staat stellen zich beter te verdedigen. In mijn eerste antwoord op de vraag van de heer Wilders had ik nog moeten zeggen dat we nu Oekraïne zo

moeten versterken dat het kan doorvechten. Ik geef u één

ding. U weet dat ik Rusland al meer dan 30 jaar op de voet

volg. Het gaat niet goed daar. De lifeline voor Poetin is

Trump. Dat ik dit ooit zou moeten zeggen in deze Kamer is

onvoorstelbaar. Trump biedt Poetin een lifeline op het

moment dat Poetin juist nog harder aangepakt zou moeten

worden. Poetin verstaat alleen maar de taal van de macht,

helaas. Die macht moeten we Oekraïne geven. We moeten

Oekraïne nu niet verzwakken en onder onaanvaardbare

voorwaarden aan een onderhandelingstafel dwingen waar

Poetin en Trump zeggen: op je knieën.

PVVDe heer WildersPVV

Doorvechten is mooi, maar vrede is beter. Ik heb liever dat

men vrede sluit dan dat men doorvecht. Wat u ook van de

heer Trump vindt — ik zit hem in dit verband helemaal niet

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-4

op te hemelen — als hij met een onderhandelingspartner

aan tafel wil, dan heeft hij daarvoor zijn strategie. Er is geen

alternatief. Het alternatief is wat u zegt: maak ze militair

nog sterker en zorg dat ze raketten nog verder Rusland in

kunnen sturen. Dat heeft u laatst bij Nieuwsuur gezegd. Dat

mag van mij allemaal. Maar u bent het toch met me eens

dat het beter zou zijn als de gewelddadigheden zouden

stoppen en er vrede komt? Die vrede, meneer Timmermans,

kan op dit moment niet anders dan via Trump, Poetin en

Zelensky. Die drie mensen …

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Voorzitter.

PVVDe heer WildersPVV

Misschien mag ik mijn zin even afmaken.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Natuurlijk.

PVVDe heer WildersPVV

Die drie mensen moeten met elkaar aan tafel zitten en die

moeten zaken gaan doen. Dan helpt het niet om elkaar voor

zwartepiet uit te maken, allemaal niet, van geen enkele kant,

van geen enkele richting. Mijn vraag aan u zou dus zijn:

zouden we het kabinet niet moeten oproepen om er in

internationaal verband vooral ook voor te zorgen dat de

band tussen Zelensky en Trump beter wordt, zodat ze samen

aan vrede kunnen werken aan die tafel met Poetin, zodat

die oorlog ophoudt?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Als er één iemand is die het liefst vandaag nog, en anders

morgen, vrede zou willen, is het president Zelensky. President Zelensky wil dat het lijden van zijn volk stopt, dat de

verkrachtingen van vrouwen in Oekraïne stoppen, dat het

ontvoeren van kinderen uit Oekraïne stopt, dat het voortdurend bombarderen van open steden stopt. Niemand wil dat

meer dan Zelensky. Maar wat je Zelensky niet aan kan doen,

is een oneerlijke vrede die alleen maar een pauze is voor

Poetin, want vergis je niet — daar hoor ik de heer Wilders

nooit over — wat Poetin wil, is Oekraïne van de kaart vegen.

Dat verandert niet. Als je echt vrede wil, versterk je Oekraïne

zo dat Rusland niet de kans heeft om Oekraïne van de kaart

te vegen. Als je dat nog even volhoudt — en ja, dat is niet

"morgen vrede" — weet ik zeker dat Oekraïne hier sterker

uit kan komen. En dat is in het belang van onze veiligheid.

Als je nu toegeeft aan Poetin — ik zeg niet dat de heer Wilders dat wil, maar dat is wel het gevolg van de structuur

die hij voorstelt — dan geef ik u één ding op een briefje:

over een aantal maanden of jaren heb je weer oorlog.

PVVDe heer WildersPVV

Niemand met gezond verstand wil dat je toegeeft aan Poetin

en niemand met gezond verstand wil dat Oekraïne van de

kaart verdwijnt. Maar mensen met gezond verstand willen

wel dat die drie partijen met elkaar aan tafel gaan. Dat

Poetin aan tafel zit, dat Trump aan tafel zit en dat president

Zelensky aan tafel zit, is de enige manier om vrede te krijgen. Dat is de enige manier! Dan kan de heer Zelensky nog

altijd nee zeggen als hij iets niet wil. Als hij niet aan tafel

zit, dat is pas erg. Dan gaan de twee partijen, Rusland en

Amerika, het met zijn tweeën besluiten. Ik ben het met u

eens dat ze daar met zijn drieën moeten zitten, maar ze

moeten er wél zitten. U kunt wel hier en in de openbaarheid

uw eigen gelijk halen over de ideeën en de intenties van

een van de partijen, maar daar kom je pas achter als je met

elkaar aan tafel zit. Doorvechten of vrede! Laten we alsjeblieft proberen die partijen aan tafel te krijgen en Zelensky

krachtig te maken — dat ben ik met u eens — maar vooral

zorgen dat hij aan die tafel zit, want een vrede zonder

Zelensky is de grootste ramp voor Oekraïne. Dat bent u

toch met mij eens?!

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ja, maar tot voor kort vond u dat nog een prachtig idee van

de heer Trump. Ik ben blij dat u op dat vlak in ieder geval

kennisgeeft van voortschrijdend inzicht. Dat is mooi. Maar,

als de voorwaarden om aan tafel te komen zo zijn dat

Zelensky geen kans heeft op een eerlijke vrede, neem ik het

hem niet kwalijk dat hij zegt "wacht eens even, ik wil eerst

precies weten onder welke voorwaarden ik aan tafel ga". Ik

vind dat wij de dure plicht hebben om in de richting van de

Amerikaanse president duidelijk te maken dat Europa ook

aan tafel moet zitten, want dit gaat over Europa. Dit gaat

over onze veiligheid en dan moet onze veiligheid ook

onderdeel zijn. De Amerikaanse president kan in één klap

de voorwaarden voor Zelensky om aan tafel te komen zitten

goed maken door te zeggen: "Als jij aan tafel komt, geef ik

jou veiligheidsgaranties. Als jij aan tafel komt, kom ik terug

op wat ik eerder heb gezegd en op termijn kun je lid worden

van de NAVO." Dat zijn voorwaarden waaronder Zelensky

aan tafel kan komen. Dan is het veel meer een kwestie van

gelijkwaardigheid aan de onderhandelingstafel. Tot nu toe

heeft Trump alleen maar gezegd: "Ach, die arme Poetin. Hij

heeft er zo hard voor gevochten. Hij mag toch wel een deel

hebben van Oekraïne? Er zijn zo veel slachtoffers, daar moet

hij toch voor worden beloond." Dat is toch geen uitgangspunt! Je gaat toch iemand die een ander land bezet, daarvoor niet belonen? Dat kan toch niet de uitgangspositie zijn

van een vredesonderhandeling? Dat moet de heer Wilders

toch met mij eens zijn. Ja, aan tafel, maar wel onder de

juiste voorwaarden. Ik vind dat niet meer dan logisch.

PVVDe heer WildersPVV

Ik heb waardering voor wat de collega van de Partij van de

Arbeid-GroenLinks hier zegt, maar hij gaat niet over de

voorwaarden op grond waarvan men aan tafel gaat spreken.

Dat is niet de heer Timmermans, maar dat zijn de partijen

zelf. Misschien dat ze naar u luisteren, maar ik denk het

niet. Ik denk dat ze hun eigen lijn trekken. Ik verwacht dat

als ze met z'n drieën aan tafel zitten, al dan niet met Europa

erbij, er voortgang kan komen. De heer Zelensky is mans

genoeg. Hij wil ook heel graag aan die tafel zitten. Hij kan

niet wachten om te beginnen met onderhandelen. Ik heb

hem in interviews nooit horen zeggen wat u allemaal zegt.

Hij zal het allemaal wel vinden, maar hij weet dat als hij een

plek aan tafel wil krijgen, hij dat niet moet doen. Waarom

helpen we de heer Zelensky nou niet door hem met Trump

in contact te brengen? Dat is ook mijn vraag aan de minister-president van Nederland, de heer Schoof. Wat kunt u

doen, en sluit u zich daarbij aan, om te zorgen dat die

onderhandelingen snel beginnen, met de heer Zelensky

erbij, en dat de relatie tussen de Amerikaanse en Oekraïense

president wordt verbeterd? Zij gaan over hun eigen land.

In ieder geval gaat de heer Zelensky over zijn eigen land.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-5

Hij zit erbij en kan ja of nee zeggen. U zet allemaal beren

op de weg: dit mag niet, dat heeft hij gezegd. Zo kom je

nooit met elkaar aan tafel! Laat de heer Zelensky uitmaken

of hij aan tafel wil en als hij dat kan, laat hem dat dan alsjeblieft doen. Houd dat niet tegen!

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Er is niemand in deze Kamer die de heer Zelensky zou willen

tegenhouden als hij aan tafel wil. Wat een flauwekul, wat

een flauwekul! Maar ik zeg er ook heel nadrukkelijk bij: ik

ga er niet over. Waar ik wel, mede met u, over denk te gaan,

is de veiligheid van dit land. De veiligheid van dit land wordt

rechtstreeks bedreigd door Poetin. En de veiligheid van dit

land staat onder druk als Poetin wegkomt met een halfslachtige vrede, gedwongen door Trump. Zelensky wordt door

Trump gedwongen om aan tafel te gaan, een poot uitgetrokken op de Oekraïense grondstoffen en "op je knieën, want

anders mag je niet meepraten". Als er dan een vrede uit

komt, die door Poetin wordt geïnterpreteerd als een tussenfase naar een volgende greep op een deel van Oekraïne,

dan zijn wij nog onveiliger dan we nu al zijn. En dat kan ik,

vanuit mijn verantwoordelijkheid, niet voor mijn rekening

nemen. Ik zou de heer Wilders willen vragen om ook aan

de veiligheid van dit land en van de Nederlanders te denken.

Zet de Nederlanders op dit punt eens een keer op één. Dat

zou heel goed zijn.

De voorzitterVoorzitter

Nogmaals bedankt. De heer Dassen van Volt.

VoltDe heer DassenVolt

Voorzitter. Wij zijn met 450 miljoen Europeanen. Het wordt

tijd dat we stoppen met onszelf kleiner maken dan we zijn.

We zijn groter dan de Verenigde Staten, groter dan Rusland

en we hebben alles in huis om een daadkrachtige stem op

het wereldtoneel te zijn. Dat is wat Poetin en Trump verstaan. Dat is waar ze Europa voor vrezen. Maar dat vraagt

ook om daden. Die daden blijven op dit moment uit. Terwijl

Oekraïne met man en macht probeert de agressie van

Rusland buiten de deur te houden, komt onze ministerpresident op dit moment niet verder dan "ik heb niks toegezegd". Waar is de urgentie? Kom in actie!

Delen we in dit huis wel dezelfde analyse van wat er op dit

moment gebeurt? Delen we dat Poetin een groot imperialistisch rijk nastreeft en Oekraïne van de kaart wil vegen en

dus helemaal geen interesse heeft in een duurzame vrede?

Of in de woorden van Zelensky: "trap er niet in, het is een

val". Delen we dat we niet meer als vanzelfsprekend op de

VS kunnen rekenen en dat het een onbetrouwbare bondgenoot is geworden? Graag een reactie.

We hopen natuurlijk dat de VS bij zinnen komen, dat Trump

spijt heeft van zijn flirt met Poetin en dat hij Zelensky een

echte leider vindt. Maar ik lees het tegenovergestelde. "De

EU is opgericht om de VS te naaien", aldus Trump. Trump

deelt niet meer dezelfde waarden als dat wij doen. Toch

hoor ik nog steeds: ja, maar we moeten het met de Amerikanen doen, anders kunnen we het niet. Kom op! We zijn

met 450 miljoen Europeanen. We hebben alle kennis, alle

kunde en alle middelen in huis om onszelf te beschermen.

Maar dan is er wel politieke moed en durf nodig. Moed om

de heilige huisjes uit de vorige eeuw te laten rusten.

De veiligheid en de territoriale integriteit van Oekraïne staan

op het spel. De veiligheid van Nederland en van Europa

staan op het spel. In deze historische omwenteling, waarin

de politiek voor een aantal grote keuzes staat, wordt

Nederland op dit moment tegengehouden door verdeeldheid in de coalitie, met de grootste partij die steun betuigt

aan Trump en Vance en met een PVV-minister die Kremlinretoriek napraat. Deze coalitie moet juist nu leiderschap

tonen. VVD, NSC: hoe lang accepteren jullie dit?

Tegen het kabinet zeg ik: kom in actie met de vijf Voltvoorstellen voor vandaag, waarop ik graag een reactie

ontvang van het kabinet. Eén. Verdubbel de financiële en

militaire steun voor Oekraïne. Niet bij de Voorjaarsnota,

maar nu. Twee. Pak de bevroren Russische tegoeden en

investeer ze, via het Deens model, direct in Oekraïne. Hoe

staat het met de uitvoering van de motie van Volt en het

CDA? Drie. Doe mee met de Europese defensiebonds om

onze defensie-industrie nu echt op gang te brengen. We

horen nog steeds geluiden dat de langetermijnorders uitblijven. Vier. Neem de leiding in de coalitie van landen die

een luchtverdedigingsmissie start om West-Oekraïne te

beschermen tegen de dagelijkse gruwelijke luchtaanvallen

van Rusland. En vijf. Ontneem Orbán zijn stemrecht in de

Raad. De druk moet gericht zijn op Poetin, en niet op

Zelensky. Graag hoor ik een reactie op al die punten.

Voorzitter. Politieke durf, moed en actie, daar gaat het om

vandaag. Woorden hebben we genoeg gehoord. Het is nu

tijd voor daden. Mensen mogen nu leiderschap verwachten,

een verenigd Europa, met een Europees leger, een sterke

industrie en met één stem op het wereldtoneel. Dat is het

enige antwoord op de dreiging voor onze manier van leven.

Het is tijd dat we opstaan en vechten voor onze vrijheid en

welvaart. Wij zijn Europa.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar mevrouw Yeşilgöz

van de fractie van de VVD.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Voorzitter. Onze democratie, onze veiligheid en onze vrije

manier van leven staan nu op het spel. In een volwassen

Nederland, in een volwassen Europa, moeten wij zelf onze

vrijheden verdedigen. En ja, de VVD was verbijsterd door

wat er vrijdag in het Witte Huis gebeurde. Daar is de afgelopen dagen al veel over gezegd. Laat ik nog één keer heel

duidelijk zijn. Poetin is de agressor. Poetin is een dictator.

Zelensky is de gekozen leider van een vrij en democratisch

land. Maar wat we ook vinden van het optreden van Trump,

het is nu zaak om niet nog verder te escaleren. Zelensky en

Trump zullen weer met elkaar aan tafel moeten. Die relatie

moet hersteld worden. Wat is daar zondag over gezegd,

vraag ik de premier. Welke rol kan Europa daarbij spelen?

Daarmee zijn we er nog niet. Wie nog niet wakker was, is

dat nu. We zijn in een tijd beland waarin geopolitiek in rap

tempo egopolitiek is geworden. Waarin niet de relatie, maar

transactie de drijfveer is geworden. Waarin "America First"

niet alleen een slogan bleek, maar meer ontkoppeling

betekent van de VS en de Europese veiligheid, onze economie en in sommige opzichten ook onze moraliteit. Dat

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-6

betekent dat we voor onszelf zullen moeten zorgen, we

substantieel moeten investeren in onze eigen defensie, de

samenwerking met onze buurlanden moeten verstevigen,

en ook dat we op termijn moeten besluiten over onze

eventuele steun aan een vorm van een missie. Dat is omdat

we mogelijk alleen zo voorkomen dat Poetin verder optrekt

richting de Baltische staten, richting ons. Dat zijn serieuze

zaken, waar de VVD op basis van een gedegen plan over

wil beslissen. Goed dus dat de premier zondag in Londen

de opties heeft onderzocht en de bereidheid heeft uitgesproken en dat wij daar hier nu, zoals het hoort, verder over

kunnen spreken.

Ik neem aan dat Nederland onderdeel is van de coalition

of the willing. Graag een bevestiging. Wat zijn de concrete

acties die nu opgepakt worden? Daarbij zou ik ook willen

weten hoe de minister-president de steun aan Oekraïne nu

voor zich ziet. De steun wordt gecontinueerd. Dat is ook de

afspraak die we hebben gemaakt. Wat houdt dat momenteel

in? Gaat u ook meer doen aan steun als de Amerikanen zich

definitief teruggetrokken blijken te hebben? Wat de VVD

betreft neemt Nederland ook hierin zijn verantwoordelijkheid.

De minister-president gaf verder aan dat er een Europees

plan komt met veiligheidsgaranties om ons continent te

beschermen en dat de Europese defensie moet worden

versterkt. Graag meer uitleg. Dat ook in ons land meer dan

2% naar Defensie zal moeten gaan, is inmiddels een feit.

Zoals eerder gezegd zal de VVD staan voor wat nodig is.

Zal het kabinet op korte termijn duidelijkheid kunnen verschaffen over wat dan precies nodig is, en hiervoor commitment uitspreken?

Voorzitter. Dan verder kijkend dan het plan op korte termijn.

Hoe gaan we als land en als continent structureel weerbaarder worden in deze onzekere wereld? We besteden onze

veiligheid nu uit aan de VS, onze energie aan de VS, Rusland en het Midden-Oosten, en onze productie aan China.

Dat moet echt anders. Dat betekent een zo concreet mogelijke stap om ons land zo sterk en onafhankelijk mogelijk te

maken, om ons op het gebied van energie onafhankelijk te

maken zoals minister Hermans nu doet, of onze cruciale

infrastructuur te beschermen, te bouwen aan gedegen

cybersecurity en ons land weerbaar te maken zoals minister

Van Weel doet. Kan het kabinet toezeggen met een overkoepelend plan te zullen komen voor een meer weerbaar

Nederland op al deze terreinen?

Ook als het gaat om de toekomst van onze defensiesamenwerking moeten we ophouden met naïef zijn. Ook hier zijn

concrete acties nodig. Dat betekent dat het tijd is om taboes

los te laten over gezamenlijke nucleaire afschrikking met

het VK en Frankrijk, zoals de Duitse collega Merz ter sprake

bracht.

Voorzitter. Dit is het moment waarop wij met elkaar moeten

doen waarvoor wij hier zitten. Of zoals Churchill, de man

die ooit zonder kostuum, in gevechtstenue, het Witte Huis

betrad, het zo mooi zei: what is the use of living, if it be not

to strive for noble causes and to make this muddled world

a better place for those who will live in it after we are gone?

Voor die volgende generaties moeten wij nu samen verantwoordelijkheid nemen.

De voorzitterVoorzitter

Er is een vraag van de heer Bontenbal.

CDADe heer BontenbalCDA

Dank voor uw betoog. Mijn vraag zit 'm in de extra steun

voor Oekraïne. Ik hoor u eigenlijk zeggen dat Nederland

moet inspringen als daar een gat valt en dat we, gelet op

de traditie die we als land hebben, willen doorgaan met de

volle steun aan Oekraïne. Vindt mevrouw Yeşilgöz dat er

voorafgaand aan de besluiten over de Voorjaarsnota al ten

minste een richting van het kabinet moet zijn, of dat er in

ieder geval een besluit moet zijn genomen of die steun

geïntensiveerd wordt? Of wachten we echt op de Voorjaarsnota?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

De Voorjaarsnota maakt wat mij betreft op dit punt niet zo

heel veel uit. Het gaat erom dat we met elkaar hebben

afgesproken — "we" is in dit geval de coalitie — in het

hoofdlijnenakkoord dat de steun aan Oekraïne wordt

voortgezet. Daarover heb ik nu vragen gesteld aan het

kabinet. Wat houdt dat nu, in deze fase, precies in? Als

vervolgens blijkt dat de Amerikanen zich echt terugtrekken,

moet je kijken wat er dan nodig is. Feit is dat we dat nu wel

denken en dat ze het op dit moment doen, maar dat we niet

weten hoelang dat duurt. De VVD zal dan bereid zijn om

weer te doen wat nodig is. Dat kan eerder. Dat kan later.

Maar het kan ook zijn dat dat niet het geval is. Zodra Trump

en Zelensky weer met elkaar aan tafel zitten — wat mij

betreft is dat ook met de Europeanen en de Canadezen,

gewoon met z'n allen — kan misschien blijken dat de

Amerikanen zich niet zo rücksichtslos terugtrekken, zoals

verschillende collega's net ook zeiden. Dan verandert die

situatie weer. Kortom, ik wil dus eigenlijk vooral weten waar

we dan aan toe zijn. Wat is nodig? Ik deel met de heer

Bontenbal het punt om dan snel te kunnen handelen, want

ik denk dat hij daarnaar op zoek is.

CDADe heer BontenbalCDA

Daar ben ik zeker naar op zoek. Stel nu dat er in de dynamiek de komende dagen door verschillende regeringsleiders

toezeggingen worden gedaan over de bestedingen die

landen doen aan defensie. Vindt mevrouw Yeşilgöz dat

onze premier dan het mandaat moet hebben om daar ook

iets over te zeggen? Ik begrijp dat dat ook allemaal in de

begroting versleuteld moet worden. Maar ik verwacht dat

regeringsleiders daarover, misschien de komende dagen

al wel, stevigere toezeggingen gaan doen. Vindt u dat de

premier namens de Kamer het mandaat moet hebben om

dat dan ook namens Nederland te doen?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Misschien kan ik deze vraag meteen gebruiken om richting

de premier te vragen om nader in te gaan op zijn gesprek

met Zelensky vandaag en de toezeggingen die daar bijvoorbeeld al zijn gedaan. Dat betreft ook alweer extra steun. Het

directe antwoord naar de heer Bontenbal is: ja. Sterker nog,

ik hoop dat we dat ook vandaag kunnen doen. Daarom zei

ik ook dat het volgens mij voor iedereen meer dan duidelijk

is dat 2% ook voor Nederland niet voldoende zal zijn. We

kunnen allemaal hoge percentages noemen, maar de heer

Bontenbal en ik weten allebei dat dat voor morgen niks

uitmaakt, want je wil weten of Defensie dat goed kan weg-

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-7

zetten en wat er nodig is. Maar het uitspreken van dat

commitment, dat met elkaar afspreken en laten zien dat het

ons menens is, is volgens mij wel wat alle Nederlanders

verdienen.

de Voorjaarsnota, de steun aan Oekraïne vergroot wordt.

Of zegt de VVD "nee, ik ga wachten tot het kabinet met een

plan komt en dan pas ga ik mijn standpunt bepalen en

onderhandelen met mijn coalitiegenoten om te kijken of

we dat gaan steunen"?

VoltDe heer DassenVolt

De steun die vandaag is toegezegd, is volgens mij

bestaande steun. Dat is dus niks nieuws. Maar mijn vraag

aan de VVD is: wat is nu precies waarmee de VVD dit kabinet op pad stuurt? Ik hoor namelijk veel vragen. Ik hoor ook

bij de VVD nog heel erg de vraag: wat is er nodig? Maar

volgens mij kunnen we uit wat er nu gebeurt in de wereld

toch allemaal met elkaar afleiden dat er op dit moment

meer steun aan Oekraïne nodig is. Daar is ook een duidelijke

vraag naar vanuit Oekraïne. We zien dat acht verschillende

landen al hebben aangekondigd extra steun te gaan geven.

Ik ben dus even zoekende naar waarnaar de VVD precies

op zoek is voordat ook wij als Nederland die steun kunnen

gaan geven. We hebben natuurlijk al een paar weken geleden het debat gehad. Ik hoopte hier vandaag eigenlijk met

elkaar te kunnen concluderen dat er in deze Kamer een

meerderheid is die nu aan dit kabinet de opdracht geeft:

zorg dat de steun aan Oekraïne wordt verhoogd.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Wij hebben twee weken geleden met een meerderheid van

de Kamer het kabinet juist een open mandaat gegeven. Dat

is precies wat je moet doen. Je moet het kabinet de handen

vrij gunnen om aan die tafel afspraken te kunnen maken

die nodig zijn. Dan moet je alleen wel weten wat nodig is.

Daarvoor is de premier afgelopen zondag naar Londen

geweest. Zoals ik al zei, mag ik hopen dat dat betekent dat

wij in de coalition of the willing zitten. Ik mag hopen dat

onze Commandant der Strijdkrachten nu aan tafel zit om

een plan te maken voor wat er precies nodig is.

En vervolgens? Ja, van mij krijgt het kabinet de ruimte en

het mandaat om dat in te vullen. Ik gaf dat overigens twee

weken geleden ook al aan. Mijn enige punt in de Kamer is

en blijft wel: ga niet voorschrijven hoe het moet, want dat

is supernaïef, en sluit geen dingen uit, want dat is ook

supernaïef.

Heeft u hulp nodig, meneer Dassen?

VoltDe heer DassenVolt

Ik ben inderdaad zoekende, maar misschien kunt u mij

daarbij helpen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Graag.

VoltDe heer DassenVolt

Als we vandaag in dit debat met elkaar concluderen dat er

nu steun nodig is voor Oekraïne ... En die is nodig, want

we weten waar we dat geld in kunnen investeren, want er

is nog ruim 18 miljard dat in de Oekraïense defensie-industrie gezet kan worden. Nou, gezien alle steun die de Verenigde Staten op dit moment intrekken, lijkt me die steun

noodzakelijker dan ooit. Dus ik ben zoekende of de VVD het

met mij eens is dat we vandaag dit kabinet op pad moeten

sturen om te zorgen dat deze week nog, dus niet pas richting

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Meneer Dassen vult een heel betoog in dat ik niet heb

gehouden. Ik heb net richting de heer Bontenbal gezegd

dat je het als land niet kunt gaan hebben over een voorjaarsnota wanneer de grootste veiligheidscrisis sinds decennia

op je continent gaande is. Dat heb ik net letterlijk tegen de

heer Bontenbal gezegd. Dus ik weet niet waar deze vraag

vervolgens precies op gericht is. Het gaat er mij om dat ik

wil dat het kabinet de handen vrij heeft. Als er nu direct

extra steun nodig is, dan horen we dat.

Niemand weet op dit moment of de Amerikanen het

bevriezen van hun steun — laat ik het zo zeggen — maanden, jaren, altijd of drie dagen gaan volhouden. Dus ik wil

ook graag leiders die het hoofd koel houden en zorgen dat,

zoals verschillende sprekers net al zeiden, Zelensky en

Trump — wat mij betreft mag dat dus breder — snel aan

tafel gaan om a tot oplossingen te komen en b om deze

bevriezing van de steun door Amerika te doen eindigen.

Dat zou het meest ideale scenario zijn in deze vreselijke set

van scenario's. Het zijn immers scenario's waar we eigenlijk

allemaal niet op zitten te wachten.

Voorzitter. Ik ben niet bezig met processen en voorjaarsnota's. Ik weet dat de veiligheid van Nederlanders hier op

het spel staat en dan vervalt al het voorgaande. Dan wil je

zorgvuldig weten wat er nodig is om daarna te doen wat

nodig is. Het moet in die volgorde en dat betekent op geen

enkele manier een vertraging. Maar ik wil dus wel zorgvuldig weten wat er nodig is.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Als ik me niet vergis, is de VVD van oudsher altijd een van

de grootste tegenstanders van het aangaan van gemeenschappelijke schulden op Europees niveau. Maar nu sijpelen

er toch wel plannen door, onder anderen van Von der

Leyen, die daar op z'n minst mee schuren. Hoe staat de

VVD hier nu in? Is er nog steeds diezelfde afkeer van het

aangaan van gemeenschappelijke schulden of zit daar

beweging in? Hoe zit dat?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Laat ik beginnen met de opmerking dat ik het heel positief

vind dat men op Europees niveau, maar ook in de lidstaten,

echt positief staat tegenover extra investeringen in defensie.

Ik denk dat dat een heel belangrijke stap is, die we de

afgelopen 48 uur ook weer hebben gezien. Vervolgens moet

ik nu dus herhalen, want dat is niet veranderd, wat ik twee

weken geleden ook heb gezegd: de VVD is geen voorstander

van gemeenschappelijke schulden.

Ik vind dat Nederland heel goed heeft laten zien dat als je

hier de moeilijke keuzes maakt, je kunt komen tot 2%

investeringen in defensie. Aangezien we meer nodig zullen

hebben, ben ik ervan overtuigd dat we dat ook hier in huis

zelf kunnen vinden. Ik vind dat alle lidstaten daar zelf voor

moeten zorgen. Een heleboel lidstaten moeten overigens

eerst nog naar die 2%. Ik herhaal verder maar — ik zei het

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-8

ook al tegen de heer Dassen — wat ik twee weken geleden

al zei: ik ga het kabinet niet op pad sturen met "dit is het

lijstje dat je voor mij binnen moet halen en dit is het lijstje

met dingen die je van mij niet mag doen". Ik zou dat overigens wel graag doen, maar ik weet dat je dan niet aan tafel

komt.

Ik weet dat we er allebei zo in zitten en er is dus ook geen

tegenstelling tussen SGP en VVD. We zijn nu bezig met

volwassen politiek en we willen aan tafel komen bij de

onderhandelingen en de gesprekken over onze eigen veiligheid. Dan moet ik mij dus ook beheersen als VVD'er en niet

mijn wensenlijstje meegeven. Dus: nee, daar ben ik absoluut

geen fan van. Onder rustigere omstandigheden, dus wanneer er geen veiligheidscrisis die Nederlanders direct raakt

gaande zou zijn, had ik ook een VVD-wensenlijstje meegegeven, maar nu wil ik vrije handen voor onze bewindspersonen.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik begrijp wat mevrouw Yeşilgöz zegt over geen wensenlijstjes meegeven. Daar zal ik me dan straks ook maar aan

houden als ik moet spreken. Iets anders is natuurlijk dat je

wel bepaalde piketpaaltjes kunt meegeven en kunt zeggen:

als VVD willen wij geen gemeenschappelijke schulden

aangaan; daar hebben we altijd voor gestaan en die rode

lijn geven we wel mee aan het kabinet.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Een rode lijn is weer anders dan een piketpaaltje of dan

wensen. Nee, de VVD is geen voorstander van gemeenschappelijke schulden, omdat je uiteindelijk daarmee de

schulden en de problemen generaties vooruitschuift, terwijl

ik echt vind dat lidstaten in het rijke Europa het zelf zouden

moeten kunnen regelen. Vervolgens vind ik het heel erg

belangrijk dat het kabinet vrij aan die tafel zit. Want als wij

als Nederland aankomen en zeggen dat we van het parlement dit moeten, maar dat dat niet mag en u wel door die

hoepeltjes moet, en dat we dan bereid zijn, gaat men terecht

zeggen: wilt u even opzijgaan, we gaan met de echte partners praten. Dat is waarom ik mezelf beheers en ook snap

dat moeilijke tijden om moeilijke keuzes vragen, maar ik

hoop echt dat deze niet op tafel komt. Dat zei ik twee weken

geleden ook; dat zeg ik ook. Als er zo'n grote crisis gaande

is, moeten politieke partijen zich volgens mij beheersen in

het opwerpen van taboes, hoe graag ze dat soms ook zouden willen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Die inzet, juist ook rond het mogelijk maken van het investeren in defensie zonder een schuldenlast voor komende

generaties aan te gaan, herken ik helemaal. Een tweede

punt dat ik daarbij heb, is dat ik het juist op dit kantelpunt

onvoorstelbaar jammer zou vinden als de EU zich op zichzelf

concentreert, in plaats van ook de Britten en de Noren volop

te betrekken bij het verstevigen van die Europese defensiekracht. Welke visie heeft collega Yeşilgöz daarop en zou ze

aan het kabinet mee willen geven?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Als ik de vraag van mevrouw Bikker zo hoor, denk ik dat

we daar exact hetzelfde naar kijken. Dat zou ik ook echt een

gemiste kans vinden. Volgens mij vraagt deze tijd om

nieuwe vriendschappen en oude vriendschappen aan te

halen, dus hoop ik dat we die coalitie groter kunnen maken

dan alleen Europa. Daarom zei ik net ook: in de wens dat

Zelensky en Trump weer aan tafel komen. Ik hoop ook dat

we daar breed met elkaar aan tafel zitten. Dat zou denk ik

het meest gezonde scenario zijn. Ik vind ook dat je hier

absoluut op deze manier naar moet kijken — ik hoop ook

dat het kabinet dat meeneemt — en dat je je niet moet laten

beperken door structuren die we hebben bedacht. Die

kunnen ons heel erg helpen, maar laten we het dan zo

inrichten in tijden waarin geldt: hoe meer bondgenoten je

hebt, hoe beter het je afgaat. Daar ben ik het dus mee eens.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Goed om te horen, want die ambitie gaat, denk ik, keihard

nodig zijn als richting de Europese top ook al een tweetal

landen zegt: wij weten niet of we mee gaan doen. Dan moet

dat eigenlijk geen verlamming of remkracht worden, maar

wat mij betreft een voorwaartse kracht om door te gaan

met alle andere landen binnen de NAVO, behalve Amerika,

die hieraan mee willen bouwen, en allermeest binnen

Europa. Maar dan rekenen we op elkaar om daarin het

kabinet aan te moedigen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Absoluut. Helemaal eens met dit betoog.

BBBDe heer VermeerBBB

Ik weet dat de VVD — mevrouw Yeşilgöz ook — haar

woorden altijd zorgvuldig kiest. Daarom viel het ons vanmorgen bij het debat over de Ecofin-Raad ook al op dat

daar de woorden "wij zijn als VVD geen voorstander van

eurobonds of soortgelijke constructies" gebruikt werden,

terwijl het tot een paar weken geleden toch echt altijd zo

was dat de VVD zei: "We zijn tegenstander." Ik weet dus dat

mevrouw Yeşilgöz deze woorden heel bewust gekozen

heeft. Maar betekent dat echt een verschuiving in de visie

op eurobonds bij de VVD?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik wil het ook best "tegenstander" noemen; dat is het punt

niet. De heer Bontenbal stelde mij deze vraag twee weken

geleden ook. Toen speelde dit ook. Hij stelde mij deze vraag

denk ik ook omdat we toen al dachten dat de wereld niet

meer is zoals die was. De afgelopen vijf dagen is daar nog

een schep bovenop gekomen. Mijn standpunt en die van

de VVD is dus totaal niet veranderd. Wij zijn geen voorstander. Nogmaals, ik vind dat lidstaten voor hun eigen verantwoordelijkheid moeten opkomen. Ik vind het makkelijk om

te zeggen: we gaan schulden aan en die schuiven we door

naar de generaties na ons. Vervolgens heb ik te maken met

de realiteit. Die is, zoals ik al zei, een oorlog op ons continent die dreigt te escaleren. Dan moet je bereid zijn om als

partij te zeggen: ik beperk mij of beheers mij eigenlijk in

het meegeven van mijn wensen aan het kabinet. Die wensen

heb ik politiek zeker wel, dus u mag mij ook "tegenstander

van eurobonds" noemen. Ik heb dan nog wel een langer

lijstje met dingen waar ik geen voorstander van ben, hoor.

Het gaat om dingen waar Europa, waar wij als Nederland

onderdeel van uitmaken, toe zou kunnen besluiten, maar

die ik als VVD'er niet zou willen. Maar ik beheers mij, want

er staat nu iets groters op het spel. Dat is namelijk onze

manier van leven, onze vrijheid, onze veiligheid. Dan vervalt

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-9

al het voorgaande. Dan zeg ik tegen het kabinet: doe wat

nodig is om ons aan die tafel te krijgen en kom vervolgens

terug naar het parlement met hetgeen waarop uitgekomen

is. Dan kan iedere partij daarna weer besluiten zoals ze wil.

Dat is hetzelfde antwoord als ik de heer Bontenbal weken

geleden gaf. Dat staat nog steeds fier overeind.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Omtzigt

van de fractie van Nieuw Sociaal Contract. Het woord is

aan hem.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Voorzitter. We leven in moeilijke tijden. Het is ook een zware

verantwoordelijkheid van veel mensen om te kijken hoe wij

uit deze crisis komen. De oude wereld en wereldorde verdwijnen en de nieuwe worden nu gevormd. Aan die vorming zullen wij actief moeten deelnemen.

Het is niet zo dat we niet wisten dat het eraan kwam, want

Poetin viel vijftien jaar geleden Georgië binnen en tien jaar

geleden de Krim en Trump werd acht jaar geleden al een

keer president. We hebben dus eigenlijk vijftien jaar verspeeld. Europa wordt nu in één keer heel hard wakker en

merkt dat het financieel, economisch, militair en demografisch veel minder machtig is dan ze dacht.

Over vrede gesproken: de lijst van dingen die Trump van

Poetin gevraagd heeft, is leeg. Hij heeft Zelensky vernederd

in het Witte Huis, wil sancties tegen Rusland opschorten,

doet geen cyberaanvallen meer, noemt Zelensky een dictator en vraagt om verkiezingen terwijl verkiezingen van

Poetin niet eerlijk waren. Hij steunt Rusland in de VN en

niet Oekraïne. Hij levert geen wapens meer en stopt de

inlichtingen waardoor Zelensky eigenlijk zo niet verder kan.

Voorzitter. We hebben lang een innige band gehad met de

Verenigde Staten. Ik vraag de regering wat er nodig is om

de VS als bondgenoot te behouden, want dat blijft onze

inzet. En, twee, is er een plan B voor als het niet lukt? Dan

wordt ook het hele proces van de coalition of the willing

een heel stuk ingewikkelder, maar werkt de regering daaraan? Nieuw Sociaal Contract staat vol voor het hoofdlijnenakkoord en ook voor het regeerprogramma, waarin staat

dat Oekraïne onverminderd gesteund wordt door de regering. Wij vragen de regering ook om daar de vrijheid toe te

nemen.

Voorzitter. Het debat vandaag gaat over de Europese Raad

en de NAVO. Daar is een probleem. Twee landen in de

Europese Raad, Hongarije en Slowakije, doen niet mee. Het

is dus een enorm verdeeld huis. Waar de komende weken

om inzet vragen om ervoor te zorgen dat Oekraïne een

rechtvaardige vrede krijgt — die vrede moet er namelijk

komen, maar kan alleen duurzaam zijn als die rechtvaardig

is — wordt dat geblokkeerd. Wat er dan gebeurt, is dat

mevrouw Von der Leyen de vlucht vooruit pakt en met die

vlucht vooruit veel geld wil uitgeven. Geld waar ze niet over

gaat, want daar gaan de NAVO en de lidstaten over, niet

de Europese Unie. Wel zou ze kunnen werken aan een

betere Europese defensie-industrie.

Voorzitter. Wij zijn dan ook niet gecharmeerd van dat plan

van mevrouw Von der Leyen waar het het stuk betreft dat

we schulden gaan maken. Was het een eenmalige uitgave,

dan zou je het misschien nog kunnen slikken, maar nee, wij

hebben duurzaam meer investeringen in defensie nodig.

Sterker nog, dat zal de eerste twee jaar nog verrekte moeilijk

zijn. Ik zie de minister van Defensie al kijken. Het zal hem

niet lukken om binnen korte tijd zijn begroting te verdubbelen, zoals een aantal mensen hier wil.

Voorzitter. Wij vragen daarom aan de regering om er wél

snel werk van te maken, want de wereld met goedkope

energie uit Rusland en het Midden-Oosten, goedkope

spullen uit China en free riden op de bescherming van de

VS is niet meer. We zullen dus versneld onze cyber up-todate moeten brengen, want dat is de eerste aanval die

Rusland kan plegen. Is de regering bereid om de aanbevelingen van de toezichthouder CTIVD uit te voeren, zodat

publiek-private samenwerking daar beter geborgd wordt?

Dat is keihard nodig. We wachten er al anderhalf jaar op.

De bedreigingen van cyber hebben natuurlijk betrekking

op infrastructuur, op private instellingen. De Baltische staten

worden ongeveer 90 keer per dag aangevallen. Kan Defensie

Cyber Commando versterkt worden, zodat het offensiever

kan zijn en kunnen de reservisten versterkt worden? Krijgen

we de betere voorraden in voedsel, medicijnen en water

waar de Algemene Rekenkamer al om vraagt? Hoe gaan

we Defensie versterken?

Voorzitter. Deze tijden vragen niet om langdurige studies.

Deze tijden vragen om leiderschap, en dat is ook wat wij

van deze regering verwachten. Dat verwachten we in die

Europese kopgroep. Dat is ook precies waarom we niet een

totaal spoorboekje geven, want we weten dat een coalition

of the willing bestaat uit tien, vijftien landen met heel veel

partijen, in zowel de coalitie als de oppositie. Neem die

vrijheid, want anders is de vrijheid van Oekraïne en straks

ook de vrijheid van meer van Europa verdwenen.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Een vraag van de heer Jetten.

D66De heer JettenD66

Ik ben het echt voor een heel groot deel eens met het

betoog van de heer Omtzigt om ons in de volle breedte

voor te bereiden op elk mogelijk scenario en de hybride

oorlogsvoering zeer serieus te nemen. Hij zei ergens halverwege zijn betoog: we moeten ons ook voorbereiden op een

plan B, omdat er misschien helemaal geen vredesakkoord

komt en er dus ook geen noodzaak is voor een vredesmissie

omdat die oorlog gewoon doorgaat. Daarom verbaast het

me eigenlijk dat de NSC-fractie toch zo sceptisch is richting

het ReArm Europe-voorstel van Commissievoorzitter Von

der Leyen. Hij doet eigenlijk voorstellen om ons voor te

bereiden op dat plan B-scenario, waarin de wereld voor

een lange termijn onveilig zal zijn en Europa voor zijn eigen

veiligheid moet kunnen zorgen. Ik zou graag van de heer

Omtzigt willen horen wat hij dan wél verwacht van de

Commissievoorzitter, als het gaat om het versterken van

de Europese defensie.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Het is goed dat de heer Jetten hiernaar vraagt. Plan B was

meer: wat gebeurt er op het moment dat Amerika de

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-10

zogenaamde backstop niet levert? Dat is het risico dat ik op

korte termijn zie. Ik had een maand geleden niet gedacht

dat ik deze zin ooit zou uitspreken in deze Tweede Kamer,

maar dat is het risico van plan B. Het is een kortetermijnrisico dat grote implicaties heeft voor het soort vrede dat

bereikt kan worden. Natuurlijk, als Trump de kingmaker is,

dan moet hij soms beide partijen een tikje geven. Maar hij

is nu alleen maar tikken aan het geven aan Zelensky, de

hele dag, en Poetin heeft hij nog niet eens publiekelijk

aangesproken. Dat is dus plan B. Hoe dan ook, of er op

korte termijn vrede komt of niet — ik denk dat we hier delen

wat we allemaal willen — dan nog zullen deze zaken gedaan

moeten worden. De wereld is structureel onveiliger

geworden. We hebben daar eigenlijk te lang mee gewacht.

Dan moet cyber versterkt worden en moeten de voorraden

versterkt worden bij Defensie. Alleen ziet de NSC-fractie,

met het grote verdeelde huis dat Europa is, minder rol voor

de Europese Commissie. Wij zien ook een soort competitie

tussen Starmer, Macron, een beetje Duitsland, wie van de

twee daar nog in de lead is, en Von der Leyen, en denken

dat het bij de coalition of the willing ligt de komende tijd.

Wat wel de rol van Europa zou moeten en kunnen zijn, is

de Europese defensie-industrie bevorderen, ervoor zorgen

dat wij zelf de strategische voorraad op orde hebben en dat

wij zelf de strategische grondstoffen hebben. We hebben

daar wel een strategie voor, maar zijn natuurlijk volstrekt

overdonderd door de mineralendeal die de Amerikanen

hebben aangegaan. Daar gaat dus onze strategische autonomie. Daar moet de Europese Commissie vol op inzetten.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Wilders

van de fractie van de PVV. Nu reeds een vraag van de heer

Jetten.

D66De heer JettenD66

Naar aanleiding van het interruptiedebat tussen de heer

Wilders en de heer Timmermans heb ik een hele urgente

vraag aan de heer Wilders. Hij zegt: Zelensky moet aan tafel

zitten. Dat vindt iedereen hier in dit huis, maar wat is de

kijk van de heer Wilders op hoe we ervoor zorgen dat

Zelensky dan ook vanuit een krachtige positie aan tafel zit?

Wat moet daarvoor gebeuren en welke steun heeft Oekraïne

dan nu nodig?

PVVDe heer WildersPVV

Voorzitter. Ik had nog geen woord gesproken. Er staat hier

"afrondend".

De voorzitterVoorzitter

Dat is niet persoonlijk bedoeld.

PVVDe heer WildersPVV

En de collega van D66 komt …

De voorzitterVoorzitter

Maar ik zet 'm uit.

PVVDe heer WildersPVV

Het is dus een beetje een raar debat, maar oké.

Nou, weet u. De kracht van de heer Zelensky is om aan tafel

te zitten. Dat is zijn kracht. Ik ben ontzettend bang dat hij

niet aan tafel komt te zitten, dat wij het niet voor elkaar

krijgen om hem te helpen om aan tafel te zitten. Stel je nou

eens voor — alles is mogelijk in deze wereld — dat Trump

alleen met Poetin gaat praten. Dat is mijn nachtmerrie. Ik

denk dat er vrede moet komen. Ik denk dat ze aan tafel

moeten zitten. Maar ik denk dat we alles moeten doen om

hem aan die tafel te krijgen. Dat is nog geen vanzelfsprekendheid. Na het interruptiedebatje dat ik met de heer

Timmermans had, zag ik in het nieuws dat, ondanks het

feit dat de Amerikanen hun deel van hun intelligence op

laten drogen richting de Oekraïne, president Zelensky heeft

gezegd: ik wil zo snel mogelijk aan tafel, ik wil aan die vredestafel, ik wil bij Trump komen, ik wil aan tafel. Dat gebeurt

niet. Dus u kunt wel praten over dat we een sterke positie

moeten hebben en dan bedoelt u waarschijnlijk meer: we

moeten meer wapens geven, we moeten alles meer doen.

Het belangrijkste is dat hij aan tafel komt. Als hij niet aan

tafel komt, zijn de gevolgen niet te overzien. Want dan

kunnen inderdaad door de twee andere partijen, de twee

grootmachten, besluiten worden genomen die in het nadeel

zijn van de Oekraïne. Dus hij moet aan tafel en daar moeten

wij ons best voor doen. En om hem aan tafel te krijgen,

moeten we ervoor zorgen dat de relatie tussen hem en

president Trump wordt verbeterd. Dat is de enige manier

om hem sterker te maken.

D66De heer JettenD66

De manier om Zelensky sterker te maken is ervoor zorgen

dat Oekraïne in de komende weken niet volledig wordt

overlopen. Tijdens de toespraak van Trump in het Congres

gisteren waren er 181 Russische drones die Oekraïne aanvielen. De afgelopen dagen is het kinderziekenhuis in Soemy

aangevallen door een drone met granaatscherven. Dag in,

dag uit is Poetin bezig om Oekraïne volledig kapot te maken.

En nou kan Zelensky misschien met een kapot land uiteindelijk aan tafel komen om onder druk van Trump te moeten

capituleren, maar dat is geen duurzame vrede. Dus als u

het meent dat Zelensky vanuit kracht aan tafel moet, dan

moet hij ook in staat zijn om zijn land te verdedigen. En

daarom de hele simpele vraag: vindt de heer Wilders dat

Nederland, Europa en andere bondgenoten, nu Trump zijn

handen aftrekt van wapenleveranties en zijn handen aftrekt

van het delen van inlichtingen, alles op alles moeten zetten

om Oekraïne overeind te houden aan het front?

PVVDe heer WildersPVV

Laten we eerst kijken wat er de komende dagen gebeurt.

Om te beginnen is het niet zo — dat zeggen zelfs de Oekra-

ïners niet — dat zij zichzelf nu niet kunnen verdedigen. Dat

is niet zo. Dat kunnen ze voorlopig nog. Het is niet zo dat

ze morgen of overmorgen dat niet meer kunnen doen. Ten

tweede. Het gat, als dat zou blijven, structureel, dat de

Amerikanen achterlaten, kan niet door Europa worden

ingevuld. Wij hebben vaak dat soort systemen, apparaten

of wapens niet. Die hebben wij niet. Die maken wij niet.

Vaak worden die ook nog gemaakt in de Verenigde Staten.

Dus wij kunnen dat gat ook niet opvullen. Dus de meest

effectieve manier om de Oekraïne te beschermen, is ervoor

zorgen dat de relatie tussen Zelensky en Trump wordt verbeterd, zodat, hopelijk — ik zal er dadelijk ook in mijn eigen

termijn wat over zeggen — ook die opheffing van de steun

van Amerika wordt opgeheven, zodat Amerika weer die

steun gaat geven, zodat dat gat er niet valt. Want nogmaals,

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-11

u kunt wel zeggen "dat moeten wij morgen opvullen", maar

dat kunnen we niet opvullen, want we hebben die wapens

niet die ze vaak nodig hebben.

D66De heer JettenD66

Toch zit er een inconsistentie in dit verhaal, want natuurlijk

is het en-en. Die relatie met Trump is relevant voor Oekraïne

en voor de veiligheid van Europa en we moeten proberen

die NAVO-band zo veel mogelijk weer te herstellen, zodat

de Amerikanen ook begrijpen dat ze mee moeten doen om

die vrede in Europa en Oekraïne voor elkaar te krijgen. Maar

nu gewoon achterovervallen met de pootjes omhoog en

zeggen: we kunnen die steun niet opvangen, dus we doen

het maar niet? Op die manier wordt het over een paar

weken of een paar maanden wel degelijk zeer urgent voor

Oekraïne. We hebben geen tijd om te wachten, om te kijken

hoeveel grillen en onvoorspelbaarheid er nog uit het Witte

Huis gaan komen. We moeten nu acteren om ervoor te

zorgen dat het niet nog veel erger wordt. We zien de afgelopen dagen een mildere toon van de heer Wilders over de

positie van Oekraïne en Zelensky en ik ben blij om dat te

zien en te horen, maar we hebben er pas wat aan als de

heer Wilders de ketting van deze premier doorknipt zodat

hij eindelijk het leiderschap kan tonen dat nodig is, namelijk

net als andere landen nu acuut meer steun aan Oekraïne

geven. En het zou me echt een heel groot ding waard zijn

als de PVV ook die brug overgaat.

PVVDe heer WildersPVV

Om te beginnen hebben we niemand aan de ketting en al

zeker niet de heer Schoof. Ik begrijp dat u dat beeld graag

oproept dat de heer Schoof niet kan handelen vanwege de

PVV of Wilders, maar dat is allemaal niet het geval. We

hebben nooit tegen de premier gezegd wat hij wel of niet

mag doen en we zullen dat ook niet in ons hoofd halen. Als

hij komt met iets, beoordelen we wel wat wij daarvan vinden — en zo hoort dat in onze democratie. Mijn tweede

antwoord op uw vraag is dat wij wel degelijk ook vinden

dat we wat voor de Oekraïne kunnen doen. We hebben zelfs

een paar weken geleden een motie van u of van het CDA

gesteund. Die zei dat wij ook die bevroren tegoeden, die

van Rusland bestaan — dat is misschien niet zo heel veel

in Nederland, 100, 200 miljoen, maar dat zijn miljarden in

Brussel — moeten confisqueren en dat we die voor een

deel kunnen inzetten voor de Oekraïne. Dus u moet nou

niet doen alsof wij daar nooit oog voor hebben gehad. Dat

hebben we wel. We hebben zelfs een motie van u gesteund

die zegt: confisqueer die tegoeden die zijn bevroren, waarvan nu alleen de rente wordt gebruikt. Zet dat geld daarvoor

in. Dat is een hele hoop geld. Daar kun je een hele hoop

mee doen.

Voorzitter. Het zijn historische tijden. Bijna dagelijks zijn er

ongekende nieuwe geopolitieke ontwikkelingen die een

grote impact hebben op onze veiligheid. Het gaat om het

behoud van de veiligheid op ons eigen continent en om de

oorlog tussen Rusland en de Oekraïne. Natuurlijk steunen

wij Oekraïne tegen de Russische agressor. Maar wat zou

het geweldig zijn als het bloedvergieten zou stoppen. Alles

moet dus gericht zijn op het aan tafel krijgen van de strijdende partijen om een vrede uit te onderhandelen. Maar

het is ook glashelder — dat heb ik net in interruptiedebatjes

gezegd — dat er op dit moment geen enkele, maar dan ook

geen enkele vrede tussen Oekraïne en Rusland mogelijk is

zonder de Verenigde Staten.

We zagen vorige week dat de ontmoeting tussen de presidenten van de VS en de Oekraïne in het Oval Office in

Washington volledig ontspoorde. Het tekenen van een deal

over grondstoffen werd afgeblazen. Niet lang daarna

besloot president Trump de Amerikaanse hulp op te

schorten, met alle negatieve gevolgen van dien. Nu, een

week later, leek het er wat beter uit te zien. Zelensky stuurde

een brief naar Trump, die daar gisterenavond positief op

reageerde in zijn State of the Union. Maar vandaag blijkt

dat de VS weer minder inlichtingen gaan delen met de

Oekraïne. Ik vraag de minister-president hoe hij en zijn

collega-regeringsleiders kunnen bijdragen aan de-escalatie

en hoe zij ervoor kunnen zorgen dat Trump en Zelensky

samen snel aan tafel gaan om de lucht weer te klaren. Dat

is van groot belang. Daarna kunnen namelijk de vredesonderhandelingen onder leiding van Trump hopelijk vaart

maken en kan — heel belangrijk — de Amerikaanse hulp

aan Oekraïne weer worden hervat. Is de minister-president

bereid daar het uiterste voor te doen?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

We hebben eerder, in de eerdere termijn van de heer

Trump, gezien dat hij graag heel snel vrede wil bereiken.

Om daar een show van te maken, heeft hij 5.000 talibanstrijders in Afghanistan vrijgelaten, met als verschrikkelijk

gevolg dat de taliban Afghanistan hebben overgenomen.

Dat is zijn art of the deal. Dat is niet echt tot voorbeeld

strekkend voor wat hij nu doet. Ik zou aan de heer Wilders

willen vragen: hoe beoordeelt hij het stoppen van wapenleveranties vanwege een bijeenkomst in het Witte Huis —

volgens mij was die vooropgezet — die kennelijk bij Trump

in het verkeerde keelgat is geschoten? Hoe beoordeelt hij

het niet meer delen van inlichtingen, waardoor vanaf vandaag rechtstreeks burgerslachtoffers kunnen vallen in

Oekraïne? Dat is toch gewoon chantage? Ik heb van de heer

Wilders nog nooit een woord van kritiek gehoord op het

schandalige gedrag van president Trump. Ik hoop dat de

heer Wilders ook bereid is om nu te zeggen: "Daar neem ik

afstand van. Dat is schandalig. Met chantage bereik je geen

vrede."

PVVDe heer WildersPVV

Nee, dat ga ik niet doen, niet omdat ik de heer Trump de

hand boven het hoofd wil houden, maar omdat ik niet geloof

dat het dienstbaar is en dat het helpt bij het oplossen van

de problemen als wij hier vanuit Nederland gaan beoordelen wat daar in het Witte Huis, met de heer Zelensky en

dadelijk misschien met de heer Poetin, als ze daarmee aan

tafel gaan, allemaal gebeurt. Dat helpt niet. Als wij allemaal

gaan roepen, zoals u en anderen hebben gedaan … Nogmaals, dat is uw goed recht, maar ik doe daar niet aan mee.

Het helpt niet om die partijen weer aan tafel te krijgen als

we gaan zeggen: dit is een schande, dat is verkeerd, dat

kan niet en o, wat is dat allemaal fout. In plaats van partijen

de les te lezen wil ik de-escaleren en ik wil het kabinet vragen om zich in te zetten om partijen weer aan tafel te krijgen. Dát is wat helpt: vredesbesprekingen en proberen daar

een faire deal uit te krijgen voor de Oekraïne.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik zal niet in lachen uitbarsten, maar als er iemand in dit

huis is die voortdurend de hele wereld en zijn hond de maat

neemt, die voortdurend overal schande van spreekt, die

voortdurend denkt over iedereen een oordeel te kunnen

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-12

hebben, dan is het de heer Wilders. Mijn conclusie uit zijn

antwoord nu is: hij zit gewoon op de lijn-Trump. Dat zit hij

al jaren. Tot voor kort zat hij ook op de lijn-Poetin. Hij vindt

het heel moeilijk om daar afstand van te nemen, maar die

lijn zal de vrede in Europa niet bevorderen. Die lijn maakt

ons kwetsbaarder. Ik vind dus dat de heer Wilders geen

bijdrage levert aan onze collectieve veiligheid. Sterker nog,

ik vind wat hij zegt een bedreiging voor onze collectieve

veiligheid.

mensen de les gaan lezen. Dat brengt die vrede niet dichterbij. Dat zorgt niet dat Zelensky eerder weer bij Trump

aan tafel komt, dat die wel of niet een mineralendeal sluit,

waardoor hopelijk dadelijk de hulp aan zijn land weer hervat

kan worden. Natuurlijk heb ik mijn mening daarover, maar

het helpt niet om dat te vertellen in een tijd dat we moeten

de-escaleren, dat de partijen aan tafel moeten komen en

dat we voor vrede moeten knokken.

PVVDe heer WildersPVV

Veel gekker moet het niet worden. Ik zit dus op de lijn-

Trump én op de lijn-Poetin. Nou, veel gekker moet het echt

niet worden wat de collega van de Partij van de Arbeid-

GroenLinks zegt. Ik zit op niemand z'n lijn. Ik zit op de lijn

van vredesbesprekingen; dat is de lijn waar ik op zit. Als ik

dan nu zou zeggen "dat is fout", "dat kan die niet doen" en

… Volgens mij zei u net dat het allemaal een vooropgezet

plan is. Dat kunt u ook helemaal niet aantonen of bewijzen.

Dat is stemmingmakerij; dat is zorgen dat de mensen uit

elkaar worden gespeeld en dat is zorgen dat de oorlog

alleen maar doorgaat. Dus als iemand hier onverantwoord

bezig is met het gebruikmaken van allemaal superlatieven

om uw eigen gelijk te halen, om het gelijk van Frans Timmermans te halen, dan bent u dat wel. Dat is niet verstandig. Wat verstandig is, is de-escaleren. Dit gaat om onze

veiligheid. Als de Amerikanen zich terugtrekken en als zij

dadelijk zeggen — God verhoede — dat ze niets meer voelen

voor de NAVO of zich niet meer gebonden achten aan artikel

5, dan is dat een ramp, niet alleen voor de Oekraïne, maar

ook voor ons, voor Europa, voor Nederland. Of we het nou

leuk vinden of niet, zonder de Amerikanen is de NAVO een

dood paard en hebben we op dit moment geen enkele

bescherming die voldoende is. Ik heb u onlangs trouwens

ook op de radio of de televisie horen zeggen dat wij het gat

dat Amerika zou achterlaten, niet op korte termijn kunnen

vullen. Dus omdat dat juist in het Europese en Nederlandse

veiligheidsbelang is, is het belangrijk dat de Amerikanen

aan tafel blijven om een vrede te krijgen voor de Oekraïne.

Dat heeft mijn sympathie, want inderdaad, Rusland is de

enige agressor hier. De enige manier om te zorgen dat die

een vrede kunnen krijgen met Rusland is dat ze met elkaar

aan tafel gaan. En dan helpt het niet om elkaar de les te

lezen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Er mag in deze Kamer gevraagd worden om dat wat niet

deugt, ook te benoemen. Dat is niet iemand de les lezen,

dat is helderheid verschaffen over wat niet deugt. Chantagepraktijken deugen niet. Wat Trump doet, zijn chantagepraktijken. Het verrast me niet, maar het valt me wel weer

op dat de heer Wilders, die altijd over iedereen een oordeel

klaar heeft, internationaal en nationaal, op dit moment niet

de guts heeft om helder te veroordelen wat de Amerikaanse

president heeft gezegd. Daarmee dient hij de veiligheid

niet, integendeel.

PVVDe heer WildersPVV

Nee, maar uit het feit dat ik dat niet zeg, kunt u die conclusie

niet trekken. Natuurlijk heb ik mijn mening erover. Natuurlijk

heb ik mijn gedachten erover wat er is gebeurd, ook in het

Oval Office, tussen Trump en Zelensky. Alleen, het helpt

niet als wij als politieke leiders — oké, het is Nederland, we

zijn geen Verenigde Staten, maar toch — hier publiek de

CDADe heer BontenbalCDA

Ik denk dat er ook een tussenweg is, namelijk wel normeren

zonder de Verenigde Staten in het harnas te jagen. Er zit

iets tussen. Maar goed, ik wil niet in uw interruptiedebatje

komen.

Mijn vraag gaat over een uitspraak die u gedaan hebt bij

BNR, dat de steun aan Oekraïne niet aan de orde is, zolang

het land niet met Rusland praat. Ik heb het fragment niet

zelf kunnen luisteren, dus ik wil even checken of u dat

gezegd heeft, en uw eigen context daarbij.

PVVDe heer WildersPVV

Sorry, wat zou ik gezegd hebben?

CDADe heer BontenbalCDA

Dat er ook met Rusland gesproken moet worden, dat de

steun aan Oekraïne ook afhangt van het gesprek tussen

Oekraïne en Rusland. Of ik heb een verkeerde quote gepakt,

maar dan … Ik zou dat even willen checken, want ik schrok

daar wel van.

PVVDe heer WildersPVV

Nee.

CDADe heer BontenbalCDA

Als dat niet zo is, dan is mijn vervolgvraag hoe u die steun

ziet. Die vraag is nu een aantal keren gesteld. Richting de

Voorjaarsnota zal die vraag natuurlijk op tafel komen. Vindt

u dat er nu extra steun naar Oekraïne moet om dat gat dat

we wellicht niet helemaal kunnen dichten, in ieder geval

voor een deel te dichten?

PVVDe heer WildersPVV

Nogmaals, ik regeer niet, dus het kabinet moet met voorstellen komen. Volgens mij zei mevrouw Yeşilgöz dat net

ook. Het is natuurlijk afhankelijk van wat er de komende

weken of dagen gebeurt. Ik hoop nog steeds, dat is mijn

hele inbreng, in de interrupties en in mijn termijn, dat de

partijen weer met elkaar aan tafel komen, dat de heren

Zelensky en Trump weer on speaking terms komen. Er zijn

hier en daar wat geluiden uit de Amerikaanse administratie

dat ze overwegen om het staken van de steun op te heffen,

dus weer volwaardige steun te geven. Dan ziet de situatie

er totaal anders uit dan wanneer dat niet zo is.

U weet: wij zijn goed voor onze handtekening. Wij zijn een

betrouwbare partij. We hebben in het hoofdlijnenakkoord

afgesproken dat we de Oekraïne steunen en blijven steunen,

dus dat zal het geval zijn. Maar of dat gebeurt, wanneer dat

gebeurt, in welke mate dat gebeurt, het is nu net iets te snel

om daar een oordeel over te geven. Ik heb u mijn piketpalen

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-13

gegeven. Ik heb ook gezegd dat het kabinet regeert. Ik heb

ook gezegd dat wat ons betreft die bevroren Russische

tegoeden … Dat is echt heel veel geld. Volgens mij was dat

ook een motie van u of van uw partij die wij hebben

gesteund. Dat is een ontzettend goed idee, want dat kost

onze belastingbetaler dan niet direct geld en het raakt ook

Rusland, dat dan zijn eigen geld kwijt is geraakt. Ik heb in

de geannoteerde agenda gezien dat er een onderzoek was

dat zei dat het rechtsstatelijk niet kan. Ik denk dat we daar

wel overheen mogen stappen bij een land als Rusland, dat

echt lak heeft gehad aan de rechtsstaat, door het soevereine

land Oekraïne binnen te vallen. Dat moeten we niet

beschermen met diezelfde regels van de rechtsstaat. Dus

wat mij betreft kan dat.

En we moeten ook niet het beeld wekken dat Nederland

niet al gigantisch veel steun geeft aan de Oekraïne. Ik heb

hier een staatje bij me met daarop de bedragen die Nederland geeft, ook in Europees verband. Als het gaat om

absolute bedragen, dan zijn we de nummer vier. We doen

gewoon bijna het meeste van heel Europa. We doen meer

dan Zweden, Noorwegen, Frankrijk, Polen, Finland, Italië,

België, Spanje, Tsjechië, Roemenië, Litouwen, Zwitserland;

ik zal niet nog een uur doorgaan. Het is dus niet zo dat

Nederland onvoldoende doet. We staan ongeveer bovenaan

alle lijstjes met steun aan de Oekraïne. Dat is zowel militair

als financieel als humanitair. Dat is ook goed. Ik zeg niet

dat dat slecht is, maar wij zijn niet de eersten tegen wie je

nu moet zeggen "nou, doe eens wat meer". Er zijn heel veel

andere landen die dat ook kunnen doen.

CDADe heer BontenbalCDA

Zeer mee eens, al is het om te beginnen maar om de NAVOnorm te halen, wat heel veel landen nog niet doen. Collega

Omtzigt was kritisch over het pakket van Von der Leyen,

met name over het deel van de gezamenlijke schulden. Ik

ben benieuwd hoe de PVV daar als grootste partij in staat.

In welke mate vindt u dat dit ook door Nederland geblokkeerd zou moeten worden? Of zegt u net zoals mevrouw

Yeşilgöz "ik heb er een opvatting over; ik heb er een duidelijke mening over, maar ik geef het kabinet genoeg vrije

ruimte om te doen wat goed is, gelet op de internationale

context"?

PVVDe heer WildersPVV

Nou ja, vrije ruimte wil ik best geven, maar dat wil niet

zeggen dat ik steun waar het kabinet mee terugkomt. In

beginsel vind ik het idee om het kabinet ruimte te geven

om wat te doen prima, als het maar niet zo uitgelegd wordt

dat als het met iets komt, ik dat ook moet steunen. Snapt

u? Dan geef ik namelijk geen vrije ruimte. Zo zijn we niet

getrouwd. De premier heeft dus alle ruimte. Maar als hij

terugkomt, heb ik de ruimte om te zeggen: ik ben het er niet

mee eens. Wij zijn niet voor gemeenschappelijke schulden.

Dit zijn dan geen eurobonds, maar het gaat toch wel

enigszins die richting op. Voor het overige klinkt die 800

miljard ook wel iets mooier dan het is, zeg ik tegen de heer

Bontenbal, want eigenlijk zeggen ze gewoon: "Dat geld

moeten jullie zelf hebben; dat is jullie geld. Jullie moeten

dat geld vrijmaken. Je krijgt dan geen boete als je een

hogere staatsschuld of een begrotingstekort hebt, maar het

is jouw geld." De koppen zijn net alsof Europa met een bak

geld komt, maar Europa zegt tegen al die lidstaten: doe het

maar lekker; als je boven de 60% staatsschuld komt, dan

zullen we je geen straf geven. Maar je zit wel met die

schulden en die hogere staatsschuld. Ik moet dus eerlijk

zeggen dat ik niet erg onder de indruk ben van dat verhaal

van de Europese Unie.

VoltDe heer DassenVolt

Morgen is de Europese Raad. In aanloop naar de Europese

Raad kregen we een brief toegezonden van de grote vriend

van de heer Wilders, de heer Orbán. Hij schreef dat de

Europese Unie het voorbeeld van de Verenigde Staten moet

volgen en in vredesbesprekingen moet stappen. Die lijn

van Trump hebben we nu gezien. Dat betekent dus stoppen

met sancties, stoppen met de steun aan Oekraïne en stoppen met inlichtingen. Maar hij schrijft ook dat we als gezamenlijke conclusie van Europa de VN-resolutie moeten

aannemen waarin weg is gelaten dat Rusland de agressor

is. Ik ben benieuwd hoe de heer Wilders naar deze brief

kijkt en of hij het met mij eens is dat we deze brief wel

moeten afkeuren met z'n allen.

PVVDe heer WildersPVV

Ik keur helemaal geen brief af. Ik keur wel de uitspraak af

dat iemand anders dan Rusland de agressor zou zijn. Er is

maar één, één agressor in dit hele conflict. Dat is niet de

Oekraïne; dat is Rusland.

VoltDe heer DassenVolt

Ik ben blij dat de heer Wilders dat zegt, maar ik hoop ook

dat de heer Wilders inziet dat dit soort brieven uiteindelijk

ook de positie van de veiligheid van Europa schaden. Deze

brief doet niks anders dan Poetin in de kaart spelen. Dit is

namelijk het ondermijnen van de Europese Unie van binnenuit. Dit is proberen de Europese Unie een andere richting

op te duwen en meer de lijn van Poetin te krijgen. Ik hoop

toch dat de heer Wilders het met mij eens is dat dit soort

brieven van Orbán ook onze veiligheid direct raken en dat

we dat met elkaar moeten afkeuren. We moeten eigenlijk

met elkaar zeggen "meneer Orbán, we nemen dat stemrecht

af", zodat hij de sancties niet meer kan tegenhouden, zodat

hij de steun aan Oekraïne niet meer tegen kan houden.

PVVDe heer WildersPVV

Dat lijkt me een bijzonder slecht idee. We moeten niemand

het stemrecht afnemen, niet de Hongaren, niet de Belgen,

niet de Grieken, niet de Slowaken. Het is een soeverein land

en een lid van de Europese Unie. Het land mag brieven

schrijven die het wil. Het land mag voorstellen wat het wil.

Wij kunnen het ermee eens zijn of niet. Ik heb u gezegd dat

als het gaat om het aanwijzen van de agressor, ik het er

niet mee eens ben. Dat is Rusland en niemand anders.

VoltDe heer DassenVolt

De heer Wilders geeft geen antwoord op het andere

gedeelte van mijn vraag. Ik vroeg of hij het met mij eens is

dat dit soort brieven Europa als geheel verzwakken en de

interne verdeeldheid aanjagen. De enige die we daarmee

in de kaart spelen, is Poetin. Want die wil niks liever dan

een verdeeld Europa. Dit soort brieven zijn schadelijk voor

Europa. Ik zou willen dat de heer Wilders dat ook uitspreekt.

Dat hij ook zegt: dit soort brieven moeten we niet hebben,

zeker niet in deze tijd en zeker niet op het moment dat de

veiligheid van Nederland zo onder druk staat.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-14

PVVDe heer WildersPVV

Nee, iedereen mag de brieven schrijven die hij wil.

Goed, voorzitter. In Londen is afgelopen zondag — onze

eigen premier Schoof was erbij aanwezig — door diverse

regeringsleiders gesproken over een soort van vredesplan

dat aan de Verenigde Staten zou moeten worden gepresenteerd om het vechten te stoppen en veiligheidsgaranties

aan de Oekraïne te geven. Dat klinkt mooi, en het zal ook

zeer goed bedoeld zijn, maar er is nu natuurlijk — ik heb

nog gezocht; is er al wat? — nog helemaal niks. Er is nog

geen plan. Dat kan ook niet worden verwacht, denk ik, want

de intentie is uitgesproken om met een plan te komen. Maar

als er geen plan is, kan je ook niks toezeggen. Dus ik vind

het verstandig, en ik wil premier Schoof daarmee complimenteren, dat hij ondanks zijn mogelijke ambities nog niets

concreets heeft toegezegd, want wat kan je toezeggen als

je nog niet eens weet waar ze mee gaan komen? En wij zien

dat plan wel als het er eenmaal is. Zolang het er niet is,

kunnen we er ook niet over oordelen, voorzitter.

Voorzitter. Dan de discussie over meer geld voor defensie.

We geven nu 2% van ons bbp uit aan defensie. Ik heb een

lijstje meegenomen van landen in Europa — ik zal ze niet

allemaal voorlezen, maar het zijn er geloof ik een stuk of

acht tot tien — die minder dan 2% uitgeven. Wij geven nu

iets meer dan 2% van ons bbp uit aan defensie, in tegenstelling tot veel andere landen. Ik heb al eerder gezegd dat

meer geld voor defensie voor ons zeker niet onbespreekbaar

is, maar — die discussie zullen wij bij de Voorjaarsnota of

eerder met elkaar voeren — dan moeten er ook vele miljarden euro's extra bij komen voor onze eigen mensen, die

de boodschappen, de huren en de energierekening nu al

vaak niet meer kunnen betalen.

Voorzitter. Ten slotte heb ik iets over de steun aan de Oekraïne. Maar dat heb ik eigenlijk net al in een interruptiedebatje beantwoord, dus dan kan ik het daarbij laten.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik heb een vraag ter verduidelijking over dat slot. Meer geld

voor defensie is eventueel bespreekbaar, maar dan moeten

er ook wel meer leuke dingen voor mensen worden gedaan,

even kort samengevat. We hebben het hier over investeren

in de veiligheid van Henk en Ingrid. We hebben het niet

over investeren in linkse hobby's, de NPO, vleesvervangers,

windmolens, regenboogpaden en weet ik veel wat. We

hebben het over de veiligheid van mensen. Dus ik begrijp

oprecht de verknoping niet die de heer Wilders nu maakt,

zo van: als je investeert in de veiligheid van mensen, moeten we dus ook wel leuke dingen voor die mensen doen.

We doen dit toch voor de mensen?

PVVDe heer WildersPVV

Ik begrijp dat de SGP liever wil dat we dit aan regenboogpaden besteden. Ik ben dat niet met u eens. Maar ik vind

wel dat wij, hoe belangrijk het ook is, extra geld aan

Defensie kunnen uitgeven. Nogmaals, het is totaal niet

ondenkbaar dat we dat moeten doen. De wereld is veranderd. Defensie heeft grote tekorten aan materieel en personeel. Dat is ook een van de redenen dat de chef Defensiestaf

zegt: als er dadelijk ooit een vredesmacht komt, dan kan

onze bijdrage hooguit klein zijn, want we hebben nu al grote

problemen, doen aan veel missies mee en hebben tekorten.

Weet u, we hebben niet eens tanks. Die hebben we besteld,

nadat we ze jaren hebben geleaset van de Duitsers, maar

ze zijn er nog niet. We hebben aan alles tekort. Dat begrijp

ik dus. Extra geld voor Defensie is voor ons dus zeker niet

onbespreekbaar. Maar ik wil ook wel dat de mensen die op

ons hebben gestemd, die op dit moment grote problemen

hebben met het doen van de boodschappen en met de huur

die omhooggaat, met alle andere financiële problemen die

ze al hebben, het beeld hebben ... Ik denk dat het het

draagvlak voor steun aan de Oekraïne, aan de NAVO en

aan Defensie verkleint als we niet zeggen dat we ook oog

hebben voor die mensen en voor hen ook wat doen. Dat is

geen schande. Het is geen schande om het ene aan het

andere te koppelen. Het komt beide uit dezelfde begroting.

Het komt uit de begroting die door de belastingcenten van

de normale mensen in Nederland is betaald. Zij willen, denk

ik, allebei. Ik koppel het dus wel aan elkaar. Je krijgt daar

ook een onderhandeling over. Ik zeg ook niet dat we het

niet moeten doen. Ik zeg ook dat we de noden van de

gewone Nederlander daarbij zeker niet uit het oog mogen

verliezen. Volgens mij vindt niemand dat ook. Het is dus

niet zo'n raar voorstel.

De voorzitterVoorzitter

Uw laatste interruptie.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Niemand vindt dat je de noden van wie dan ook uit het oog

moet verliezen. Ik heb nog steeds geen antwoord gehad

over de inhoudelijke verknoping — ik snap dat nog steeds

niet — dat je je inzet voor de veiligheid van je eigen burgers

moet compenseren, of zo, met leuke dingen. Dat is niet het

eerlijke verhaal. Tegen de heer Wilders wil ik zeggen: ook

de SGP besteedt het geld liever aan goedkopere benzine,

betere zorg en betere pensioenen. Daar maken we ons ook

sterk voor. Maar moeten we niet het eerlijke verhaal aan

onze achterbannen uitleggen, namelijk dat vrede niet

goedkoop is en dat, als we investeren in defensie, we dat

voor hen doen?

PVVDe heer WildersPVV

Zeker. Dat doen we ook voor de mensen. Maar ik verzet me

tegen uw kwalificatie "leuke dingen". Leuke dingen, alsjeblieft zeg! Mensen kunnen hun huur niet meer betalen.

Mensen, gezinnen met kinderen — die zouden u ter harte

moeten gaan — kunnen hun huur niet meer betalen.

Gezinnen met kinderen of alleenstaanden kunnen in de

Albert Heijn, in de Sligro of in de weet ik wat voor winkel

hun boodschappen niet meer doen. Mensen kunnen hun

gasrekening moeilijker betalen. Dat zijn geen "leuke dingen".

Mensen zijn vaak aan het overleven en ik schaam me er

niet voor om te zeggen dat als wij, ook in het belang van

diezelfde mensen — dat ben ik met u eens — extra geld

besteden aan defensie, we dat ook moeten doen voor de

mensen die naar de Lidl en naar weet ik wat voor winkel

gaan om hun boodschappen te doen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Volgens mij hebben zowel de SGP, die we zojuist hoorden,

als de ChristenUnie en de PVV zich altijd ingezet om juist

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-15

die armoedecijfers te laten dalen, en om ervoor te zorgen

dat mensen inderdaad hun boterham kunnen beleggen en

hun huur kunnen betalen. Ik vond nu de CPB-cijfers in die

zin bemoedigend. We zien dat de koopkracht opnieuw versterkt wordt. Dat neemt niet weg dat er zorgen om boodschappenprijzen zijn, maar de heer Wilders moet nu niet

de overtreffende trap gebruiken alsof het een van het ander

afhankelijk is. De suggestie van zijn woorden is namelijk

dat het omgekeerde waar zou zijn, alsof al die mensen erop

achteruit zouden gaan als je nu meer geld in defensie

investeert. Dat is toch niet het geval? Je kan toch keuzes

maken waar je dat geld voor defensie vandaan haalt? Daar

is de heer Wilders toch zelf bij?

PVVDe heer WildersPVV

Zeker. Maar je kan iedere euro maar één keer uitgeven. Hoe

je hem ook besteedt, je kan hem maar één keer uitgeven.

Ik vind dus dat als je heel veel investeert in extra geld voor

defensie — ik sluit, nogmaals, helemaal niet uit dat het

verstandig is om dat te doen — je ook moet investeren in

de noden van mensen. U zegt misschien dat de cijfers goed

zijn, maar heel veel mensen in Nederland merken daar heel

weinig van. Heel veel mensen in Nederland hebben problemen met het betalen van hun huur. Ze worden iedere week

knettergek als ze met hun huishoudgeld de boodschappen

moeten doen. Ze hebben gewoon problemen met het

rondkrijgen van de gasrekening van de afgelopen maanden.

Ik vind het heel legitiem om te zeggen dat we aan die

mensen ook geld moeten besteden en daarnaast, wat mij

betreft tegelijkertijd, aan defensie.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Ja, dat is volstrekt legitiem. Dat delen wij ook. Maar het kan

niet zo zijn dat onze inzet voor defensie afhankelijk wordt

van hoe we er bij al die andere dingen een extra plus op

zetten. Daar ligt mijn vraag aan collega Wilders. Als wij niet

de veiligheid van ons land en van ons continent kunnen

waarborgen, dan staan al die andere dingen toch op het

spel? Hij ziet toch met mij dat dit een fundamentele onderlegger is en dat je niet kan zeggen dat je maar een jaartje

afwacht omdat je die andere dingen niet ook een plus kan

geven? Je zult toch in dit tijdsgewricht moeten handelen,

en niet volgend jaar of over tien jaar?

in de afgelopen jaren — ik zal dat blijven doen — het altijd

opgenomen voor de mensen met een kleine portemonnee.

Dat gebeurde zowel elk jaar opnieuw in de voorstellen die

ervoor moesten zorgen dat de armoede daalt in plaats van

stijgt, als in de structurele stelselveranderingen die keihard

nodig zijn; denk aan de belastingen en de toeslagen. We

zullen dat blijven doen. Maar mijn stelling is dat als dit het

cruciale moment is om te investeren in onze veiligheid, we

met elkaar ook de moedige stap naar voren hebben te zetten

om het te gaan doen. Dat kan ook op manieren waarbij de

sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Daar is de

heer Wilders zelf bij. Hij kan ervoor kiezen, met zijn grootste

partij, op wie hij deze lasten afwentelt. Ik roep hem ertoe

op om dat niet te doen op de mensen die het al hard nodig

hebben en om hen niet alsnog ergens met de kaasschaaf

nog minder te besteden te geven, maar wel om erbij te zijn

en ervoor te zorgen dat we nu investeren in een slagvaardige, slagkrachtige en duurzame defensie. Daar is hij zelf

bij.

PVVDe heer WildersPVV

Zeker. Maar ik wil ook investeren — ik wijk daar geen millimeter van af — en ervoor zorgen, zeg ik tegen de collega

via u, mevrouw de voorzitter, dat er extra geld gaat naar

boodschappen, huren en de energierekening.

De voorzitterVoorzitter

Nou, die onthouden we, meneer Wilders. De heer Timmermans.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Voorzitter.

PVVDe heer WildersPVV

Excuses, zei ik "mevrouw de voorzitter"? Meneer de voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Ik ga naar huis.

PVVDe heer WildersPVV

Misschien kunnen we ons dat niet voorstellen omdat u en

ik het financieel goed hebben. Maar ik krijg heel veel reacties van mensen die niet begrijpen dat er nu een discussie

is … U kunt nee knikken, maar ik krijg echt mails van mensen in Nederland die niet begrijpen dat we hier een discussie hebben over miljarden extra voor defensie. Ik verdedig

dat naar die mensen als het moet. Ondertussen zien die

mensen dat we niets doen voor hun boodschappen, hun

huren en voor hun energierekening. Ik sta voor die mensen

en ik ga het doen. Ik zeg niet en ik wil niet suggereren dat

u daar niet voor staat, maar ik sta ervoor en ik wil dat we

beide doen. Ik kan niet uitleggen dat we het ene doen en

het andere niet.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

De heer Wilders suggereert in zijn hele antwoord dat ik het

wel doe en aan het eind zegt hij van niet. Dus toch even

voor alle helderheid het volgende. De ChristenUnie heeft

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Voorzitter. "Voorzitter" is goed genoeg. Zelfs mensen die

ideologisch heel dicht bij de heer Wilders staan, zoals

mevrouw Le Pen en de heer Farage, hebben zonder reserve

veroordeeld wat president Trump heeft gedaan en dat ook

onaanvaardbare chantage genoemd. Dan hebben we het

niet eens gehad over de streken richting Canada, het weer

claimen van Groenland gisteravond, noem het allemaal

maar op. De heer Wilders wil het niet veroordelen. Maar

net bij het interruptiedebat vielen mij de schellen van de

ogen. Ik begrijp het nu wel. Trump is net zo onbetrouwbaar

als Wilders zelf. Hij begint hier een heel verhaal over wat

hij aan de kosten wil doen. Hij heeft getekend voor 7,7%

huurverhoging. Hij heeft getekend voor het niet afschaffen

van de eigen bijdrage. Hij heeft getekend voor een btwverhoging. Hij heeft getekend voor het niet verhogen van

het minimumloon. Morgen kan hij het wijzigen bij het debat

over de kosten. Dan kan hij laten zien wat hij waard is. Ik

heb er geen enkel vertrouwen in dat hij dan wel te vertrouwen is op zijn woord. Ik begrijp nu in ieder geval wel hoe

het zit met hem en de heer Trump: allemaal dikke verhalen,

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-16

nooit iets waarmaken en vervolgens een ander de schuld

geven.

PVVDe heer WildersPVV

Maar wij zitten niet zoals u in de oppositie. Dat scheelt dan

wel weer. Wij gaan ons, ook morgen, in datzelfde debat,

waar u het over heeft, hard maken voor lagere btw op

boodschappen, voor het bevriezen of het lager maken van

de huren en voor het lager maken van de energierekening.

Wat ons betreft verlagen we de belasting op gas. Dat gaan

we doen. Dat gaan we proberen. Of we dat allemaal voor

elkaar krijgen, zullen we moeten zien. We zitten met vier

man in een coalitie. Dat heb je. In de oppositie kun je dat

makkelijk roepen en zeggen dat het morgen moet gebeuren.

In de coalitie zul je daarover moeten onderhandelen en zul

je moeten geven en nemen. Dat zijn de drie punten waarmee wij de onderhandelingen in gaan en waarop wij iets

voor de mensen voor elkaar willen krijgen. Ik schaam me

er niet voor — dat was niet uw interruptie — om dat te

koppelen aan het geld dat aan Defensie wordt gegeven.

Defensie is mij een lief ding waard, maar de betaalbaarheid

van het leven van de gewone man en vrouw in Nederland

is mij net zo veel waard, misschien nog wel meer.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Ik heb goed zitten luisteren naar de heer Wilders. Dat doe

ik wel vaker. Een van de dingen die mij stoorde in de manier

waarop hij over Oekraïne sprak, was "de Oekraïne" zeggen.

Dat suggereert dat Oekraïne een provincie zou zijn van

Rusland. Wat mij ook wel stoort in zijn betoog, is dat hij

een schijntegenstelling creëert tussen sociale zekerheid,

mensen die het moeilijk hebben, en daar geld aan besteden

en tegelijkertijd extra steun aan Oekraïne geven. Mijn vraag

aan de heer Wilders is wat zijn woorden nou waard zijn. Ik

snap dat zijn achterban heel graag wil horen dat de PVV

ook Oekraïne steunt. Wat zijn zijn concrete voorstellen dan

om extra steun aan Oekraïne te geven?

PVVDe heer WildersPVV

Wij hebben al heel veel steun aan de Oekraïne gegeven.

We hebben een hoofdlijnenakkoord getekend waarin staat

dat er steun blijft voor de Oekraïne op militair en politiek

terrein en alle mogelijke verschillende terreinen. Dat gebeurt

ook. Dat is gebeurd. Ik geloof dat we voor 16, 17 miljard

euro aan de lat staan. Die is deels al uitgegeven en deels

niet. Kom er bij mij dus niet mee aan dat de PVV de Oekra-

ïne niet steunt. Daar staat onze handtekening onder. Dat

steunen we iedere keer opnieuw. Het zijn dus geen loze

woorden. Ik zeg alleen maar het volgende. Er is nu weer

een discussie om er weer nieuw geld bij te doen, zowel

voor de Oekraïne als voor, niet ten onrechte, Defensie. Kijk

dan alsjeblieft ook naar de noden van de mensen in

Nederland. Die voelen zich gewoon opzijgezet als er niet

ook voor hen wat gebeurt. Ik kom voor die mensen op. Ik

knok ervoor. Ik kan ze niet beloven dat ik het allemaal voor

elkaar krijg, maar ik ga er wel voor vechten.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Weer die schijntegenstelling.

PVVDe heer WildersPVV

Nee.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

De PVV heeft het hoofdlijnenakkoord getekend. Daar staat

inderdaad "steun aan Oekraïne" in, maar dat is gewoon de

steun die al was toegezegd voordat deze hele ellende met

Poetin, Zelensky en die aanvaring begon. Nu zien we dat

de VS zich terugtrekken, dus is er extra steun nodig. De

afgelopen weken heb ik nog niet een keer van de PVV

gehoord waar die extra steun vandaan moet komen. Nu

hoor ik de heer Wilders alleen maar aan het kabinet vragen

wat het gaat doen zodat Zelensky weer aan tafel komt te

zitten, terwijl onze invloed daarop superklein is. Die invloed

is er, maar die is superklein. Ik wil graag ook hier zien dat

ook de PVV zegt: ja, we gaan voor die extra steun, we voelen

die urgentie, we moeten onze veiligheid en de veiligheid

van Oekraïne waarborgen, en hier zijn mijn voorstellen. Ik

heb de hele avond en de afgelopen weken nog helemaal

niks gehoord. Hoe geloofwaardig is uw verhaal om Oekraïne

te steunen?

PVVDe heer WildersPVV

Dan heeft u heel slecht geluisterd. Dat is jammer. U zegt

dat u vaak naar mij luistert, maar u hoort dan blijkbaar niet

wat ik zeg. Ik heb twee dingen gezegd. Ten eerste heb ik

gezegd dat we eerst maar eens moeten kijken hoe het de

komende tijd loopt met het intrekken van de Amerikaanse

steun aan de Oekraïne. Er zijn nu al geluiden en misschien

verandert dat wel. Hoe beter de relatie en de verhouding

tussen Zelensky en Trump is, hoe groter de kans — binnen

de administratie wordt er al over gesproken — dat ze er in

bepaalde situaties voor zorgen dat de steun aan de Oekraïne

wel doorgaat. Voordat u aan de interruptiemicrofoon stond,

heb ik tegen verschillende collega's gezegd dat als het gaat

om steun aan de Oekraïne, wij bijvoorbeeld kunnen kijken

naar al die bevroren tegoeden. Dat zijn miljarden aan euro's,

die we ook anders zouden kunnen besteden. Ik heb gezegd:

confisqueer die Russische tegoeden die op banken staan

in vooral Brussel. Dat is geld van de agressor en geef dat

geld maar voor een deel aan de Oekraïne. Dat is een concreet voorstel. Er is zelfs een Kamermeerderheid die een

motie van het CDA, niet van mij, daarover heeft gesteund.

Hoeveel concreter wilde u het hebben?

SPDe heer DijkSP

Terecht steunde de PVV van Wilders ons voorstel twee

weken geleden om hogere uitgaven aan defensie niet ten

koste te laten gaan van volkshuisvesting, hogere boodschappenprijzen, lagere lonen en noem maar op. Ik wil op uw

laatste punt ingaan, want daar ging mijn oorspronkelijke

vraag over: die 250 miljard aan bevroren Russische tegoeden. Is het uw boodschap aan dit kabinet om daar als

allereerste naar te gaan kijken?

PVVDe heer WildersPVV

Allereerst? Kijk daarnaar! Ik heb geen volgorde gegeven,

maar dat heb ik als optie gegeven. Kijk daarnaar! Probeer

daarnaar te kijken! De Britse premier Starmer heeft na

zondag al wat investeringen in defensie gedaan en heeft

daarvoor dat geld gebruikt. Dat gaat niet om het Brusselse

geld, maar om wat in het Verenigd Koninkrijk op een rekening staat. Hij heeft gezegd: "Luister, dit kost mijn belastingbetaler niets. Dat doen wij van het geconfisqueerde Russische geld dat in het Verenigd Koninkrijk is vastgezet." Ik

vind dat een prima idee.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-17

SPDe heer DijkSP

Ik vind dat ook een prima idee. Wij hebben daar eerder al

een voorstel voor gedaan en dat is ook aangenomen. Zullen

we eens ophouden met daarnaar gaan kijken? En ophouden

het als optie te gaan zien, maar het kabinet de opdracht

geven op de Eurotop te zeggen "dit als eerste"?

PVVDe heer WildersPVV

Prima. Wat mij betreft gaan we dat doen, en gaat het kabinet

dat ook doen. Ik heb wel gezegd dat bij de geannoteerde

agenda een stuk ligt waarin staat dat dit juridisch niet kan.

Ik vind dat een flutargument. Wat mij betreft roepen wij

samen het kabinet op om dat te gaan doen.

SPDe heer DijkSP

Even in aanvulling daarop: wij hebben met een aantal

juristen een rondetafelgesprek gehad en een aantal van

hen zei dat het welzeker kan.

PVVDe heer WildersPVV

Oké. Nou, laten we dat samen doen en wie weet luistert

het kabinet.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Vermeer

van de fractie BBB.

BBBDe heer VermeerBBB

Voorzitter. BBB is bezorgd over de botsing in het Witte Huis

van afgelopen week. Waar wij juist hoopten op een goede

samenwerking tussen de VS en Oekraïne, is dat laatste

vooralsnog mislukt. Al lijkt er wel een opening na de brief

van Zelensky aan Trump gisteren over de mogelijke

grondstoffendeal. En er is een afspraak nabij, zo lazen wij

vanavond om een uur of halfacht. Maar Kamerleden die de

Amerikanen als verraders bestempelen, zoals vanmorgen

in ons commissiedebat Eurogroep/Ecofin-Raad gebeurde,

maken onze trans-Atlantische banden er niet beter op. Laten

wij dit soort uitspraken nou niet doen in dit huis. Net zoals

iedereen die ook maar iets van kritiek heeft op Zelensky, of

niet wil meegaan in paniekvoetbal of oorlogsretoriek, meteen bestempeld moet worden als Poetinlover. Niet iedereen

die de onafhankelijkheid en integriteit van Oekraïne steunt,

is een oorlogshitser.

Voorzitter. We moeten het hoofd koel houden en streven

naar vrede. Juist nu hebben Europa en de VS elkaar nodig.

Ondanks onze verschillen hebben wij immers veel

gemeenschappelijks, zoals tradities, cultuur, normen en

waarden. Daarom vond BBB het verstandig van premier

Schoof dat hij deze week in Londen rustig reageerde. Het

liefst trekken wij natuurlijk samen met de EU en NAVO op,

ook met een volwaardige inzet van de VS. Maar als dat

onmogelijk blijkt, zullen we als Europa zelf alternatieven

moeten optuigen. Daarbij hoort een sterkere Nederlandse

krijgsmacht en Europese samenwerking en afstemming.

Een sterkere Nederlandse en Europese defensie-industrie

en een Europa dat minder afhankelijk is van niet-Europese

digitale infrastructuur, satellieten en andere informatiegevoelige netwerken. Verder hoort daar een goede verdediging bij tegen aanvallen via land, zee en lucht en via onze

datakanalen. Dat maakt ons op langere termijn sterker.

Daarvoor moeten wij nu echter allemaal dezelfde richting

op kijken: dereguleren en innoveren. Daarbij is een sterke

economie onmisbaar. Daarbij hoort ook het zelf kunnen

voorzien in voedsel en energie. Alleen dan kunnen we deze

uitdagingen aan. Alleen dan kan Europa zijn invloed laten

gelden en waar nodig afschrikken om een nieuwe oorlog

te voorkomen.

Trumps visie op de NAVO was geen geheim, maar het heeft

geen zin om nu al percentages als 3% of getallen als 800

miljard euro te noemen. BBB is er niet voor om Von der

Leyen nu het initiatief te laten nemen om daarmee nog

meer grip op de Europese landen te krijgen. Ook landen

van buiten de EU, zoals het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen, kunnen Europa als geheel sterker en onafhankelijker

op de kaart zetten. BBB wil geen eurobonds of varianten

daarop, geen gemeenschappelijke schulden. De rekening

komt namelijk bij een financiële crisis uiteindelijk bij ons

terecht. Een alternatief is bijvoorbeeld een fonds waar

deelnemende landen geld in kunnen storten, zoals Polen

voorstelt, of een speciale investeringsbank. Zou het kabinet

de voor- en nadelen voor Nederland op een rij kunnen zetten van de verschillende opties die er zijn om dit te financieren?

Voorzitter. Wij hopen dat er snel een vredesdeal komt, een

deal waarbij we meepraten over hoe we als Nederland

willen en kunnen bijdragen aan vrede en stabiliteit in Oekraïne. Wij willen onze handen niet branden aan een tweede

Srebrenica of een derde wereldoorlog. Dus willen we eerst

meer weten over voorwaarden en condities van welke

ondersteuning dan ook.

Voorzitter. Tot slot spreken we onze steun uit aan het Oekraïense volk, dat al drie jaar in oorlog en in angst leeft door

de Russische agressie en zware offers heeft gebracht.

De voorzitterVoorzitter

De laatste interruptie van de heer Bontenbal.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik hoorde collega Vermeer laatst in een radio-uitzending de

quote gebruiken "waar twee kijven, hebben twee schuld".

Ik denk eigenlijk dat het een verspreking was. Kan hij aangeven wat hij echt bedoeld heeft te zeggen? Ik kan me niet

voorstellen dat collega Vermeer in dat gesprek bedoelde

dat er gelijke mate van verantwoordelijkheid en schuld was.

BBBDe heer VermeerBBB

Nee, dat was meer een reactie op de manier waarop dat

gesprek escaleerde in het Witte Huis. Ik heb niet alleen de

losse fragmenten bekeken, maar ook het hele gesprek dat

uitgezonden is. Ik zag — dat is misschien ook mijn communicatieachtergrond — dat aan beide kanten emoties een

hoofdrol speelden. Beiden lieten zich echt uit de tent lokken

en beten op verkeerde momenten, eigenlijk vanuit emoties

in plaats van realisme en gezond verstand. Dat is verder

geen waardeoordeel, het is gewoon iets wat ik waarnam.

De voorzitterVoorzitter

De heer Jetten, met zijn laatste interruptie.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-18

D66De heer JettenD66

Ik heb zelf ook geturfd. Volgens mij zijn het er nog twee,

voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Ik denk dat dat dan een heel partijdige turver is geweest. Ik

denk de heer Vijlbrief. Die ken ik namelijk langer dan vandaag.

BBBDe heer VermeerBBB

Die suggereert toch altijd dat hij kan tellen.

D66De heer JettenD66

Ik zal het voor het tempo in het debat even met één interruptie proberen, voorzitter. Ik ben geen communicatieexpert. Ik heb ook geen communicatieachtergrond, zoals

de heer Vermeer of een ander deel van de BBB-fractie. Wat

ik wel weet, is dat je als Oekraïner helemaal niks koopt voor

de holle retoriek die de heer Vermeer hier nu staat uit te

kramen. Hoe durf je je bijdrage te eindigen met steun aan

de Oekraïners, terwijl BBB'ers het hebben over Oekraïne

als bufferstaat? Terwijl uw fractie keer op keer stemt tegen

extra geld en extra hulp voor Oekraïne, en tegen extra geld

voor de Nederlandse defensie om ons eigen land en continent veilig te houden?

U schetst in het midden van uw betoog een prachtig vergezicht over hoe het allemaal beter kan voor Europa, zodat

we voor onszelf kunnen zorgen, digitaal, met een Europese

defensie, en noem het allemaal maar op. Maar de hulp aan

de Oekraïners is nu door Trump stopgezet. Het leveren van

inlichtingen aan Oekraïners is nu door de Amerikanen

stopgezet. Als er de komende nachten drones en raketten

op Oekraïners worden afgevuurd — en dat gebeurt elke

nacht — hebben de Oekraïners minder middelen om hun

burgers te beschermen. Als het de BBB menens is om nu

echt te staan voor het Oekraïense volk en voor vrede op

het Europese continent, dan zult ook u, net als de andere

drie coalitiepartijen, dus heel concreet richting de ministerpresident moeten zeggen dat er nu acuut meer nodig is.

BBBDe heer VermeerBBB

Ik vind dit een heel emotioneel betoog van de heer Jetten.

Laten we gewoon naar de feiten kijken. Volgens mij was

de allereerste motie die hier in deze Kamer over steun aan

Oekraïne is ingezet van de heer Paternotte. Die is medeondertekend door mevrouw Van der Plas. We hebben altijd

gewoon meegedaan met alle steun. We hebben het

hoofdlijnenakkoord ondertekend. Er is 17 miljard toegezegd,

waarvan er volgens mij nog miljarden te besteden zijn. Wij

zijn daar nooit voor gaan liggen. Dus hier een beetje proberen ons met holle retoriek te kakken te zetten, daar doe ik

niet aan mee.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Er is nog een vraag van de heer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Ik sla wel aan op "holle retoriek, daar doe ik niet aan mee".

Het punt waar de heer Vermeer niet op ingaat, is dat BBB

in dit huis wel degelijk meerdere keren heeft aangegeven

dat Oekraïne een bufferstaat zou moeten zijn. Toen het daar

heel veel kritiek op kreeg, zou het een neutrale staat moeten

zijn. Daar zit geen verschil tussen. Althans, dat heeft geen

enkele BBB'er kunnen uitleggen. Dus hier nu met heel veel

stoere woorden richting de heer Jetten zeggen dat dat een

emotioneel betoog was, is natuurlijk klets. Dit is namelijk

de zorg die heel veel Kamerleden hebben over de positie

van BBB ten opzichte van Oekraïne. Dat is precies vanwege

die uitspraken over een bufferstaat en precies vanwege die

uitspraken over een neutrale staat. Mevrouw Van der Plas

kan hier heel hard nee zitten schudden, maar ik ben bij die

debatten geweest. Ik heb de mensen daarin gevraagd wat

dan het verschil daartussen is. Dat was er niet. Dat is niet

uit te leggen. Dat is precies de zorg. Dat is geen emotioneel

betoog van de heer Jetten, maar een terecht punt.

BBBDe heer VermeerBBB

Ik hoorde geen vraag, maar ik wil er wel even op ingaan.

Het woord "bufferstaat" is de eerste keer gevallen bij een

talkshow waarin ik zei dat er jarenlang een discussie

geweest is over bufferstaten. Die werd zelfs aangezwengeld

door Jaap de Hoop Scheffer, u welbekend. Daarnaast is dat

één keer in een NAVO-debat genoemd. Dat klopt. Daar

waren de heer Dassen en een collega van mij bij. Dat is

direct tijdens dat debat herroepen, door te zeggen dat dat

niet de insteek van de zaak was.

Weet je, ik vind dat het geen pas geeft om op deze manier

te proberen elkaar de maat te nemen. Overigens was de

heer Dassen vanmorgen een van die mensen die de Amerikanen verraders noemde. Dat vind ik pas ongepast. Ik vind

dat dat onze trans-Atlantische relatie op het spel zet. Dat is

risicovol gedrag.

De voorzitterVoorzitter

U bent door uw interrupties heen, meneer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Ik denk dat dit toch wel uitlokking is, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Een persoonlijk feit. Gaat uw gang, kort.

BBBDe heer VermeerBBB

Ik zou zeggen: het is een weergave van het debat.

VoltDe heer DassenVolt

Wat ik vanochtend heb gezegd, is inderdaad dat de afspraak

die in 1994 via akkoorden is gemaakt, namelijk dat de Verenigde Staten de veiligheid van Oekraïne zouden garanderen,

meerdere keren is verraden. Trump doet daar door het

intrekken van de steun en het stoppen met inlichtingen nu

een schepje bovenop.

De voorzitterVoorzitter

Oké. Helder, helder. We gaan luisteren naar de heer Dijk

van de SP.

SPDe heer DijkSP

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-19

Dank u wel, voorzitter. Mensen maken zich grote zorgen.

Het lijkt alsof men moet kiezen tussen de weg van Trump

en Poetin en de weg van de coalition of the willing. We

hebben de weg van de VS onder Trump gezien. Er is een

politieke as van rechtsradicalen en oligarchen die een strijd

voeren om grondstoffen. Groenland en Panama moeten

ingenomen worden. Gazanen moeten Gaza verlaten. Onder

druk volgt een deal om grondstoffen van Oekraïne. Jonge

mensen worden naar het front gestuurd om de oorlog van

oligarchen om grondstoffen uit te vechten. Voorzieningen

moeten volgens Trump en NAVO-secretaris Rutte afgebroken worden om meer aan de oorlogsindustrie te besteden.

Dat is niet de weg van de SP.

Naast de weg van de VS onder Trump is er de weg van de

coalition of the willing, die exact doet wat Trump van hen

vraagt. Dat is een coalitie die zich net zo gedraagt als de

NAVO en die nog meer geld wil uitgeven aan de oorlogsindustrie; meer dan de huidige 2%-norm. Meer dan de ruim

drie keer hogere EU-uitgaven dan Rusland doet. Meer

militarisering die een wapenwedloop verder aanjaagt en

vrede verder weg brengt. Dat is niet de weg van de SP.

Mensen maken zich grote zorgen. Het lijkt alsof men moet

kiezen tussen Trump en Poetin en de coalition of the willing.

Maar er is een andere weg. Dat is niet die van de VS, niet

die van de oude NAVO en niet die van Europese landen die

zich als een kloon van de NAVO gedragen. Er is een andere

weg, waarin Europa een eigen koers gaat varen: niet aan

de leiband van de VS, niet die van de militaristische en

imperialistische NAVO, maar onafhankelijk, met een eigen

maakindustrie en industriepolitiek voor essentiële sectoren

zoals staal, medicijnen en energie. Dat is ook met een eigen

defensie-industrie. Dat is niet om nog meer wapens te

produceren, wat de wapenwedloop verder zal aanjagen.

Dat is om zelf zeggenschap te hebben, zodat we niet met

miljarden de oorlogsindustrie van de VS spekken. Dat is

niet met een Europees leger, waardoor we niets meer te

zeggen hebben over waar onze jongens en meiden naartoe

worden uitgezonden. Dat is wel met meer samenwerking

op het gebied van defensie. Dat is een andere weg.

Daarbij wordt er niet getrokken aan landen om zich bij de

NAVO aan te sluiten, omdat dit vrede in de weg staat

waardoor er nu tienduizenden mensen aan het front sterven.

Dit betekent dus ook dat er gestopt moet worden met Oekraïne aan de NAVO toevoegen. Daar waren wij nooit voorstander van. Dat zijn we nu nog steeds niet. Een nieuwe

weg is gericht op de-escalatie door diplomatie, op onderhandelen met tegenstanders, want vrede sluit je met

tegenstanders. Dat is een weg waarop we ons richten op

vrede en veiligheid. Dat is niet door verdere militarisering

en niet door een nieuwe wapenwedloop in gang te zetten.

Dat is de weg waar de SP voor staat.

Tot slot. Nu al spreken over een invulling van veiligheidsgaranties, of een zogenaamde afschrikkingsmissie, is

onbegonnen werk. Maak veiligheidsgaranties onderdeel

van een vredesakkoord, liefst onder VN-mandaat. Mocht

de VS de steun aan Oekraïne blijven pauzeren of stoppen,

dan moeten we eerst de 250 miljard euro aan bevroren

Russische tegoeden gaan inzetten, zodat we Oekraïne blijven steunen en zij zich kunnen blijven verdedigen.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Er is een interruptie van mevrouw Bikker.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Ik heb goed geluisterd naar het verhaal van collega Dijk.

Wij vinden elkaar in het graag werk maken van het voorkomen van armoede. Daar ben ik het helemaal mee eens.

Alleen volg ik zijn suggestie, ook in dit verhaal, niet dat we

niet of nauwelijks hoeven te investeren in defensie en dat

alleen via soft power een duurzame vrede in Oekraïne

bereikt kan worden. Ik denk namelijk juist dat je veiligheid

nodig hebt om ervoor te zorgen dat mensen werk houden

en dat we die boterhammen kunnen betalen. En daar heb

je ... Je kan niet ... Je hebt soft power en dat spreken aan

tafel, waar de heer Dijk het over heeft, kan alleen met een

big stick. Dat hebben we eigenlijk in de afgelopen decennia

altijd gezien. Pleit de heer Dijk er nu serieus voor dat Europa

en Nederland niet verder gaan werken aan zo'n big stick,

maar alleen maar aan soft power? Of begrijp ik hem niet

goed en zegt hij vooral "vergeet het andere niet"?

SPDe heer DijkSP

Dat andere moet je sowieso niet vergeten. Ik kan mij herinneren dat wij een jaar en — wat is het? — twee maanden

geleden ook dit debat hadden. Ik was de enige in dat debat

die het over vrede had! Ik vond het werkelijk waar hallucinant. Ik was de enige die het toen benoemde en toen stond

hier iedereen aan de interruptiemicrofoon om mij de maat

te nemen. Ik vergeet dat niet. Iedereen stond aan de interruptiemicrofoon om mij de maat te nemen! We waren

padvinders, indianenstammen; dat soort verhalen. Dat werd

over ons heen gegooid.

Nee, dan het volgende: we moeten er altijd voor zorgen dat

mensen aan tafel komen. Vrede sluit je met tegenstanders.

Daar moet je alles voor doen. Ik heb een jaar en twee

maanden geleden ook gezegd dat dat soms betekent dat

je andere landen moet inzetten. Ik heb net aangegeven dat

ik verre van een fan ben van Trump, maar als het hem lukt

om mensen aan tafel te krijgen en om in gesprek te gaan,

dan is dat enige vorm van vooruitgang. Ik heb toentertijd

gezegd: laten we ervoor zorgen dat we dat proberen met

Brazilië, Zuid-Afrika en India, landen die ook hebben aangegeven daartoe bereid te zijn. Het werd allemaal weggewuifd!

Mijn punt is: als we de defensie-industrie van Europa

samenvoegen, dan hebben we nu al drie tot vier keer meer

militaire inzet dan Rusland. Hoeveel meer hebben jullie

nodig? Het werkt alleen maar escalerend. Het zet een

wapenwedloop in gang. Hoeveel meer is er nodig? U doet

dat toevallig niet, mevrouw Bikker, maar andere partijen

wel, maar zeg mij niet dat wij Oekraïne niet zouden steunen

en dat wij geen wapens zouden willen leveren. Ik heb hier

een hele lijst voor u, mevrouw Bikker, met alles wat we tot

nu toe hebben gesteund. En dat is wel mijn antwoord op

uw vraag.

Het antwoord op uw vraag is: als wij kijken naar de totale

Europese defensie-industrie, dan vinden wij dat er zat is.

We moeten ervoor zorgen dat we beter samenwerken en

als Oekraïne snel hulp nodig heeft in de vorm van geld, dan

moeten we ervoor zorgen dat die Russische tegoeden

meteen worden aangesproken, want dat doet, ook Rusland,

het meeste zeer.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-20

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De volgende spreker is de heer Bontenbal van

het CDA.

je een beslissing moet nemen, is het beste wat je kunt doen

het juiste; het op één na beste is het verkeerde en het

slechtste wat je kunt doen, is niets doen. Laten we vandaag

en de komende dagen proberen het juiste te doen.

CDADe heer BontenbalCDA

Voorzitter. Schokkend vinden wij het dat de Verenigde

Staten van Amerika Europa niet langer als een bondgenoot

maar als een concurrent lijken te zien. We zien transactionele politiek, waarbij hogere waarden geen rol lijken te

spelen. Europa zou zichzelf verloochenen als we deze politiek van de VS zouden kopiëren. Europa moet iets beters

presenteren. Europa moet haar waarden verdedigen.

Tegenover het recht van de sterkste moet Europa staan

voor de waarde van de menselijke waardigheid, de vrijheid

en de verantwoordelijkheid van ieder mens en de bevordering van het algemeen belang.

Tegelijkertijd moeten we ook eerlijk zijn. Europa heeft te

weinig geïnvesteerd in haar eigen veiligheid en veiligheid

is een basisvoorwaarde voor vrijheid. Europa moet militair

volwassen worden en met de VS blijven samenwerken,

maar ook een plan B ontwikkelen voor het scenario dat

Amerika zich helemaal afzijdig houdt.

Voorzitter. Gelukkig zijn er ook kiemen van hoop. Het is

hoopvol dat het Verenigd Koninkrijk aan de kant staat van

Oekraïne en de EU, en ook een verbindende rol op zich

neemt. Het is hoopvol dat we in Duitsland zich een politieke

koerswijziging zien aftekenen die meer steun voor Oekraïne

betekent. Het is hoopvol dat Frankrijk zijn nucleaire

afschrikking beschikbaar wil stellen voor Europa. Het is

hoopvol dat Noorwegen bereid blijkt miljarden extra in te

zetten voor Oekraïne. En het is hoopvol dat Polen met president Tusk het voortouw neemt om de Europese defensie

op orde te brengen. Het is hoopvol dat er een coalition of

the willing is opgericht om een Europees vredesplan voor

Oekraïne te maken.

Voorzitter. In dat rijtje hoort Nederland ook thuis. We hebben tot aan dit kabinet altijd vooropgelopen in de steun aan

Oekraïne en dat moet zo blijven. De Kamer heeft dit kabinet

een ruim mandaat gegeven om de noodzakelijke hulp,

defensie-investeringen en veiligheidsgaranties aan Oekraïne

te geven. Draag dit dan ook uit, zo vraag ik het kabinet. Stop

met vertellen wat we niet doen. Vertel wat we wel gaan

doen. Neem de Nederlandse samenleving mee in de

noodzaak van hulp aan Oekraïne en hoe we dit concreet

gaan invullen. Het CDA wil niet het gevoel krijgen dat deze

minister-president geen stappen kan zetten omdat de coalitie intern verdeeld is. Wat er ook aan mooie teksten in het

hoofdlijnenakkoord staat, het komt nu aan op moreel leiderschap. Laat dat zien. Steunt het kabinet voluit de voorstellen

die door EU-voorzitter Von der Leyen zijn gedaan, inclusief

het aangaan van gezamenlijke leningen voor investeringen

in defensie, is mijn vraag.

Het CDA wil dat het kabinet niet zijn eigen kalender hanteert

voor extra toezeggingen, maar de internationale situatie

als uitgangspunt neemt. Is het kabinet dus bereid om voor

de Voorjaarsnota al besluiten te nemen over extra investeringen in defensie en investeringen in de defensie-industrie

van Oekraïne?

Voorzitter. Ik sluit af met een uitspraak van de Amerikaanse

president Theodore Roosevelt. Hij zegt: op elk moment dat

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw

Bikker van de ChristenUnie.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Dank u, voorzitter. Het was een zwarte avond in het Witte

Huis: de behandeling van een president uit een land dat

dapper strijdt tegen de Russische agressie en de Amerikaanse inzet die totaal ontbrak, zelfs tegenovergesteld. Het

gaf een grote beklemming. En ja, opkomen voor gerechtigheid en voor vrede is een opdracht voor alle leiders, en

zeker voor de westerse leiders in deze tijd. Als de Verenigde

Staten aarzelen, betekent dat niet dat Europa mag wankelen.

Integendeel, juist nu is er de verantwoordelijkheid om te

handelen. Allereerst vanwege en voor het Oekraïense volk,

maar ook voor de rest van het Europese continent. De Baltische staten vrezen terecht voor de dag na een staakt-hetvuren zonder garanties.

Gerechtigheid kan niet zonder macht, zoals de theoloog en

politiek denker Reinhold Niebuhr terecht stelde. Zonder

macht is gerechtigheid holle retoriek. Zijn pleidooi voor

christelijk realisme past nu, net als toen, in de context van

de geschiedenis van de wereldoorlogen en de Koude Oorlog. Hij zag toen hoe naïef idealisme faalde tegen totalitaire

regimes en pleitte voor een realistische maar moreel verantwoorde inzet van macht. Want idealistische woorden

alleen winnen geen oorlogen. Christelijk realisme zoekt de

balans tussen idealisme en machtsgebruik. De oproep om

de andere wang toe te keren gaat hand in hand met de

plicht om macht in te zetten voor gerechtigheid. Soft power

en a big stick.

In deze oorlog blijft diplomatie cruciaal, maar sancties en

militaire steun zijn nu nodig om agressie te weerstaan en

recht te handhaven. In de lijn van Niebuhr betekent dit een

pragmatische inzet van macht, zelfs als de Verenigde Staten

meer afstand nemen van Europa. Vrede en recht vragen nu

om handelen binnen een coalition of the willing. Want

Europa kent de prijs van verdeeldheid. De terugkeer van

Groot-Brittannië aan de Europese tafels is goed nieuws en

biedt kansen om samen met ook Noorwegen een sterk

geopolitiek blok te vormen. Zet de minister-president zich

daarvoor in? Mocht bij de Europese top blijken dat het niet

lukt in EU-verband, zet hij zich er dan voor in dat we wél

meteen doorschakelen met deze coalition of the willing?

Voorzitter. Leiderschap is geen luxe; het is een plicht. Die

plicht rust nu op de schouders van dit kabinet en deze premier. Het gaat om leiderschap om initiatief te nemen, ons

land te laten zien wat nodig is en met die coalition of the

willing in Europa te doen wat nodig is. De premier weet

zich daarvoor gesteund door een brede Kamermeerderheid

en hoeft dus niet te aarzelen. Neem de ruimte die nodig is,

sta pal voor gerechtigheid en laat je niet afleiden door een

wankele coalitie.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-21

In de afgelopen weken heb ik me opnieuw zorgen gemaakt

om de grootste partij, de PVV, om de uitspraken van

minister Faber en de tweets uit de fractie. Het is een patroon

van wankelmoed en twijfel. En opnieuw, op het allerlaatste

moment, om vijf voor twaalf, maakt Wilders wél een draai

en trekt zijn been bij. Richting de minister-president zeg ik:

dit is een moment om koers te houden. Als Nederland

zwalkt, dan moet hij daarvanaf; hij mag sturen. Als wij dat

niet doen, zullen andere landen dat wel voor ons doen.

Voorzitter. In de brief van het kabinet van gisteren wordt

met geen woord gerept over de gepresenteerde plannen

van de Europese Commissie. Wat vindt het kabinet van die

voorstellen? Hoe wordt gezamenlijkheid met de Britten en

de Noren behouden? Liggen daar nog meer kansen dan tot

nu toe zijn geschetst? Ik hoor graag het standpunt van het

kabinet.

Ik rond af. Zonder vrede en veiligheid wordt het samenleven

onmogelijk. Jarenlang hebben we als Nederland kunnen

profiteren van vredesdividend, waarbij de noodzaak van

goede defensie te vaak naar de achtergrond schoof. Nu

moeten we miljarden investeren, niet omdat we willen maar

omdat we moeten. En ja, dat vraagt iets van ons allemaal,

zoals je verzekeringspremie stijgt als het risico toeneemt.

Laten we dan ook nu kiezen, niet voor onszelf maar voor

de toekomst en voor de veiligheid van ons allemaal.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Dekker

van de fractie van Forum voor Democratie.

FVDDe heer DekkerFVD

Voorzitter. Tijdens het vorige debat over het Oekraïneconflict diende Forum voor Democratie een motie in die de

regering opriep te kijken naar de toekomst. Als Nederland

willen we immers goede contacten houden en handel blijven drijven met zowel de Verenigde Staten als Rusland. En

wat ook maar de uitkomst van het Oekraïneconflict zal zijn,

we moeten niet alle schepen achter ons verbranden en

onherstelbare schade aan de relatie met een van deze landen aanrichten. Tot mijn verbazing werd deze milde en

constructieve motie door geen enkele partij in deze Kamer

gesteund.

Dit tekent de situatie waarin we verzeild zijn geraakt. Wanneer we het hier hebben over het Oekraïne-Ruslandgebeuren, zijn alle bijdragen doordrenkt van morele oordelen en

veroordelingen, Tweede Wereldoorlogvergelijkingen, het

zogenaamd absoluut goede tegenover het absoluut kwade,

een stripverhaalkarikatuur die vanzelfsprekend alleen met

halve of hele onwaarheden kracht kan worden bijgezet.

Jarenlange anti-Rusland- en pro-Oekraïnepropaganda heeft

dat absurde zwart-witdenken gevoed.

Vervolgens zie je bij onze debatten in de Tweede Kamer

nog een tweede component: de fantastische verstrekkende

en heldhaftig klinkende voorstellen en solidariteitsbetuigingen die alle realiteitszin missen en geen enkel Nederlands

belangen dienen. Wat hebben wij daaraan? Waarom zouden

we dit doen? Waarom is dit goed voor Nederland? Laten

we reëel zijn, de werkelijkheid bekijken zonder wensdenken,

gewoon de feiten. De oorlog is allang verloren, zeker nu

Amerika zich zoals al lang geleden voorspeld kon worden

gaat terugtrekken, simpelweg omdat de Amerikaanse

belangen niet gediend zijn met het verder voortzetten van

deze kansloze oorlog. Iedere suggestie dat de NAVO deze

oorlog zou kunnen winnen, is absurd. De gedachte dat

Europa dit ook in z'n eentje zou kunnen, is de overtreffende

trap daarvan. Toch is dat wat de Europese landen aan

Zelensky blijven voorhouden. "We stand with Ukraine,

whatever it takes for as long as it takes" zei minister Veldkamp zelfs. Whatever it takes? Meent de minister van Buitenlandse Zaken dat nou? Geen limieten op steun qua geld

en materieel? Nederlandse jongens en meisjes die worden

uitgezonden naar Oekraïne? Bizar.

Er wordt nu ook gesproken over het al dan niet participeren

in imaginaire vredestroepen. Laten we reëel zijn. Zonder

goedkeuring van Rusland worden alle buitenlandse troepen

in Oekraïne gezien als vijandig doelwit. Die Russische

goedkeuring gaat er nooit komen. Dit toch forceren kan

alleen met een security guarantee van de Verenigde Staten.

Dat is de voorkeur van Zelensky en, lijkt het, van de meeste

landen in Europa. Zoals Trump in zijn onderhoud met

Zelensky terecht opmerkte, is dit gokken met een nucleaire

Derde Wereldoorlog en dus wat de Amerikanen betreft

ondenkbaar.

De betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Rusland

worden inmiddels genormaliseerd. Er wordt besproken om

de luchtvaartverbindingen te herstellen, wederzijds de

ambassades weer volop operationeel te maken en waarschijnlijk de sancties op te heffen. Voorts worden de wapenen informatieleveranties aan Oekraïne gepauzeerd. Dit

doorkruist alle Europese plannen en fantasieën. Forum voor

Democratie roept de premier en de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie op om in de komende besprekingen de ambtgenoten te manen tot kalmte en pragmatiek,

niet mee te gaan met wilde plannen over nog verdergaande

steun aan Oekraïne, zich uit te spreken tegen het alsnog

trachten te verkrijgen van Amerikaanse security guarantees

voor een vredesmacht en tegen de opbouw van Europese

megadefensiefondsen of de annexatie van Russische

tegoeden en nooit akkoord te gaan met het sturen van

Nederlandse soldaten naar Oekraïne.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Diederik van Dijk van de SGP.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Dank u wel, voorzitter. De ontwikkelingen volgen elkaar rap

op. We zijn opgeschrikt door een ongekende reactie van

onze NAVO-bondgenoot Amerika. Wereldpolitiek vecht je

niet uit voor de camera's, zeker niet over de rug van Oekra-

ïense slachtoffers. Echter, we kunnen tegen Trump heel

hard "schaak" blijven roepen, maar dat helpt niet veel als

de ander een rugbywedstrijd speelt. Europa moet hard aan

de bak voor de veiligheid op haar eigen continent. En laten

we helder zijn: dat moet in NAVO-verband, want zonder

militaire steun van de VS kunnen we niet. Amerika is en

blijft een onmisbare bondgenoot, net als Groot-Brittannië,

Canada, Turkije, Japan en andere landen trouwens. Europa

heeft lang achtergelopen en niet thuis gegeven voor haar

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-22

eigen veiligheid. We betalen nu de rekening voor 30 jaar

naïviteit en vooruitgangsgeloof.

Wat is nu nodig? Wat we nu nodig hebben, is iets wat de

SGP al heel lang communiceert: slagkracht. Dat betekent

meer manschappen, meer zwaar materieel en betere

geoefendheid en gereedstelling. Daar komt bij dat alle

voorwaarden op orde moeten zijn. Dit alles om zelf meer

verantwoordelijkheid te nemen en eerlijker de lasten te

dragen. De boodschap van de VS is pijnlijk, maar niet nieuw.

En ondanks toon en handelwijze van Trump, zal dit vooral

moeten leiden tot actie, niet tot paniek. Een opgebouwde

krijgsmacht is er niet zomaar, niet vandaag, niet morgen

en ook niet volgend jaar. Een krijgsmacht is sneller afgebroken dan opgebouwd, maar iedereen is het erover eens dat

we nu pas merken hoe gemakkelijk, blind en te vanzelfsprekend wij op de VS hebben geleund. De VS als bondgenoot

is daarmee dus niet opeens onbetrouwbaar geworden en

de langdurige relatie is niet zomaar weg. Wel zijn de signalen over het nemen van verantwoordelijkheid duidelijk en

helder. Daarom bouwen wij de conventionele krijgsmacht

weer uit en bereiden we ons voor op hybride bedreigingen,

maar we missen daarin nog wel een onderdeel: hoe staat

het met de kernwapenparaplu? Blijft die gegarandeerd de

komende jaren en geborgd voor Europa? Graag een

reflectie op de nucleaire afschrikking. Hoe reageert Nederland op de uitgestoken hand van Frankrijk op dit punt?

De SGP ziet de noodzaak om snel stappen te zetten, maar

stelt wel paal en perk aan de meest wilde Europese opties:

een Europees leger, begrotingsregels loslaten en gezamenlijk lenen. Tegenover deze drie no-go's stelt de SGP drie

heldere antwoorden: laat lidstaten zelf investeren en hun

defensie versterken, werk slim samen aan gezamenlijke

inkoop en oefeningen en geef binnen de begrotingsregels

genoeg prioriteit aan defensie, trek meer privaat kapitaal

aan en werk goed samen met coalities van welwillende

landen en de NAVO. Met blindstaren op de EU mis je

namelijk partners als het VK, Japan, Turkije, Canada en

andere.

De minister-president reist dezer dagen naar verschillende

beraden over Europese veiligheid, de toekomst voor Oekra-

ïne en de steun aan Oekraïne. De Europese Raad benadrukt

de urgentie van steun aan Oekraïne. Nederland steunt het

voornemen om sneller te leveren en roept EU-lidstaten op

om hun steun te intensiveren en te versnellen. Twee vragen.

Wat betekent dit voor onze steun? Waar ziet de ministerpresident de mogelijkheid om zelf te intensiveren of te

versnellen naast de terechte oproepen aan anderen? Specifiek vraag ik of de financiering van de verschillende capability coalitions op orde is voor de langere termijn. De SGP

herhaalt dat het niet zonder Oekraïne kan. Een gesprek over

oorlog, vrede en soevereiniteit kan niet gevoerd worden

zonder hen aan tafel te hebben. Wij willen vrede en een

einde aan de oorlog, maar alleen met een sterke positie

voor Oekraïne en goede veiligheidsgaranties.

Dank u, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer

Eerdmans van de fractie van JA21.

JA21De heer EerdmansJA21

Voorzitter, mijn dank. De ruzie tussen Trump en Zelensky

was pijnlijk om te zien. Het enige positieve ervan voor

Europa is denk ik dat Europa nu wakker is, want we zijn

militair en economisch totaal in slaap gewandeld in Europa.

Het de dag erop pauzeren van de militaire hulp van Amerika

aan Oekraïne is natuurlijk een rechtstreeks cadeau geweest

voor Poetin, voor het Kremlin, want hoe kwetsbaarder

Oekraïne, hoe beter de onderhandelingspositie van Rusland.

Europa moet helpen. Zeker. Maar zonder de VS redden wij

het niet. Welke rol ziet de premier voor Nederland in

Europa? Dat moet steeds meer militaire verantwoordelijkheid gaan dragen.

Voorzitter. Of je nou wel of niet van Trump houdt, zonder

de Amerikanen is onze Europese veiligheid in gevaar. Alleen

al de strategische positie van de VS via satellieten en intelligence is onvervangbaar. Amerika draagt meer bij aan de

NAVO dan de 31 andere lidstaten bij mekaar. Je kan Trump

dus beter als vriend dan als vijand hebben. President

Zelensky vindt dat gelukkig ook, getuige zijn brief van gister.

Zelensky beseft dat de overlevingskansen van zijn land

zonder Amerikaanse steun laag zijn. Zonder Amerika is ook

de NAVO kapot.

Voorzitter. Europa zelfstandig militair opbouwen kost jaren.

Een denktank uit Brussel beschrijft wat er nodig is om

Europa te verdedigen zonder de VS: 300.000 extra soldaten,

1.400 tanks en 2.000 gevechtsvoertuigen. Dat is meer dan

de landmachten van Duitsland, Frankrijk, Italië en Engeland

bij mekaar hebben. Is het kabinet nu wel of niet bereid om

deel te nemen aan een Europese legermacht in Oekraïne?

Ik noem de onhaalbaarheid van een afschrikkingsmacht.

Kort samengevat gaat dat namelijk om een demarcatielijn

van ongeveer 1.200 kilometer. De vraag is hoeveel soldaten

daarvoor nodig zijn. Voor hoelang moeten ze blijven? Zijn

ze bereid om hun leven daar te riskeren?

Voorzitter. Als we Amerika aan onze kant willen houden,

moeten we Trump ook iets aanbieden. Willen we geen

handelstarieven? Onderhandel dan over een vrijhandelsdeal. Willen we Amerika bij de NAVO houden? Sluit dan

een NAVO-deal.

Hoe de Europese Unie nu reageert, is precies wat we volgens JA21 niet moeten doen. Toewerken naar een EU-leger

is onverstandig. De Unie is te log, te duur en te verdeeld.

Von der Leyen komt met een ReArm Europe-fonds van 800

miljard. Dat valt compleet buiten haar mandaat. Wat vindt

de mp van haar initiatief?

Voorzitter. JA21 blijft principieel tegen gezamenlijk Europees lenen in Europa. Hoe valt dat standpunt in Brussel?

Wordt er druk uitgeoefend op Nederland om Nederland

mee te laten betalen aan gezamenlijke schulden? Is het

kabinet bereid om een opt-out te eisen, zodat Nederland

niet gaat opdraaien voor de financiële problemen van de

arme landen?

Voorzitter. JA21 roept de minister-president op om morgen

in Brussel tijdens de EU-top nadrukkelijk het volgende aan

de orde te stellen: één, het belang van een directe onderhandeling met de VS over de NAVO-bijdrage en harde veiligheidsgaranties, twee, het voorkomen van een handelsoorlog met de VS, dus afzien van Europese economische

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-23

tegenmaatregelen, drie, het stoppen met de plannen voor

het aangaan van Europese schulden voor defensie.

Voorzitter. Geen dogmatisch anti-Trumpbeleid, graag, maar

een doordachte strategie om onze belangen veilig te stellen.

Graag een reactie. Daarmee sluit ik af.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw

Teunissen van de fractie van Partij voor de Dieren.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Dank u wel, voorzitter. Eigenlijk had mijn fractievoorzitter,

Esther Ouwehand, hier vandaag willen staan, maar ze heeft

helaas de griep. Daarom voer ik namens de Partij voor de

Dieren het woord.

Voorzitter. Ieder weldenkend mens is voor vrede. De Partij

voor de Dieren is bij uitstek de partij die geweld tegen mens,

natuur en dier tot in het diepst van onze kern afwijst. Niet

voor niets is in de beginselverklaring van mijn partij de

Universele Verklaring van de Rechten van de Mens verankerd.

Veel mensen in Nederland voelen dat de tijden veranderd

zijn en dat de wereld onzekerder is geworden. Laten we

niet vergeten waarom we hier staan. Vladimir Poetin is

Oekraïne binnengevallen. Vladimir Poetin kan vandaag nog

de oorlog stoppen. Het zijn de Oekraïners die lijden onder

deze oorlog. De slachtpartij in Boetsja, waarbij honderden

burgers en krijgsgevangenen werden vermoord, is een

open wond. De duizenden kinderen die door Rusland zijn

ontvoerd, zijn ook een open wond. Oekraïners weten dus

precies wat hen te wachten staat als Poetin deze oorlog

wint. Laat het duidelijk zijn: de Partij voor de Dieren staat

pal achter de Oekraïense burgers. Wij steunen Oekraïne.

Mijn fractie maakt zich grote zorgen over de Russische

desinformatie die de Amerikaanse president, de vicepresident en dit kabinet hebben bereikt. Toen minister Faber zei

dat Zelensky niet democratisch gekozen was, bleek overduidelijk, hoewel ze het weer terugnam, dat Russische desinformatie haar weg in dit kabinet heeft gevonden. Is de verdeeldheid binnen de coalitie en het kabinet de reden

waarom de premier geen fundamentele toezeggingen doet

voor extra steun aan Oekraïne, ook niet in de brief die we

hiervoor hebben ontvangen?

Voorzitter. Trump en Vance proberen als twee maffiabazen

Oekraïne uit te knijpen en het land uit te putten door maximaal grondstoffen te claimen. Nu de Amerikaanse president

de Oekraïners heeft verraden, is het Europa's plicht om de

Oekraïners te blijven steunen. Dat betekent dat Europa meer

moet samenwerken. Dat kan ook betekenen dat je meer

moet investeren in defensie. De Partij voor de Dieren loopt

daar niet voor weg. Het is logisch, en zelfs wenselijk, dat

Europa niet langer afhankelijk is van de Verenigde Staten,

die zich in het verleden ook al een onbetrouwbare bondgenoot toonden; denk bijvoorbeeld aan de illegale inval in

Irak, die gebaseerd was op leugens. Mijn fractie wil wel

meegeven dat investeringen in defensie niet ten koste

mogen gaan van zorg, pensioenen en sociale zekerheid,

iets wat NAVO-baas Rutte wel heeft voorgesteld. Als je kiest

voor bezuinigingen, organiseer je weerstand onder je eigen

bevolking. Dan speel je Poetin alleen maar verder in de

kaart. Ik wil graag een reactie van het kabinet hierop.

Tot slot, voorzitter. Veiligheid wordt in dit huis vaak beperkt

opgevat. Veiligheid is namelijk meer dan alleen fysieke

veiligheid. De fundamentele vraag is: welke waarden willen

wij met z'n allen verdedigen? Veiligheid gaat ook over het

verdedigen van een veilige en gezonde omgeving, ook voor

je kinderen en kleinkinderen, over het verdedigen van het

klimaat, de natuur en andere kwetsbare waarden die als

eerste vergeten dreigen te worden, over het verdedigen

van de democratie, het internationaal recht, vrijheid en

rechtvaardigheid. Dat betekent dat we als westerse landen

niet alleen oorlogsmisdader Poetin moeten veroordelen,

maar ook oorlogsmisdager Netanyahu. Als je je als westerse

landen en Nederland beroept op het internationaal recht

als het gaat om Oekraïne, maar als datzelfde recht niet geldt

voor Israël, dan ondermijn je je eigen gezag in de wereld.

Je stoot landen, met name in het zuidelijk halfrond, keihard

van je af. Veiligheid begint bij rechtvaardigheid.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De laatste spreker van de zijde van de Kamer

is de heer Van Baarle van de fractie van DENK.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Voorzitter. De gevolgen van de illegale invasie van Rusland

in Oekraïne zijn ongekend: de duizenden weerloze mannen,

vrouwen, meisjes en jongens die slachtoffer zijn geworden,

de tienduizenden mensen die gewond zijn geraakt en voor

het leven zijn getekend, en de verwoesting die ongekend

is. Honderden mensen, soms zelfs duizenden mensen,

sterven per week aan het front in een oorlog die nu een

zinloze gehaktmolen is geworden. Het is een patstelling die

alleen nog maar leidt tot meer doden en meer vernieling.

Dit moet stoppen; het is waanzin. We moeten daarom

aansturen op vredesbesprekingen, op een direct staakt-hetvuren. Nog langer doorvechten betekent nog meer doden.

Iedere blokkade voor vredesbesprekingen zorgt ervoor dat

vrede nog langer op zich laat wachten en er meer mensen

zullen sterven. Is de Nederlandse regering bereid om alle

partijen op te roepen direct aan de onderhandelingstafel te

gaan? Is de regering bereid op te roepen tot een staakt-hetvuren en ervoor te zorgen dat de onderhandelingen nu gaan

beginnen, onderhandelingen voor vrede?

Ik hoor namelijk tijdens dit debat heel veel mensen zeggen:

we moeten doorgaan op de weg die we nu zijn ingeslagen.

Mensen zeggen dat we Poetin moeten dwingen zich terug

te trekken, omdat Rusland wellicht in de komende jaren

verzwakt zou zijn. Maar er is geen enkele garantie dat er op

korte termijn vrede zou komen. Daarom is het einde van

het moorden gewoon niet in zicht. Er moet nu onderhandeld

worden. Naast dat het moorden moet stoppen, kunnen we

Oekraïne ook niet eindeloos militair en financieel blijven

steunen. Minimaal 7,33 miljard euro hebben wij als Nederland bijgedragen en daar komen ook nog bedragen bij die

we in Europees verband hebben bijgedragen. Hoe graag

mensen het ook zouden willen, het is niet realistisch om

dat tot in de eeuwigheid te blijven doen. De regering zegt

nu dat er nog meer geld bij moet komen en dat we Oekraïne

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-24

ook na de oorlog zouden moeten blijven steunen, maar als

er al iemand zou betalen, is dat wat ons betreft door gebruik

te maken van de 300 miljard aan bevroren Russische

tegoeden die nog steeds niet benut worden. Waarom

gebeurt dat nog niet, vraag ik de Nederlandse regering. En

hoe gaat de Nederlandse regering zich hiervoor inzetten?

We lezen nu dat de Europese landen zich voorbereiden op

een troepenmacht in Oekraïne die de Russen moet gaan

afschrikken. Wat DENK betreft gaan wij ons als Nederland

hier niet aan committeren. Zoals u weet, is DENK zeer

terughoudend met militaire missies. Oekraïne kan geholpen

worden om zichzelf te verdedigen, maar Nederlandse boots

on the ground aan de grens met Rusland in Oekraïne, dat

moeten we niet doen. Nederland moet geen potentiële

oorlog met Rusland in gewerkt worden. Waarom heeft de

Nederlandse regering aangegeven hier welwillend naar te

kijken? Waarom werken Nederlandse planners hier al aan

mee? Wat doen die planners? Heeft het Nederlandse parlement hier eigenlijk nog wel wat over te vertellen?

Voorzitter. Op dit moment is het zo dat sinds zondag de

humanitaire hulp die naar Gaza zou moeten gaan, is afgesloten door Israël. Al dagenlang zijn we getuigen van een

oorlogsmisdaad: honger wordt ingezet als wapen. Ik ben

er enorm blij mee dat we in dit huis solidariteit uitgesproken

zien worden voor de Oekraïners in hun strijd. Dat is terecht.

Ik zou dezelfde solidariteit willen zien voor de mensen in

Gaza, die op dit moment leiden onder de blokkade. En ik

zou de Nederlandse regering daarom willen oproepen om

tijdens de aankomende Europese Raad ook aandacht te

vragen voor de blokkade die op dit moment plaatsvindt van

goederen die Gaza in zouden moeten gaan, waardoor

mensen nu de facto dus uitgehongerd worden. Is de

Nederlandse regering tijdens de Europese Raad ook bereid

daar aandacht voor te vragen?

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Ik schors een halfuur en dan gaan we luisteren naar de

minister-president.

De vergadering wordt van 21.08 uur tot 21.44 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen en ik geef graag het woord aan de ministerpresident. Ik wil het niet te laat maken vanavond. We moeten ook even aan ons personeel denken. Het personeel moet

minstens nog een of twee uur doorwerken, als wij klaar

zijn. De minister-president heeft morgenochtend alweer

een afspraak. Wij moeten om 10.15 uur stemmen. Dus ik

hoop dat we het qua tijdsduur beperkt kunnen houden. Het

is een belangrijk onderwerp. Daar moeten we goed de tijd

voor nemen, maar we moeten ook even aan ons personeel

denken. Het woord is aan de minister-president.

Meneer de voorzitter. Dank aan de Kamer voor alle bijdragen in de eerste termijn. Nog maar twee weken geleden

spraken wij hier ook over de oorlog in Oekraïne en de veranderde positie van de Verenigde Staten, en inmiddels ziet

de wereld er alweer anders uit. Maar niet voor de Oekraïners, die nu al drie jaar en tien dagen te maken hebben met

een afschuwelijke oorlog die in alle hevigheid voortduurt.

Laat dat vooral op uw netvlies blijven in deze intense en

zeer zorgwekkende tijd, waarin we elke dag de geschiedenis

in het gezicht kijken. Een tijd die wat mij betreft vraagt om

een koel hoofd en een warm hart, zoals de onlangs overleden Hans van den Broek dat als volbloed diplomaat vaak

formuleerde.

Voordat ik inga op specifieke vragen, zal ik kort stilstaan bij

de belangrijke bijeenkomst in Londen van afgelopen zondag. Maar om te beginnen wil ik nog wat anders zeggen.

Er zijn denk ik vandaag in dit debat twee dingen cruciaal,

die ik gelukkig bij veel sprekers terug heb gehoord. Ten

eerste dat Europa — en dat is dus meer dan de EU — meer

zal moeten doen, en dat er dus ook meer van Nederland

wordt gevraagd. We zullen als Europese landen veel meer

dan voorheen bereid moeten zijn het lot in eigen hand te

nemen, niet op de langere termijn, maar snel, niet met

ellenlange processen, maar actiegericht, met alle nuances

en punten van discussie die er natuurlijk ook zijn, en met

alle zorgvuldigheid die nodig is. Daar gaat ook dit debat

over. Daar is ook na vandaag niet het laatste over gezegd.

Maar over de noodzaak om meer te doen zijn we het grosso

modo eens. Dat is belangrijk en dat neem ik ook mee naar

de Europese Raad, morgen.

Ten tweede moeten wij in Nederland en Europa als geheel

realistisch zijn. Ook dat hoorde ik terug bij veel sprekers.

Zonder de VS gaat het niet, en zeker niet op korte termijn.

Het opbouwen van militaire capaciteit en het versterken

van onze nationale en Europese defensie, met alles wat

daar financieel, logistiek en technologisch bij komt kijken,

kosten jaren. Dus moeten we de trans-Atlantische samenwerking blijven zoeken, daarin blijven investeren en in

gesprek blijven. Ook daar weer met een koel hoofd en een

warm hart.

De bijeenkomst, zondag in Londen, is hierin nuttig en

belangrijk geweest. Die volgde op de publieke botsing tussen Trump en Zelensky. We spraken daar met president

Zelensky over de vraag hoe we zo snel mogelijk samen

vorm kunnen geven aan veiligheid en duurzame vrede, op

een manier waardoor ook de VS aan boord blijven en

tegelijkertijd Rusland onder druk gezet wordt om tot concessies te komen.

We hebben drie zaken besproken tijdens het overleg in

Londen. Ten eerste de noodzaak van meer militaire steun

vanuit Europa voor Oekraïne, ook op korte termijn. Nederland blijft zijn aandeel leveren, zoals afgesproken. Ik heb

daar vandaag nog met Zelensky over gesproken, onder

andere over de Nederlandse steun aan een droneprogramma.

Minister SchoofMinister

Voorzitter. Dank u. Ik zal mijn best doen. Ik heb een korte

inleiding en daarna drie kopjes: wat doen we op nationaal

niveau en op Europees niveau en de internationale dynamiek. De beide collega's zullen natuurlijk ook nog het nodige

te zeggen hebben op hun terreinen.

Twee, de notitie dat Oekraïne als onafhankelijk land

onderdeel moet zijn van de vredesonderhandelingen en

dat Europa ook aan tafel moet zitten. En drie, dat we zo snel

mogelijk concrete plannen moeten maken om Oekraïne te

beschermen vanaf het moment dat er een vredesovereenkomst is. Zoals u weet zijn Nederlandse militaire planners

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-25

nauw betrokken bij het vormgeven van die plannen, samen

met de Fransen en de Britten. Of en hoe Nederland verder

militair gaat bijdragen is een open vraag. Maar hoe dan

ook kan daar niet over worden besloten zonder nauw

overleg met uw Kamer. Ondertussen is de welwillendheid

van het kabinet om elk verzoek serieus te overwegen in de

afgelopen twee weken niet minder geworden.

Natuurlijk is in Londen ook gesproken over het belang van

de trans-Atlantische band en dus over de noodzaak om de

verhouding tussen de VS en Oekraïne, tussen president

Trump en president Zelensky, snel in beter vaarwater te

krijgen. We hebben gisteren allemaal meegekregen hoe er

naar een opening wordt gezocht, en dat is positief, ook met

de brief en het X-bericht van de heer Zelensky. Ook daar

heb ik vanmiddag nog met hem over gesproken.

Voorzitter. Tot slot van mijn inleiding wil ik benadrukken

dat we er als land van doordrongen moeten zijn dat meer

doen niet kan zonder dat we dat gaan merken. Het is morgen geen oorlog in ons land, laat ik dat heel duidelijk zeggen, maar de bottomline is wel dat we niet kunnen marchanderen met onze veiligheid. Nederland kan het zich niet

permitteren om achterover te leunen; Europa kan zich dat

niet permitteren. We leven in een tijd waarin we moeten

accepteren dat onze veiligheid en onze vrijheid niet meer

vanzelfsprekend zijn en meer geld moeten en kunnen gaan

kosten. Het gesprek daarover moeten we open voeren, om

te beginnen hier in deze Kamer en daarbuiten met iedereen

in ons land.

Voorzitter. Dan zou ik graag willen beginnen met het blokje

nationaal financieel. Verschillende leden van uw Kamer …

De voorzitterVoorzitter

U heeft nog even een vraag van de heer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Ja, nog even over de inleiding van de minister-president.

In mijn bijdrage heb ik gezegd: wat zijn nou de uitgangspunten die we nemen met elkaar? Een van die uitgangspunten

is: wat voor bondgenoot zijn de Verenigde Staten op dit

moment nog van Europa? Ik hoor de minister-president

zeggen dat het eigenlijk niet kan zonder de Verenigde Staten. Maar is dat dan ook de inzet van dit kabinet? Gaan we

ervan uit dat de VS ons blijven ondersteunen op de manier

waarop ze dat nu doen of is het uitgangspunt van het

kabinet dat we op dit moment helemaal onafhankelijk

moeten worden van de Verenigde Staten, ook met het oog

op het feit dat Musk bijvoorbeeld al aan het twitteren is dat

ze uit de NAVO moeten stappen en met het oog op wat

Trump nu doet bij Oekraïne?

Minister SchoofMinister

Voor Nederland, als ik goed geluisterd heb in Londen en

bij andere bijeenkomsten in de afgelopen dagen, is één

ding helder. Eén: op korte en middellange termijn kan het

niet zonder de Amerikanen. Twee: we willen het met de

Amerikanen doen, want we hebben ze gewoon snoeihard

nodig om te zorgen dat ze ook in NATO-verband garant

blijven staan als het gaat over de veiligheid van Europa en

Nederland. Ja, we zien dat de Amerikanen andere posities

kiezen en andere opvattingen hebben. We zien ook dat ze

heel nadrukkelijk duwen op Europa om meer zelf te doen.

We vinden dat we die handschoen moeten oppakken. Maar

dat is er niet op gericht om het zonder de Amerikanen te

doen. Ik denk dat dit ook niet het moment is om daar de

discussie over te voeren. Dan hebben we namelijk een heel

ander debat met elkaar. We moeten eerst zorgen dat we

vrede krijgen in Oekraïne en dat we wat betreft de defensieindustrie en alles wat met de defensie in Europa te maken

heeft, meer onze eigen broek kunnen ophouden. De trans-

Atlantische band is belangrijk. Als die door Amerika wordt

verbroken, dan zullen we misschien het debat moeten

aangaan over hoe we daarmee om moeten gaan. Maar op

dit moment is onze positie gewoon: met Amerika.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik ben het compleet eens met de minister-president dat de

trans-Atlantische band ontzettend belangrijk is. De eerste

vraag is dus ook wat hij gaat doen om die te versterken. Ik

noemde het lijstje al. Zelensky is op schandelijke wijze

behandeld in het Witte Huis. Er wordt gekeken hoe de

sancties tegen Rusland opgeheven kunnen worden.

Cyberaanvallen tegen Rusland worden stopgezet. Zelensky

wordt een dictator genoemd, Poetin niet. Ze eisen verkiezingen in Oekraïne en niet in Rusland. De verkiezingen in

Rusland waren een stuk oneerlijker dan in Oekraïne. Dat

was voor iedereen wel ontzettend duidelijk. De VS steunen

tegenwoordig Rusland in VN-resoluties over Oekraïne, en

niet meer Oekraïne. Rusland wordt niet meer als agressor

gezien. Wapens worden niet meer geleverd. Inlichtingen

worden niet meer geleverd. En dit gebeurt allemaal binnen

twee weken. Wat wordt er gedaan om iets aan die band te

doen? Ziet de premier het risico dat de VS minder een

bondgenoot zijn en dat we dus wel een plan B nodig hebben? Mag ik ervan uitgaan dat er aan dat plan B gewerkt

wordt? Het lijkt me helder dat hij dat niet openbaar wil

beschrijven. Maar ik ga ervan uit dat we ook voorbereid

zijn op scenario's waar we liever niet op voorbereid willen

zijn.

Minister SchoofMinister

De heer Omtzigt geeft een samenvatting van de afgelopen

twee weken. Laat ik zeggen dat met alle scenario's rekening

wordt gehouden. Als het om Oekraïne gaat, ligt de focus

van Nederland en de Europese landen op het ervoor zorgen

dat de relatie met Amerika, die daar cruciaal voor is, verbeterd wordt. Daar is ook over gesproken met Zelensky. Vorige

week zijn de premier van de UK en de president van

Frankrijk nog in Washington geweest. Daar wordt ook veel

in de Europese hoofdsteden met elkaar over gesproken. Ik

heb zelf met veel van de collega's gebeld. Dat is erop gericht

om te zorgen dat we die trans-Atlantische band kunnen

behouden en er tegelijkertijd voor te zorgen dat we aan de

Europese kant meer gaan doen. We zijn er namelijk van

overtuigd — nogmaals, de focus ligt nu ook echt op Oekra-

ïne — dat als we ervoor zorgen dat er duurzame vrede in

Oekraïne komt, dat op een manier gebeurt die duurzaam

is en die ook in het belang van de veiligheid van Europa en

Nederland is. Daarom hebben we ook de discussie over de

afschrikkingsmacht of vrede. Het is nog vroeg om het

daarover te hebben, maar juist die scenario's worden nu

door de militaire planners doorlopen. Nederland is daar

zeer actief bij betrokken. Zo kunnen we uiteindelijk, als het

zover is, met elkaar weloverwogen besluiten of, en op welke

wijze, Nederland daaraan deelneemt. Natuurlijk wordt er

met alle scenario's rekening houden, zoals ik al zei, maar

het is nu nog veel te vroeg voor het debat over een plan B

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-26

als Amerika … Dat suggereert hij ook niet, maar er wordt

met alle scenario's rekening gehouden.

altijd de beste garantie voor de veiligheid en vrede in

Europa en in Nederland.

D66De heer JettenD66

Ik ben het eens met de heer Omtzigt en de premier dat je

er alles aan moet doen om de trans-Atlantische band zo

veel mogelijk overeind te houden en dat je moet kijken waar

die hersteld kan worden. Maar sinds het aantreden van

Trump voor zijn tweede termijn heb je ook in Europa veel

mensen horen zeggen: je moet niet alles wat Trump zegt

letterlijk nemen. Maar de afgelopen weken hebben laten

zien dat bijna alles wat die man zegt echt waarheid kan

worden. Dat heeft niet alleen grote impact op de veiligheid

van Oekraïne, maar ook op de vrije handel, op de wereldeconomie en noem het allemaal maar op. Dus het is een

hele onvoorspelbare bondgenoot, voor zover je het nog

een bondgenoot kan noemen. Is het voor je uit schuiven

van een plan B omdat je er eigenlijk liever niet aan wil

denken niet ook heel erg onverstandig? Want stel dat de

Amerikanen zich toch nog verder van Europa afkeren of dat

ze Elon Musk gaan volgen en toch helemaal uit de NAVO

stappen. Dan heb je geen tijd te verliezen om Europa vrij

en veilig te houden. In hoeverre vindt de premier dat

Nederland en de rest van Europa zich toch ook op zo'n plan

B-scenario moeten voorbereiden, hoe graag we ook willen

dat we nooit in dat plan B terechtkomen?

Minister SchoofMinister

Ik zou bijna willen zeggen dat ik wel blij ben met uw vraag.

Eén: we hebben nu de discussie over de Oekraïne, over de

relatie met Amerika en over hoe we dat moeten vormgeven,

waarbij vaststaat dat die trans-Atlantische relatie belangrijk

is en dat je dus blijft investeren in die trans-Atlantische

relatie. Dat is één.

Twee: vanuit Nederlands perspectief, en vanuit de meeste

Europese hoofdsteden voor zover ik daar met collega's

contact over heb gehad, is er binnen de NATO geen enkele

twijfel over de vraag of Amerika een bondgenoot is. Het is

wel een bondgenoot die zich anders opstelt. Dat is twee.

Die discussie zullen we ongetwijfeld ook bij de NATO-top

in juni hier in Den Haag hebben.

Drie is de vraag: moet je je voorbereiden op scenario's waar

je liever niet over nadenkt? Daarop is het antwoord

natuurlijk wel ja. Want je moet met alles rekening houden,

maar ook dat weer in de juiste volgorde. Ik vind echt dat

we nu onze energie primair moeten richten op zorgen dat

er een duurzame vrede komt in de Oekraïne. Vervolgens is

de vraag: hoe krijgen we het voor elkaar dat in Europa,

inclusief Nederland — dat gaat dus ook over landen als het

UK, Noorwegen en Turkije — de defensie er echt toe doet

en relevanter is dan die de afgelopen jaren geweest is?

Nogmaals, het ondenkbare willen we niet, maar je moet er

altijd over nadenken. Maar dat doe je, zoals de heer Omtzigt

zei, inderdaad niet in het publieke domein. Dat doe je

inderdaad op de geheime kamers van een aantal departementen. Maar dat is niet de hoofdinsteek. De Franse president heeft ook een aantal dingen gezegd over zijn nucleaire

potentieel. Daar zijn dus wel een aantal losse gedachten

over, die we ook allemaal serieus moeten nemen en bij

elkaar moeten brengen. Maar we koersen op de trans-

Atlantische band. Daar wil ik nog een keer een streep onder

zetten. Het koersen op de trans-Atlantische band is nog

SPDe heer DijkSP

Wanneer heeft de minister-president de heer Trump, of

iemand anders uit de Amerikaanse regering, horen zeggen

dat hij de trans-Atlantische relatie belangrijk vindt?

Minister SchoofMinister

Ik heb hem in ieder geval nooit horen zeggen dat hij hem

niet belangrijk vindt. Ik kan me voorstellen dat u af en toe

denkt: vindt hij dat wel? In de gesprekken die hebben

plaatsgevonden ... Ik heb twee gesprekken gevoerd met

Trump, vóór zijn inauguratie. Ik zei het net al: Starmer en

Macron hebben vorige week met hem gesproken. Maar

meerdere van mijn collega's hebben dat gedaan. Er is geen

twijfel over het feit dat Amerika echt een serieuze bondgenoot in de NATO wil zijn en dat het ook artikel 5 serieus

neemt.

SPDe heer DijkSP

Ik vind het ondertussen rijkelijk naïef worden. We hebben

er hier twee weken geleden ook een debat over gevoerd.

De heer Omtzigt somde volgens mij net keurig op wat er

allemaal gebeurd is. Wanneer gaat u die woorden serieus

nemen? Er wordt hier gezegd: we willen niet naar een plan

B. Maar het is hoog tijd voor een plan B. Als dit twee weken

of langer doorgaat, dan heeft u geen plan B en loopt u

achter de feiten aan. Wanneer gaat u de woorden van de

heer Trump en de heer Musk dat ze uit de NAVO willen

serieus nemen? Het is namelijk geen kinderspielerei wat

daar gebeurt. Het zijn grote woorden, van rechts-radicalen

die vaak ook nog doen wat ze zeggen, zeker op dit punt.

Minister SchoofMinister

Naïviteit is mij vreemd. Daarvoor heb ik te veel gezien en

te veel meegemaakt. Ik heb net gezegd dat alle scenario's

denkbaar zijn, maar dat er wel een prioritering is in de scenario's waar we mee bezig zijn. Ik heb aangegeven dat de

NATO voor Nederland en Europa de beste garantie is voor

vrede en veiligheid in Europa. Dat is dus ook de koers die

we met elkaar varen. Daarom willen we — dat deed ik ook

in mijn inleiding — die trans-Atlantische band centraal

stellen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Vandaag schreef The Economist, niet bepaald een links

blad, zullen we maar zeggen: wij zijn altijd trans-Atlantisch

geweest, maar Europa moet er nu rekening mee houden

door de Verenigde Staten in de steek gelaten te worden en

misschien zelfs afgeperst te worden. De signalen zijn dus

wel duidelijk. Ik ben het niet oneens met de minister-president als hij zegt dat het het fijnste zou zijn als die trans-

Atlantische band zou blijven bestaan, maar in deze tijd

waarin alles verschuift en waarin alle waarden waar ik

persoonlijk ook decennialang van uitging dat die zouden

blijven bestaan, ter discussie staan, kan het kabinet het zich

niet permitteren om niet ook het zwartste scenario door te

rekenen en om niet in kaart te brengen wat dat voor

Nederland zou betekenen. Als ik de minister-president goed

begrijp, zegt hij: dat doen ook, maar we doen het achter

gesloten deuren. Toch zou ik de minister-president willen

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-27

vragen om daarbij de Kamer niet buitenspel te zetten. Op

enig moment en hopelijk vrij snel zou ik graag van de

minister-president een scenarioanalyse willen zien over

wat dit betekent. Je kan namelijk eindeloos zeggen dat het

niet zonder de Amerikanen kan, maar misschien móét het

wel zonder de Amerikanen. En wat dan? Ik hoop dus dat

het kabinet bereid is de Kamer op niet al te lange termijn

— ik denk aan een maand of zes weken — precies te informeren wat er in het zwartste scenario zou moeten gebeuren

om de veiligheidsbelangen van de Nederlanders en van

Nederland zo goed mogelijk veilig te stellen.

Minister SchoofMinister

Ik weet niet of dat in deze periode kan, zeg ik meteen, want

we zijn tegelijkertijd bezig met heel veel dingen die ook

grote en hoge prioriteit hebben. Ik zou overigens willen

voorkomen dat in het trans-Atlantisch bondgenootschap

de indruk zou ontstaan dat Nederland aan serieuze plannen

werkt om het zonder de Amerikanen te doen. Dat bent u

waarschijnlijk met me eens, want dat zou een heel verkeerd

signaal zijn, ook al moet je alle scenario's doordenken. Ik

vind het belangrijk dat in de stappen die nu worden gezet

— die vind ik echt belangrijker dan het doordenken hoe het

zonder Amerika moet — Europa en ook Nederland in hun

defensie de voorwaartse beweging maken.

Dat zal ook een belangrijk onderwerp op de NATO-top in

juni zijn. Dat zal in die zin ook een markant moment worden;

dat zal ook bepalend zijn. Voor alle mensen die vragen of

Amerika nu wel of niet bij de NATO blijft — ik ga van het

laatste uit — zal de NATO-top duidelijkheid moeten geven.

Dan zal ook duidelijk zijn wat de nieuwe verhoudingen

betekenen, ook ten aanzien van bijvoorbeeld de gewenste

defensie-uitgaven binnen de NATO. U leest daarover af en

toe allemaal percentages. Die laat ik maar even, want dat

is allemaal nog onderwerp van overleg. De percentages die

je hoort gaan in ieder geval over de situatie mét de Amerikanen. Ik denk dat iedereen ongeveer wel kan bedenken

dat het zonder de Amerikanen ongeveer twee keer zoveel

is en dat je, als je alles wil vervangen, al snel 20 jaar bezig

bent.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Trump zei gisteravond: linksom of rechtsom, Groenland is

van ons. Trump zegt ook: Canada moet op de knieën en

moet de 51ste staat van de Verenigde Staten worden. Uw

inkomend collega Merz in Duitsland zegt: wij kunnen niet

meer op de Amerikanen rekenen; wij moeten het zelf doen.

De Franse president zegt vanavond in een toespraak: Europa

zal voor zichzelf moeten zorgen. Ik wil de minister-president

voorhouden: ga in die redenering mee, in het belang van

ons land. We zullen andere Europese landen veel meer

nodig hebben dan in het verleden. Sta open voor samenwerking met die landen, ook als helaas de haat van Trump

voor Europa de overhand blijft houden.

Minister SchoofMinister

Ik ga mee met die landen; dat is wat ik zeg. We hebben met

elkaar in Europa de discussie. Morgen hebben we het in de

Europese Raad met de plannen van Von der Leyen over de

defensie-industrie. Iedereen werkt aan het vergroten van

de Europese defensie. We gaan dus met elkaar mee. Dat

signaal is luid en duidelijk ontvangen. We moeten daar ook

in Nederland het debat over hebben, ook over wat dat

betekent voor onze defensie-uitgaven. Dat debat moeten

we overigens ordentelijk voeren. U weet ook dat je wel heel

hard kunt roepen dat je defensie-uitgaven heel snel inzet,

maar dat het even kost voordat je ze daadwerkelijk kunt

omzetten in de defensie-industrie. Nogmaals, ook daar blijft

de NATO-top belangrijk. Belangrijker is nog dat Europa, en

ook Nederland, het signaal echt wel begrepen heeft: we

moeten meer doen voor onze veiligheid.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Tot slot. Ik wil de minister-president toch tot het volgende

oproepen. Ik heb het in mijn leven eerder meegemaakt.

Vlak voordat de Muur viel, wilde Nederland ook niet geloven

dat de Muur zou vallen. Toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel,

vond Nederland het ook niet in ons belang om te erkennen

dat dat nou eenmaal een normaliteit was. We moeten echt

rekening houden met de mogelijkheid dat de Verenigde

Staten over langere duur hun rug naar Europa keren. Daar

moeten we ons op voorbereiden. Ik hoop dat de ministerpresident het met me eens is dat op die discussie geen

taboe mag rusten.

Minister SchoofMinister

Op die discussie mag geen taboe rusten, maar op die discussie mag ook niet de zweem komen dat wij denken dat

we het wel zonder de Amerikanen kunnen. Ik herhaal de

boodschap: vanuit Amerika is binnen Europa helder

begrepen dat we meer moeten doen voor onze eigen

defensie. Daarmee worden we uiteindelijk al minder

afhankelijk, maar de komende jaren is het trans-Atlantische

bondgenootschap gewoon de enige manier om vrede en

veiligheid in Europa en Nederland te garanderen.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik vind het ook verstandig dat Nederland en Europa deze

koers kiezen: inzetten op dat trans-Atlantische bondgenootschap. Maar het klopt ook wat collega Timmermans zegt.

Dat andere scenario moet er ook zijn. Dat moet ook uitgewerkt worden. Sterker nog, ik denk dat daar ook inzet op

gepleegd moet worden. Ik snap dat je in de communicatie

naar de Verenigde Staten dit signaal niet wilt afgeven, maar

als de eerste paar weken van het presidentschap van Trump

exemplarisch gaan zijn voor de rest van zijn presidentschap,

dan moeten we toch de gekste dingen nog verwachten. Ik

noem maar even iets heel praktisch, iets heel concreets. De

communicatietechnologie die onze Defensie gebruikt is

soms Amerikaans. Wat kunnen we verwachten van Elon

Musk en Starlink? We weten dat de Verenigde Staten, dat

Trump een blijkbaar goede band heeft met Poetin. Wordt

daar informatie gedeeld tussen die twee? Ik vind het ook

naïef om ons niet voor te bereiden op dat andere scenario.

We kunnen toch niet zeggen dat we Trump niet tegen de

haren in willen strijken en ons daarom maar niet voorbereiden op dat zwartste scenario. Eigenlijk zegt u: er is geen

scenario denkbaar zonder de Amerikanen, dus dan is dat

ook maar het enige scenario waar we ons op voorbereiden.

Maar het andere scenario kan wel werkelijkheid worden.

Zeggen dat we dan de handdoek maar in de ring gooien

en blijkbaar reddeloos verloren zijn kan toch ook niet het

antwoord zijn?

Minister SchoofMinister

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-28

Dit vind ik jammer. Dit is nou net een iets andere voorstelling van zaken dan die ik heb proberen weer te geven. Ik

hoop dat ik met wat ik nu ga zeggen de heer Bontenbal een

ander beeld kan laten zien, een beeld van wat ik bedoeld

heb. Dat is in de juiste volgorde de juiste dingen doen. Ik

zei al dat op dit moment primair de absolute focus ligt op

vrede, veiligheid, Oekraïne, alles wat ermee samenhangt

en zorgen dat we daar als Europa een belangrijke rol in

kunnen spelen als het ooit tot vrede komt in termen van de

veiligheidsgaranties. Daar is iedereen nu ontzettend druk

mee bezig. Twee: de boodschap is heel goed begrepen dat

Europa meer moet doen. Dat geldt ook voor Nederland.

Dat betekent dat we daarmee ook minder afhankelijk worden van Amerika. Dat proces is volop in beweging. Morgen

in de Raad zijn de voorstellen van Ursula von der Leyen

daar een voorbeeld van, maar ook de discussies over de

aanschaf van militair materieel zijn dat. Daar kan de minister

van Defensie nog veel boeiender over vertellen dan ik. Het

gaat ook over verdere standaardisering. We moeten kijken

hoe je met meer samenwerking de slagkracht van de

Europese defensie uiteindelijk kan vergroten. Dat leidt dus

al tot minder afhankelijkheid van zo'n grote partner. Als

derde heb ik gezegd dat voor mij elk scenario bespreekbaar

is en dat we er ook mee bezig zijn, maar dat we wel alles

op de juiste tijd doen. Ik heb over de duim even aangegeven

wie wat betaalt in de NAVO. Dat was dus een hele ruwe

schatting van wat dat financieel zou betekenen. Ik heb

gezegd dat echt alle scenario's bekeken moeten worden,

maar wel in het licht van de korte termijn. Dat is niet op je

rug liggen, maar dat is gewoon het accepteren van de feiten.

We kunnen niet zonder de Amerikanen, maar we moeten

als Europa vooruit.

CDADe heer BontenbalCDA

Dank voor deze uitleg. Ik denk dat ik u nu beter begrijp en

dat het helderder is voor mij. Ik snap heel goed dat u op de

korte termijn deze inzet pleegt. Dat lijkt me ook het meest

verstandig, omdat je acteert in de situatie die er nu is. Maar

vindt u dat op de lange termijn Europa militair zelfstandig

en volwassen moet zijn, ook op de gebieden communicatietechnologie, informatiepositie en nucleair? Vindt u dat

dit een eindbeeld is waar je hoe dan ook naartoe moet,

ongeacht wat je nu op de korte termijn moet doen? Want

de inzet op de korte termijn snap en waardeer ik.

Minister SchoofMinister

U vraagt nu een paar hele grote stappen van mij. Schets

even een toekomstbeeld zonder de Verenigde Staten, op

basis van zes weken presidentschap van Trump. Dat gaat

mij nou weer net iets te snel. In juni hebben we de NATOtop, die heel bepalend zal zijn voor de vraag die velen

hebben. Ik heb die vraag overigens niet. Kan de NATO nog

de verdediging en de vrijheid van ook Europa garanderen?

Blijft artikel 5 in stand? Want dat is ook in termen van

afschrikking het beste wapen tegen Rusland. De NATO-top

zal beslissend zijn of we met elkaar nog steeds het beeld

hebben of dit zo is. Ik ben graag bereid op een later moment

met de Kamer de discussie te voeren over wat het zou

betekenen als Europa geheel militair zelfstandig zou zijn,

inclusief nucleaire paraplu. We moeten ons overigens wel

even voorstellen wat we allemaal aan het zeggen zijn, zeg

ik er heel eerlijk bij, ook in financiële termen en in tijdstermen. Het zijn vergaande vergezichten waarvan ik denk dat

we die niet heel snel bij de mensen tussen de oren moeten

zetten alsof dat een heel wenselijk beeld is. Ik ben daar wel

voorzichtig in. Met de NATO-top, over drie maanden, hebben we een belangrijk moment in de markering of het trans-

Atlantische bondgenootschap ook voor Nederland en voor

Europa de vrede en veiligheid kan garanderen. Daarna

kunnen we dan de discussie voeren of Europa nog meer

stappen moet nemen ten opzichte van de stappen die we

nu doen. We moeten op korte termijn sowieso in de

defensie-industrie investeren en in onze defensiecapaciteiten. Ook moeten we zorgen dat onze defensiecapaciteiten

veel beter op elkaar zijn aangesloten, inclusief inlichtingenen communicatieapparatuur.

CDADe heer BontenbalCDA

Misschien is het dan goed om tot slot aan te geven waarom

ik deze vraag stel. Ik stel die uit bezorgdheid. Het is namelijk

niet ondenkbaar dat deze wispelturige president van Amerika misschien over vier weken zegt, in een of andere bui,

"ik stap uit de NAVO" en dat we dan steeds toch te laat zijn

met onze reactie. Ik snap dat als de ontwikkelingen zo snel

gaan, je dat wellicht niet kan bijbenen. Het is niet maakbaar.

Dit is in ieder geval de reden waarom ik de vraag stel. De

grote ongerustheid is dat volgende week of de week daarna

weer hele grote besluiten door de Verenigde Staten worden

genomen, waarvan we een halfjaar geleden gedacht zouden

hebben dat die nooit genomen zouden worden door onze

bondgenoot de Verenigde Staten.

Minister SchoofMinister

Dat begrijp ik heel goed.

FVDDe heer DekkerFVD

Als ik het goed begrijp, geeft de minister-president de

voorkeur aan het handhaven of wederopbouwen van de

trans-Atlantische relatie met de Verenigde Staten. Dat is de

eerste prioriteit en daar is eigenlijk alles op gericht. Dat heb

ik goed begrepen, mag ik aannemen. Een alternatief plan

B, waar we liever niet over willen praten, lijkt voor mij te

zijn het op de een of andere manier opbouwen van een

Europese militaire kracht. Heb ik dat goed begrepen?

Minister SchoofMinister

Dat waren de vragen van de heer Bontenbal waar ik net

uitvoerig met de heer Bontenbal over heb gesproken.

FVDDe heer DekkerFVD

Dat betekent dus dat een alternatieve richting op de een of

andere manier een militaire machtopbouw op Europees

niveau is. Hoe die er dan uit zou zien, weten we niet, maar

dat zou dan de oplossingsrichting zijn als het echt zou

moeten?

Minister SchoofMinister

Ik zei: alle scenario's zijn denkbaar. U kiest nu één scenario

uit, luisterend naar de discussie tussen mij en de heer

Bontenbal. Er zijn meerdere scenario's denkbaar.

FVDDe heer DekkerFVD

Mijn punt is natuurlijk dat als het werkelijk niet werkt met

de Verenigde Staten, het een alternatief is om te kijken, wat

we voor de korte termijn zeker niet hopen, of we niet op

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-29

een bepaalde manier in gesprek kunnen raken met Rusland,

want daar is alles tegen gericht. Is daar geen route voor?

Is daar geen optie voor binnen de discussies in de Europese

omgeving?

Minister SchoofMinister

Het probleem is natuurlijk dat we ons met name beschermen tegen de Russen. Dus ja, daar gaat eigenlijk de discussie over. We hebben het NAVO-bondgenootschap ooit

opgericht ter bescherming tegen Rusland, wat toen overigens nog de Sovjet-Unie heette. Maar dat is wel de kern.

Ik snap niet goed waar u naartoe wilt. Ik zie militaire

samenwerking met Rusland niet meteen als een heel

denkbaar scenario.

FVDDe heer DekkerFVD

Het punt dat ik wil maken, is het volgende. We hebben

natuurlijk zorgen over eventuele risico's in de omgang met

Rusland. We zien ons bedreigd door Rusland. Zo wordt het

gevoeld. Een mogelijkheid is dan om op een of andere

manier een alternatieve militaire macht op te zetten, mocht

het in de combinatie met de Verenigde Staten minder goed

lopen. Een andere mogelijkheid is om te kijken of we niet

tot een vergelijk kunnen komen met die vermeende tegenstander. Dat is waarschijnlijk een stuk goedkoper.

Minister SchoofMinister

Als ik zie in welk rap tempo de defensie-uitgaven van Rusland de afgelopen jaren zijn gestegen en wat de prognoses

zijn over hoe het de defensie-uitgaven de komende jaren

gaat doen, dan is het denk ik een weinig realistische aanpak.

Een van de redenen waarom we, ook in Europa, moeten

zorgen dat we onze defensie weer echt op niveau krijgen,

is juist om weerstand te kunnen bieden tegen die Russische

dreiging en tegen die enorme investeringen die Rusland

doet in zijn defensie.

FVDDe heer DekkerFVD

Ik begrijp nog steeds niet goed wat de redenering is. Als

wij zo ontzettend bezorgd zijn over eventuele Russische

agressie en we zien ons met plan B, wat we allemaal proberen te vermijden, niet in staat om voldoende kracht ertegen

op te bouwen, dan ligt het toch voor de hand om te kijken

of we niet tot een vergelijk kunnen komen met die tegenpartij?

Minister SchoofMinister

Ja, maar als die tegenpartij zich permanent aan het bewapenen is en vanuit zijn perspectief duidelijk het vizier heeft

gericht op het westen, dan wordt het wel ingewikkeld. Dat

zult u toch denk ik, hoop ik, met mij eens zijn.

dat we daarmee aan de slag moeten. Ik hoorde de ministerpresident net zeggen dat hij nog geen signaal heeft dat

Trump negatief is over het bondgenootschap. Hij heeft

afgelopen week wel gezegd dat de Europese Unie is opgericht om de Amerikanen te naaien. Ik denk dat dit toch een

duidelijk signaal is. We hebben de afgelopen twee debatten,

toen het hierover ging, een motie ingediend om de afhankelijkheid van de Verenigde Staten met spoed in kaart te

brengen en ook in kaart te brengen wat er nodig is, dus

over welke capaciteit Europa zelf moet beschikken. Vorige

keer hadden we op één zetel na geen meerderheid. Nu

tekent de heer Omtzigt mee en hebben we een meerderheid.

Ik hoop dat het kabinet dit nu serieus neemt en hiermee

aan de slag gaat, zodat we straks daadwerkelijk het debat

kunnen voeren en dat we dan precies duidelijk hebben wat

wij als Europa nodig hebben.

Minister SchoofMinister

Voorzitter, ik denk dat ik hier nu kennis van moet nemen.

De voorzitterVoorzitter

U continueert.

Minister SchoofMinister

Voorzitter. Er zijn veel vragen gesteld met betrekking tot de

steun aan Oekraïne. De voortdurende steun vanuit Europa

en Nederland is van fundamenteel belang. Daar kunnen we

geen enkel misverstand over hebben. Zoals in het regeerprogramma staat, blijft dit kabinet Oekraïne actief en

onverminderd steunen: politiek, militair, financieel en

moreel. In de afgelopen jaren heeft Nederland zich voor 17

miljard euro aan steun gecommitteerd, waarvan 10 miljard

euro voor militaire steun. We hebben altijd gezegd: als er

meer nodig is, zullen we meer doen. Zo heeft het kabinet

in de laatste twee maanden van 2024 al 2 miljard aan militaire steun gerealiseerd, door steun naar voren te halen.

De huidige steun zullen we continueren. Dat is conform het

regeerprogramma: onverminderde steun. Als we kijken

naar de afgelopen jaren, moet u denken aan een bedrag

van circa 3,5 miljard. Dit wordt gereserveerd in de boeken

voor 2026 om de huidige omvang van de steun te kunnen

continueren. De actualisatie van deze steun wordt verwerkt

bij de Voorjaarsnota. Hiermee kunnen we geld naar voren

halen als dat nodig is, om in 2025 extra verplichtingen aan

te gaan. Dat betekent voor Oekraïne extra drones, munitie,

artillerie en luchtverdediging. Het voortzetten van die

onverminderde steun is niet alleen het juiste om te doen,

maar is ook niets meer en niets minder dan in het Nederlandse belang.

De voorzitterVoorzitter

Er is een vraag van mevrouw Yeşilgöz.

De voorzitterVoorzitter

Uw laatste interruptie. O, dit was het. De heer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Dit was precies de reden waarom ik de vraag in het begin

stelde: zitten we allemaal wel op dezelfde lijn en delen we

dezelfde analyse? Ik ben blij dat vanuit de Kamer de zorg

wordt aangetoond dat we een plan B moeten hebben en

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Als ik het goed begrijp: dit gaat over de steun die we nu al

geven. Als we die willen voortzetten, niet alleen conform

het regeerprogramma maar ook conform het hoofdlijnenakkoord, dan kost dat 3,5 miljard. Ik vroeg namelijk in mijn

spreektekst wat dit dan voor nu betekent, en hoe dan. Ik wil

het even checken. Als ik het goed begrijp, zegt de ministerpresident: als het eerder nodig is, kun je het naar voren

trekken, maar dit is de steun die we voortzetten in de

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-30

komende jaren, voor 3,5 miljard. Als het eerder nodig is,

dan halen we het naar voren. Heb ik dat goed gehoord?

Minister SchoofMinister

Dat is, dacht ik, wat ik net heb gezegd. Daarmee heb ik

volgens mij goed geluisterd naar velen in uw Kamer.

D66De heer JettenD66

Ik zat daar ook nog even op te kauwen. We zagen vanmiddag dat de premier heeft gebeld met president Zelensky.

Ik denk dat het altijd goed is om onze voortdurende steun

nogmaals bij de Oekraïense president onder de aandacht

te brengen. Is de 700 miljoen voor drones waarover werd

gesproken nu nieuw geld, of is dat 700 miljoen uit het

geldpotje dat al door het vorige kabinet voor Oekraïne apart

was gezet?

Minister SchoofMinister

Die 700 miljoen was bestaand geld. Althans, bestaand

Defensiegeld. Dat moet ik even netjes zeggen. Dat geld is

gepinpoint op de drones, omdat ook vanuit Oekraïne heel

nadrukkelijk gevraagd is om ervoor te zorgen dat we daar

ons geld aan besteden. Dat heb ik vandaag aan de heer

Zelensky kunnen toezeggen.

D66De heer JettenD66

Het lijkt me heel nuttig dat het reeds gereserveerde geld

wordt ingezet voor behoeftes die Oekraïne zelf heeft. In het

verlengde van de vraag die mevrouw Yeşilgöz net stelde:

u had het net over naar voren halen, continueren, reserveren, actualiseren. Zijn dat extra verplichtingen, die worden

betaald met extra, dus nieuw geld dat dit kabinet vrijmaakt?

Of blijft dat het naar voren halen, continueren, reserveren

en actualiseren van het geld dat al door het vorige kabinet,

ook nog in de demissionaire fase, is gemarkeerd voor

Oekraïne? Noorwegen doet namelijk 1,1 miljard extra, de

Spanjaarden 1 miljard extra, de Britten 1,9 miljard extra,

de Zweden 1,2 miljard extra, de Finnen 691 miljoen extra,

de Denen 268 miljoen extra, Estland 104 miljoen extra, de

Canadezen 25 extra pantservoertuigen en vier extra F-16trainers, en Ierland 100 miljoen extra. Ik vind het heel fijn

dat u het reeds gereserveerde geld heel nuttig inzet, conform de behoeften van Oekraïne, maar moet Nederland er

met wat er in de afgelopen vier weken is gebeurd niet ook

een schepje bovenop doen? Moet er niet ook extra geld

komen? Ik weet zeker dat de twee ministers die naast u zitten daar binnen een dag een goede besteding voor hebben

gevonden.

jaren en naar het hoofdlijnenakkoord dat "blijvend" zegt,

en naar het regeerprogramma dat "onverminderde steun"

zegt, dan zeggen we: als we die lijn doortrekken, dan betekent dat voor 2026 3,5 miljard. We gaan dan veel in de

techniek, maar doordat we dat in 2026 zetten, kan Defensie

vervolgens verplichtingen aangaan of eventueel ook de

bedragen naar voren halen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik moest er even over nadenken, maar ik denk dat ik het

door deze verheldering richting de heer Jetten goed begrijp.

Als we nu niks zouden doen, zou het nul zijn. Dit is extra

geld. Het is 3,5 miljard conform de afspraken in het hoofdlijnenakkoord, maar dat was niet al door het vorige kabinet

apart gelegd. We maken dus nieuw geld vrij. Nu ik hier sta,

stel ik ook maar even de vraag die mijn vervolgvraag zou

zijn geweest: indien het nodig is om bovenop die extra 3,5

miljard nog meer te doen omdat de acute situatie dat vraagt,

misschien omdat de Amerikanen de pauze wat langer

doortrekken, dan is het kabinet bereid om daarnaar te kijken

en dan kunnen we daarin snel schakelen, natuurlijk indien

de Kamer daar ook mee akkoord gaat.

Minister SchoofMinister

Kijken kan altijd, maar het is ook wel "in relatie tot". Dan

zitten we waarschijnlijk gewoon in het normale proces van

de Voorjaarsnota. Dan kunnen we daarover ook met elkaar

afspraken maken.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dat snap ik als antwoord. Laat ik dan zeggen dat wij als

VVD vinden dat je moet staan voor wat nodig is. Maar dan

komen we daarover snel met elkaar te spreken. Als het

eerder nodig is, dan ongetwijfeld ook eerder.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dank voor de heldere toezegging om ook in 2026 hulp aan

Oekraïne ter beschikking te stellen en die eventueel naar

voren te halen. Mag ik ervan uitgaan dat dit zowel militaire

als niet-militaire hulp betreft, zoals in de afgelopen jaren?

Minister SchoofMinister

Ja.

De voorzitterVoorzitter

U continueert.

Minister SchoofMinister

In de eerste plaats denk ik dat het goed is om nog een keer

te herhalen wat Nederland in de afgelopen periode al

gedaan heeft, en wat we nog steeds elke dag doen. Ik geef

toe dat dat gebeurde met middelen die vanuit het vorige

kabinet waren gereserveerd. Maar dat is niet onbelangrijk,

want Nederland is een veel grotere contribuant geweest in

de bijdrage aan Oekraïne dan al die, of een groot gedeelte

van — ik moet dat iets voorzichtiger zeggen — de landen

die u nu heeft genoemd. Dat is één.

Twee. Ik heb gezegd dat dit geld is waarbij het gaat om de

continuering van de reeks. Als we kijken naar de afgelopen

Minister SchoofMinister

Ik stap verder naar de Defensiebegroting. Met betrekking

tot de Defensiebegroting heb ik al een aantal keren gezegd

dat Europa meer verantwoordelijkheid zal moeten nemen

voor het behoud van de veiligheid van Europa. Extra

investeren in de nationale defensie geldt ook voor Nederland. Prioriteit daarbij is dat alle NAVO-bondgenoten zo

spoedig mogelijk voldoen — dat is de eerste lijn — aan het

afgesproken uitgavenniveau voor defensie van 2% van het

bbp. Er is namelijk nog altijd een fors aantal landen dat niet

voldoet aan de 2%. In het kader van de NAVO-top zal bezien

worden wat nodig is voor Defensie en hoe dit gedekt gaat

worden. Uiteraard gebeurt dit in nauwe samenspraak met

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-31

uw Kamer, volgens een ordentelijk besluitvormingsproces

en met een plan, zoals de heer Timmermans overigens ook

vroeg. Ik ga nu niet vooruitlopen op deze besluitvorming.

U weet dat we bij de Voorjaarsnotabesluitvorming ongetwijfeld met elkaar zullen spreken over de Defensiebegroting,

ook in het licht van de moties die hier in de Kamer op dat

punt zijn aangenomen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Sorry, nog op het vorige punt. Ik moet van iets verder

komen dan de collega's. Dit is om even heel erg goed te

begrijpen wat de minister-president net aangaf over die 3,5

miljard in 2026. Klopt het dat er voor 2026 in de begrotingen

voor dit debat niks gereserveerd stond en dat de ministerpresident tijdens dit debat 3,5 miljard heeft toegezegd

zonder onderbouwing? Ik probeer 'm gewoon even goed

te begrijpen.

Minister SchoofMinister

Ik heb het volgende gezegd. In het hoofdlijnenakkoord en

het regeerprogramma hebben we het over onverminderde

en blijvende steun. Die volgorde is trouwens andersom.

Als we dat financieel vertalen en als we kijken naar de

afgelopen jaren, dan wordt er ongeveer 3,5 miljard per jaar

uitgegeven. Daarom heb ik gezegd dat we datzelfde bedrag

— dat is dus een vertaling van onverminderde en blijvende

steun — zullen opnemen in de begroting voor 2026.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Voor de Defensiebegroting hebben we in de eerste termijn

een aantal voorstellen gehoord van partijen, zoals het

gebruiken van die Russische bevroren tegoeden. Daar is

de Partij voor de Dieren ook voorstander van. We hebben

gehoord over nationale of Europese leningen. We hebben

het er ook over gehad dat het niet ten koste mag gaan van

sociale zekerheid, pensioenen en zorg. Dat mag ook wat

ons betreft absoluut niet. Dat is wat de heer Rutte wel heeft

gezegd. Mijn vraag aan het kabinet is als volgt. Hoe kijkt

het kabinet ernaar om wat betreft de Defensiebegroting

aan belastingverhogingen te doen voor de allerrijksten en

grote bedrijven, de vermogenden in Nederland? Zij hebben

namelijk juist ook baat bij de veiligheid van Nederland en

de veiligheid van Europa.

Minister SchoofMinister

U weet dat dat in ieder geval geen staand kabinetsbeleid

is. Ik heb eerder gezegd dat er bij de NAVO-top wordt

besloten wat de uitgaven voor de Defensiebegroting moeten

worden. Die top is in juni. Dan zullen, overigens met unanimiteit, de nieuwe targets moeten worden vastgesteld. Ik

heb gezegd dat het aan de orde komt tijdens de Voorjaarsnota. Die weging moeten we overigens maken, zoals ook

hier in uw Kamer aan de orde is geweest, in het licht van

vele andere prioriteiten. Daarover voeren we met u het

debat nadat we de Voorjaarsnota met elkaar hebben vastgesteld en we daarin al dan niet hebben besloten tot een

verhoging van de Defensie-uitgaven.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Ik snap dat de premier hier niet zegt: ik ga de belasting voor

de allerrijksten verhogen. Maar kan hij dan in ieder geval

toezeggen dat het voor het kabinet geen taboe is om te kijken naar belastingverhogingen voor de allerrijksten en grote

bedrijven als het gaat om de Defensiebegroting?

Minister SchoofMinister

Ik hou sowieso niet van taboes, maar het enige wat ik u

toezeg, is dat we in de Kamer een debat zullen hebben

wanneer wij de voorjaarsbegroting hebben afgehandeld

en verwerkt. In de begroting voor '26 wordt dat alles dan

weer verwerkt, overigens inclusief de belastingen. Dan

zullen we ook de debatten over de afzonderlijke begrotingen

hebben en dan zult u ook weer het debat hebben met de

staatssecretaris van Financiën over de belastingen.

De voorzitterVoorzitter

Prima. U gaat verder.

Minister SchoofMinister

Dat wat betreft de defensie-uitgaven. Voorzitter, ik ben zo

vrij om de financiën dan maar even te laten voor wat het

is.

We hebben met elkaar gesproken over Europa. Daarbij is

mij gevraagd of ik opensta voor de Europese actie die nodig

is. "Wat is de boodschap van het kabinet in Brussel en voor

welke delen van het ReArm-plan van Von der Leyen is wel

of geen steun?" Het is evident dat de EU meer moet investeren in Europese defensie. Dat is urgenter dan ooit en dat

zal ook mijn boodschap in Brussel zijn. We zijn altijd een

constructieve partner in Europa geweest en dat blijven we.

Er is een structurele opgave en dat vergt een afweging in

de begroting van elke lidstaat, zeg ik er even heel nadrukkelijk bij.

Von der Leyen heeft nu de contouren geschetst van haar

plan en daar wordt morgen verder over gesproken. Nederland zal zich constructief opstellen in die discussie, want

ReArm en zorgen dat de defensie-uitgaven in Europa kunnen worden verhoogd, is een belangrijk onderwerp. Als

deze contouren verder worden uitgewerkt — ook Von der

Leyen heeft gezegd dat het echt nog verder moet worden

uitgewerkt — in wetgevende voorstellen, zullen we die goed

bestuderen. Daarbij zal het kabinet een aantal uitgangspunten aanhouden. In het bijzonder is het voor Nederland

belangrijk dat de voorstellen voorzien in tijdelijkheid,

gerichtheid en schuldhoudbaarheid. Van belang blijft dat

een sterke defensiecapaciteit en gezonde overheidsfinanciën

samengaan. Ook moeten zij tot doel hebben gezamenlijke

aanbestedingen aan te jagen en open te staan voor niet

EU-landen. Daarover heeft ook een aantal van u vragen

gesteld. Het moet verder ook openstaan en toegankelijk

zijn voor kleinere bedrijven.

U heeft gevraagd of Nederland eurobonds steunt. Wij zijn

klassiek en vooralsnog hebben wij ook niet de neiging

daarvan af te zien. We zijn tegen eurobonds! Ook voor de

plannen van Von der Leyen geldt uiteindelijk wel: the devil

is in the details. We zullen echt heel precies moeten kijken

wat er uiteindelijk op dat punt in de wetgevingsvoorstellen

staat.

Roept het kabinet op om de bevroren Russische tegoeden

in te zetten? Daar is al eerder over gesproken. Het is duidelijk dat Rusland uiteindelijk moet betalen voor de schade

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-32

die het aanricht. Het kabinet zet zich in lijn met verschillende

oproepen van uw Kamer in voor onderzoek naar aanvullende mogelijkheden voor het gebruik van de bevroren

Russische centralebanktegoeden. De minister van Buitenlandse Zaken zal daar nog verder op ingaan.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

De hele avond hebben we het er al over dat de situatie zo

fundamenteel veranderd is dat we niet aan allerlei dogma's

vast moeten houden. En nu wijst de minister-president toch

weer ten principale eurobonds af. Ik vraag de ministerpresident of het kabinet op z'n minst met een analyse wil

komen van de voor- en nadelen daarvan. Gezien de huidige

stand van de Amerikaanse economie en de twijfels over de

dollar is het mijn analyse dat de sterkte van de euro als

alternatieve munt op de wereldmarkt toeneemt. Het zou

daardoor weleens in het belang van ons allemaal kunnen

zijn om naar een vorm van collectieve financiering te gaan,

en daar kunnen eurobonds weer een uiting van zijn.

Als de minister-president het met mij eens is dat wij nu ook

dogma's ter discussie moeten kunnen stellen, gelet op de

unieke situatie waarin we verkeren, zou ik graag zien dat

dit precies wordt geanalyseerd en dat de Kamer daarover

wordt geïnformeerd. Uit de Ecofin-discussie van vanochtend

kreeg ik de indruk dat de minister van Financiën daar niet

volledig afwijzend tegenover stond. Ik hoop dat de ministerpresident de Kamer daarom wil toezeggen dat de Kamer

daarover wordt geïnformeerd.

Minister SchoofMinister

Dat zeg ik graag toe. De eurobonddiscussie wordt soms in

relatie gebracht met de huidige voorstellen van Von der

Leyen. Daarom zeg ik er om misverstanden te voorkomen

wel bij — de heer Timmermans weet dat als geen ander —

dat in de huidige voorstellen van Von der Leyen nog geen

sprake is van eurobonds. Dat moet dus ook niet worden

beschouwd als een belemmering om gesprekken te voeren

over de voorstellen van Von der Leyen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Het is goed dat te horen. Ook dank aan de minister-president dat hij stevig inzet op het voortzetten van de steun aan

Oekraïne — zo heb ik het beluisterd — en dan niet alleen

financieel, maar ook militair en moreel. Ik denk dat al die

aspecten belangrijk zijn. Heb ik de minister-president goed

begrepen dat de 3,5 miljard die hij zojuist met collega

Yeşilgöz wisselde, gewoon volgens de bestaande afspraken

is die er reeds waren in het hoofdlijnenakkoord, dus dat die

3,5 miljard voortkomt uit de algemene middelen en niet de

meevaller van het CPB is waar Wilders eerder over sprak

in een samsam met ook goed denken aan alle andere noden

die er zijn in Nederland? Dus komt deze 3,5 miljard uit de

algemene middelen?

Minister SchoofMinister

Ja.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Goed. Dat is goed te begrijpen. Dan ga ik er ook van uit dat

we dat gewoon blijven continueren. De situatie is natuurlijk

enorm verschoven vergeleken met de totstandkoming van

het hoofdlijnenakkoord. Eigenlijk was dat toen dus al

opgeschreven. Nu staan we voor een nieuw scharnierpunt,

voor schuivende panelen die heel veel zullen vragen van

de minister-president. Ik kan me goed voorstellen dat hij

daarom in de komende weken opnieuw met een financiële

claim te maken krijgt. Het is niet nu al keihard te maken wat

die zal zijn, lijkt mij. Kan de minister-president de Kamer

daarin meenemen en laten zien op welke momenten hij de

Kamer daarin ook financieel meeneemt? Ik bedoel dus niet

alleen de Voorjaarsnota, want daarna hebben we nog de

NAVO-top. Zo zal het vervolgen. Op welke manier ziet de

minister-president dit voor zich?

Minister SchoofMinister

Ik denk dat het eerste moment echt de Voorjaarsnota is.

Dat is voor ons overigens redelijk snel, want wij willen die

besluitvorming volgens mij in ongeveer zes weken afronden, vanaf nu gerekend. In die Voorjaarsnota komt ongetwijfeld ook het defensievraagstuk aan de orde, ook in

relatie tot hetgeen hier en ook in het vorige debat over is

gezegd en de moties die daarover in uw Kamer zijn aangenomen. Het volgende moment is inderdaad de NAVO-top,

zoals u zei. Ik ga ervan uit dat er over de inzet van de NAVOtop ook een discussie met uw Kamer plaatsvindt. Dan

hebben we met elkaar dus ook een discussie over het percentage dat op dat moment, in de NAVO-top, aan de orde

is. Daarin wordt u dus meegenomen. Vervolgens moet dat

dan weer worden verwerkt in de meerjarenbegroting, zoals

we dat van de zomer gaan doen. Dat zijn volgens mij de

meest heldere momenten. Ten aanzien van de Defensiebegroting past dat ook, omdat die discussie echt vanaf 2026

gaat spelen. Misschien wil de minister van Defensie wel

heel graag extra geld in 2025, maar ik denk dat hij het met

me eens is dat hij dat niet eenvoudig zal kunnen wegzetten.

Hij twijfelt een beetje. Maar goed, dat speelt dus echt vanaf

2026 en de daaropvolgende jaren.

Wat betreft Oekraïne hebben we nu een belangrijke stap

gezet om onze hulp te kunnen continueren. Ik ga ervan uit

dat we daar de komende periode niet nog extra bij hoeven

te doen. Dat was een eerdere vraag van mevrouw Yeşilgöz.

Mocht daar toch de nood aan de man komen, dan kom ik

natuurlijk naar uw Kamer. Maar ik ga ervan uit dat we met

datgene wat Nederland al heeft gedaan, echt veel, veel

doen voor Oekraïne.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Opnieuw dank voor het antwoord. Ik vraag er zo op door,

omdat ik echt grote zorgen heb als ik zie dat Trump nu al

zijn meest naaste bondgenoten, zoals Canada en Mexico,

keihard aanpakt. Ik verwacht niet dat Europa de komende

tijd een vriendelijkere behandeling te wachten staat.

Gegeven dat de CIA vanavond nog de inlichtingen richting

Oekraïne stil heeft gezet, verwacht ik ook niet dat we er

hiermee zijn. Als ik het filmpje van hoe het de afgelopen

tijd in de coalitie is gegaan even terugspoel, dan zie ik dat

de minister-president iedere keer op pad gaat met maar

een heel beperkt mandaat, waar ik het hem gun om vooruit

te schakelen met een coalitie van de willenden, of coalition

of the willing. Juist daarom moet het belangrijk zijn dat

deze Kamer op de juiste momenten dat mandaat kan verlenen zonder dat we afhankelijk zijn van de twitterberichten

van deze of gene. Ik denk dat hij hier telkens een ruim

mandaat op kan halen dat breder is dan die coalitie, en hoe

belangrijk is dat! Kan de minister-president aan deze Kamer

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-33

toezeggen dat hij op tijd, dus niet alleen bij de Voorjaarnota,

maar ook al op die andere momenten in gang zet dat we

met die scenario's kunnen rekenen, in plaats van dat we

achter de feiten aan hobbelen?

Minister SchoofMinister

We moeten even goed kijken hoe we dat kunnen doen,

maar ik denk dat er met de Europese Raden en met de

NAVO-top veel momenten zijn waarop we dit debat kunnen

continueren. Ik ben het met mevrouw Bikker eens: dit gaat

echt ergens over. Ik voel overigens steun van uw Kamer;

laat ik daar volstrekt helder in zijn. Ik voel die overigens ook

in de coalitie en ook in het kabinet. Laat ik dat nog een keer

heel nadrukkelijk zeggen. Ik had ook iets gehoord over "over

eieren lopen". Ik voel echt steun en op die manier werk ik

ook. We werken, ook beide collega's, nationaal en internationaal. Ik waardeer het dat we ook vandaag weer, twee

weken na de vorige keer, hier weer het debat hebben, omdat

dat in mijn beleving een bevestiging is van de ruimte die

u ons gunt, zonder dat het een blanco cheque is. Dat was

de vorige keer ook het verhaal en dat snap ik ook goed.

Maar u gunt ons de ruimte om in die steeds maar veranderende omstandigheden te kijken wat wijs is om te doen en

daarbij, in al die onzekerheid, een paar van onze eigen

zekerheden te realiseren. Daar zijn we op dit ogenblik bijna

dagdagelijks mee bezig. Ik kom graag naar uw Kamer op

de juiste momenten om te zorgen dat u weet wat wij aan

het doen zijn en om op de juiste wijze verantwoording af

te leggen over de ruimte die u ons geeft, zodat we steeds

met elkaar op dezelfde bladzijde zijn van hetzelfde boek.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

De premier zei op een bepaald moment: het venijn zit in de

details. Daarom schoot ik toch nog even naar voren naar

aanleiding van een opmerking die de minister-president

net maakte over de eurobonds. Hij zei: we moeten wel even

opletten, want de plannen van Von der Leyen gaan niet

allereerst over die eurobonds. Nee, maar ze raken wel aan

gezamenlijke schulden. Dat is toch het achterliggende punt.

Vandaar mijn vraag aan de minister-president. Hij had het

over de klassieke lijn van dit kabinet. Is die klassieke lijn:

we gaan niet mee in het aangaan van gemeenschappelijke

schulden?

Minister SchoofMinister

Ik pak heel even mijn papiertje erbij, want dit steekt altijd

vrij nauw. Voor ons als Nederland is het belangrijk — dat

heb ik net ook gezegd — dat de voorstellen voorzien in tijdelijkheid, gerichtheid en schuldhoudbaarheid. Dat is een

belangrijk woord. Dat betekent niet dat alles onbespreekbaar

is. Eurobonds hebben een eigen dynamiek. We praten hier

eigenlijk over een ander type leningen. Ik geef wel toe dat

leningen ook schuld creëren, dus in die zin heeft u gelijk.

Daarom kon ik over het plan-Von der Leyen zeggen: we

kijken daar met een … Nou ja, we stellen ons constructief

op ten opzichte van dit plan, overigens wel in de wetenschap dat het uiteindelijk allemaal nationale besluiten zijn.

was, afwijzend. Ik wil de premier er ook graag op wijzen

dat deze Kamer nog geen twee weken geleden een motie

heeft aangenomen en heeft gezegd: het aangaan van

gemeenschappelijke schulden, wat voor etiket je er ook op

plakt — defensiebonds, eurobonds of anderszins — dat

willen we niet. Neemt de minister-president ook die motie

wel mee in zijn overleggen?

Minister SchoofMinister

Vanzelfsprekend.

CDADe heer BontenbalCDA

Collega Diederik van Dijk heeft natuurlijk gelijk: we moeten

hier geen semantische discussie ervan maken. Het gaat wel

degelijk over gezamenlijke schulden. Er wordt een mechanisme gebruikt dat landen die een minder goede kredietwaardigheid hebben kunnen meeliften op de goede kredietwaardigheid van andere landen. Dat kost geld, omdat het

met risico's te maken heeft. Het zijn dus gezamenlijke

schulden. Ik ben inderdaad ook benieuwd naar de uitvoering

van de motie die net geschetst is. Mijn oproep zou zijn: als

je weet dat de meerderheid in Europa wel die kant op gaat

bewegen, moet Nederland dan zijn politieke krediet inzetten

om dit te gaan blokkeren? Of hoor ik u zeggen: mijn insteek

is te bereiken wat ik zojuist geschetst heb, maar ik zal niet

degene zijn die het gaat blokkeren? Dat is denk ik ook

belangrijk om hier te markeren.

Minister SchoofMinister

De heer Bontenbal raakt het onderwerp van de tactiek in

de onderhandelingen in de Europese Unie aan. Wij zien

natuurlijk ook dat landen schuiven, ook rond het Stabiliteitsen Groeipact. Overal zijn verschuivingen. We moeten ons

tot al die verschuivingen gaan verhouden en daarbij geldt

natuurlijk ook dat je inderdaad telkenmale de vraag moet

stellen in de onderhandelingen: waar zet je je krediet op in

en waar niet? Ik ga nu niet hier in deze Kamer zeggen "dat

ga ik zus doen en zo doen", want dan hoef ik nergens meer

heen en de collega van Financiën trouwens ook niet. Dat is

natuurlijk een vraagstuk dat wordt meegenomen in de

onderhandelingen in Europa. Dat spreekt vanzelf.

SPDe heer DijkSP

De minister-president had het net in één keer over 3,5 miljard euro, wat nieuw geld is. Twee weken geleden hebben

we hier een vergelijkbaar debat gehad en toen was de inzet

van de SP dat als de defensiebijdrage omhoog zou gaan of

als er nieuw geld zou komen, dat niet ten koste zou mogen

gaan van de zorg, ons onderwijs, woningbouw, de betaalbaarheid van het leven van heel veel mensen. Dat voorstel

werd ontraden door het kabinet. Gelukkig hebben wij een

is in meerderheid. Dus ik wil hier ook de toezegging en de

garantie van de minister-president dat als hij opnieuw 3,5

miljard euro gaat uitgeven, dat nooit en te nimmer ten koste

mag gaan van de zorg, ons onderwijs, woningbouw en

sociale zekerheid.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik hoor wat de minister-president zegt, maar ik zou ervoor

uit willen kijken dat we nu niet verzanden in een soort etiketterij. Het gaat over het aangaan van die gezamenlijke

schulden, waarin Nederland vanouds altijd heel klassiek

Minister SchoofMinister

Wat het kabinet doet, is de afspraken nakomen zoals we

die in het hoofdlijnenakkoord en het regeerprogramma

hebben aangegeven. Die continuering is voor ons de lijn

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-34

en we vonden het noodzakelijk om die neer te zetten. Over

de dekking, over de begroting en over de afwegingen

komen we allemaal met uw Kamer nog te spreken.

geven, ik denk namens een meerderheid in de Kamer, dat

wij op die manier deze dans graag ontspringen.

SPDe heer DijkSP

Die uitspraak van de Kamer ligt er wel, dus dan verwacht

ik ook dat u hier nu gewoon gaat zeggen: nee, dat klopt,

dat gaat niet ten koste daarvan.

Minister SchoofMinister

We zitten nog midden in het … Laat ik zeggen: ik heb nu

gezegd hoe wij denken het te gaan doen om te zorgen dat

we daadwerkelijk, als de nood aan de man is, de hulp kunnen geven aan Oekraïne die nodig is, omdat dat ook in het

hoofdlijnenakkoord en het regeerprogramma staat. De uitwerking nemen wij nog ter hand bij de Voorjaarsnota en in

de uitwerking van diverse begrotingen. Dan voeren we met

elkaar het debat, ook naar aanleiding van deze door de

Kamer aangenomen motie. Want ik realiseer me heel goed

dat die motie is aangenomen.

JA21De heer EerdmansJA21

De minister-president zegt net "het wordt een onderdeel

van onderhandelingen of wij wel of niet kunnen meegaan

in die nieuwe eurobonds" en de heer Van Dijk en de heer

Bontenbal haalden inderdaad mijn motie aan die zegt "we

willen gegarandeerd niet nog een keer in die galg terechtkomen door nieuwe schulden te gaan dragen voor de zuidelijke landen", zoals we dat bij corona, bij het Herstelfonds

hebben gezien, zoals we dat op allerlei manieren op ons af

zien komen. Wij gaan die schulden niet dragen. Ik wil dus

toch weten of de minister-president garandeert dat wij niet

opnieuw onze nek in die strop steken door schulden te

maken voor de miljarden voor Oekraïne. Die vraag moet

wel beantwoord zijn, want het kan geen onderdeel van

onderhandelingen zijn terwijl je tegelijkertijd zegt "de motie-

Eerdmans wordt uitgevoerd".

Minister SchoofMinister

De plannen die morgen aan de orde zijn, gaan over defensie

en niet specifiek over Oekraïne. Maar dat is misschien een

detail, want u heeft een andere vraag. Ik heb net in de discussie met de heer Bontenbal en ook eerder met de heer

Van Dijk gezegd wat het Nederlandse standpunt is over de

eurobonds, namelijk dat we daarop tegen zijn. Vervolgens

kwam de vraag aan de orde, zeg maar in de tactiek van de

onderhandelingen, of je daar je krediet op inzet. Dat is een

ander type vraag. Daarmee heb ik niet gezegd dat Nederland

niet tegen de eurobonds blijft. Alleen is altijd de vraag aan

de orde, op het moment dat je als land alleen staat en je

geen blokkerende stem hebt … Als je die wel hebt, moet je

er overigens altijd nog goed over nadenken. Maar onze

insteek is dus geen eurobonds en het is misschien techniek,

maar in het plan van Von der Leyen zitten geen eurobonds,

wel leningen. Ik snap de vraag, maar we moeten daar ook

goed het onderscheid in blijven maken.

JA21De heer EerdmansJA21

Mocht het ter sprake komen, zou ik zeggen: zorg voor een

opt-out, zodat Nederland daar in ieder geval niet aan meedoet. Je kan daar wel als Europa wel toe besluiten zonder

Nederland. Die optie is er ook. Dus dan zou ik willen mee-

Minister SchoofMinister

De Commissievoorzitter, maar ook de collega's in de Europese Raad kennen heel goed het Nederlandse standpunt

over eurobonds, namelijk dat Nederland tegen is. Ik zal

morgen echt niet roepen dat wij opeens voor zijn of allerlei

andere voorbehouden maken. Dat is overigens ook omdat

eurobonds morgen niet op de agenda staan.

PVVDe heer WildersPVV

Nog even over die 3,5 miljard. In het hoofdlijnenakkoord

staat dat wij met elkaar hebben afgesproken dat we financiële, politieke en militaire steun blijven geven. In het

regeerprogramma staat "onverminderd". Het woordje

"onverminderd" staat niet in het hoofdlijnenakkoord. Daar

zijn wij als fractie dus ook niet aan gebonden. Ministerpresident, u zegt: 3,5 miljard was het bedrag dat we gaven.

Indachtig het regeerprogramma zegt u nu: opnieuw 3,5

miljard. Dat is uw goed recht, want dat heeft u getekend.

Mijn vraag aan u, minister-president, is: realiseert u zich

dat dat niet in het hoofdlijnenakkoord staat? Dat betekent

dus dat ik nu ook niet kan instemmen met dat bedrag. Dat

is mede afhankelijk van ... Ik vraag de minister-president

om te reflecteren op wat ik heb gezegd, zowel wat betreft

het extra geld voor de NAVO-norm als wat betreft het geld

aan de Oekraïne. Ook als het gaat om de punten die wij

belangrijk vinden, moet het substantieel zijn. Dat geldt voor

een lagere gasrekening voor de mensen thuis, voor boodschappen en voor huren. U heeft mij niet nodig, want u

heeft waarschijnlijk al een meerderheid voor de 3,5 miljard.

Maar stel dat u er nog iets aan gelegen is om mijn partij

mee te krijgen. Wij zullen die 3,5 miljard alleen steunen als

er bij de Voorjaarsnotadiscussie ook in de door mij

genoemde punten wordt voorzien. Anders kunnen we het

niet steunen.

Minister SchoofMinister

Ik denk dat het goed is om een onderscheid te maken tussen

de 3,5 miljard en de defensie-uitgaven. Defensie-uitgaven

zijn namelijk per definitie structurele uitgaven en kennen

dus — laat ik het zo zeggen — een ander patroon. We hebben afspraken over dat die in de Voorjaarsnota aan de orde

komen, met een weging ten opzichte van alle aspecten. In

het vorige debat heeft u heel duidelijk gemaakt dat de

weging tussen die twee onderwerpen bij de Voorjaarsnota

moet plaatsvinden. Ten aanzien van de 3,5 miljard gaat het

vanuit het regeerprogramma inderdaad om "onverminderd".

U heeft gelijk: in het hoofdlijnenakkoord staat "blijvende

steun". Daar zit dus een verschil in terminologie. De uitwerking doen we bij de Voorjaarsnota. Dan kan ook datgene

wat u nu inbrengt natuurlijk aan de orde komen.

PVVDe heer WildersPVV

Het zou mij helpen als u iets vriendelijker zou zijn dan zeggen dat het aan de orde kan komen. U heeft in uw eigen

termijn en eerder in interviews namelijk gezegd dat u

begrijpt dat er, of het nou om Oekraïne gaat of om het geld

voor defensie, ook problemen zijn waar de mensen in

Nederland mee zitten en die zij moeten meemaken. Ik zeg

u, zoals ik ook in mijn termijn heb gezegd, dat wij niet

onwelwillend staan tegenover situaties waarbij we zowel

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-35

de Defensiebegroting alsook het geld voor de Oekraïne

zouden kunnen steunen. Maar of het gekoppeld is of niet,

het is wel belangrijk dat mensen zien dat we wat voor hen

doen. Dan kan mijn fractie erin meegaan. Maar ze kan er

niet in meegaan als dat onvoldoende is. Dat is zonder dat

we afstand nemen van het hoofdlijnenakkoord. Ik hoop dat

u dat in ieder geval in uw oren knoopt. Ik hoop ook dat u

misschien iets positiever kan reageren op mijn verzoek dat

er schot komt in de andere punten die ik noemde. Ik hoop

dat het niet alleen aan de orde komt, maar dat u het ook

belangrijk vindt dat er een substantieel resultaat komt.

Minister SchoofMinister

Ik zei al tegen de heer Wilders dat de defensie-uitgaven

vorige keer in het debat al uitgebreid aan de orde zijn

geweest. Het is nadrukkelijk duidelijk dat de weging van de

defensie-uitgaven en de andere uitgaven moet worden

gemaakt. Ik snap de weging van de prioriteiten en het keuzeproces dat daarmee samenhangt. Ten aanzien van de

Oekraïnegelden hoor ik natuurlijk heel goed wat u zegt.

Maar ik zeg ook: we hebben een hoofdlijnenakkoord en een

regeerprogramma. We zullen met elkaar moeten kijken hoe

we daar bij de uitwerking in de Voorjaarsnota mee omgaan.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik heb toch de behoefte om te reageren op dat Haagse

gesprek van de SP en de PVV met de minister-president.

Het gaat de hele avond al een beetje zo. Dit is een valse

tegenstelling. Het is een valse tegenstelling om te doen

alsof je je, als je investeert in de veiligheid van Nederlanders, wat volledig in het belang is van de mensen thuis,

dan geen zorgen zou maken om de hoge kosten. Hier staat

een VVD'er die twee maanden geleden al een duidelijk,

gedekt plan heeft neergelegd voor hoe we mensen kunnen

helpen met de hoge kosten thuis, met de energiebelasting,

met de kinderopvang en met de hogere prijzen van de

boodschappen én hier staat een VVD'er die opkomt voor

de veiligheid van diezelfde Nederlanders. Die valse tegenstelling verdient dit debat niet, maar ook de Nederlanders

verdienen die niet. Ik wilde dat eigenlijk graag opmerken.

Voorzitter, u kijkt naar me met een blik van: u stelt geen

vraag. Ik vraag de minister-president dus of hij het hiermee

eens is.

JA21De heer EerdmansJA21

Alles wat u nu zegt, is fout!

Minister SchoofMinister

Ja … Dit zijn belangrijke onderwerpen. We lopen daar met

elkaar nu een beetje lacherig over te doen. Dat is natuurlijk

ongelukkig, want gelet op zowel de zorgen die mensen

hebben over hun inkomsten als de zorgen die mensen

hebben over hun veiligheid — dat horen we ook meer;

althans, ik hoor dat in toenemende mate meer — moeten

we daar echt die weging in maken. Eerder antwoordde ik

op de vraag van de SP dat de hier in deze Kamer aangenomen motie natuurlijk ook voor het kabinet relevant is; dat

kan niet anders. Ik ben heel expliciet over de defensie-uitgaven; daar ging de motie voor een belangrijk deel over.

Wat de middelen met betrekking tot Oekraïne betreft vind

ik dit een voortzetting van het hoofdlijnenakkoord en het

regeerprogramma, maar ik hoor heel goed wat de heer

Wilders zegt. Bij de voorjaarsbesprekingen zal het kabinet

er met de vier coalitiepartijen echt goed naar kijken.

PVVDe heer WildersPVV

Ik vind het, als ik dan ook mag, echt een hele foute opmerking van mevrouw Yeşilgöz van de VVD, want je kan die

euro maar één keer uitgeven. De mensen die thuis de

boodschappen niet kunnen betalen en problemen hebben

met de huur- en gasrekening, wat de VVD blijkbaar geen

bal interesseert, willen wel degelijk dat we daarvoor opkomen en dat we misschien allebei doen, maar zij willen niet

dat wij doen alsof dit een non-discussie is. Dat zeggen alleen

maar rijke patsers uit Wassenaar.

SPDe heer DijkSP

Ook ik heb een persoonlijk feit, want ik word hier aangesproken alsof ik een Haags spel aan het spelen ben, terwijl de

VVD als allereerste bij één toezegging van de minister-president op Twitter "3,5 miljard voor Oekraïne" zet. Dat is mijn

punt: dat wordt wél toegezegd, maar over de betaalbaarheid

van het leven, de huren, de energierekening, de boodschappen wordt niets toegezegd, ook door deze minister-president, zelfs als er daarvoor een aangenomen motie ligt. Dan

had deze minister-president gewoon moeten zeggen:

inderdaad, we gaan die motie uitvoeren; we gaan geen cent

bezuinigen op woningbouw, de zorg, het onderwijs en de

betaalbaarheid van het leven. Niets "Haags gedoe"; dat is

het dienen van belangen van mensen én Oekraïne. Wij

zouden voor beide kiezen, mevrouw Yeşilgöz.

Minister SchoofMinister

We hebben vandaag het debat over oorlog en vrede in

Oekraïne. Ik heb in dit debat ook goed geluisterd naar uw

Kamer. Overigens is mij ook in het debat van twee weken

geleden en in eerdere debatten in de voorbereiding van de

Europese Raad meerdere keren voorgehouden — laat ik

het vriendelijk formuleren — dat de reeksen van Oekraïne

eindig waren. Ik heb hier vandaag gezegd dat we die reeks

continueren, omdat dat ook in het hoofdlijnenakkoord en

in het regeerprogramma staat. Daarmee doe ik welke motie

van de Kamer dan ook geen geweld aan. Ik heb met

betrekking tot het onderwerp waar het vandaag over gaat,

een concreet onderwerp genoemd waarvan ik het belangrijk

vind om dat in het belang van de veiligheid van Nederland

en de veiligheid van Europa en Oekraïne te noemen, zodat

we die onverminderde steun kunnen waarmaken. Tegelijkertijd snap ik overigens iedereen heel goed die met

betrekking tot de moties en ook het debat van twee weken

geleden zegt dat de noden van de mensen die met lage

inkomens of met bijna geen inkomen rond moeten komen,

een reëel onderwerp zijn waar we met elkaar het gesprek

over moeten voeren, maar dat is echt een ander debat op

een ander moment. De eerste keer dat het kabinet en overigens ook de coalitie dat gesprek met elkaar goed zullen

voeren, is natuurlijk bij de besluitvorming over de Voorjaarsnota en daarna ook met uw Kamer. Dan kunnen we het

debat hebben over de vraag of dat evenwicht in de begroting goed gevonden wordt.

D66De heer JettenD66

Ik zat me net af te vragen: waar kijk ik eigenlijk naar? Je zou

kunnen zeggen dat dit misschien de meest transparante

onderhandelingen over de Voorjaarsnota ooit zijn, want

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-36

het wordt hier in deze plenaire zaal met elkaar uitgewisseld.

Er wordt al over getwitterd en dan reageren mensen weer

op tweets. De premier is toch een heel klein beetje op eieren

aan het lopen om die onderhandelingen over de Voorjaarsnota nog overeind te houden.

BBBDe heer VermeerBBB

Het is inderdaad een interessant schouwspel dat zich hier

afspeelt. Maar ik zou toch even willen vragen aan de

minister-president of hij het met mij eens is dat de Tweede

en de Eerste Kamer uiteindelijk gaan over de begroting en

het geld.

Minister SchoofMinister

Nee hoor. Met alle respect, ik loop op stevig beton en fatsoenlijke schoenen.

Minister SchoofMinister

Ja, vanzelfsprekend. Het budgetrecht ligt bij de Kamer.

D66De heer JettenD66

Heel goed, maar ik vind het ook knap hoe u dat doet, want

het is best ingewikkeld als coalitiefracties elkaar op deze

manier aan het bevechten zijn over het geld voor de Voorjaarsnota. Toen de premier daarstraks zei dat die 3,5 miljard

steun voor Oekraïne onverminderd voortgaat, ook in de

komende jaren, dacht ik oprecht: dat is voor het eerst dat

ik begrijp wat dat zinnetje in het regeerakkoord betekent.

Daar heb ik met collega Paternotte al vaker naar gevraagd:

wat betekent "onverminderde steun"? Tot nu toe leek het

vooral steeds minder te worden. Ik was heel blij dat de

premier zei: nee, onverminderd betekent dat als die oorlog

doorgaat in de komende jaren, die financiële reeks ook in

de komende jaren wordt ingevuld. Volgt een tweet van

mevrouw Yeşilgöz, dus dan denk ik: dat hebben ze in de

coalitie heel slim met elkaar afgestemd voor dit debat; die

3,5 miljard is al in kannen en kruiken. Maar de heer Wilders

zegt net terecht dat het niet in het hoofdlijnenakkoord staat.

Kan ik nu concluderen dat volgens het kabinet, ondanks

dat het niet in het hoofdlijnenakkoord staat, sowieso, dus

ook zonder steun van de PVV-fractie, "onverminderd"

betekent dat die 3,5 miljard voor Oekraïnesteun in de

Voorjaarsnota wordt ingevuld, en ook in de reeks voor de

komende jaren?

Minister SchoofMinister

Ik heb gezegd dat in het regeerprogramma de term

"onverminderd" staat. Ik ben me bewust dat in het hoofdlijnenakkoord het woord "blijven" staat. Voor het kabinet is

"onverminderd" de lijn. Gelet op het feit dat de oorlog op

dit moment voortduurt en dat er grote druk is om te zorgen

dat we Oekraïne kunnen blijven steunen, heb ik gezegd dat

in 2026 die reeks wordt voortgezet.

D66De heer JettenD66

Tot slot. Dan moet ik de minister-president toch complimenteren, want in eerste termijn vroeg ik mij nog hardop af of

de premier aan de ketting ligt van de heer Wilders. Eigenlijk

heeft de premier die ketting nu doorgeknipt, in ieder geval

over financiële steun, want hij zegt, ondanks een boze

interruptie van de heer Wilders, dat het kabinet gaat doen

wat nodig is en dat het die 3,5 miljard onverminderd

voortzet. Mijn fractie vindt het zeer verstandig dat het

kabinet dat aandurft.

Minister SchoofMinister

Tegelijkertijd zal het kabinet ook het debat met de coalitie

over de onderwerpen die anderszins zijn genoemd, ook in

de motie van de Kamer die bij de Voorjaarsnota is aangenomen, zeer serieus nemen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Ook ik stond met verbazing te kijken, omdat ik dacht dat

het hoofdlijnenakkoord al helder was en het regeerprogramma daar de uitvoering van was. Ik heb partijen daar

ook toen niet op zien amenderen, dus voor mij is onverminderd onverminderd. Helder dat het kabinet daar nu een

bedrag aan koppelt. Steun daarvoor ook. Maar ik mag ook

hopen dat het kabinet niet voor die dreigementen — want

het leek net wel even een soort van Trumpiaans dreigement

van Wilders; als ik mijn zin niet krijg, dan stop ik met die

steun voor Oekraïne en met die steun voor Defensie — of

die Trumpiaanse manier van onderhandelen zal zwichten.

Minister SchoofMinister

Ik snap de achtergrond van de vraag van mevrouw Bikker,

maar we hebben vandaag het Oekraïnedebat. Over alle

discussies die te maken hebben met de terechte wensen

over prioriteiten, over lasten en over steun aan mensen die

in mindere omstandigheden dan velen van ons, zoals we

hier zitten, feitelijk verkeren, heb ik ook de vorige keer

gezegd dat we die bij de Voorjaarnota voeren. Dat heb ik

ook over het punt van Defensie gezegd. Dat gaan we ook

gewoon doen bij de Voorjaarsnota. Die discussie krijgen

we dan hier terug in de Kamer, over die weging van alles

wat er uiteindelijk in financiële zin moet gebeuren.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

De VVD heeft altijd gezegd dat onverminderde steun voor

Oekraïne de hoeksteen is van het kabinetsbeleid. De

minister-president heeft dat zelf ook gezegd en zijn ministers

ook; bij herhaling. Vandaag, in dit debat, heb ik op verzoek

van de heer Bontenbal, die mij dat vroeg, gezegd: voor ons

geldt, zodra je mensen gaat uitsturen, dat de coalitie er

volledig achter moet staan. Maar gelet op de nieuwe situatie

is mijn fractie bereid om positiever te kijken, ook naar

financiële ondersteuning, omdat het zo belangrijk is om dat

onverminderd te steunen. Meteen nadat ik dat gezegd heb,

neemt de heer Wilders een verantwoordelijkheidsvakantie;

dat is wat hij doet. Heel trumpiaans wast hij zijn handen in

onschuld en loopt hij weg van wat volgens de VVD een

hoeksteen is van het kabinetsbeleid. Hij kan dat doen omdat

mijn fractie die verantwoordelijkheid wél neemt. Ik vraag

me af hoe de minister-president daartegen aankijkt. Ik vraag

me ook af hoe de VVD-fractie dit nog kan dragen in zo'n

coalitie, bij zo'n hoeksteen van het beleid, waarvan Wilders

bij de eerste kans die hij krijgt met de staart tussen de benen

wegloopt.

Minister SchoofMinister

Het kabinet neemt zowel het hoofdlijnenakkoord als het

regeerprogramma serieus. Die lijnen zijn volstrekt helder.

Ik heb vandaag geprobeerd feitelijk aan te geven hoe we

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-37

dat ten aanzien van de Oekraïne willen doen. Het feit dat

een van de fracties zegt dat men daar ook heel nadrukkelijk

andere onderwerpen bij wil betrekken, ga ik meemaken in

de discussies over de Voorjaarsnota. Dan hebben we dat

gesprek. Ik zou het debat nu ook geen recht doen als we

heel uitvoerig met elkaar gaan filosoferen over wat dat gaat

betekenen, juist op het moment dat we de steun aan de

Oekraïne, waar het uiteindelijk over ging, op de juiste

manier kunnen voortzetten.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

De Kamer heeft de motie met grote meerderheid aangenomen. Die kun je uitleggen als "onverminderd, dus die 3,5

miljard", want dat is onverminderd. Je zou die zelfs nog

breder kunnen uitleggen, als: gelet op de situatie, zou het

ook best meer kunnen zijn. De minister-president geeft ook

aan dat het meer kan worden als dat zo is. Maar als dit een

hoeksteen is van het kabinetsbeleid, dan wordt uw kabinet

nu verzwakt door de grootste coalitiepartner, die meteen,

zoals ik net zei, met de staart tussen de benen wegrent als

die verantwoordelijkheid moet nemen voor iets wat cruciaal

is voor de veiligheid van ons land. Daar wens ik u veel

succes mee, maar het is wel een heel zorgelijke ontwikkeling.

Minister SchoofMinister

Het kabinet heeft met de coalitie dat gesprek nog tijdens

de Voorjaarsnota.

De voorzitterVoorzitter

Kan de minister-president al afronden?

Minister SchoofMinister

Er zijn nog wel een paar dingen, maar ik vraag me gelet op

uw verzoek en het tijdstip eerlijk gezegd af ... De heer Dassen heeft in ieder geval nog een nadrukkelijke vraag, zie ik.

De voorzitterVoorzitter

Het woord is aan hem.

VoltDe heer DassenVolt

Ja, over de Russische tegoeden. We hebben eerder als

Kamer een motie aangenomen om te zorgen dat dit kabinet

met die Russische tegoeden aan de bak moet en om dat

geld onder andere te gaan investeren in de Oekraïense

defensie-industrie. Ik hoor de minister-president net aangeven dat het kabinet nog voornamelijk aan het onderzoeken

is of we dat gaan doen, maar dat is niet wat de motie heeft

gevraagd. De motie heeft gevraagd om hiermee aan de

slag te gaan en dat geld daadwerkelijk te gaan investeren.

Ik was dus benieuwd wat het kabinet hier nu aan heeft

gedaan.

Minister SchoofMinister

Ik heb ook gezegd dat de minister van Buitenlandse Zaken

daar iets meer over zou vertellen.

Ik rond dan dus af.

De voorzitterVoorzitter

Bij dezen. Dan geef ik graag het woord aan de minister van

Buitenlandse Zaken. Het woord is aan hem.

Minister VeldkampMinister

Voorzitter. Mensen vragen me dezer dagen weleens op

straat: komt hier oorlog? Laat ik het zo zeggen: er staat niet

morgen een Russische soldaat in uw tuin, laat staan in uw

keuken, maar het is wel zaak dat we nu een stevig hek om

onze tuin bouwen, zodat Poetin er niet eens over denkt om

een van zijn soldaten onze tuin in te sturen. Een stevig hek

met schijnwerpers, alarmbellen en bewakers die ook onze

wijk bewaken.

Voorzitter. Zoals de premier ook zei, kunnen we niet marchanderen met onze veiligheid. We bevinden onszelf op

een kantelpunt in de geschiedenis. Afgelopen weekend was

een bewogen weekend omdat duidelijk werd hoe de VS

zich onder Trump kunnen opstellen. Rauw, als een grootmacht die niet zozeer verdragen of volkenrecht als uitgangspunt neemt, maar macht, machtsuitoefening en invloedssferen, letterlijk en figuurlijk zonder grenzen, zonder enige

verwijzing naar democratie of duiding van dader en

slachtoffer. Het is een revolutionair andere houding in de

Amerikaanse buitenlandse politiek, waarbij "voor wat hoort

wat" en zakelijk belang maximaal worden opgedreven. De

VS willen kennelijk ook anders met Rusland omgaan. Ze

willen Rusland weer een rol geven als grootmacht, en weer

volledig opnemen in het wereldgebeuren en de wereldeconomie. Kennelijk gebeurt dat ook in de hoop dat Moskou

zich daarmee van Beijing zal afkeren. Dat is een koers

waarvan ik me zeer afvraag of die oplevert wat men ervan

hoopt. Dit is een Amerikaanse koers die wat dit betreft

nieuw is, maar die op andere vlakken een versterkte voortzetting betreft van de koers die we bij eerdere Amerikaanse

regeringen zagen. Amerika zal zijn blik meer op Azië en

China richten, waarbij China een land is met een ongekende

militaire opbouw. Mede daarom eist Amerika dat Europese

landen meer de eigen broek ophouden als het gaat om de

eigen veiligheid en dat ze meer verantwoordelijkheid nemen

voor hun eigen omgeving. Trump is hierbij de grote versneller.

Voorzitter. Het blijft de inzet van het kabinet om Amerika

zo veel als mogelijk erbij te blijven betrekken, voor vrede

in Oekraïne en veiligheid in Europa. Er zijn gelukkig ook

signalen dat het Amerikaanse commitment aan de NAVO,

als robuust politiek en militair bondgenootschap met een

Amerikaanse atoomparaplu, overeind blijft. De kandidaat

voor het Amerikaanse ambassadeurschap bij de NAVO

heeft het deze week nog in de senaatscommissie Buitenlandse Zaken in de VS herhaald. Maar juist om Amerika

betrokken te houden, zullen we als Europese landen zelf

meer moeten doen en meer moeten laten zien naar Amerika

toe, ook voor onze eigen veiligheid.

Voorzitter. We willen het Westen zo veel als mogelijk bijeenhouden. Dat blijft ons streven: het Westen van de vrijheid.

Maar we moeten ook realistisch zijn: de belangen van de

VS in Europa lopen niet per se gelijk op met de onze. In de

inrichting van de Europese veiligheid moeten we de Europese pijler van het bondgenootschap versterken, ervan

uitgaande dat de VS voor onze afschrikking minder een

leidende macht zal zijn en meer een vangnet voor uiterste

gevallen. In die hele context acht ik het onverstandig om

bruuske bewegingen te maken. Grote woorden als zou

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-38

Europa Amerika wel even kunnen loslaten, kunnen we niet

waarmaken. We hebben Amerikaanse betrokkenheid bij de

Europese veiligheid nodig, al was het maar omdat de VS

over bepaalde strategische wapensystemen beschikt

waarvan wij er in Europa veel te weinig hebben. Zoals de

premier al zei: zonder Amerika gaat het niet. In Europa

moeten we ons niet blindstaren op de instituties van de

Europese Unie, maar kijken hoe we breder kunnen samenwerken, zoals mevrouw Bikker ook al aangaf, met zeker ook

Britten en Noren daarbij.

Voorzitter. De bijeenkomst in Londen toonde dat Europese

landen hun verantwoordelijkheid willen nemen, waarbij de

twee belangrijkste militaire machten van Europa, het VK

en Frankrijk, hun rol pakken. Dat steunen we; daar kunnen

we duidelijk over zijn. Daar moeten we de stappen goed bij

doorlopen en beseffen dat er ook naar Nederland wordt

gekeken, gezien onze militaire middelen. Denk aan de F-35gevechtsvliegtuigen. Dat is ook vanwege onze militaire

ervaring; denk aan Afghanistan. Dat is ook omdat we een

land zijn met een open economie dat belang heeft bij een

veilig Europa in een veilige omgeving. We moeten ook

zorgen dat juist nu Oekraïne niet met het mes op de keel

hoeft te staan tijdens onderhandelingen die plaatsvinden.

Dus ja, het EU-plan van Hoge Vertegenwoordiger Kaja

Kallas voor meer militaire steun moeten we steunen, ook

omdat dit plan de landen die nog onderpresteren kan aanzetten tot meer. Ondertussen moeten we de sanctiedruk

van de EU op Rusland blijven houden, zoals we vorige week

ook hebben besloten in de EU-ministerraad Buitenlandse

Zaken met een zestiende sanctiepakket.

Voorzitter. We zullen naast militaire ook niet-militaire steun

voor Oekraïne moeten doorzetten, juist nu Russische

luchtaanvallen, ook op de energie-infrastructuur in Oekraïne,

zijn toegenomen. Het is een soort front achter het front dat

niet alleen het moreel van de mensen maar ook de economie van Oekraïne klappen tracht toe te brengen.

Voorzitter. We moeten inderdaad ook kijken naar het

onderwerp wat alreeds door diversen hier is aangesneden,

van de heer Wilders tot de heer Dassen: de bevroren Russische staatstegoeden. We moeten hierin voorop blijven

lopen. Confiscatie daarvan is geen eenvoudige zaak, zoals

u in het advies van de Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken al hebt kunnen lezen. Daarnaast

zijn er macrofinanciële stabiliteitsrisico's die moeten worden

gedekt. Dit alles kan niet zomaar alleen als eurozone, maar

moet ook met het gewicht en het beslag van de G7-partners

plaatsvinden. Een quick fix blijkt wat dit betreft helaas niet

zomaar mogelijk. Wel is al veel bereikt. Uit de renteinkomsten en dergelijke van die bevroren centralebanktegoeden is al een financiering tot stand gebracht van in totaal

50 miljard dollar, waaruit Oekraïne telkens kan putten. Het

moet gaan om slimme manieren, waarop we inderdaad dat

bedrag kunnen gebruiken. We gaan verder, innovatief en

met buitengewoon hoogwaardig technische kennis, om

hieraan te blijven sleutelen. Het is niet zo eenvoudig als

men soms denkt. Nogmaals, ik wijs ook op de appreciatie

van het advies volkenrechtelijke vraagstukken.

Voorzitter. Steun aan Oekraïne zullen we doorzetten. We

zullen mee blijven werken in de voorhoede van de militaire

planning, samen met Frankrijk en het VK, over een mogelijke macht in Oekraïne en voortwerken aan het versterken

van het Europese handelingsvermogen in het algemeen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Ik heb een vraag over die Russische tegoeden. Het is ontzettend pijnlijk dat we die bevroren miljarden niet kunnen

gebruiken. Het kabinet heeft inderdaad een reactie opgesteld op basis van dat advies. Daarin zegt het kabinet dat

het kwetsbaar is om dat te confisqueren, maar dat er wellicht in één geval brood zit in het inzetten van die kwetsbaarheden als tegenmaatregel en dat het niet onoverkomelijk

is om die kwetsbaarheid te overwinnen. Mijn vraag is hoe

de minister er nou op korte termijn voor gaat zorgen dat

hij dit verder gaat verkennen in internationaal verband en

dit snel op een hoger plan gaat tillen?

Minister VeldkampMinister

Dat is precies wat we doen en waar ik al weken en maanden

mee bezig ben. Ik spreek met G7-partners, zoals het VK en

Frankrijk en dergelijke, juist hierover, maar het is ingewikkeld. Er zitten zowel juridische vraagstukken aan als

macrofinanciële stabiliteitsvraagstukken. Ik begin met de

eerste. Daar gaat het advies over en de appreciatie die aan

u is toegezonden. Er kunnen misschien volkenrechtelijke

experts zijn die zeggen dat dit niet kan en anderen, die u

misschien hebben geïnformeerd, dat het wel kan. Er kan

een rechtszaak volgen na daadwerkelijke confiscatie van

die tegoeden. De meeste ervan staan in België, bij Euroclear.

Dat is toevallig in België gevestigd. Als we in zo'n rechtszaak

in het ongelijk worden gesteld, dan staat België ineens aan

de lat voor al die tegoeden. Dat kan natuurlijk niet. Dan zou

je België van garanties moeten voorzien om te zorgen dat

ze dat niet alleen hoeven te dragen. Dan moeten we dat

samen dragen. Ook dat is complex.

Het is macrofinancieel ook niet eenvoudig. Als je het als

eurozone alleen doet, dan zul je zien dat landen in de Golfstaten en dergelijke hun tegoeden en reserves misschien

wel versneld uit de eurozone terugtrekken. Daarom moet

je dit samen met G7-landen doen. Anders krijg je echt stabiliteitsrisico's en risico's voor het investeringsklimaat. Wij

werken hieraan. We kijken hiernaar. We overleggen hierover. Hier zijn ook experts van de ministeries van Financiën

bij betrokken. Binnenkort komen die opnieuw bij elkaar. Dit

is geen eenvoudige materie. Er staat niet zomaar ergens

een pot met goud die je morgen kunt aanbreken. Het is

buitengewoon complex, maar ik ben in ieder geval heel blij

dat we uit de rente-inkomsten op die bevroren tegoeden in

ieder geval een pakket van 50 miljard dollar voor Oekraïne

kunnen financieren. Daarmee is in ieder geval het begrotingsgat van Oekraïne voor dit jaar gedekt. Dat betreft geld

dat geen belastinggeld is van u en mij. Dat is dus een heel

groot voordeel.

De voorzitterVoorzitter

De laatste interruptie van de heer Dekker.

FVDDe heer DekkerFVD

Ik neem aan dat de minister ervan op de hoogte is dat de

Franse minister van Financiën gisteren heeft uitgesproken

dat hij faliekant tegen het confisqueren van die Russische

tegoeden is. Mijn vraag is hoe de minister dat beoordeelt.

Minister VeldkampMinister

Ik kom uit op iets andere conclusies over de Franse positie

dan u misschien in het nieuws gelezen hebt. Je kunt confis-

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-39

queren. Je kunt ook zeggen: we confisqueren niet juridisch,

maar we gebruiken die tegoeden misschien als onderpand

ergens voor. Dat is weer wat anders. Of we zeggen: we

trekken een soort voorschot uit die tegoeden op herstelbetalingen die Rusland nog zal moeten betalen bij een vredesdeal. Je kunt dus allerlei andere methoden toepassen dan

confisqueren. Aan al die methoden zitten juridische vraagstukken vast. Het is buitengewoon complex volgens experts

bij het ministerie van Financiën, die daar heel veel van

begrijpen. We moeten heel slim zijn en heel innovatief om

te kijken hoe we dat handig kunnen doen. Ik zie Frankrijk

niet als de allergrootste belemmering op dit gebied.

VoltDe heer DassenVolt

Dank aan de minister voor de beantwoording. Ik heb nog

een verduidelijkende vraag. Het uitgangspunt van het

kabinet is dus welzeker dat we moeten kijken of we deze

tegoeden kunnen confisqueren en zo nodig inzetten voor

Oekraïne? En nu wordt gekeken welke stap het beste is om

dit te bewerkstelligen. Het uitgangspunt is dus dat?

Minister VeldkampMinister

Ja. Nederland is hier buitengewoon actief op. Als de heer

Dassen navraag zou doen bij andere Europese landen, bij

mijn Europese collega's in NAVO- en G7-landen, zal hij

horen dat Nederland hiervoor de nek uitsteekt. Dat zullen

we blijven doen, conform ook moties die door de Kamer

zijn aangenomen. Wij kijken daarbij of we gelden voor

Oekraïne kunnen benutten. Het is eigenlijk juridisch onmogelijk om te proberen dat soort geld te betrekken bij Europese defensie-inspanningen. Het moet wel gaan om steun

aan Oekraïne in dat geval.

Voorzitter. Ik meen dat de heer Vermeer vroeg naar de

Europese Investeringsbank en hoe die benut kan worden.

Op dat gebied is het ook zaak om verder te kijken. Dat heeft

voor- en nadelen. Een voordeel is dat als de Europese

Investeringsbank meer mandaat zou krijgen, bijvoorbeeld

voor echte defensiebesteding, niet alleen dual use, maar

echt voor de defensie-industrie, dat een enorme signaalwerking zal hebben op de commerciële banken, financiële

instellingen, pensioenfondsen en dergelijke. Ja, het is

koosjer om in de defensie-industrie te investeren. Er is ook

een nadeel. Kredietbeoordelaars hebben hier een eigen

opinie over. Het model van de Europese Investeringsbank

is gebaseerd op een triple A-rating, de hoogste kredietwaardigheid. De gesprekken van zo'n bank met die kredietbeoordelaars moeten natuurlijk worden voortgezet. Het helpt als

alle aandeelhouders, en dat zijn we als EU-lidstaten, van

de Europese Investeringsbank ook achter een dergelijke

beweging staan. Het kan ook het een en ander aan geld

vrijspelen, maar het is niet altijd helemaal duidelijk hoeveel

het zal opleveren. Het is in ieder geval iets waar Nederland

achter staat en waar de premier, samen met een aantal

andere premiers, enige tijd geleden een brief over heeft

gestuurd. Het heeft dus voor- en nadelen, maar het is wel

degelijk iets waar Nederland zich voor inzet, naast tal van

andere opties.

wat op de wapenindustrie lijkt, niet aan staan. Het is

onmogelijk om daarin via je beleggingsrekening te beleggen. Heeft de minister daarover al gesprekken gehad en is

daar wat uitgekomen?

Minister VeldkampMinister

Ik ben de minister van Buitenlandse Zaken, niet van Financiën, maar de minister van Financiën heeft uiteraard ook

over dit soort zaken contact. Het gaat om financiële instellingen, pensioenfondsen, commerciële banken en dergelijke.

Het is duidelijk dat ook voor het kabinet geldt dat investeren

in je eigen verdediging, dus ook in de defensie-industrie,

iets heel anders is dan wat taboe moet zijn, zoals investeren

in drugs of pornografie. Het is een volstrekt andere categorie. Het is de laatste decennia enigszins taboe geworden

voor veel financiële instellingen om in de defensiesector te

investeren, maar investeren in onze eigen verdediging zou

als heel positief moeten worden beschouwd. Ik denk dat

het heel belangrijk is om te zorgen dat de financiële instellingen daar positief naar kijken, want je hebt de leverage

van de financiële markten nodig. Anders kan één euro die

erin wordt gestopt, alleen maar als één euro worden uitgegeven. Als je werkt via financiële instellingen die bijvoorbeeld een creditrating van triple A hebben, kun je het multipliereffect, het leverage-effect, tot een factor vier gebruiken

op de financiële markten. Dan maakt één euro die erin wordt

gestopt, investeringen mogelijk die vier keer zo groot zijn.

Het is van belang dat financiële instellingen wat dat betreft

hun rol kunnen pakken. Dat geldt nu in de defensiesector

en dat zal straks ook zo zijn voor herstel en wederopbouw

in bijvoorbeeld Oekraïne. Als Oekraïne een land is en wordt

dat voldoende veilig is, dan zal het makkelijker privatesectorinvesteringen kunnen mobiliseren. Dan kunnen ook de

internationale financiële instellingen er opereren, waarbij

ze de risico's volledig of vrijwel volledig op de eigen balans

nemen en niet bij de aandeelhouders voor garanties hoeven

aan te kloppen.

Voorzitter. Er is een nieuw tijdperk aangebroken. Dat is ons

allen, denk ik, wel duidelijk. De periode van 35 jaar sinds

de val van de Muur, die vooral in het teken van globalisering

stond met alle voor- en nadelen die daarbij hoorden, is

voorbij. We moeten nu onze afschrikking versterken. Dit

vergt voor de toekomst een forse opgave. Het is een forse

opgave voor Defensie. Daar kan de minister van Defensie

verder op ingaan. Het is ook een forse opgave voor onze

weerbaarheid in de volle breedte. Weerbaarheid, waarbij

ik wijs op het belang van cyberveiligheid, het belang van

voorraden en dergelijke, zoals de heer Omtzigt zei.

De voorzitterVoorzitter

U mag uw zin even afmaken, hoor.

Minister VeldkampMinister

Hier wil ik een punt zetten, voorzitter. Dat is altijd een uitdaging voor mij, dat weet u.

BBBDe heer VermeerBBB

Heeft de minister ook nog contact gehad met bijvoorbeeld

pensioenfondsen, die op dit moment niets doen met de

wapenindustrie? Heel veel banken hebben in de beleggingskeuzes voor hun klanten bij een beleggingsrekening alles

De voorzitterVoorzitter

Dat siert u.

VoltDe heer DassenVolt

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-40

De minister-president was hier net niet op ingegaan. Ik had

nog een vraag over een brief die Orbán heeft gestuurd naar

de Europese Raad. In de brief zegt hij eigenlijk dat we

dezelfde lijn moeten volgen als de Verenigde Staten. In de

brief zegt hij dat we de VN-resolutie moeten aannemen,

waar andere Europese landen tegen hebben gestemd.

Nederland heeft daar ook tegen gestemd, omdat Poetin er

niet als agressor wordt aangemerkt. Dit is een hele foute

brief, die Orbán stuurt naar de Europese Raad. Ik ben

benieuwd of de minister bereid is om ervoor te zorgen dat

we Orbán het stemrecht in de Europese Raad verder gaan

ontnemen.

Minister VeldkampMinister

Die brief is een brief van de heer Orbán. Met de inhoud is

het kabinet het niet eens. We blijven wel het belang van

EU-eenheid onderstrepen, zoveel als mogelijk is. Het moge

duidelijk zijn dat we het met de inhoud van de brief niet

eens zijn, zeker niet waar het de steun van Oekraïne betreft.

We blijven ons ervoor inzetten dat wij elke keer weer, in

goed gezelschap met andere lidstaten, de Unie een stukje

verder kunnen helpen. Dat doen we op diverse gebieden,

zodat de Hongaarse positie een soort voetnoot wordt bij

de besluitvorming, terwijl de besluitvorming wel doorgaat.

Dat hebben we afgelopen januari gedaan bij de zogeheten

roll-over, de verlenging van alle EU-sanctiepakketten jegens

Rusland. Dat was niet eenvoudig. Ik heb er echt uitgebreid

met de Hongaarse collega over gesproken. Maar er is een

technische mogelijkheid gevonden om Hongarije aan onze

zijde te krijgen voor de unanimiteit die nodig was. Dat gaat

binnenkort weer spelen, medio maart, als het gaat over

persoonssancties. En het gaat ergens in juli opnieuw spelen

bij algemene sanctiepakketten. Daar hebben we hele

besluitvormingsprocedures voor nodig. Tot nu toe gaat dat

wel, maar het is wel een probleem. We houden het krachtenveld nauw in de gaten.

Wat betreft het opschorten van het EU-stemrecht: het

opleggen van daadwerkelijke sancties door de Raad jegens

een lidstaat, is onderhevig aan een heel zware besluitvormingsprocedure, waaronder een unanimiteitsbesluit van

de Europese Raad, minus het land in kwestie. Daar zijn we

op dit moment nog niet aanbeland.

VoltDe heer DassenVolt

Wat zo kwalijk is aan deze brief en wat Orbán de hele tijd

al doet richting Oekraïne, is de eenheid van de Europese

Unie ondermijnen. Hij gaat elke keer een stap verder. Nu

Trump aan de macht is, Orbáns grote vriend, is de zorg

natuurlijk dat Orbán dat nog meer zal gaan inzetten. We

moeten ons ook duidelijker uitspreken als Orbán dit weer

naar voren brengt. Ik ben benieuwd wat de minister als

opties ziet om ervoor te zorgen dat we Orbán hierop aanspreken. Want dit is natuurlijk gewoon de taal van Poetin,

die Orbán graag de Europese Unie in krijgt.

Minister VeldkampMinister

Daar spreken we de heer Orbán ook op aan. Dat doe ik ook

bij de Hongaarse minister, de heer Szijjártó. Hij weet heel

goed dat ik het soms met hem eens ben en het soms ook

duidelijk niet met hem eens ben. In gesprekken op andere

terreinen blijven we altijd van gedachten wisselen. Daar

komt dan weleens kritiek op. Als u een plaatje van mij ziet

met de Hongaarse minister of de Hongaarse premier, krijg

ik kritiek dat ik met hen spreek. Maar ik ben wel degene die

met ze spreekt. Daardoor kunnen we soms verkennen,

samen met de Europese Commissie en anderen, hoe we

ze een stap verder kunnen krijgen. Dat doe ik overigens ook

met Slowakije. Dus als u mij hier binnenkort met de Slowaakse minister over straat ziet lopen of fietsen, dan is dat

niet omdat ik het met hem eens ben, maar omdat ik het

gesprek aanga over hoe we verder kunnen komen, ondanks

verschillen van inzicht op een aantal terreinen. Het is in de

EU nu eenmaal zo dat we met deze lidstaten te werken

hebben en dat we met ze verder moeten komen.

Tegelijkertijd, als het gaat over Oekraïne, over een militaire

macht voor Oekraïne, over een staakt-het-vuren en al die

materie, dan spreken we ook in een kader dat niet per se

de Europese Unie is en waarbij bijvoorbeeld het VK en

Noorwegen betrokken zijn. Dat is denk ik van belang. Op

de afstand van de VS, China of wie dan ook zijn wij de

Europeanen — en daar doen de precieze institutionele

arrangementen er wat minder toe.

De voorzitterVoorzitter

Kan de minister al enigszins afronden?

Minister VeldkampMinister

Dat ga ik doen, voorzitter. Ik had het over de weerbaarheid.

De weerbaarheid is denk ik iets wat we nog breder moeten

trekken dan de heer Omtzigt deed. Weerbaar is ook hoe we

met elkaar omgaan in onze samenleving. Aziatische collega's hielden mij onlangs voor: jullie kunnen dit. Jullie

kunnen je afschrikking stevig maken en tegelijkertijd iedereen in je samenleving meenemen. Jullie hebben dat eerder

gedaan. Jullie hebben dat in de Koude Oorlog ook al

gedaan. Jullie hebben nu slechts Poetin als tegenstander.

In hun ogen is dat een minder gevaarlijke dreiging, een

man die vreest voor zijn eigen bevolking, die een economie

runt die op allerlei plaatsen scheuren en barsten vertoont

en die een land bestuurt dat dacht Oekraïne er in een paar

dagen of weken onder te krijgen. Dat is nog steeds niet

gelukt. Eén van die Aziatische collega's herinnerde mij er

duidelijk aan: in de Koude Oorlog hebben jullie dit ook

gedaan. In West-Europa wisten jullie in de jaren zestig en

zeventig de afschrikking op peil te houden, zodat het Warschaupact nooit is binnengekomen. Tegelijk bouwden jullie

verzorgingsstaten, niet alleen omdat het kon, maar ook

omdat het moest. Je moest iedereen namelijk in de welvaart

meenemen, zodat ook iedereen samen sterk kon staan,

weerbaarder en gezamenlijk, tegen een dreiging. Dat betekent dat we naast het versterken van Defensie, die ook in

Nederland tientallen jaren is verwaarloosd, ook moeten

doorgaan om breed te kijken hoe we onze samenleving

kunnen blijven betrekken.

Dit klinkt misschien wat abstract, maar het viel me op dat

juist Aziatische ministers mij deze spiegel voorhielden. Kijk

naar een land als Singapore. Dat is aan defensie stevig

blijven besteden, ook in de afgelopen jaren. Het wijst ons

erop: je hebt thuis misschien wat te repareren met z'n allen.

Bijna alle westerse landen zijn er in de laatste 25 jaar relatief

of zelfs absoluut op achteruitgegaan in bestaanszekerheid,

zeker voor de lagere en middeninkomens. Dat zijn vaak de

mensen die het werk doen waardoor de economie blijft

draaien, en aan wie we het nu ook moeten gunnen dat we

sleutelen aan bestaanszekerheid op termijn, het beperken

van migratie, zowel asiel- als studie- en arbeidsmigratie,

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-41

en het werken aan wonen. Dat is het soort zaken dat in veel

meer westerse landen dan alleen Nederland speelt en waar

dit kabinet ook mee bezig is.

Wij konden hier in de Koude Oorlog aan werken. Wij kunnen

dit ook nu. Wij kunnen dit combineren en wij kunnen dit

ook financieren als we ons verdienvermogen en het groeivermogen van onze economie goed in beeld hebben, met

minder regels en meer vertrouwen in vakmanschap. Dat is

ook typisch wat de Europese Commissie zich nu realiseert

met de laatste pakketten voor het versimpelen van regels

die men nu heeft ingezet: juist die regeldruk in de Europese

Unie kost zo'n 150 miljoen euro per jaar.

Voorzitter, ik rond af. De beschutting rond onze tuin, die

stevige muur, die moeten we bouwen. Dat kunnen we en

dat kunnen we ook samen. U en ik, voorzitter, hebben tijdens de Koude Oorlog in onze jeugd in vrede kunnen leven.

Wij gunnen ook nieuwe en volgende generaties dat ze in

vrede en vrijheid kunnen leven. Het besef dat dat niet vanzelf gaat is inmiddels, merk ik ook in deze Kamer, volledig

doorgedrongen. Europa is wakker, zoals de heer Eerdmans

zei. Laten we daarop voortbouwen.

Dank u.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. Hartelijk dank. Dan geef ik graag het woord aan

de minister van Defensie.

Minister BrekelmansMinister

Dank, voorzitter. De onderwerpen die we vandaag bespreken, zijn serieus genoeg voor een uitgebreide inleiding,

maar dan ga ik heel erg zowel de woorden van de premier

als de mooie woorden van de minister van Buitenlandse

Zaken herhalen. Laat ik me gezien het tijdstip vooral concentreren op de vragen die zijn gesteld. Ik heb vanuit de

Kamer gehoord dat iedereen heel erg doordrongen is van

wat er in Oekraïne op het spel staat, wat er in Europa op

het spel staat en wat er daarmee ook voor onze Nederlandse

veiligheid op het spel staat. Soms gebeuren er in een dag

dingen die normaal gesproken in een jaar of zelfs in een

decennium gebeuren. Dan is het aan ons de taak, zeker ook

bij Defensie, om er iedere keer voor te zorgen dat we, als

het vloerkleed even onder ons uit wordt getrokken, weer

heel snel met beide benen op de grond staan en de juiste

dingen voor onze veiligheid doen.

Ik heb vragen over Oekraïne, over de Europese defensieindustrie en over hoe wij de krijgsmacht versterken. Als

vierde blokje heb ik nog een aantal overige vragen. Over

de steun aan Oekraïne heeft de premier al het nodige

gezegd. Een aantal leden, waaronder mevrouw Yeşilgöz

maar ook Jetten, de heer Van Dijk en de heer Timmermans,

vroegen: kunnen we versnellen? Het antwoord daarop is:

ja. We hebben voor het komende jaar en voor begin volgend

jaar natuurlijk allerlei plannen hoe we het resterende budget

gaan besteden. Er zijn zeker mogelijkheden om wat we op

de planning hadden staan voor Oekraïne naar voren te

halen.

Dat kan door te investeren in onze eigen defensie-industrie.

We hebben contact met bedrijven in Nederland over bijvoorbeeld het type drones dat zij kunnen produceren en over

hoe ze die nog dit jaar versneld naar Oekraïne kunnen

brengen. Ten tweede kunnen we natuurlijk ook in de Oekraïense industrie investeren. Ten derde zit Nederland in

diverse capability-coalities, waarbij ook initiatieven worden

genomen die al dit jaar tot bestedingen kunnen leiden. Het

vierde is dat er allerlei internationale initiatieven zijn, bijvoorbeeld om munitie aan te kopen. Daar kunnen we aan

deelnemen. Het vijfde is dat we ook nog kunnen kijken hoe

we de leveringen uit eigen voorraad eventueel naar voren

kunnen halen. Dat is tegenwoordig relatief beperkter. Er

zijn dus wel degelijk mogelijkheden om te versnellen. Daar

kijken we ook al heel serieus naar, zeker gegeven het feit

dat de leveringen aan Oekraïne onder druk staan. Zeker als

we weten dat de steun meerjarig is en dat ook volgend jaar

het budget eraan komt, kunnen we kijken of we delen van

het budget die qua verplichting voor dit jaar in de boeken

stonden maar qua kasuitgaven voor volgend jaar, van 2026

naar 2025 kunnen schuiven.

BBBDe heer VermeerBBB

Vanmorgen hadden een aantal Kamerleden een gesprek

met Twentse ondernemers van Twente Board. Daaronder

waren veel defensiebedrijven. Zij gaven aan dat het op dit

moment nog steeds driekwart jaar tot een jaar duurt voordat

een offerte omgezet kan worden in een opdracht. Als bijvoorbeeld Thales een radarsysteem verkoopt, moeten ze

nog bij vier of vijf landen een exportvergunning ophalen.

Eigenlijk zou dan het Verdrag van Aken moeten gelden.

Dan kan dat sneller. Hoe kan het dat die aanbestedingsprocedures in deze tijd nog zo lang duren, vraag ik de minister.

Moeten we niet in een spoedstand komen waarbij die procedures drastisch worden ingekort? We willen natuurlijk

geen gedoe zoals met de aankopen van de mondkapjes,

maar het moet toch sneller kunnen dan driekwart jaar tot

een jaar. Hoe ziet de minister dat?

Minister BrekelmansMinister

Dat is een heel terecht punt. Ook staatssecretaris Tuinman

is druk bezig om naar die inkoopprocessen te kijken. Op

het moment dat je iets uitzet in de markt, een aanbesteding

doet en daar vrije competitie op wil uitvoeren, dan kost dat

in de aard tijd. Je moet tijd maken voor die aanbesteding.

Vervolgens moeten bedrijven daarop inschrijven. Dan moet

je dat beoordelen. Dan duurt zo'n procedure vrij lang. Als

je veel meer gericht inkoopt en als je een specifieke leverancier hebt waarbij je die opdracht wil uitzetten, dan kun je

veel snellere stappen maken. We zijn dus ook aan het kijken

of er niet meer gevallen zijn waarin je bij één bedrijf kunt

aankopen. Alleen moet je dan wel goed onderbouwen

waarom je die procedure gebruikt. Dat is één ding.

Het tweede is dat we ook gewoon naar onze processen aan

het kijken zijn. Welke stappen zetten we daarin? Hoelang

duurt dat allemaal? Kunnen we geen stapjes eruit halen?

Kunnen we die tijdlijnen inkorten? Ik ben namelijk helemaal

met u eens dat we dat gewoon zo snel mogelijk moeten

doen. Dat is zeker het geval als het gaat om Oekraïne, omdat

daar op dit moment acuut een oorlog wordt gevoerd. Je

ziet dat onze taskforce voor Oekraïne vaak veel snellere

procedures gebruikt. Maar we kijken ook of we datgene wat

we voor Oekraïne doen, veel vaker kunnen toepassen bij

alle inkopen en aanbestedingen voor onze eigen Defensieorganisatie.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-42

BBBDe heer VermeerBBB

Dit is nog redelijk procedureel, maar het ging echt om drones. De offerte was ingeleverd en toen duurde het nog

steeds driekwart jaar tot een jaar. Ik wil de minister daarom

echt vragen om hier voorrang aan te geven en de Kamer

te informeren over wat er gedaan gaat worden om dit proces te verkorten.

Minister BrekelmansMinister

Ik kan zeggen dat voor de droneprojecten die wij doen met

de taskforce Oekraïne, deze tijdslijnen zeker niet gelden.

Wij hebben nu juist het gesprek met bedrijven over wat er

nog dit jaar geleverd kan worden. Daar komen diverse initiatieven uit naar voren, maar ik ben graag bereid om te

kijken hoe de processen voor de aankoop van drones voor

de Nederlandse krijgsmacht sneller kunnen.

Maar de Nederlandse standaarden en kwaliteitsprocedures

— wanneer gebruiken we een bepaald wapen? — zijn hoger

dan die van Oekraïne. Oekraïne zegt gewoon: iedere drone

die is ontwikkeld, kunnen wij gebruiken en zetten we meteen

in. Soms starten we daarom zo'n droneproject met levering

aan Oekraïne, want daardoor kunnen die bedrijven, bijvoorbeeld bedrijven in Eindhoven en de technische universiteiten, die drones heel snel ontwikkelen en in Oekraïne inzetten. Parallel lopen we dan het traject af via de Nederlandse

procedure. Maar ik zeg de heer ...

De voorzitterVoorzitter

Vermeer!

Minister BrekelmansMinister

Sorry. Ik zeg de heer Vermeer graag toe dat we zo snel

mogelijk naar die procedure gaan kijken.

De heer Van Dijk van de SGP vroeg naar de capability-coalities op de lange termijn: zijn die volledig gefinancierd?

Het eerlijke antwoord is dat voor eigenlijk de meeste landen,

waaronder ook Nederland, geldt dat ze langjarige commitments hebben afgegeven. Zo zijn er tienjarige overeenkomsten met Oekraïne afgesloten, maar die staan nog niet

allemaal voor de lange termijn in de begrotingen en de

boeken. Als je mij vraagt of al die capability-coalities volledig zijn gefinancierd voor de lange termijn, dan is het antwoord: nee. Maar landen hebben wel het commitment uitgesproken om langjarig betrokken te zijn en om op

besluitvormingsmomenten steeds weer te kijken naar hoe

het is gefinancierd. Dat commitment is er wel degelijk.

Je ziet wel dat bij verschillende coalities de aard over de

tijd verandert. Nederland is bijvoorbeeld leidend in de Air

Force Capability Coalition, omdat wij de F-16's leveren.

Maar er wordt nu ook gesproken over het leveren van

helikopters en dan zouden weer andere landen in de lead

komen, ook met andere kosten daarbij. Je ziet dus dat dat

over de tijd verandert. Mar we zijn voortdurend met al onze

partners in gesprek over hoe we ervoor kunnen zorgen dat

die capability-coalities draaiend blijven en leveren wat nodig

is.

De heer Dassen vroeg naar de luchtverdedigingsmissie in

het westen van Oekraïne. Het klopt dat daar lang discussie

over is geweest. Je ziet eigenlijk dat de discussie die er in

het verleden was, zich nu vermengt met de bredere discussie over een vredesmacht of een afschrikkingsmacht of

welke term daar ook voor wordt gebruikt. Het inzetten van

luchtverdedigingsmiddelen, zowel grondgebonden als via

de lucht, is daar namelijk onderdeel van. Dus er is op dit

moment geen internationale discussie gaande over de vraag

of we alleen in het westen het luchtruim van Oekraïne gaan

verdedigen, want dat valt echt samen met de bredere discussie over een eventuele door Europa geleide macht in

Oekraïne.

De heer Eerdmans had een vraag over afschrikking. Wat is

er nodig voor afschrikking langs een bestandslijn van 1.200

kilometer? Dat is echt nog onderdeel van de plannen. Het

hangt ook heel erg af van wat de opdracht wordt van de

eventuele militaire Europese aanwezigheid in Oekraïne. Als

het echt zou gaan om observeren langs de bestandslijn en

dus om een soort observatiemacht om te controleren of de

bestandslijn wordt geschonden, dan heb je daar grote

aantallen voor nodig, omdat het zo'n lange bestandslijn is.

Als het meer in het achterland zou zijn en het meer zou

gaan om reassurance en afschrikking, dan kun je ook aan

hele andere modellen denken. Ik kan er nu dus nog geen

antwoord op geven, want het hangt helemaal af van wat

militairen daar eventueel gaan doen en van wat hun

opdracht en taak is. Dan moet je ook kijken hoeveel mensen

daarbij horen en welke plek in het land het geschiktst is.

Dat was Oekraïne. Dan ga ik naar de Europese defensieindustrie. Er werd door diverse leden, onder anderen

mevrouw Yeşilgöz en de heer Omtzigt, gevraagd wat de

verschillende plannen zijn met betrekking tot het versterken

van de defensie-industrie in Europa. Op dit moment werkt

de Europese Commissie aan een whitepaper dat binnenkort

wordt gepubliceerd en waarin de Commissie uiteenzet wat

voor haar de belangrijkste prioriteiten zijn als het gaat om

het stimuleren van de defensie-industrie. Wij hebben daar

als Nederland een aantal prioriteiten in aangegeven. Eén:

dat het vooral moet leiden tot forse opschaling en forse

versnelling. Daarbij is het van belang dat Europese landen

veel meer de vraag samenbrengen, zodat we samen grote

orders uitzetten, waardoor bedrijven ook investeren. Het

tweede dat wij daar specifiek in hebben aangegeven is dat

wij vinden dat er binnen Europa in de EU-projecten aandacht er zou moeten zijn voor ruimte, maritiem en luchtverdediging. Het derde is dat we vinden dat grensoverschrijdende samenwerking moet worden gestimuleerd, zodat

niet alleen de grote producenten in bijvoorbeeld Duitsland

en Frankrijk ervan profiteren, maar ook de Nederlandse

toeleveranciers. Het vierde is dat we vinden dat het niet

alleen EU-only moet zijn, maar dat ook derde landen erbij

betrokken moeten kunnen worden. Soms zijn zij namelijk

degenen die de wapens produceren. Het vijfde is dat Europese regelgeving de groei van de krijgsmacht niet te veel

in de weg moet zitten. Dat zijn de vijf prioriteiten die wij

hebben aangegeven. We gaan binnenkort zien waar de

Europese Commissie mee komt.

Dan hadden onder anderen de heer Timmermans en de

heer Eerdmans nog een vraag gesteld over nucleaire

afschrikking. Dat is natuurlijk wel een hele ingewikkelde en

gevoelige discussie. Die vraagt wat meer zorgvuldigheid

dan een paar zinnen daarover. Maar wat de heer Timmermans daarover zei, klopt wel. De nucleaire capaciteiten van

Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk dekken zowel qua

aantal als qua aard van de nucleaire wapens niet het hele

spectrum af. Ze zijn vooral strategisch van aard en niet

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-43

tactisch, terwijl Rusland wel de hele ladder van tactisch tot

strategisch heeft. De vraag is hoe je dat tactische gat wil

opvullen. Wil je dat door zelf nucleaire wapens te ontwikkelen? Dan kom je weer in de knel met de non-proliferatie. Of

wil je dat met ander type wapens doen, conventionele,

waarmee je hetzelfde effect zou kunnen genereren? Ik vind

dat die discussie wel in Europa gevoerd moet worden. Wij

moeten ook af van de schroom dat we niet over nucleaire

wapens durven te debatteren met elkaar. Maar het is niet

zo dat daar op dit moment een heel simpel Europees antwoord op is. Dat gesprek moeten we echt met elkaar gaan

voeren.

Dan het onderwerp defensie in het algemeen, het derde

blok.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Nog even een punt over die nucleaire afschrikking. Ik begrijp

alle mitsen en maren en de voorzichtigheid. De minister

zegt: er moet wel over gepraat gaan worden. Is daar een

traject voor en wordt daar ook daadwerkelijk over gepraat?

Aanvullend nog het volgende. We zagen deze avond een

soort aanbod van Macron. Die ziet blijkbaar toch wel

mogelijkheden om Europabreed bescherming uit te stralen.

Hoe staat Nederland daarin?

Minister BrekelmansMinister

Het zijn wel twee verschillende dingen. Frankrijk heeft zijn

nucleaire taak, of nucleaire capaciteit, niet ondergebracht

binnen de bredere NAVO-planning. Wat Frankrijk nu aangeeft en waarvoor Macron ook eerste signalen geeft, is: wij

zouden er wel voor willen zorgen dat de nucleaire macht

die wij zijn meer wordt ingezet voor de Europese veiligheid

in brede zin. Volgens mij is dat een positieve handreiking,

die we met elkaar moeten bespreken in de zin van: hoe

geven we daar dan invulling aan?

Het tweede. De discussie over of wij als Europa ook zelfstandig meer nucleaire capaciteiten zouden willen hebben, ook

op verschillende tactische niveaus, staat echt nog in de

kinderschoenen. Het is niet een discussie die qua aard nou

heel openlijk wordt gevoerd, want in principe communiceren we niet in detail over dit soort zaken. Maar op meer

principieel niveau en op een abstracter niveau moeten we

dat gesprek wel voeren. Het is eigenlijk net zoals in de

dat is nou niet zo concreet dat ik er hier iets over te melden

heb op dit moment.

Dan versterking van defensie in het algemeen. Onder

anderen mevrouw Yeşilgöz, maar ook de heer Timmermans

vroegen: wat bent u van plan en wat is er op korte termijn

nodig? We hebben in de Defensienota natuurlijk aangegeven wat onze grootste tekortkomingen zijn als je kijkt naar

wat de NAVO van ons vraagt, en wat de belangrijkste aandachtspunten wat dat betreft zijn. Dat gaat uit van de oude

doelstellingen die de NAVO had. We zien natuurlijk dat het

dreigingsbeeld verslechtert, dus de NAVO vraagt meer

capaciteiten van haar bondgenoten. Wij zijn als Nederland

nu ook in kaart aan het brengen wat datgene wat de NAVO

van ons vraagt betekent voor onze krijgsmacht. Dit kwartaal

zal ik met een brief komen waarin dat nader wordt onderbouwd en ook wat dat financieel zou betekenen. Op

hoofdlijnen zou je kunnen zeggen dat we in het verleden

de volgende tekortkomingen hadden. Het gaat ten eerste

om de landmacht en de gevechtskracht van onze brigades.

Ten tweede gaat het om alles wat te maken heeft met enablement, dus alle logistieke lijnen en alle ondersteunende

ketens die nodig zijn om niet alleen het gevecht te voeren,

maar dat ook langer te kunnen volhouden. Ten derde gaat

het om luchtverdediging. Dat zijn de tekortkomingen die

wij hadden en die zijn we aan het inlopen. Maar omdat de

NAVO nog meer vraagt, zijn dat ook de eerste zaken waarin

wij als Nederland weer tegen tekortkomingen aanlopen.

Dus als u mij vraagt "stel, u krijgt extra budget beschikbaar

als Defensie", dan zou het zomaar kunnen dat dat ook de

dingen zijn waar we extra prioriteit aan geven. Dat vraagt

de NAVO in het bijzonder van zowel Nederland als andere

bondgenoten. Uiteraard blijven we ook in alle andere

domeinen. Ik zie een aantal mensen kijken die de marine

belangrijk vinden of die de luchtmacht belangrijk vinden.

Uiteraard zijn er ook daar allerlei investeringen in nodig,

en daar zullen we natuurlijk ook heel serieus naar kijken.

Maar dit zijn de dingen waarvan de NAVO zegt dat ze met

de meeste prioriteit aandacht verdienen.

Dan vroeg de heer Omtzigt nog: kunnen we de reservisten

versterken? Ja, uiteraard. We willen naar een krijgsmacht

die niet alleen kwalitatief goed is, maar ook schaalbaar, dus

waar ook massa aan wordt toegevoegd. Dat doen we door

meer mensen aan te nemen, maar juist ook door veel meer

gebruik te maken van reservisten, omdat je in verschillende

scenario's ook wil kunnen opschalen. Staatssecretaris

Tuinman is daar letterlijk dag en nacht mee bezig en komt

binnenkort met een brief en een strategie waarin we nader

uiteenzetten welke stappen we daartoe zullen nemen.

Dan ben ik bij de categorie overig. Onder anderen de heer

Omtzigt vroeg: is de regering bereid om de aanbevelingen

van de CTIVD te volgen om de publiek-private samenwerking beter te borgen? Wij zijn van mening dat er juridisch

gezien op dit moment voldoende onderbouwing in de

wetgeving zit voor publiek-private samenwerking. Daarover

verschillen wij van mening met de CTIVD. Wij vinden dat

we op basis van het maken van beleidsregels, gebaseerd

op de wettelijke grondslag die er is, publiek-private

samenwerking kunnen aangaan. Volgens mij zijn we het

met elkaar eens over het belang daarvan, namelijk dat wij

in staat zijn om inlichtingen te delen met de private sector

en vice versa, want we hebben gezamenlijk met name onze

digitale systemen te verdedigen. De heer Omtzigt weet ook

dat we bezig zijn met een herziening van de Wiv en de tijdelijke Wiv. Daar zullen we ook dit in meenemen om te

zorgen dat het op een dusdanige manier geborgd is dat

ook de toezichthouder, de CTIVD, vindt dat het voldoende

onderbouwd is. Nogmaals, wij zijn van mening dat het al

voldoende juridisch onderbouwd is en dat we dat op een

goede manier kunnen doen, maar dit is nadrukkelijk ook

een aandachtspunt in de herziening van de Wiv.

Dan had de heer Omtzigt ook nog een vraag over het Cyber

Commando: kan Defensie dat versterken? Ja, we investeren

daarin. Dat hebben we gedaan met de Defensienota, zowel

in 2022 als in 2024. We zijn ook bezig met een herziening

van de Defensie Cyber Strategie. We zetten daarin nadrukkelijk uiteen hoe we het Cyber Commando gaan versterken.

Er is ook aandacht voor de vraag in hoeverre je niet alleen

defensieve, maar soms ook — de aanval is de beste verdediging — iets meer offensieve activiteiten wil inzetten om

jezelf te beschermen. Ik denk dat we daarbij ook moeten

erkennen dat het in de realiteit nodig kan zijn om onszelf

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-44

te verdedigen. In de herziening van de Cyber Strategie zullen we daar meer in detail op ingaan.

Dan de vraag van de heer Omtzigt over voorraden en

voedsel. Dit is ook in het vorige debat aan de orde gekomen.

Wij zijn heel druk bezig om de voorraadniveaus die we

hebben op een hoger niveau te brengen. In het verleden

zijn die niveaus door alle bezuinigingen omlaaggegaan. We

zijn heel druk bezig om die achterstand in te lopen, of het

nou gaat om munitie, maar ook om reserveonderdelen en

andere voorraden, en de niveaus verder omhoog te brengen. Als je als krijgsmacht groeit en de NAVO meer van je

vraagt, dan vraagt dat natuurlijk ook weer om grote voorraadniveaus. Die doelpalen verschuiven dus steeds. Van

alle extra budget dat we krijgen gaat een heel groot deel

juist naar deze onderdelen, dus naar het vergroten van de

voorraden, zodat we het gevecht langer kunnen volhouden.

Dat is niet heel sexy, in die zin dat het niet heel aantrekkelijk

is om aan te kondigen dat je veel investeert in het aanleggen

van voorraden. Wat dat betreft spreekt een extra F-35 meer

tot de verbeelding. Maar het is wel nodig en daarom

besteden we een groot deel van het budget daaraan.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Alleen ging de motie de vorige keer over het Algemene

Rekenkamerrapport van 2022. Dat ging dus om voorraden

voedsel, voorraden medicijnen, voorraden cashgeld voor

als het elektronische betalingsverkeer platgelegd wordt

door een hackaanval en niemand meer met zijn pinpas of

zijn telefoon kan betalen. Dat ging over de voorraden water.

Die dreigen overigens beneden het Europese minimumniveau te belanden, in een land als Nederland dat toch rijk is

aan water. Nou, een hele lange lijst van dat soort voorbeelden. Mag ik ervan uitgaan dat we binnen een maand of

drie, vier op die concrete voorbeelden plannen krijgen? En

daar horen inderdaad ook de voorraden bij Defensie bij.

Dat is volstrekt helder.

Minister BrekelmansMinister

Zeer terechte vraag. Zoals de heer Omtzigt weet, hebben

we in december een eerste brief gestuurd over weerbaarheid in brede zin. Dat was namens het hele kabinet. Die

schetste eigenlijk de verschillende dimensies en aspecten

van weerbaarheid. We komen voor de zomer met een brief

waarin we aangeven wat we daaraan doen, welke acties

we daar inzetten. Daarin hebben we een aantal prioriteiten

gesteld waarvan wij zien dat de kwetsbaarheden het grootst

zijn. Daar is inderdaad voedsel er een van. De energieinfrastructuur is er daar een van. Er is specifieke aandacht

voor het betalingsverkeer. In die brief zullen we aangeven

wat de aandachtspunten zijn waarin we de grootste kwetsbaarheid zien en ook welke eerste stappen we daarin zetten.

Dat zal in die brief worden uitgewerkt en die komt voor de

zomer. Ik denk dat dat voldoet aan het verzoek dat de heer

Omtzigt doet en het sluit ook aan bij de eerdere analyses,

onder andere in het document dat de heer Omtzigt noemt

waarin ook al die analyses zijn gemaakt.

gen een antwoord komt in de brief die de minister net

aangeeft, op de aanbevelingen van dat Algemene Rekenkamerrapport, zodat in ieder geval dat gedeelte van het

hoofdlijnenakkoord wordt uitgevoerd? Het is van groot

belang. Het kost ook iets. Het kan dus best zijn dat u zegt:

nou, dit ding lukt niet onmiddellijk. Dat snap ik, maar ik zou

wel graag een antwoord op al die aanbevelingen hebben.

Het is echt een vrij lange lijst van dingen waar wij onvoldoende weerbaarheid in de voorraadvorming hebben.

Minister BrekelmansMinister

Ik wil wel toezeggen dat we dat meenemen, want in het

regeerakkoord staat dat die analyse richtinggevend is. Dus

dat nemen we daarin mee. Ik benadruk ook wel wat de heer

Omtzigt zelf noemt. Het gaat over heel veel aspecten en er

zijn talloze scenario's denkbaar. Als je daar allemaal op

voorbereid wilt zijn, dan hangt daar niet alleen een heel

ingewikkeld kostenplaatje aan. Het is ook ingewikkeld hoe

je dat dan in de praktijk gaat uitvoeren. Ik denk niet dat we

daar in de Voorjaarsnota volledig uit komen met elkaar en

ook niet dat alle antwoorden in die brief zullen staan, maar

ik kan wel toezeggen dat we die analyse meenemen. De

heer Omtzigt zal zien hoe dat terugkomt in die brief.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dank voor die toezegging. Het is dus heel duidelijk dat we

die voorraden moeten gaan aanleggen. In welk tempo is

niet helemaal duidelijk, maar we willen niet meer in de

situatie zijn dat we acute medicijntekorten hebben als er

wat gebeurt, acuut geen back-up hebben van cash betalingsverkeer, want dat zit daar expliciet in, of dat we voedseltekorten hebben als twee dagen geen voedselimporten of

iets dergelijks mogelijk zijn. Ik verwacht dus gewoon op al

die aanbevelingen te horen wat ermee gedaan wordt — en

ik hoop zo veel mogelijk. Dank daarvoor.

Minister BrekelmansMinister

De boodschap is helder. Daar ben ik het mee eens.

De voorzitterVoorzitter

Prima. Dank u wel. Tot zover de eerste termijn. Dan gaan

we over tot de tweede termijn. Ik geef graag het woord aan

de heer Jetten.

D66De heer JettenD66

Voorzitter. Het zijn belangrijke tijden die vragen om Europees leiderschap als het gaat om onze politieke, economische en militaire samenwerking. Ik dank het kabinet voor

de beantwoording en in het bijzonder de minister-president.

Hij heeft concrete invulling gegeven aan de zinsnede "het

onverminderd voortzetten van steun aan Oekraïne". Dat

doet hij in weerwil van PVV en BBB. Dat vind ik een compliment waard, want dit is echt wat nu nodig is.

Maar ook nodig is acuut meer steun voor Oekraïne. Dat

bleek bij de top in Londen. Daarom de volgende motie.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik vraag hier om een heel specifieke toezegging. In het

hoofdlijnenakkoord, waar in ieder geval vier partijen hier

achter staan, staat heel specifiek dat dat rapport van de

Algemene Rekenkamer wordt uitgevoerd. Dus mag ik het

antwoord zo verstaan dat in ieder geval op die aanbevelin-

Motie

De Kamer,

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-45

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat tijdens de Europese Raad zal worden

gesproken over het verhogen van militaire steun aan Oekraïne;

overwegende de aangenomen motie-Timmermans/Yeşilgöz

met betrekking tot middelen voor Oekraïne;

overwegende dat het stopzetten van militaire steun en de

CIA-inlichtingensamenwerking door de VS het extra urgent

maakt om op zo kort mogelijke termijn de Oekraïense verdediging te helpen versterken;

verzoekt het kabinet mee te werken aan extra militaire steun

aan Oekraïne, hier als Nederland zelf een bijdrage aan te

leveren en hierover binnen een week de Kamer te informeren,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Jetten, Timmermans, Dassen, Bontenbal, Bikker, Teunissen en Diederik

van Dijk.

Zij krijgt nr. 2190 (21501-20).

D66De heer JettenD66

Voorzitter. Er is daarnaast — dat werd vandaag duidelijk —

snel meer geld nodig voor de Nederlandse defensie, zodat

we een rol kunnen spelen in het beveiligen en bewaken van

Europa. Daarom staat mijn naam onder een motie die collega Yeşilgöz zo meteen zal indienen.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat een militair sterk Europa van belang is

voor onze veiligheid, de positie van de EU en vrede in

Oekraïne;

overwegende dat Europa op een kantelpunt staat voor het

garanderen van zijn eigen veiligheid en die van Oekraïne

en dat daar verstrekkende maatregelen voor noodzakelijk

zijn;

constaterende dat de Europese Commissie verschillende

financieringsvoorstellen heeft gedaan voor het herbewapenen van Europa;

verzoekt het kabinet niet onwelwillend op de contouren van

het plan voor het herbewapenen van Europa te reageren,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans en

Bontenbal.

Zij krijgt nr. 2191 (21501-20).

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Dan de volgende motie.

Voorzitter. Tot slot. Het land en deze Kamer zijn voor een

groot deel eensgezind. Ze staan erachter dat het kabinet

doet wat nodig is. Ik hoop dat we dat, ondanks het geruzie

in de coalitie, kunnen blijven doen.

Motie

De Kamer,

De voorzitterVoorzitter

De heer Timmermans, GroenLinks-PvdA.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Dank u wel, voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor hun

antwoorden in de eerste termijn. Ik constateer met de heer

Jetten dat er in het algemeen een grote eensgezindheid is

in deze Kamer en dat er door iedereen een grote zorg

gedeeld wordt over de nationale veiligheid. Dat is als gevolg

van twee dingen: het conflict in Oekraïne, maar ook de draai

die de Verenigde Staten in de afgelopen weken hebben

gemaakt.

Ik wil benadrukken wat de heer Jetten heeft gezegd: het is

van groot belang dat het kabinet ook kijkt naar de noden

van Oekraïne op de korte termijn. Dat staat los van hetgeen

al is toegezegd over de 3,5 miljard voor volgend jaar. Ik

hoop dat we daar een positief antwoord op krijgen. Ik hoop

ook dat de motie een meerderheid haalt.

Voorzitter. Ik heb nog twee moties.

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de afgelopen weken de veiligheidssituatie

in Europa fundamenteel is veranderd en dat dit ook serieuze

consequenties heeft voor onze nationale veiligheid;

overwegende dat in die context meerdere Europese regeringen reeds stappen hebben genomen op het terrein van

de versterking van defensie en extra steun voor Oekraïne;

overwegende dat Nederland het gastland is voor de NAVOtop in juni;

verzoekt het kabinet om binnen een maand met een visie

op de toekomstige ontwikkeling van onze krijgsmacht te

komen en een herziene nationale veiligheidsstrategie met

de Kamer te delen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans en

Jetten.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-46

Zij krijgt nr. 2192 (21501-20).

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Voorzitter. Dit zal zeker niet de laatste keer zijn dat we

hierover spreken. Ik vind de wijze waarop de Kamer haar

verantwoordelijkheid hierin neemt bemoedigend. Ik hoop

daarbij ook op een constructieve houding van het kabinet.

Dank u.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Dassen van Volt.

VoltDe heer DassenVolt

Dank, voorzitter. Dank ook aan de bewindspersonen voor

de beantwoording. Een van de belangrijke punten is inderdaad wat de Verenigde Staten gaan doen en hoe wij ervoor

zorgen dat wij ook zelf in staat zijn om ons te verdedigen.

Daarom de volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het Amerikaanse veiligheidsbeleid ten

aanzien van Europa verschuift van zogenaamde burden

sharing naar burden shifting, waarmee Europa op veiligheidsgebied hoofdverantwoordelijk wordt voor de verdediging van het eigen grondgebied;

overwegende dat Europa voorbereid moet zijn op een verdere Amerikaanse ontkoppeling van Europa op veiligheidsgebied;

verzoekt de regering in Europees verband, inclusief het

Verenigd Koninkrijk, met spoed in kaart te brengen over

welke kritieke militaire capaciteiten Europa dient te

beschikken om zich indien nodig eigenstandig te kunnen

verdedigen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Dassen en Omtzigt.

Zij krijgt nr. 2193 (21501-20).

VoltDe heer DassenVolt

Dan een tweede motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat het creëren van een geïntegreerde luchtverdedigingszone in het westen van Oekraïne een van de

opties vormt om Oekraïne acute steun te bieden;

overwegende dat Oekraïne al sinds 2022 vraagt om dergelijke steun vanuit westerse bondgenoten;

overwegende dat een dergelijke luchtverdedigingszone

significante militaire, economische, humanitaire en industri-

ële verlichting biedt aan Oekraïne;

verzoekt de regering in Europees verband te pleiten voor

het opzetten van een geïntegreerde luchtverdedigingszone

in het westen van Oekraïne, en hieraan bij te dragen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Dassen en Jetten.

Zij krijgt nr. 2194 (21501-20).

VoltDe heer DassenVolt

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

U bedankt. Mevrouw Yeşilgöz van de VVD.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dank, voorzitter. Dank aan het kabinet voor het daadkrachtig

optreden in de afgelopen weken en naar de toekomst toe.

Ik heb twee moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat Nederland sinds kort 2% van zijn bbp aan

defensie uitgeeft en dat het goed is dat de Kamer deze norm

wettelijk gaat verankeren;

overwegende dat het kabinet heeft aangegeven dat het

onvermijdelijk is dat de defensie-uitgaven omhoog zullen

gaan;

verzoekt de regering om snel duidelijkheid te geven wat

betreft de verhoging van defensie-uitgaven en een financiële

strategie te presenteren met een groeipad voor de defensieuitgaven,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Yeşilgöz-Zegerius

en Jetten.

Zij krijgt nr. 2195 (21501-20).

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-47

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dan de tweede motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Minister-president, wees proactief, vertel de Nederlandse

bevolking en neem ze mee waarom u deze besluiten neemt.

We zitten in een veranderend tijdsgewricht en er zijn veel

mensen die zich grote zorgen maken. Denk eraan dat u bij

uw persconferentie misschien de eerste tien minuten

besteedt niet aan wat het kabinet gedaan heeft, maar aan

hoe we samen die toekomst tegemoetgaan. Denk aan een

diplomatieke strategie en zorg ervoor dat die diplomatieke

strategie loskomt van de Amerikanen. En zorg dat er ook

goede securitygaranties zijn.

overwegende dat in het hoofdlijnenakkoord is afgesproken

om Oekraïne politiek, financieel, militair en moreel te blijven

steunen;

Ik wil twee moties verankeren.

overwegende dat de Kamer per motie heeft verzocht om

Oekraïne indien nodig te voorzien van de benodigde middelen;

Motie

De Kamer,

overwegende dat de VS hun militaire steun aan Oekraïne

hebben gepauzeerd;

verzoekt de regering om de huidige steun te verlengen door

3,5 miljard aan steun voor Oekraïne toe te zeggen en waar

nodig deze aan te vullen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Yeşilgöz-Zegerius,

Timmermans, Jetten, Bontenbal, Bikker, Dassen, Omtzigt

en Teunissen.

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de schuldenlast in de Europese Unie,

met name in landen als Frankrijk, onhoudbaar dreigt te

worden;

overwegende dat verschillende landen in de geschiedenis

ten onder zijn gegaan aan een te hoge schuldenlast en dit

momenteel de achilleshiel van de EU vormt;

verzoekt de regering zich binnen de EU krachtig in te zetten

voor het behoud van financiële discipline en tegen een

verdere oploop van schulden,

Zij krijgt nr. 2196 (21501-20).

en gaat over tot de orde van de dag.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Voorzitter. Naast dankwoorden voor het daadkrachtige

optreden van de afgelopen weken en natuurlijk ook het

wensen van veel sterkte voor de komende tijd zeg ik ook

dank voor de toezeggingen die zijn gedaan. Ik veranker een

aantal daarvan met een motie, alleen maar om te laten zien

dat we als Nederland voorop blijven lopen, omdat we altijd

zelf zullen opkomen voor onze eigen veiligheid.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Omtzigt.

Zij krijgt nr. 2197 (21501-20).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Omtzigt, Nieuw Sociaal Contract.

constaterende dat de cyberveiligheid op orde moet zijn,

zeker nu;

NSCDe heer OmtzigtNSC

Voorzitter. Dank dat deze regering bereid is om Oekraïne

te blijven steunen, om zo snel mogelijk te komen tot een

rechtvaardige vrede, want dat is waar we naartoe moeten.

Dank voor een aantal toezeggingen, waarvan ik de belangrijkste vind dat er ook nagedacht wordt over een plan B,

ook al is dat niet het plan dat we willen. We moeten goed

werken aan trans-Atlantische relaties, maar als die er niet

zijn, kunnen we niet zeggen dat we niet voorbereid waren.

We waren niet voorbereid, terwijl we vijftien jaar lang wisten dat Poetin landen aanviel. We waren niet voorbereid,

terwijl Trump al acht jaar geleden president was. Laten we

ons niet nog een keer niet voorbereiden.

overwegende dat de huidige situatie van hybride dreigingen

uit Rusland vraagt om versterkte defensieve maatregelen

in het digitale domein;

overwegende dat de Baltische staten gemiddeld 90 cyberaanvallen per dag te verduren hebben;

verzoekt de regering:

1. het recente advies van de CTIVD wettelijk goed te verankeren zodat privaat-publieke samenwerking een solide basis

heeft;

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-48

2. het Defensie Cyber Commando (DCC) een adequaat

mandaat te geven in deze hybride situatie, zodat zij snel

kunnen handelen, met passend toezicht;

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Vermeer.

3. te zorgen voor een versterking van het DCC en een

opschaling van het aantal cyberreservisten,

Zij krijgt nr. 2199 (21501-20).

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt, Jetten,

Timmermans en Wilders.

BBBDe heer VermeerBBB

Ik wil de minister-president en de ministers hartelijk danken

voor hun antwoorden en ze ook heel veel succes wensen

in deze roerige tijden.

Zij krijgt nr. 2198 (21501-20).

Dank u wel.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dit gaat expliciet ten opzichte van het huidige beleid.

De voorzitterVoorzitter

De heer Dijk van de SP.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Vermeer, BBB.

SPDe heer DijkSP

Voorzitter.

BBBDe heer VermeerBBB

Dank u wel, voorzitter. Ik meldde dat al in het debat, dus

de motie hoort bij de tekst, voorzitter.

Motie

De Kamer,

De voorzitterVoorzitter

Een beetje ruzie zoeken na middernacht?

BBBDe heer VermeerBBB

Dan de motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat de oorlog in Oekraïne het belang van

robuuste militaire ruimtevaartcapaciteiten benadrukt;

overwegende dat Nederland en Europa niet over voldoende

ruimtevaartcapaciteiten beschikken om te concurreren met

China en Rusland;

overwegende dat Nederland beschikt over de juiste kennis,

bedrijven en territorium vlak bij de evenaar om een doorslaggevende rol te spelen bij het ontwikkelen van militaire

capaciteiten in de ruimte;

verzoekt het kabinet inzichtelijk te maken wat er nodig is

om als Nederland onze ambitie in militaire ruimtevaart te

vergroten, en hierover uiterlijk twee weken voor de behandeling van de begroting voor 2026 aan de Kamer te rapporteren;

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er op Europees niveau gewerkt wordt

aan het intensiveren van steun aan Oekraïne;

constaterende dat het kabinet in zijn reactie op het CAVVadvies openingen ziet om de bevroren Russische tegoeden

aan te spreken voor steun aan Oekraïne;

overwegende dat het niet acceptabel is als extra militaire

steun aan Oekraïne of extra uitgaven aan defensie ten koste

gaan van publieke of sociale voorzieningen, die momenteel

al veel onder druk staan;

verzoekt de regering om nieuwe steun aan Oekraïne in

eerste instantie te betalen van de bevroren Russische

tegoeden,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

Zij krijgt nr. 2200 (21501-20).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

verzoekt het kabinet om een voortrekkersrol te vervullen in

Europa op het gebied van het ontwikkelen van militaire

ruimtevaartcapaciteiten,

constaterende dat zowel de secretaris-generaal van de

NAVO als de regering openlijk de mogelijkheid van een

hogere NAVO-norm voor defensie-uitgaven bespreken;

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-49

constaterende dat er al fors wordt geïnvesteerd in defensie

en dat er fors is en wordt bezuinigd op publieke voorzieningen als onderwijs, zorg, woningbouw en sociale zekerheid;

verzoekt de regering om, in geval van hogere defensie-uitgaven, bij de financiering het principe "de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten" te hanteren,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

Zij krijgt nr. 2201 (21501-20).

SPDe heer DijkSP

Voorzitter. Tot slot twee vragen. Eén. Het gaat veel over

oorlog maar best wel weinig over mensen. Het gaat veel

over euro's, maar uiteindelijk wordt een oorlog gevoerd

door mensen. Als dit kabinet bereid is om zich aan te sluiten

bij de coalition of the willing, is het dan ook bereid om

troepen in te gaan zetten? En wat is dan de reactie van onze

minister-president als die daarnaar gevraagd wordt?

Tot slot, voorzitter, mijn allerlaatste vraag. Wat is het antwoord van de minister-president als hij bij de aankomende

EU-top gevraagd wordt om het plan van 800 miljard te gaan

steunen?

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de Nederlandse defensie-uitgaven in

antwoord op de urgente veiligheidsuitdagingen en internationale verplichtingen structureel versterking behoeven en

dat het daarbij om miljarden gaat;

overwegende dat veiligheid en stabiliteit belangrijke randvoorwaarden zijn voor blijvende vrede en welvaart;

verzoekt de regering een langjarige financiële strategie te

ontwikkelen om de uitgaven aan defensie structureel te

kunnen laten groeien, inclusief groei- en tijdpad, en deze

op Prinsjesdag te presenteren, en de Kamer rond de aanstaande NAVO-top in Den Haag alvast mee te nemen middels een brief waarin eerste contouren worden geschetst,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Bikker en Diederik

van Dijk.

Zij krijgt nr. 2202 (21501-20).

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Dit is denk ik in overeenstemming met wat we in de eerste

termijn wisselden.

Na dit hele debat heb ik eigenlijk geen idee wat de inzet

van de minister-president gaat zijn tijdens deze EU-top. Ik

zou minimaal op deze twee vragen nog antwoord willen.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Dekker van Forum voor Democratie.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Bontenbal van het CDA ziet af van zijn

spreektijd. Dan mevrouw Bikker van de ChristenUnie.

FVDDe heer DekkerFVD

Dank u wel, voorzitter. Ik heb drie moties. De eerste.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Voorzitter, dank u wel. Dank aan het kabinet voor de

beantwoording. In spannende tijden, met snel schuivende

panelen, komt het erop aan dat het kabinet kan handelen

vanuit verantwoordelijkheid en op kan staan voor de internationale gerechtigheid. Ik vind het goed om te merken dat

er in de Kamer brede steun is om zich juist ook daarvoor

in te zetten, dus tegen het kabinet zeg ik: zet 'm op, ook in

de komende weken.

Voorzitter. Tegelijkertijd is het wel fascinerend om te merken

dat het deze coalitie nog steeds niet lukt om, terwijl in het

hoofdlijnenakkoord staat dat Oekraïne politiek, militair,

financieel en moreel gesteund zou worden, het er zelfs in

dit debat over eens te zijn wat die inzet precies inhoudt.

Maar laten we de zegeningen tellen. Ik heb nog één motie,

juist omdat het belangrijk is om te zien dat een brede Kamer

ook naar de toekomst toe de defensie-uitgaven zal blijven

steunen. Daarom:

Motie

De Kamer,

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat president Trump de militaire en financiële

steun van de VS aan Oekraïne heeft gepauzeerd;

constaterende dat er stemmen opgaan in de EU om nu

extra financiële en militaire middelen beschikbaar te stellen

voor Oekraïne en op alternatieve manier militaire macht te

organiseren;

overwegende dat het Amerikaanse besluit om steun aan

Oekraïne te pauzeren geen aanleiding mag zijn voor

Nederland om extra middelen te besteden aan een Europese

defensie-industrie, maar juist een kans biedt om in te zetten

op diplomatie en vrede;

verzoekt de regering in te zetten op vrede door diplomatieke

contacten met Rusland op te nemen en te stimuleren,

en gaat over tot de orde van de dag.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-50

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.

Zij krijgt nr. 2203 (21501-20).

FVDDe heer DekkerFVD

De tweede.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

FVDDe heer DekkerFVD

Dat was mijn bijdrage, ja.

De voorzitterVoorzitter

Er is nog één vraag van de heer Omtzigt, als u nog even

blijft staan.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Hoe denkt Forum voor Democratie een mate van vrede te

krijgen, op het moment dat je ervoor zorgt dat je alle hulp

voor Oekraïne weghaalt, dat je Oekraïne volledig op de

grond legt en dan zegt "gaat u maar praten met Poetin"?

Denkt u dat daar een vrede uit zou kunnen komen waarbij

Oekraïne als land in de huidige vorm nog overeind blijft?

constaterende dat er gesproken wordt over een inzet van

Europese, waaronder Nederlandse, militairen in Oekraïne;

overwegende dat de inzet van Nederlandse militairen in

Oekraïne een onaanvaardbaar risico vormt voor de veiligheid van onze soldaten;

verzoekt de regering te garanderen dat er geen militairen

uit Nederland worden uitgezonden naar Oekraïne,

FVDDe heer DekkerFVD

Dat kan ik niet beoordelen. Ik weet wel dat het een conflict

is tussen Oekraïne en Rusland. Daar gaat het primair over

en die twee zullen toch aan de praat moeten komen. Ik heb

begrepen dat de Oekraïense president geen behoefte heeft

aan gesprekken met Rusland. Het wordt dus erg moeilijk.

Wij zullen er vrees ik toch als toeschouwers naar moeten

kijken hoe zich dat verder gaat ontwikkelen.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.

Zij krijgt nr. 2204 (21501-20).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er door verschillende partijen overwogen

wordt de bevroren Russische tegoeden bij Euroclear geheel

of gedeeltelijk te confisqueren;

overwegende dat een dergelijke actie een ondermijning

van het internationale financiële stelsel zou betekenen en

dat bovendien de Franse minister van Financiën zich daartegen heeft uitgesproken;

verzoekt de regering om zich bij dit Franse standpunt aan

te sluiten en in Europees verband niet akkoord te gaan met

confiscatie van Russische tegoeden,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.

Zij krijgt nr. 2205 (21501-20).

Was dat uw bijdrage?

De voorzitterVoorzitter

Prima. De volgende spreker is de heer Diederik van Dijk van

de Staatkundig Gereformeerde Partij.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Dank, voorzitter. Dank aan de bewindspersonen voor de

gegeven antwoorden. Wie de internationale geopolitieke

situatie beziet, moet constateren dat recht en billijkheid,

waarden die altijd min of meer aangevochten zijn, nu meer

dan ooit, hebben plaatsgemaakt voor onbeschaamdheid

en het recht van de sterkste. Bij het uitbreken van de Franse

Revolutie schreef de Engelse staatsman Edmund Burke:

The age of chivalry has gone. Het tijdperk van de ridderlijkheid is voorbij. Het zou vandaag een understatement zijn.

Aan Nederland en aan Europa de opdracht om recht en

billijkheid wel na te blijven streven, ook wat betreft de

positie van Oekraïne, en daarbij tegelijkertijd de ogen niet

te sluiten voor de werkelijkheid. Dat betekent: erkenning

van onze militaire afhankelijkheid, in belangrijke mate van

de VS. We moeten elkaar vasthouden. Dat betekent: de

NAVO koesteren als hoeksteen van onze veiligheid en stevig

doorgaan met het investeren in onze eigen defensie en

andere Europese landen, die dat onvoldoende doen, stevig

aansporen. Ten slotte, boven alles: als wij in politiek opzicht

tijden beleven waarbij we geen hand voor ogen kunnen

zien, moeten we eens te meer vragen om licht van hogerhand.

Dank u, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

U bedankt. Dan de heer Eerdmans van JA21. U moet nog

even wachten, mevrouw Teunissen.

JA21De heer EerdmansJA21

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-51

Voorzitter.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de Verenigde Staten een cruciale bondgenoot zijn op het gebied van defensie, economie en geopolitieke stabiliteit;

verzoekt de regering zich niet af te zetten tegen de regering-

Trump, maar juist actief de samenwerking met de VS te

blijven zoeken op het gebied van handel, defensie en veiligheid,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Eerdmans en

Wilders.

Zij krijgt nr. 2206 (21501-20).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de Europese Commissie het plan ReArm

Europe heeft gepresenteerd voor gezamenlijke defensieinvesteringen, deels gefinancierd met gezamenlijke

schulduitgifte;

overwegende dat Nederland principieel tegen gezamenlijke

Europese leningen is en defensie-uitgaven een nationale

bevoegdheid moeten blijven;

verzoekt de regering Nederland niet te laten deelnemen

aan ReArm Europe en indien nodig een opt-out te bedingen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.

constaterende dat de Europese Commissie handelstarieven

tegen de Verenigde Staten overweegt als tegenmaatregel

via het antidwanginstrument;

overwegende dat dergelijke tegenmaatregelen de handelsspanningen met de VS verder kunnen laten escaleren en

een handelsoorlog kunnen ontketenen;

overwegende dat handelstarieven nadelig zijn voor Nederlandse bedrijven en consumenten en leiden tot hogere

prijzen en economische onzekerheid;

verzoekt de regering zich binnen de Raad actief te verzetten

tegen de invoering van handelstarieven tegen de VS,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.

Zij krijgt nr. 2208 (21501-20).

Dank u wel. Mevrouw Teunissen, Partij voor de Dieren.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Voorzitter, dank u wel. Uiteraard steunt de Partij voor de

Dieren de noodsteun aan Oekraïne. Ook steunt de Partij

voor de Dieren de motie voor extra steun — we hebben die

uiteraard meegetekend — als het nodig is. Ik heb in dit debat

veel gehoord "als het nodig is, dan steunen we", zeker als

het gaat om de meerjarige steun. Maar wat bij mij blijft

hangen, is toch wel dat er nog een soort hoop uit spreekt

dat we de banden met de VS weer kunnen herstellen, terwijl

de VS nu echt een onbetrouwbare partner is gebleken. Ik

vraag het kabinet hoe we nou op de hoogte blijven van wat

nodig is. En wat gaat Nederland bijdragen aan het opvullen

van het gat dat de Verenigde Staten nu achterlaat?

Voorzitter. Als het gaat om steun, wil ik benadrukken dat

het voor de Partij voor de Dieren belangrijk is dat we die

voorwaarden in acht nemen. Het mag uiteraard niet ten

koste gaan van sociale zekerheid en kwetsbare waarden als

klimaat en natuur. En als je daarbij niet ook durft te kijken

naar belastingverhogingen voor bijvoorbeeld de rijksten of

naar de winstbelasting of bankbelasting, creëer je echt je

eigen weerstand. Ik wil het kabinet met nadruk oproepen

om daarnaar te kijken, want veiligheid begint bij rechtvaardigheid.

Zij krijgt nr. 2207 (21501-20).

Voorzitter, dank u wel.

JA21De heer EerdmansJA21

En de laatste.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De laatste spreker van de zijde van de Kamer

is de heer Van Baarle van de fractie van DENK.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dank u wel, voorzitter. Allereerst zou ik graag een motie

willen indienen over het niet uitzenden van militairen. Ik

weet dat net een vergelijkbare motie is ingediend, maar ik

weet niet of ik me helemaal in de strekking kan vinden, dus

ik dien mijn eigen motie graag in.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-52

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er een Europese coalitie van landen is

ontstaan die onderzoekt onder welke omstandigheden er

een Europese troepenmacht in Oekraïne zou moeten worden gestationeerd;

overwegende dat uitzending van Nederlandse troepen in

een afschrikkings- of observatiemacht deze troepen het

directe risico laat lopen betrokken te raken bij een gewapend

conflict met Russische militairen;

verzoekt de regering om uit te sluiten dat Nederlandse

militairen zullen worden uitgezonden naar Oekraïne,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 2209 (21501-20).

DENKDe heer Van BaarleDENK

Voorzitter. Ik heb in mijn bijdrage gemarkeerd dat de verschrikkingen in Oekraïne niet de enige verschrikkingen zijn

die op dit moment plaatsvinden. Ik heb het gehad over de

afsluiting van humanitaire hulp in Gaza. Ik heb de regering

gevraagd daar tijdens de Europese top van 6 maart aandacht aan te geven, vandaar de volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de toegang tot Gaza van hulpgoederen

op dit moment wordt geblokkeerd door Israël;

overwegende dat dit de al schrijnende humanitaire positie

van de Palestijnen in Gaza verder verslechtert en dat deze

blokkade daarom per direct opgeheven moet worden;

van mening dat honger nooit ingezet mag worden als

wapen;

verzoekt de regering tijdens de Europese top van 6 maart

te bepleiten om maximale Europese druk uit te oefenen op

Israël om de blokkade van Gaza op te heffen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van Baarle en Dijk.

Zij krijgt nr. 2210 (21501-20).

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Ik schors tot 00.30 uur en dan gaan we luisteren

naar de minister-president. Nou, kort één vraag dan.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ja, het ging over de eerste motie. Dat is totale uitsluiting

dat er welk onderdeel dan ook, luchtmacht, landmacht of

marine, uitgezonden zal worden, ook op het moment dat

er een vredesakkoord ligt. Dus DENK zegt dat het daar op

geen enkele manier aan meedoet?

De voorzitterVoorzitter

Kort antwoord.

DENKDe heer Van BaarleDENK

De heer Omtzigt kent de geschiedenis van mijn politieke

partij. Wij stemmen vrijwel nooit voor deelname aan militaire missies. Dat hebben we slechts één keer in het bestaan

van onze politieke partij gedaan. Dus daar zijn wij altijd

uiterst terughoudend in. Twee. Ja, dat klopt. Wij vinden

niet dat Nederland in Oekraïne deel zou moeten nemen aan

een missie met Nederlandse militairen, omdat dit Nederlandse militairen onder een direct risico plaatst om in een

gewapend conflict met Russische militairen te komen. Dat

sluit niet uit dat wij zeggen dat we op een andere manier

zouden kunnen bijdragen om Oekraïne te helpen zichzelf

te laten verdedigen. Maar niet met Nederlandse militairen,

nee.

De voorzitterVoorzitter

Ik schors tot 00.30 uur. Dan gaan we luisteren naar de

minister-president.

De vergadering wordt van 0.17 uur tot 0.33 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen. Het woord is aan de minister-president. Ik hoop

dat hij er kort en puntig doorheen kan gaan. Het woord is

aan hem.

Minister SchoofMinister

Ik ga mijn best doen, voorzitter, want ook morgen is het

weer vroeg dag.

De heer Dijk had nog twee vragen aan mij gesteld. Daar wil

ik graag mee beginnen. Hij vroeg of de minister-president

bereid is om in het kader van het coalition of the willing

troepen in te zetten. Ik heb het vaker gezegd. In deze fase

is toezeggen van een daadwerkelijke militaire bijdrage aan

de veiligheidsgaranties nog niet aan de orde. Nederland

gaat welwillend het gesprek aan. Daarom zijn de militaire

planners nauw aangesloten bij de uitwerking van de plannen. Het besluit tot deelname is geen besluit dat lichtvaardig

wordt genomen. Vooropstaat dat we alle gebruikelijke

procedures doorlopen, zowel in de ministerraad als in het

parlement. Voor het overige verwijs ik naar het debat.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-53

De andere vraag was, als ik de heer Dijk mag … Citeren zal

niet helemaal lukken, want ik heb het hier niet staan. Hij

vroeg wat ik eigenlijk vind van de voorstellen van mevrouw

Von der Leyen. Mag ik de vraag zo interpreteren? Ik heb

eerder in het debat gezegd dat Nederland zich in die discussie constructief zal opstellen. Dat is het woord dat ik

gebruikte. Het zijn op dit moment nog contouren. Het was

een relatief korte brief. Als deze contouren verder worden

uitgewerkt in wetgevende voorstellen, zullen we die goed

bestuderen. Er zijn een aantal uitgangspunten die we aanhouden. Het is belangrijk dat de voorstellen voorzien in tijdelijkheid, gerichtheid en schuldhoudbaarheid. Van belang

blijft dat sterke defensiecapaciteit en gezonde overheidsfinanciën samengaan. Ook moeten ze tot doel hebben gezamenlijke aanbestedingen aan te jagen. Ze moeten openstaan voor samenwerking met niet-EU-landen en toegankelijk zijn voor ook kleinere bedrijven. Met die boodschap ga

ik morgen naar Brussel.

Dan de moties.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik stelde de vraag of de premier bereid is om richting de

Nederlandse bevolking een keer wat langer in het algemeen

stil te staan bij de keuzes die Nederland maakt. We zitten

op een wat lastig tijdstip. De suggestie is niet om dat vanuit

het Torentje te doen. Dat klinkt wel erg zwaar. De suggestie

is wel om dat echt een keer te doen, niet in een Kamerdebat

maar elders. Zou de premier daar positief op kunnen reageren?

Minister SchoofMinister

Ik zal kijken op welke manier ik dat ga doen. Vanuit het

Torentje kan het overigens echt niet meer. Dat wordt zwaar

verbouwd. Ik zal kijken op welke manier ik dat kan doen,

zonder dat dat nou meteen ... Laat ik zeggen dat ik op dit

moment niet meteen een tv-optreden van de minister-president over dit onderwerp voor mij zie, in een speciale uitzending. Ik zal kijken op welke manier ik dat kan doen.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dank. Het hoeft niet zó groot te zijn, maar ik denk wel dat

het belangrijk is, ook met de zorgen die de minister van

Buitenlandse Zaken hier uitte. Ik denk dat mensen willen

weten waar we nu naar kijken. Inderdaad, Rusland heeft

140 miljoen inwoners en de gezamenlijke landen van de

Unie en Groot-Brittannië zitten ver boven de 500 miljoen.

Ze zijn ook een stuk krachtiger. Dat is een zekere mate van

geruststelling. Maar wel moet de ernst van de situatie duidelijk gemaakt worden. Dat past bij het ambt. Ik wacht dus

met spanning af.

Minister SchoofMinister

Prima. Dan ga ik naar de moties. De motie op stuk nr. 2191

over niet onwelwillend reageren op de contouren van het

plan voor het herbewapenen van Europa: oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 2195 met betrekking tot de defensieuitgaven heeft veel overeenkomsten met de motie op stuk

nr. 2202 van de ChristenUnie. Daar kom ik zo nog even op

terug. Wat mij betreft oordeel Kamer, als ik de motie zo

mag uitleggen dat we eerst in kaart brengen wat verder

nodig is voor Defensie in de aanloop naar de NAVO-top en

dat we uw Kamer tijdig voor de NAVO-top informeren.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Yeşilgöz beaamt dat.

Minister SchoofMinister

Dank. De motie op stuk nr. 2196 over 3,5 miljard aan steun

aan Oekraïne verlengen: oordeel Kamer.

Dan de motie op stuk nr. 2197 over de inzet voor het behoud

van financiële discipline en tegen een verdere oploop van

de schulden. Vanzelfsprekend zijn wij voor financiële discipline, zeg ik tegen de heer Omtzigt. Het oplopen van de

schulden is ingewikkeld. Die lopen namelijk automatisch

op. Daar hebben we ook niet altijd invloed op. Maar we

hebben het volgens mij met elkaar over de schuldhoudbaarheid. Als de heer Omtzigt "met behoud van financiële discipline en schuldhoudbaarheid" in de motie had geschreven,

had ik 'm oordeel Kamer gegeven. Maar nu moet ik 'm

ontraden.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik bedoel dat de schuldquote niet toeneemt. Dat de absolute

schuld weleens toeneemt snap ik, want er worden weleens

tekorten gemaakt, maar dat is geen oplopen van de

schuldquote. Ik hoop dat de motie dan oordeel Kamer krijgt.

Minister SchoofMinister

Als dat hetzelfde is als schuldhoudbaarheid, dan zijn we

het eens. Ik weet niet zeker of dat iets anders is. Als het

schuldhoudbaarheid is, dan zou de motie oordeel Kamer

krijgen. Anders wordt de motie ontraden.

De voorzitterVoorzitter

Wat is het nu?

Minister SchoofMinister

Als het geen schuldhoudbaarheid is, dan wordt de motie

ontraden.

De voorzitterVoorzitter

Als, als, als.

Minister SchoofMinister

Als de motie blijft zoals die is, is die bij dezen nu door mij

ontraden.

De motie op stuk nr. 2201, over "voor investeringen in

Defensie niet bezuinigen op publieke voorzieningen": ontraden. Dat is niet in lijn met de hoofdlijnenafspraken, met

name met betrekking tot geen lastenverzwaring. Dat is om

niet vooruit te lopen op discussies die we nog met elkaar

hebben over de dekking voor Defensie en Oekraïne.

De motie op stuk nr. 2202 gaat over een langjarige financiële

strategie voor defensie-uitgaven. Dat betreft die overeenkomst met de VVD-motie. Als ik de motie zo mag lezen, is

het antwoord ook hetzelfde. In aanloop naar de NAVO-top

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-54

gaan we eerst kijken wat er verder nodig is voor Defensie.

Voor de NAVO-top zullen we uw Kamer informeren. In dat

geval krijgt deze motie oordeel Kamer.

zal er niet over gaan. Het staat niet op de agenda, want het

is iets voor de Raad Buitenlandse Zaken. Daarover spreken

we later vandaag in het commissiedebat Raad Buitenlandse

Zaken.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Bikker beaamt dat.

Minister SchoofMinister

Dan motie nummer op stuk nr. 2207, van de heer Eerdmans.

Die verzoekt Nederland niet te laten deelnemen aan ReArm,

met de mogelijkheid van een opt-out. Ontraden, met verwijzing naar het debat.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dan geef ik het woord aan de minister van Buitenlandse

Zaken.

Minister VeldkampMinister

Met het oog op de tijd ga ik er snel doorheen. Morgen ben

ik hier weer terug.

De voorzitterVoorzitter

Vandaag bent u weer terug.

Minister VeldkampMinister

Vandaag ben ik weer terug! Ja, zeker. En het is nog altijd

met plezier, voorzitter.

De motie op stuk nr. 2200, van de heer Dijk, over het in

eerste instantie betalen van nieuwe steun aan Oekraïne uit

bevroren Russische tegoeden: ontraden, met verwijzing

naar het debat. Zo werkt het ook niet. Dat is ook geen

betrouwbare bron voor bilaterale hulp.

De motie op stuk nr. 2203, van de heer Dekker, over contacten met Rusland stimuleren: ontraden, onder verwijzing

naar het debat. Overigens hebben wij wel nog steeds

diplomatieke betrekkingen met Rusland. We hebben er zelfs

een ambassadeur.

De motie op stuk nr. 2205, van de heer Dekker, over niet

akkoord gaan met de confiscatie van Russische tegoeden:

ontraden, onder verwijzing naar het debat.

De motie op stuk nr. 2206 betreft samenwerking met de VS

blijven zoeken. Ik heb uitgelegd dat dat de inzet is. Daarmee

krijgt de motie oordeel Kamer.

De motie nummer op stuk nr. 2208 van de heer Eerdmans

verzoekt "zich binnen de Raad actief te verzetten tegen de

invoering van handelstarieven tegen de VS". Die motie

ontraad ik onder verwijzing naar wat ik eerder deze week

heb uitgelegd in de Kamer. We gaan als EU inzetten op

robuust, proportioneel en de-escalerend reageren op

tarieven.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Het woord is aan de minister van Defensie.

Minister BrekelmansMinister

Dank, voorzitter. De eerste motie op stuk nr. 2190 ontraad

ik. Ik heb daarvoor drie redenen. De eerste is dat we het

stopzetten van de inlichtingensamenwerking door de VS

zeker niet als een gegeven moeten beschouwen, maar juist

als een aanmoediging om erop aan te dringen dat die zo

snel mogelijk wordt hervat. De tweede is dat "binnen een

week informeren" praktisch niet haalbaar is. Ten derde vind

ik dat we de komende tijd moeten kijken welke gaten de VS

precies laten vallen en hoe wij daar vervolgens op zouden

moeten reageren. Ik zou daarom niet willen zeggen: we

gaan nu één spoedpakket maken en dat presenteren. We

moeten komende tijd kijken welke gaten er vallen en hoe

we die het beste kunnen opvullen. Vanwege deze drie

redenen ontraad ik deze motie.

De motie op stuk nr. 2192 ontraad ik ook, maar dan omdat

we al een visie op de krijgsmacht hebben, namelijk de

Defensienota. We hebben verder ook al een nationale veiligheidsstrategie. Alle aandacht is er nu juist op gericht om

de elementen daaruit verder uit te werken. We komen op

korte termijn met een visie op de defensie-industrie. De

staatssecretaris komt verder met een visie op het opschalen

van de aantallen medewerkers. Daar is de aandacht op

gericht en dus niet op het herzien van deze strategie, iets

wat overigens ook heel veel werk met zich mee zou brengen.

Dan de motie op stuk nr. 2193. Die ontraad ik ook. We

moeten er juist voor zorgen dat we er binnen de NAVO voor

zorgen dat we alle kritieke capaciteiten op orde houden.

We moeten nu geen aparte analyse gaan maken van wat

we in Europees verband gaan doen.

De motie op stuk nr. 2194 ontraad ik onder verwijzing naar

het debat. Ik heb eerder gezegd dat we bezig zijn met

plannen om die mogelijke vredes- dan wel afschrikkingsmacht vorm te geven en niet om daar nu een aparte luchtverdedigingszone op te zetten. Dat is een idee, een initiatief,

uit het verleden, zou je kunnen zeggen.

De motie op stuk nr. 2198 geef ik oordeel Kamer, maar wel

heel nadrukkelijk onder de voorwaarde dat ik het eerste

deel van het dictum mag lezen zoals ik in het debat toelichtte, namelijk dat wij vinden dat de huidige wet al voldoende grondslag biedt. Op basis daarvan kunnen we

beleidsregels stellen om samen te werken met de private

sector. Dat gaan we dus ook niet veranderen. Ik heb wel

tegen de heer Omtzigt gezegd dat we bij de herziening van

de Wiv gaan kijken hoe we het op een goede manier kunnen

verankeren. Als ik 'm zo mag lezen, geef ik 'm oordeel

Kamer. Als de heer Omtzigt dat niet akkoord vindt, ontraad

ik 'm.

De laatste motie is de motie op stuk nr. 2210 van de heer

Van Baarle. Het oordeel is ontraden, want de Europese Raad

NSCDe heer OmtzigtNSC

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-55

Er staat echt: het CTIVD-advies over te nemen. Dat betekent

inderdaad een wettelijke verandering. Zo moet het ook

gelezen worden. Er staat geen termijn bij, dus dat hoeft niet

morgen te gebeuren. Ik dacht ook begrepen te hebben dat

dat bij de herziening veranderd zou worden. Anders staat

er namelijk helemaal niks.

De voorzitterVoorzitter

Oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 2199.

Minister BrekelmansMinister

De motie op stuk nr. 2199 geef ik oordeel Kamer, want ...

Nou, oordeel Kamer.

De voorzitterVoorzitter

Prima.

Minister BrekelmansMinister

De motie op stuk nr. 2204 ontraad ik onder verwijzing naar

het debat.

De motie op stuk nr. 2209 ontraad ik ook, ook weer onder

verwijzing naar het debat.

De voorzitterVoorzitter

Hartstikke goed. Tot zover dit debat. Dank aan de drie

bewindspersonen dat zij vanavond bij ons waren.

De beraadslaging wordt gesloten.

De voorzitterVoorzitter

Straks om 10.15 uur gaan wij stemmen over deze moties.

Dat doen wij straks om 10.15 uur. Thank you so much, chief

of affairs of Ukraine. Thank you so much for being with us

today and following this debate. Ik sluit de vergadering.

Minister BrekelmansMinister

De heer Omtzigt weet ook dat de herziening van de Wiv

nog enige tijd kost. Het is niet zo dat die wetgeving dit jaar

al volledig veranderd is. Dat is een langer traject. Ik heb

eerder gezegd: op basis van de huidige wetgeving gaan wij

door, want wij denken dat er voldoende juridische grondslag is op basis van beleidsregels. Maar in het traject van

de herziening van de Wiv nemen we dit vraagstuk mee. Als

ik de motie zo mag lezen, dan geef ik 'm oordeel Kamer.

Als de heer Omtzigt zegt dat ik nu met een andere wettelijke

verankering moet komen dan er op dit moment is, los van

de herziening van de Wiv, dan ontraad ik 'm.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Maar dat betekent ook dat die wettelijke verankering in de

Wiv in dat traject veranderd wordt, dus dat dat advies

overgenomen wordt en in dat traject meegenomen wordt.

Minister BrekelmansMinister

We nemen het mee, maar ik loop niet vooruit op hoe we

dat gaan doen. Er vindt namelijk een hele wetsherziening

plaats. Daarin nemen we dit aspect mee om ervoor te zorgen dat het goed wettelijk verankerd is. Maar ik ga er hier

niet op vooruitlopen of we letterlijk overnemen wat de

CTIVD nu zegt. Het gaat mee in die herziening van de Wiv.

De voorzitterVoorzitter

En dus?

Minister BrekelmansMinister

Als ik de motie mag lezen zoals ik 'm nu toelicht, dan geef

ik 'm oordeel Kamer. Als de heer Omtzigt zegt dat we letterlijk, precies moeten overnemen wat de CTIVD zegt, dan

ontraad ik 'm.

NSCDe heer OmtzigtNSC

De CTIVD geeft niet onmiddellijk aan hoe het precies

gebeuren moet, maar wel dat de beleidsregels op zich niet

voldoende zijn. Dat is de interpretatie die ik eraan geef: dat

daar wel opvolging aan gegeven moet worden. Hoe precies,

dat hangt even van de regering af.

Minister BrekelmansMinister

We zorgen voor een passende wettelijke verankering in de

herziening van de Wiv. Daar nemen we dit in mee.

De voorzitterVoorzitter

En dus?

Minister BrekelmansMinister

Als ik 'm zo mag lezen, geef ik 'm oordeel Kamer.

Staat van de oorlog in Europa en

ingelaste buitengewone Europese top van

6 maart 2025

5 maart 2025

TK 59

59-8-56