Initiatief
Staat van de oorlog in Europa en ingelaste buitengewone Europese top van 6 maart 2025
Debat over de staat van de oorlog in Europa en over de ingelaste buitengewone Europese top van 6 maart 2025
AI-samenvatting
Samenvatting
In het debat werden Palestina en Israël ter sprake gebracht door DENK en Partij voor de Dieren. DENK-fractievoorzitter Van Baarle stelde dat sinds zondag de humanitaire hulp naar Gaza door Israël is afgesloten en karakteriseerde dit als een oorlogsmisdaad waarbij honger als wapen wordt ingezet. Hij riep de regering op dit onderwerp tijdens de Europese Raad van 6 maart aan de orde te stellen. Partij voor de Dieren-fractievertegenwoordigster Mevrouw Teunissen betoogde dat westerse landen die zich op internationaal recht beroepen voor Oekraïne, hetzelfde recht moeten toepassen op Israël en oorlogsmisdadiger Netanyahu moeten veroordelen, vergelijkbaar met Poetin.
Van Baarle diende een motie in (nr. 2210) waarin hij de regering verzocht tijdens de Europese top maximale Europese druk uit te oefenen op Israël om de blokkade van Gaza op te heffen, stellende dat honger nooit als wapen mag worden ingezet. De motie werd mede ingediend door SP-fractievoorzitter Dijk. Er was geen directe reactie van het kabinet op deze specifieke punten opgenomen in het debatverslag.
AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.
Aanwezig
Sprekers · 19















Beloften
Toezeggingen
- Afgedaan voor 17 maart 2025
De minister-president zegt toe de Kamer een analyse te sturen, waarin wordt ingegaan op de voor- en nadelen van gezamenlijke schulduitgifte voor extra defensie-uitgaven.
Schoof, H.W.M. · Minister-president, minister van Algemene Zaken
Behandeld
Besproken in dit debat
Document
Verslag
19 sprekers · 427 bijdragen
Staat van de oorlog in Europa en ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
Staat van de oorlog in Europa en ingelaste buitengewone
Europese top van 6 maart 2025
Aan de orde is het debat over de staat van de oorlog in
Europa en de ingelaste buitengewone Europese top van 6
maart 2025.
Ik heropen. Aan de orde is het debat over de staat van
Europa en over de ingelaste buitengewone Europese top
van 6 maart; dat is morgen. Een hartelijk woord van welkom
aan de minister-president, de minister van Defensie en de
minister van Buitenlandse Zaken. A special word of welcome to the chargé d'affaires from Ukraine, mister Anatolii
Solovei; good to see you again. You're here every two
weeks and you're welcome as always.
Ik geef het woord als eerste graag aan de heer Jetten van
de fractie van D66. Hij heeft zoals iedereen vier minuten
spreektijd. Het woord is aan hem.
De heer JettenD66Voorzitter. Terwijl de troepen van Poetin dag en nacht
Oekraïne aanvallen, stopt de Amerikaanse president met
het leveren van wapens en het delen van satellietbeelden.
Daarmee zet hij de veiligheid van miljoenen mensen in
Oekraïne, Europa en Nederland op het spel. De komende
weken zijn allesbepalend voor onze vrijheid, veiligheid en
welvaart. De vraag is: laten we ons dan intimideren door
Poetin en Trump of nemen we het heft in eigen handen?
Deze tijd vraagt om leiderschap. Het is goed dat de premier
aanwezig is bij top na top, maar het is niet goed als hij
aankomt met lege handen en terugkomt zonder iets concreets toe te zeggen. Andere leiders zijn luid en duidelijk:
Noorwegen, Spanje, het VK, Zweden, Finland, Denemarken,
Estland, Canada en Ierland geven Oekraïne nieuwe steun.
Het is dus hoog tijd dat ook Nederland meer doet, want
Trump en Poetin wachten niet op het kabinet. Die afwachtende houding is ook onnodig, want een grote meerderheid
van de Tweede Kamer en 70% van de Nederlanders wil
meer Oekraïnesteun en meer Europese defensie. Daarom
vraag ik de minister-president: steunt hij ReArm Europe om
te investeren in Europese defensie? Sluit Nederland zich
aan bij coalition of the willing voor een mogelijke vredesmacht? En staat Nederland zonder taboes open voor de
Europese actie die nu nodig is?
Dat gaat verder dan alleen wapens. Tijdens mijn bezoek
aan Oekraïne kreeg ik tientallen suggesties voor hoe we
direct kunnen helpen, zoals met een betere bloedbank of
meer medische hulpmiddelen. Eigenlijk kan elke minister
van dit kabinet het verschil maken. Ik zal een overzicht met
echt tientallen concrete acties aan u overhandigen.
Voor D66 is de koers helder. Een sterk Europa is juist nu in
het belang van Nederland. Laten we daarom snel fors meer
investeren in onze defensie. Dat biedt niet alleen meer veiligheid, maar ook meer banen, meer innovatie bij onze
bedrijven en meer welvaart voor Nederlanders. Die toekomst van Europa wordt nu en in de komende weken
bepaald, niet alleen militair, maar ook politiek en economisch.
Dat vraagt dus ook om een andere Europakoers van het
kabinet. Niet minder, maar juist meer internationale
samenwerking. Niet minder, maar meer vrije handel, zodat
Nederlandse bedrijven geld kunnen verdienen. Niet minder,
maar meer serieus klimaatbeleid, zodat we onafhankelijk
zijn in onze energievoorziening. En niet krenterig doen over
de Europese begroting, maar zorgen voor een sterk Europa.
Graag een reactie van de premier op de inzet van dit kabinet
in Europa, want het hoofdlijnenakkoord is hopeloos achterhaald.
Voorzitter. De afgelopen weken werd duidelijk — ik zei het
net ook al — dat een grote meerderheid van de Nederlanders en een grote meerderheid van deze Tweede Kamer
meer steun wil voor Oekraïne en voor een sterke Europese
defensie. Deze Kamer gaf de premier nog geen twee weken
geleden een ruim mandaat tot actie. En toch zien we een
kabinet dat op eieren loopt. Heel veel Nederlanders vragen
zich af: hoe kan dat? De olifant in de Kamer zit daar: Geert
Wilders. Wil het kabinet echt iets betekenen, laat dan niet
Wilders of de BBB het tempo bepalen, want we hebben
geen tijd te verliezen. Ga concreet aan de slag met de historische opdracht die nu op u als kabinet rust. De Kamer
en het land zijn verenigd, dus doe wat nodig is.
Dank u wel.
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Timmermans van de fractie GroenLinks-Partij van de Arbeid.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdADank u wel, voorzitter. Op dit moment zijn er heel veel
mensen in ons land en in heel Europa die zich heel veel
zorgen maken over de veiligheidssituatie. Ik zeg u ook
vanuit mijn persoonlijke ervaring dat ik mij in alle jaren dat
ik al werk, nog nooit zoveel zorgen heb gemaakt over onze
veiligheid als nu. Ik vind dat we een collectieve verantwoordelijkheid hebben om dat probleem te adresseren en ervoor
te zorgen dat onze veiligheid beter gegarandeerd wordt,
dat we de maatregelen nemen die nodig zijn om ervoor te
zorgen dat Nederlanders en andere Europeanen weten dat
ze niet bedreigd worden door een agressieve Poetin.
Dat begint met meer steun voor Oekraïne. Meer steun voor
Oekraïne, nu. Ik roep het kabinet op, want u heeft een ruim
mandaat van deze Kamer, zoals de heer Jetten terecht zegt,
om naar voren te stappen. Volg het voorbeeld van de landen
die de heer Jetten net opnoemde en doe meer dan wat u
tot nu toe hebt gedaan. Uw woorden zijn goed, nu nog uw
daden.
Ik voel me vandaag geroepen om hier niet partijpolitiek te
gaan scherpslijpen. Daarvoor is de situatie te ernstig. Ik wil
mijn best doen om namens GroenLinks-Partij van de Arbeid
u ook te steunen in de stappen die u nu zult moeten nemen.
Het is toch onvoorstelbaar dat een Amerikaanse president
zomaar besluit, van de ene op de andere dag, geen inlichtingen meer te delen met Oekraïne? Onvoorstelbaar, want
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-1
dat heeft onmiddellijk effect. Als je zegt: we stoppen met
wapenleveranties, dan duurt het nog even voordat dat echt
effect heeft. Maar stoppen met inlichtingen delen betekent
dat de Russen nog veel meer ongestraft steden kunnen
bereiken met hun aanvallen, nog veel meer ongestraft
aanvallen kunnen uitvoeren op delen van het front, zonder
dat Oekraïne enige waarschuwing of voldoende waarschuwing krijgt. Direct hulp aan Poetin is dit, ik kan het niet
anders omschrijven. En dat betekent dat onze verantwoordelijkheid iedere dag nog groter wordt.
Het feit dat de Amerikaanse president bereid is om een
handelsoorlog, want dat is het, te beginnen met de
belangrijkste bondgenoot die ze hebben, namelijk Canada,
om dat land op de knieën te dwingen, is genoeg aanwijzing
voor wat het voor Europa kan betekenen. Als hij bereid is
dat tegen Canada te doen, wat is hij dan bereid te doen
tegen Europa? Dus op dit moment is Europese samenwerking geen luxe meer, maar een verplichting voor ons allemaal. Op dit moment hoop ik dat we van het kabinet kunnen
verwachten dat het met een duidelijke boodschap naar de
Europese top gaat en zegt: wij weten dat we collectief meer
zullen moeten doen; mevrouw Von der Leyen, dat deel van
uw plan bevalt ons en dat deel niet. Ik roep de ministerpresident op om daar vanavond helder over te zijn, zodat
we precies weten met welke boodschap u namens ons naar
Brussel gaat.
Het is ook belangrijk dat we zo snel mogelijk weten wat u
van plan bent met onze defensie. GroenLinks-Partij van de
Arbeid staat namelijk klaar om ook meer geld ter beschikking te stellen voor onze defensie-inspanningen. Daar zijn
wij toe bereid. Alles wat nodig is, zullen we steunen. Maar
daar is wel een plan voor nodig, zodat we weten waar het
aan wordt uitgegeven, waar de gaten zijn die we moeten
vullen en hoe we dat gaan doen, ook op personeelsgebied.
Ik moet zeggen dat de minister op dat punt wel duidelijk is
geweest, maar we hebben wel behoefte aan een plan. Extra
middelen voor Oekraïne zijn nu dringend nodig. Dat kan
niet wachten op de Voorjaarsnota. Dat zal veel sneller
moeten gebeuren.
Ook moeten we nadenken over industriebeleid dat ertoe
leidt dat we boven de nationale grenzen in Europa nieuwe
defensie-industrieën opbouwen waar we onderdeel van
zijn. De staat moet daar een vinger in de pap hebben, zoals
dat in Amerika ook het geval is. Dat is namelijk de enige
manier waarop je met investeringen niet alleen de defensieindustrie rijker maakt, maar ook de beste producten voor
de laagste prijzen voor je krijgsmacht krijgt. Daar mag de
staat best op sturen. Dat gebeurt elders ook. Maar dat begint
ook met een echte interne markt voor defensie; die is er
ook nog steeds niet. Die combinatie zou ik zeer willen
bepleiten.
Voorzitter. Tot slot. Als het meneer Merz lukt zelfs zonder
regering een enorme stap voorwaarts te maken en honderden miljarden extra bereid te stellen voor infrastructuurverbetering, defensie et cetera, zonder dat hij al kanselier is
en hij met een partner zegt "dit moeten we doen; dit is het
echt invullen van Zeitenwende", als hij dat kan zonder
kabinet, dan moet u dat met een kabinet en met een coalitie
die de meerderheid in deze Kamer heeft ook kunnen. Dat
verwacht ik van onze minister-president.
Dank, voorzitter.
Er zijn zes interrupties in de termijn van de Kamer.
De heer DijkSPIk heb de heer Jetten net een verhaal horen houden. De
heer Timmermans herhaalt dit verhaal over dat dit kabinet
weinig visie heeft op hoe het naar zo'n Europese top gaat.
Dan hoor ik zowel de heer Jetten als de heer Timmermans
zeggen: wij zijn bereid om nog meer geld uit te gaan geven
aan defensie. Maar, meneer Timmermans, hier zit ook een
kabinet dat onze sociale zekerheid, onze zorg en onze
woningbouw aan het uitkleden is. Waarom hoor ik in uw
verhaal nu niet terug dat PvdA-GroenLinks zegt "wij zijn
enkel en alleen voor meer uitgaven aan defensie als dat
nooit en te nimmer ten koste gaat van zekerheid in ons
eigen land"?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAMorgen vindt er in deze Kamer een debat plaats over onder
andere ons voorstel om juist iets te doen aan de hoge kosten voor mensen die die niet meer kunnen betalen. Daar
trekken wij 4,7 miljard voor uit. Daar gaat collega Dijk ook
over in discussie. Maar juist daarom zeggen we: gebruik
dit moment om eurobonds toe te staan; gebruik dit moment
om gezamenlijke Europese leningen af te sluiten. In Amerika
is namelijk sprake van economische krimp. De dollar staat
onder druk. Als je nu een gemeenschappelijk Europees
instrument voorstelt — ik heb dat eerder meegemaakt, bij
corona — dan wordt daar massaal op ingetekend. Dat is
hartstikke goed voor de publieke financiering. Dan hoef je
inderdaad niet te doen wat Rutte vraagt, namelijk bezuinigen op sociale zekerheid, zorg en onderwijs om je defensieinspanning te financieren. Ik zeg dus inderdaad heel duidelijk tegen de heer Dijk: wij zijn niet voor bezuinigingen op
zaken die noodzakelijk zijn; daar moet meer aan worden
uitgegeven. Defensie mag niet ten koste gaan van sociale
zekerheid, zorg en onderwijs. Ik zeg het ook omdat als je
daarop zou bezuinigen, je de toch al broze weerbaarheid
in onze samenleving ondermijnt, en dan doe je Poetin weer
een plezier. Dat is het allerlaatste wat we ons kunnen permitteren.
De heer DijkSPIk wil dit graag horen, ook van een aantal andere partijen
die de motie van de SP van twee weken geleden hebben
gesteund om hoge defensie-uitgaven niet ten koste te laten
gaan van boodschappenprijzen, lonen, woningbouw, zorg
en onderwijs, omdat het kabinet die motie afraadde. Dus
als ik dan hier de heer Jetten en meneer Timmermans hoor
zeggen dat we meer uit moeten gaan geven aan defensie,
dan is daar nog wel een dingetje met het kabinet te
beslechten. Ik roep u op om dat te blijven doen.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdANou, daar kan de heer Dijk op rekenen. Ik hoop dat mijn
antwoord voor hem voldoende duidelijk is geweest.
De heer Diederik van DijkSGPIk hoor de heer Timmermans een aantal heel behartigenswaardige woorden zeggen over het versterken van defensie,
ook Europa-breed. Het is heel erg goed om te werken aan
conventionele afschrikking. Maar ik ben benieuwd — ik
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-2
vraag dit juist omdat we weg willen blijven van partijpolitiek
et cetera, maar ook met het oog op de ervaring van de heer
Timmermans — naar nucleaire afschrikking. Hoe past die
in het verhaal van de heer Timmermans? Heeft u daar een
reflectie op?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdALaat ik beginnen met de opmerking dat de enige manier
om ervoor te zorgen dat Poetin geen militaire bedreiging
blijft, is dat wij laten zien dat wij iedere vorm van escalatie
kunnen domineren. Dus wat hij ook doet, wij kunnen meer.
Dat is het enige wat werkt. En uiteindelijk kom je dan uit bij
een mogelijke nucleaire dreiging. In het geval — je moet
tegenwoordig overal rekening mee houden — dat we niet
meer onder de Amerikaanse nucleaire paraplu zouden vallen, zullen we ons ook moeten verhouden tot de vraag of
er een alternatief voor aanwezig is. Twee Europese machten
die lid zijn van de P5, de permanente leden van de Veiligheidsraad, beschikken over kernwapens. Maar die kernwapens zijn, in het geval van de Britten, bijna niet in te zetten
zonder Amerikaanse steun. Het Franse kernwapen is geheel
zelfstandig, maar De Fransen hebben bijna geen, heel weinig, tactische kernwapens; alleen de Amerikanen hebben
er daar veel van. Het Franse kernwapen is dus beperkt in
omvang. Daarvan kan je niet zomaar zeggen: dat kan voor
heel Europa dienen. Bovendien vinden wij als Nederlanders
altijd dat recht voor macht moet gaan. We zijn ook nog
gehouden aan het non-proliferatieverdrag. Het is dus een
razend ingewikkeld onderwerp, maar we zullen er niet aan
ontkomen. Dit zijn tektonische veranderingen. We moeten
de moed hebben om alle zekerheden die we altijd hebben
gehad tegen het licht te houden. We hoeven ze niet ter
discussie te stellen, maar we moeten ze wel tegen het licht
houden. Dan zullen we ook moeten komen te praten over
welke vorm van nucleaire bescherming er is. En misschien
zijn de Amerikanen wel bereid om nog steeds garanties te
geven. Dat zou uiteraard mijn voorkeur hebben; proliferatie
is een hele slechte zaak. Maar als dat niet zo is, moeten
Europese landen ook op een andere manier aan hun
belangen gaan denken.
De heer Diederik van DijkSGPHeel kort, want de heer Timmermans heeft heel veel gezegd.
Dank voor het antwoord. Razend ingewikkeld, inderdaad.
Er wordt voor zover we weten wel enigszins gepraat over
de vraag hoe dit op een verstandige manier verder kan
worden geholpen, zonder dat je in allerlei dramatische of
grote woorden terechtkomt. Hoe zou deze discussie op
Europees niveau het beste kunnen worden opgepakt?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAIk denk persoonlijk dat we moeten denken in nieuwe
structuren. Nieuwe tijden vragen altijd om nieuwe structuren of om hervorming van bestaande structuren. Ik denk
dat we echt alleen vooruit kunnen komen met de veiligheid
in Europa als alle Europese landen erbij betrokken zijn.
Zonder het Verenigd Koninkrijk zie ik dit dus niet fatsoenlijk
gebeuren. Ik zeg u ook: zonder Turkije ook niet. Ik denk ook
dat je moet denken aan de Canadezen, die zich er heel erg
betrokken bij voelen, en misschien zelfs aan Australië en
Nieuw-Zeeland, die ook nog een link hebben met ons. Soms
word ik verrast. Zuid-Korea heeft nu bijvoorbeeld weer een
extra hulppakket, ook militair, voor Oekraïne ter beschikking
gesteld. Ook daar zijn misschien samenwerkingsvormen
mogelijk. We zullen onze verbeeldingskracht en onze
denkkracht dus moeten inzetten om passende structuren
bij de nieuwe uitdagingen te vinden.
De heer DekkerFVDEen lange tijd geleden was ik een fan van de linkervleugel
van de Partij van de Arbeid en GroenLinks ...
De heer TimmermansGroenLinks-PvdANou, er is veel gebeurd, sindsdien!
De heer DekkerFVDDe PSP was dat. Wat mij verbaast, is dat in die tijd praten
over de wapenindustrie een vies woord was en oorlogsretoriek uit den boze was, maar ik daar nu helemaal niks meer
van herken. Is de heer Timmermans er niet in geïnteresseerd om ook te kijken naar vredesmogelijkheden in een
dialoog met Rusland?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAIk ben altijd in voor vrede, maar wel alleen een rechtvaardige vrede. De agenda van Poetin is duidelijk. Hij is daar
ook expliciet over geweest, in allerlei openbare uitlatingen.
Hij wil Oekraïne van de kaart vegen. Hij vindt dat Oekraïne
geen bestaansrecht heeft. Zolang hij niet gestopt wordt, zal
hij met die agenda doorgaan. Ik word onpasselijk van het
valse frame dat de Russen vrede zouden willen. De Russen
willen helemaal geen vrede. Zij willen Oekraïne bezetten
en Oekraïne van de kaart vegen. Het feit dat Oekraïense
kinderen massaal bij hun ouders worden weggehaald en
ontvoerd worden om vervolgens gerussificeerd te worden,
zou al signaal genoeg moeten zijn. Stel je voor dat FDR in
'42 tegen Churchill had gezegd: ik wil je alleen maar steunen
als je eerst met Hitler om de tafel gaat zitten om over vrede
te praten. Dat zouden we ook volstrekt onaanvaardbaar
hebben gevonden, en de vergelijking is niet eens zo vreemd.
De heer DekkerFVDIk herken hier toch heel veel koudeoorlogretoriek in, terwijl
ik denk dat de situatie echt veranderd is. Zeker nu de Verenigde Staten een ander pad hebben gekozen is het toch
ook alleen maar rationeel om te kijken of er geen alternatieve routes beschikbaar zijn?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAMisschien is voor u, vanuit uw gedachtewereld, vanuit uw
ideologie, een Europa dat bestuurd wordt door autocraten
een droombeeld. Ik ben voor een Europa dat democratisch
bestuurd wordt, waar recht voor macht blijft gaan. Het is
duidelijk is dat mensen als Poetin, maar ook Trump, Xi
Jinping en anderen, één ding gemeen hebben, en dat is
dat macht altijd voor recht moet gaan. Dat kan voor ons
nooit een aanvaardbare oplossing zijn. Want dan wordt
ieder buurland dat groter en machtiger is dan jij een
potentiële bedreiging. Dat is de wereld waarin u gelooft en
waar ik niet in geloof. Wij zijn te sterk en we zijn potentieel
verenigd genoeg. We hebben als Europese Unie een economie die elf keer die van Rusland is. We hebben bij elkaar
twee keer zoveel strijdkrachten. Wij hoeven ons niet door
Rusland de les te laten lezen. Poetin kan morgen de oorlog
beëindigen door zijn troepen op te pakken en terug te gaan
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-3
naar Rusland. Dat is de rechtvaardige vrede en dan hebben
we morgen al vrede. Misschien moet u uw Russische
vrienden dat eens vertellen: "Ga terug naar Rusland; dan
is er morgen vrede."
Europa dat kan, maar dat zou veel moeizamer zijn en veel
langer duren dan wanneer het ons zou lukken om de Amerikanen weer goed aan boord te krijgen.
De heer DekkerFVDMisschien nog één vraag: uiteindelijk kan recht toch nooit
zonder macht gehandhaafd worden?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAZeker, en daarom moeten we als Europeanen die macht
ook collectief organiseren. Dat kunnen we heel goed.
De heer BontenbalCDAIk denk dat collega Timmermans zijn betoog begon met
iets wat we denk ik allemaal, of de meeste partijen hier,
voelen. In zo'n debat als vandaag wil je eigenlijk niet te veel
politiek bedrijven. Er speelt natuurlijk wel het aspect
"draagvlak in de coalitie". U heeft eerder bij Buitenhof
gezegd dat de steun voor Oekraïne toch de hoeksteen is
van dit kabinetsbeleid, maar dat die maar twee smaken
kent: of je steunt het als hele coalitie, of er moet een nieuw
kabinet komen. Dacht u toen aan het hele pakket, de financiële middelen, of ging dat echt over het zenden van troepen, een vredesmacht? Ik denk dat dat wel een verschil is.
In het laatste geval zou je ook artikel 100 moeten bespreken
enzovoorts.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAIk denk dat de heer Bontenbal dat scherp ziet. GroenLinks-
Partij van de Arbeid is bereid om extra financiële hulp te
steunen op dit moment, extra materiële hulp op dit moment.
Daar wil ik niet de eis aan koppelen dat dat ook door de
hele coalitie zou moeten worden gesteund. Ik hou echter
staande: ik kan mij niet voorstellen dat deze Kamer zou
besluiten tot een uitzending van Nederlandse militairen
naar een oorlogsgebied zonder dat dit wordt gedragen door
alle partijen die deel uitmaken van de coalitie.
Dank u wel. Er is op de valreep nog een interruptie van de
heer Wilders.
De heer WildersPVVAls PVV steunen wij in ieder geval geen boots on the
ground. Dat heb ik gezegd en dat houd ik vol. Maar ik had
een andere vraag aan de heer Timmermans. Denkt de heer
Timmermans dat een vrede tussen de Oekraïne en Rusland
mogelijk is zonder de Verenigde Staten?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAJa, dat is mogelijk, maar dat zal dan wel veel te lang duren.
Ik heb veel liever de Verenigde Staten aan boord. Ik zie ook
Europese leiders hun uiterste best doen om te trachten de
Verenigde Staten op andere gedachten te brengen. Het is
immers niet Europa dat met de rug naar de Verenigde Staten is gaan staan; het is Trump die met zijn rug naar Europa
is gaan staan. Dat is een situatie waarmee we hebben te
dealen. Het zou kunnen betekenen dat Europa dit zelf zou
moeten oppakken en oplossen. Ik ben ervan overtuigd dat
De heer WildersPVVIk denk dat dat niet zou lukken, nog los van de vraag of we
het wenselijk vinden of niet. Ik zie het de strijdende partijen
niet meteen doen. Ik zie Poetin ook niet met behulp van
Europa aan tafel gaan. Maar ik zie wel — beter iets dan niets
— dat Poetin en Trump bereid zijn om met elkaar aan tafel
te gaan, het liefst natuurlijk met de Oekraïne, Europa, noem
maar op. Als u dat met mij deelt, in ieder geval dat er op
korte termijn geen alternatief is, zouden we ons dan niet
juist enorm moeten inspannen om, wat we ook vinden van
wat er is gebeurd in dat Oval Office, ervoor te zorgen dat
die partijen bij elkaar komen, dat Zelensky en Trump hun
strijdbijl begraven? We hebben het gisteren al een beetje
gezien bij de State of the Union. Vandaag zei hij, wat u zelf
al noemde, dat intelligence niet meer wordt gedeeld. Het
loopt dus nog niet zoals het zou moeten. Zouden we niet
juist in plaats van kritiek hebben, wat altijd mag, moeten
kijken of die partijen weer aan tafel kunnen komen en
gezamenlijk die onderhandelingen met Poetin kunnen
voeren? Dat is nu namelijk de enige manier om vrede te
krijgen die ook direct het veiligheidsbelang van Europa
raakt.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAIk heb altijd moeite met de manier waarop de heer Wilders
zo veel begrip toont voor de Amerikaanse president, die
voortdurend probeert een president die al drie jaar vecht
voor het overleven van z'n land te chanteren. Daar komt
het namelijk op neer. Hij moet op de knieën. Hij moet
gedwongen worden. Hij moet toegeven, zonder dat die
president ook maar enige garantie krijgt dat ook op hem
wordt gelet. Bovendien is er nog nooit een woord van kritiek
op Poetin geuit door Trump in de afgelopen weken, terwijl
er — ik hoef de heer Wilders er niet aan herinneren, want
dat vindt hij zelf ook — maar één schuldige is aan deze
oorlog en dat is Poetin. Ik vind het dus nog veel erger als
er door de ideologie van de heer Poetin en de heer Trump,
die de heer Wilders tot voor kort ook deelde, een oneerlijke
vrede wordt opgelegd aan een democratisch Europees land,
wat vervolgens weer leidt tot een nieuw conflict binnen
afzienbare tijd. Dat is voor onze veiligheid veel erger dan
dat wij de Oekraïners in staat stellen zich beter te verdedigen. In mijn eerste antwoord op de vraag van de heer Wilders had ik nog moeten zeggen dat we nu Oekraïne zo
moeten versterken dat het kan doorvechten. Ik geef u één
ding. U weet dat ik Rusland al meer dan 30 jaar op de voet
volg. Het gaat niet goed daar. De lifeline voor Poetin is
Trump. Dat ik dit ooit zou moeten zeggen in deze Kamer is
onvoorstelbaar. Trump biedt Poetin een lifeline op het
moment dat Poetin juist nog harder aangepakt zou moeten
worden. Poetin verstaat alleen maar de taal van de macht,
helaas. Die macht moeten we Oekraïne geven. We moeten
Oekraïne nu niet verzwakken en onder onaanvaardbare
voorwaarden aan een onderhandelingstafel dwingen waar
Poetin en Trump zeggen: op je knieën.
De heer WildersPVVDoorvechten is mooi, maar vrede is beter. Ik heb liever dat
men vrede sluit dan dat men doorvecht. Wat u ook van de
heer Trump vindt — ik zit hem in dit verband helemaal niet
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-4
op te hemelen — als hij met een onderhandelingspartner
aan tafel wil, dan heeft hij daarvoor zijn strategie. Er is geen
alternatief. Het alternatief is wat u zegt: maak ze militair
nog sterker en zorg dat ze raketten nog verder Rusland in
kunnen sturen. Dat heeft u laatst bij Nieuwsuur gezegd. Dat
mag van mij allemaal. Maar u bent het toch met me eens
dat het beter zou zijn als de gewelddadigheden zouden
stoppen en er vrede komt? Die vrede, meneer Timmermans,
kan op dit moment niet anders dan via Trump, Poetin en
Zelensky. Die drie mensen …
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAVoorzitter.
De heer WildersPVVMisschien mag ik mijn zin even afmaken.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdANatuurlijk.
De heer WildersPVVDie drie mensen moeten met elkaar aan tafel zitten en die
moeten zaken gaan doen. Dan helpt het niet om elkaar voor
zwartepiet uit te maken, allemaal niet, van geen enkele kant,
van geen enkele richting. Mijn vraag aan u zou dus zijn:
zouden we het kabinet niet moeten oproepen om er in
internationaal verband vooral ook voor te zorgen dat de
band tussen Zelensky en Trump beter wordt, zodat ze samen
aan vrede kunnen werken aan die tafel met Poetin, zodat
die oorlog ophoudt?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAAls er één iemand is die het liefst vandaag nog, en anders
morgen, vrede zou willen, is het president Zelensky. President Zelensky wil dat het lijden van zijn volk stopt, dat de
verkrachtingen van vrouwen in Oekraïne stoppen, dat het
ontvoeren van kinderen uit Oekraïne stopt, dat het voortdurend bombarderen van open steden stopt. Niemand wil dat
meer dan Zelensky. Maar wat je Zelensky niet aan kan doen,
is een oneerlijke vrede die alleen maar een pauze is voor
Poetin, want vergis je niet — daar hoor ik de heer Wilders
nooit over — wat Poetin wil, is Oekraïne van de kaart vegen.
Dat verandert niet. Als je echt vrede wil, versterk je Oekraïne
zo dat Rusland niet de kans heeft om Oekraïne van de kaart
te vegen. Als je dat nog even volhoudt — en ja, dat is niet
"morgen vrede" — weet ik zeker dat Oekraïne hier sterker
uit kan komen. En dat is in het belang van onze veiligheid.
Als je nu toegeeft aan Poetin — ik zeg niet dat de heer Wilders dat wil, maar dat is wel het gevolg van de structuur
die hij voorstelt — dan geef ik u één ding op een briefje:
over een aantal maanden of jaren heb je weer oorlog.
De heer WildersPVVNiemand met gezond verstand wil dat je toegeeft aan Poetin
en niemand met gezond verstand wil dat Oekraïne van de
kaart verdwijnt. Maar mensen met gezond verstand willen
wel dat die drie partijen met elkaar aan tafel gaan. Dat
Poetin aan tafel zit, dat Trump aan tafel zit en dat president
Zelensky aan tafel zit, is de enige manier om vrede te krijgen. Dat is de enige manier! Dan kan de heer Zelensky nog
altijd nee zeggen als hij iets niet wil. Als hij niet aan tafel
zit, dat is pas erg. Dan gaan de twee partijen, Rusland en
Amerika, het met zijn tweeën besluiten. Ik ben het met u
eens dat ze daar met zijn drieën moeten zitten, maar ze
moeten er wél zitten. U kunt wel hier en in de openbaarheid
uw eigen gelijk halen over de ideeën en de intenties van
een van de partijen, maar daar kom je pas achter als je met
elkaar aan tafel zit. Doorvechten of vrede! Laten we alsjeblieft proberen die partijen aan tafel te krijgen en Zelensky
krachtig te maken — dat ben ik met u eens — maar vooral
zorgen dat hij aan die tafel zit, want een vrede zonder
Zelensky is de grootste ramp voor Oekraïne. Dat bent u
toch met mij eens?!
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAJa, maar tot voor kort vond u dat nog een prachtig idee van
de heer Trump. Ik ben blij dat u op dat vlak in ieder geval
kennisgeeft van voortschrijdend inzicht. Dat is mooi. Maar,
als de voorwaarden om aan tafel te komen zo zijn dat
Zelensky geen kans heeft op een eerlijke vrede, neem ik het
hem niet kwalijk dat hij zegt "wacht eens even, ik wil eerst
precies weten onder welke voorwaarden ik aan tafel ga". Ik
vind dat wij de dure plicht hebben om in de richting van de
Amerikaanse president duidelijk te maken dat Europa ook
aan tafel moet zitten, want dit gaat over Europa. Dit gaat
over onze veiligheid en dan moet onze veiligheid ook
onderdeel zijn. De Amerikaanse president kan in één klap
de voorwaarden voor Zelensky om aan tafel te komen zitten
goed maken door te zeggen: "Als jij aan tafel komt, geef ik
jou veiligheidsgaranties. Als jij aan tafel komt, kom ik terug
op wat ik eerder heb gezegd en op termijn kun je lid worden
van de NAVO." Dat zijn voorwaarden waaronder Zelensky
aan tafel kan komen. Dan is het veel meer een kwestie van
gelijkwaardigheid aan de onderhandelingstafel. Tot nu toe
heeft Trump alleen maar gezegd: "Ach, die arme Poetin. Hij
heeft er zo hard voor gevochten. Hij mag toch wel een deel
hebben van Oekraïne? Er zijn zo veel slachtoffers, daar moet
hij toch voor worden beloond." Dat is toch geen uitgangspunt! Je gaat toch iemand die een ander land bezet, daarvoor niet belonen? Dat kan toch niet de uitgangspositie zijn
van een vredesonderhandeling? Dat moet de heer Wilders
toch met mij eens zijn. Ja, aan tafel, maar wel onder de
juiste voorwaarden. Ik vind dat niet meer dan logisch.
De heer WildersPVVIk heb waardering voor wat de collega van de Partij van de
Arbeid-GroenLinks hier zegt, maar hij gaat niet over de
voorwaarden op grond waarvan men aan tafel gaat spreken.
Dat is niet de heer Timmermans, maar dat zijn de partijen
zelf. Misschien dat ze naar u luisteren, maar ik denk het
niet. Ik denk dat ze hun eigen lijn trekken. Ik verwacht dat
als ze met z'n drieën aan tafel zitten, al dan niet met Europa
erbij, er voortgang kan komen. De heer Zelensky is mans
genoeg. Hij wil ook heel graag aan die tafel zitten. Hij kan
niet wachten om te beginnen met onderhandelen. Ik heb
hem in interviews nooit horen zeggen wat u allemaal zegt.
Hij zal het allemaal wel vinden, maar hij weet dat als hij een
plek aan tafel wil krijgen, hij dat niet moet doen. Waarom
helpen we de heer Zelensky nou niet door hem met Trump
in contact te brengen? Dat is ook mijn vraag aan de minister-president van Nederland, de heer Schoof. Wat kunt u
doen, en sluit u zich daarbij aan, om te zorgen dat die
onderhandelingen snel beginnen, met de heer Zelensky
erbij, en dat de relatie tussen de Amerikaanse en Oekraïense
president wordt verbeterd? Zij gaan over hun eigen land.
In ieder geval gaat de heer Zelensky over zijn eigen land.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-5
Hij zit erbij en kan ja of nee zeggen. U zet allemaal beren
op de weg: dit mag niet, dat heeft hij gezegd. Zo kom je
nooit met elkaar aan tafel! Laat de heer Zelensky uitmaken
of hij aan tafel wil en als hij dat kan, laat hem dat dan alsjeblieft doen. Houd dat niet tegen!
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAEr is niemand in deze Kamer die de heer Zelensky zou willen
tegenhouden als hij aan tafel wil. Wat een flauwekul, wat
een flauwekul! Maar ik zeg er ook heel nadrukkelijk bij: ik
ga er niet over. Waar ik wel, mede met u, over denk te gaan,
is de veiligheid van dit land. De veiligheid van dit land wordt
rechtstreeks bedreigd door Poetin. En de veiligheid van dit
land staat onder druk als Poetin wegkomt met een halfslachtige vrede, gedwongen door Trump. Zelensky wordt door
Trump gedwongen om aan tafel te gaan, een poot uitgetrokken op de Oekraïense grondstoffen en "op je knieën, want
anders mag je niet meepraten". Als er dan een vrede uit
komt, die door Poetin wordt geïnterpreteerd als een tussenfase naar een volgende greep op een deel van Oekraïne,
dan zijn wij nog onveiliger dan we nu al zijn. En dat kan ik,
vanuit mijn verantwoordelijkheid, niet voor mijn rekening
nemen. Ik zou de heer Wilders willen vragen om ook aan
de veiligheid van dit land en van de Nederlanders te denken.
Zet de Nederlanders op dit punt eens een keer op één. Dat
zou heel goed zijn.
Nogmaals bedankt. De heer Dassen van Volt.
De heer DassenVoltVoorzitter. Wij zijn met 450 miljoen Europeanen. Het wordt
tijd dat we stoppen met onszelf kleiner maken dan we zijn.
We zijn groter dan de Verenigde Staten, groter dan Rusland
en we hebben alles in huis om een daadkrachtige stem op
het wereldtoneel te zijn. Dat is wat Poetin en Trump verstaan. Dat is waar ze Europa voor vrezen. Maar dat vraagt
ook om daden. Die daden blijven op dit moment uit. Terwijl
Oekraïne met man en macht probeert de agressie van
Rusland buiten de deur te houden, komt onze ministerpresident op dit moment niet verder dan "ik heb niks toegezegd". Waar is de urgentie? Kom in actie!
Delen we in dit huis wel dezelfde analyse van wat er op dit
moment gebeurt? Delen we dat Poetin een groot imperialistisch rijk nastreeft en Oekraïne van de kaart wil vegen en
dus helemaal geen interesse heeft in een duurzame vrede?
Of in de woorden van Zelensky: "trap er niet in, het is een
val". Delen we dat we niet meer als vanzelfsprekend op de
VS kunnen rekenen en dat het een onbetrouwbare bondgenoot is geworden? Graag een reactie.
We hopen natuurlijk dat de VS bij zinnen komen, dat Trump
spijt heeft van zijn flirt met Poetin en dat hij Zelensky een
echte leider vindt. Maar ik lees het tegenovergestelde. "De
EU is opgericht om de VS te naaien", aldus Trump. Trump
deelt niet meer dezelfde waarden als dat wij doen. Toch
hoor ik nog steeds: ja, maar we moeten het met de Amerikanen doen, anders kunnen we het niet. Kom op! We zijn
met 450 miljoen Europeanen. We hebben alle kennis, alle
kunde en alle middelen in huis om onszelf te beschermen.
Maar dan is er wel politieke moed en durf nodig. Moed om
de heilige huisjes uit de vorige eeuw te laten rusten.
De veiligheid en de territoriale integriteit van Oekraïne staan
op het spel. De veiligheid van Nederland en van Europa
staan op het spel. In deze historische omwenteling, waarin
de politiek voor een aantal grote keuzes staat, wordt
Nederland op dit moment tegengehouden door verdeeldheid in de coalitie, met de grootste partij die steun betuigt
aan Trump en Vance en met een PVV-minister die Kremlinretoriek napraat. Deze coalitie moet juist nu leiderschap
tonen. VVD, NSC: hoe lang accepteren jullie dit?
Tegen het kabinet zeg ik: kom in actie met de vijf Voltvoorstellen voor vandaag, waarop ik graag een reactie
ontvang van het kabinet. Eén. Verdubbel de financiële en
militaire steun voor Oekraïne. Niet bij de Voorjaarsnota,
maar nu. Twee. Pak de bevroren Russische tegoeden en
investeer ze, via het Deens model, direct in Oekraïne. Hoe
staat het met de uitvoering van de motie van Volt en het
CDA? Drie. Doe mee met de Europese defensiebonds om
onze defensie-industrie nu echt op gang te brengen. We
horen nog steeds geluiden dat de langetermijnorders uitblijven. Vier. Neem de leiding in de coalitie van landen die
een luchtverdedigingsmissie start om West-Oekraïne te
beschermen tegen de dagelijkse gruwelijke luchtaanvallen
van Rusland. En vijf. Ontneem Orbán zijn stemrecht in de
Raad. De druk moet gericht zijn op Poetin, en niet op
Zelensky. Graag hoor ik een reactie op al die punten.
Voorzitter. Politieke durf, moed en actie, daar gaat het om
vandaag. Woorden hebben we genoeg gehoord. Het is nu
tijd voor daden. Mensen mogen nu leiderschap verwachten,
een verenigd Europa, met een Europees leger, een sterke
industrie en met één stem op het wereldtoneel. Dat is het
enige antwoord op de dreiging voor onze manier van leven.
Het is tijd dat we opstaan en vechten voor onze vrijheid en
welvaart. Wij zijn Europa.
Dank u wel, voorzitter.
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar mevrouw Yeşilgöz
van de fractie van de VVD.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDVoorzitter. Onze democratie, onze veiligheid en onze vrije
manier van leven staan nu op het spel. In een volwassen
Nederland, in een volwassen Europa, moeten wij zelf onze
vrijheden verdedigen. En ja, de VVD was verbijsterd door
wat er vrijdag in het Witte Huis gebeurde. Daar is de afgelopen dagen al veel over gezegd. Laat ik nog één keer heel
duidelijk zijn. Poetin is de agressor. Poetin is een dictator.
Zelensky is de gekozen leider van een vrij en democratisch
land. Maar wat we ook vinden van het optreden van Trump,
het is nu zaak om niet nog verder te escaleren. Zelensky en
Trump zullen weer met elkaar aan tafel moeten. Die relatie
moet hersteld worden. Wat is daar zondag over gezegd,
vraag ik de premier. Welke rol kan Europa daarbij spelen?
Daarmee zijn we er nog niet. Wie nog niet wakker was, is
dat nu. We zijn in een tijd beland waarin geopolitiek in rap
tempo egopolitiek is geworden. Waarin niet de relatie, maar
transactie de drijfveer is geworden. Waarin "America First"
niet alleen een slogan bleek, maar meer ontkoppeling
betekent van de VS en de Europese veiligheid, onze economie en in sommige opzichten ook onze moraliteit. Dat
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-6
betekent dat we voor onszelf zullen moeten zorgen, we
substantieel moeten investeren in onze eigen defensie, de
samenwerking met onze buurlanden moeten verstevigen,
en ook dat we op termijn moeten besluiten over onze
eventuele steun aan een vorm van een missie. Dat is omdat
we mogelijk alleen zo voorkomen dat Poetin verder optrekt
richting de Baltische staten, richting ons. Dat zijn serieuze
zaken, waar de VVD op basis van een gedegen plan over
wil beslissen. Goed dus dat de premier zondag in Londen
de opties heeft onderzocht en de bereidheid heeft uitgesproken en dat wij daar hier nu, zoals het hoort, verder over
kunnen spreken.
Ik neem aan dat Nederland onderdeel is van de coalition
of the willing. Graag een bevestiging. Wat zijn de concrete
acties die nu opgepakt worden? Daarbij zou ik ook willen
weten hoe de minister-president de steun aan Oekraïne nu
voor zich ziet. De steun wordt gecontinueerd. Dat is ook de
afspraak die we hebben gemaakt. Wat houdt dat momenteel
in? Gaat u ook meer doen aan steun als de Amerikanen zich
definitief teruggetrokken blijken te hebben? Wat de VVD
betreft neemt Nederland ook hierin zijn verantwoordelijkheid.
De minister-president gaf verder aan dat er een Europees
plan komt met veiligheidsgaranties om ons continent te
beschermen en dat de Europese defensie moet worden
versterkt. Graag meer uitleg. Dat ook in ons land meer dan
2% naar Defensie zal moeten gaan, is inmiddels een feit.
Zoals eerder gezegd zal de VVD staan voor wat nodig is.
Zal het kabinet op korte termijn duidelijkheid kunnen verschaffen over wat dan precies nodig is, en hiervoor commitment uitspreken?
Voorzitter. Dan verder kijkend dan het plan op korte termijn.
Hoe gaan we als land en als continent structureel weerbaarder worden in deze onzekere wereld? We besteden onze
veiligheid nu uit aan de VS, onze energie aan de VS, Rusland en het Midden-Oosten, en onze productie aan China.
Dat moet echt anders. Dat betekent een zo concreet mogelijke stap om ons land zo sterk en onafhankelijk mogelijk te
maken, om ons op het gebied van energie onafhankelijk te
maken zoals minister Hermans nu doet, of onze cruciale
infrastructuur te beschermen, te bouwen aan gedegen
cybersecurity en ons land weerbaar te maken zoals minister
Van Weel doet. Kan het kabinet toezeggen met een overkoepelend plan te zullen komen voor een meer weerbaar
Nederland op al deze terreinen?
Ook als het gaat om de toekomst van onze defensiesamenwerking moeten we ophouden met naïef zijn. Ook hier zijn
concrete acties nodig. Dat betekent dat het tijd is om taboes
los te laten over gezamenlijke nucleaire afschrikking met
het VK en Frankrijk, zoals de Duitse collega Merz ter sprake
bracht.
Voorzitter. Dit is het moment waarop wij met elkaar moeten
doen waarvoor wij hier zitten. Of zoals Churchill, de man
die ooit zonder kostuum, in gevechtstenue, het Witte Huis
betrad, het zo mooi zei: what is the use of living, if it be not
to strive for noble causes and to make this muddled world
a better place for those who will live in it after we are gone?
Voor die volgende generaties moeten wij nu samen verantwoordelijkheid nemen.
Er is een vraag van de heer Bontenbal.
De heer BontenbalCDADank voor uw betoog. Mijn vraag zit 'm in de extra steun
voor Oekraïne. Ik hoor u eigenlijk zeggen dat Nederland
moet inspringen als daar een gat valt en dat we, gelet op
de traditie die we als land hebben, willen doorgaan met de
volle steun aan Oekraïne. Vindt mevrouw Yeşilgöz dat er
voorafgaand aan de besluiten over de Voorjaarsnota al ten
minste een richting van het kabinet moet zijn, of dat er in
ieder geval een besluit moet zijn genomen of die steun
geïntensiveerd wordt? Of wachten we echt op de Voorjaarsnota?
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDDe Voorjaarsnota maakt wat mij betreft op dit punt niet zo
heel veel uit. Het gaat erom dat we met elkaar hebben
afgesproken — "we" is in dit geval de coalitie — in het
hoofdlijnenakkoord dat de steun aan Oekraïne wordt
voortgezet. Daarover heb ik nu vragen gesteld aan het
kabinet. Wat houdt dat nu, in deze fase, precies in? Als
vervolgens blijkt dat de Amerikanen zich echt terugtrekken,
moet je kijken wat er dan nodig is. Feit is dat we dat nu wel
denken en dat ze het op dit moment doen, maar dat we niet
weten hoelang dat duurt. De VVD zal dan bereid zijn om
weer te doen wat nodig is. Dat kan eerder. Dat kan later.
Maar het kan ook zijn dat dat niet het geval is. Zodra Trump
en Zelensky weer met elkaar aan tafel zitten — wat mij
betreft is dat ook met de Europeanen en de Canadezen,
gewoon met z'n allen — kan misschien blijken dat de
Amerikanen zich niet zo rücksichtslos terugtrekken, zoals
verschillende collega's net ook zeiden. Dan verandert die
situatie weer. Kortom, ik wil dus eigenlijk vooral weten waar
we dan aan toe zijn. Wat is nodig? Ik deel met de heer
Bontenbal het punt om dan snel te kunnen handelen, want
ik denk dat hij daarnaar op zoek is.
De heer BontenbalCDADaar ben ik zeker naar op zoek. Stel nu dat er in de dynamiek de komende dagen door verschillende regeringsleiders
toezeggingen worden gedaan over de bestedingen die
landen doen aan defensie. Vindt mevrouw Yeşilgöz dat
onze premier dan het mandaat moet hebben om daar ook
iets over te zeggen? Ik begrijp dat dat ook allemaal in de
begroting versleuteld moet worden. Maar ik verwacht dat
regeringsleiders daarover, misschien de komende dagen
al wel, stevigere toezeggingen gaan doen. Vindt u dat de
premier namens de Kamer het mandaat moet hebben om
dat dan ook namens Nederland te doen?
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDMisschien kan ik deze vraag meteen gebruiken om richting
de premier te vragen om nader in te gaan op zijn gesprek
met Zelensky vandaag en de toezeggingen die daar bijvoorbeeld al zijn gedaan. Dat betreft ook alweer extra steun. Het
directe antwoord naar de heer Bontenbal is: ja. Sterker nog,
ik hoop dat we dat ook vandaag kunnen doen. Daarom zei
ik ook dat het volgens mij voor iedereen meer dan duidelijk
is dat 2% ook voor Nederland niet voldoende zal zijn. We
kunnen allemaal hoge percentages noemen, maar de heer
Bontenbal en ik weten allebei dat dat voor morgen niks
uitmaakt, want je wil weten of Defensie dat goed kan weg-
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-7
zetten en wat er nodig is. Maar het uitspreken van dat
commitment, dat met elkaar afspreken en laten zien dat het
ons menens is, is volgens mij wel wat alle Nederlanders
verdienen.
de Voorjaarsnota, de steun aan Oekraïne vergroot wordt.
Of zegt de VVD "nee, ik ga wachten tot het kabinet met een
plan komt en dan pas ga ik mijn standpunt bepalen en
onderhandelen met mijn coalitiegenoten om te kijken of
we dat gaan steunen"?
De heer DassenVoltDe steun die vandaag is toegezegd, is volgens mij
bestaande steun. Dat is dus niks nieuws. Maar mijn vraag
aan de VVD is: wat is nu precies waarmee de VVD dit kabinet op pad stuurt? Ik hoor namelijk veel vragen. Ik hoor ook
bij de VVD nog heel erg de vraag: wat is er nodig? Maar
volgens mij kunnen we uit wat er nu gebeurt in de wereld
toch allemaal met elkaar afleiden dat er op dit moment
meer steun aan Oekraïne nodig is. Daar is ook een duidelijke
vraag naar vanuit Oekraïne. We zien dat acht verschillende
landen al hebben aangekondigd extra steun te gaan geven.
Ik ben dus even zoekende naar waarnaar de VVD precies
op zoek is voordat ook wij als Nederland die steun kunnen
gaan geven. We hebben natuurlijk al een paar weken geleden het debat gehad. Ik hoopte hier vandaag eigenlijk met
elkaar te kunnen concluderen dat er in deze Kamer een
meerderheid is die nu aan dit kabinet de opdracht geeft:
zorg dat de steun aan Oekraïne wordt verhoogd.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDWij hebben twee weken geleden met een meerderheid van
de Kamer het kabinet juist een open mandaat gegeven. Dat
is precies wat je moet doen. Je moet het kabinet de handen
vrij gunnen om aan die tafel afspraken te kunnen maken
die nodig zijn. Dan moet je alleen wel weten wat nodig is.
Daarvoor is de premier afgelopen zondag naar Londen
geweest. Zoals ik al zei, mag ik hopen dat dat betekent dat
wij in de coalition of the willing zitten. Ik mag hopen dat
onze Commandant der Strijdkrachten nu aan tafel zit om
een plan te maken voor wat er precies nodig is.
En vervolgens? Ja, van mij krijgt het kabinet de ruimte en
het mandaat om dat in te vullen. Ik gaf dat overigens twee
weken geleden ook al aan. Mijn enige punt in de Kamer is
en blijft wel: ga niet voorschrijven hoe het moet, want dat
is supernaïef, en sluit geen dingen uit, want dat is ook
supernaïef.
Heeft u hulp nodig, meneer Dassen?
De heer DassenVoltIk ben inderdaad zoekende, maar misschien kunt u mij
daarbij helpen.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDGraag.
De heer DassenVoltAls we vandaag in dit debat met elkaar concluderen dat er
nu steun nodig is voor Oekraïne ... En die is nodig, want
we weten waar we dat geld in kunnen investeren, want er
is nog ruim 18 miljard dat in de Oekraïense defensie-industrie gezet kan worden. Nou, gezien alle steun die de Verenigde Staten op dit moment intrekken, lijkt me die steun
noodzakelijker dan ooit. Dus ik ben zoekende of de VVD het
met mij eens is dat we vandaag dit kabinet op pad moeten
sturen om te zorgen dat deze week nog, dus niet pas richting
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDMeneer Dassen vult een heel betoog in dat ik niet heb
gehouden. Ik heb net richting de heer Bontenbal gezegd
dat je het als land niet kunt gaan hebben over een voorjaarsnota wanneer de grootste veiligheidscrisis sinds decennia
op je continent gaande is. Dat heb ik net letterlijk tegen de
heer Bontenbal gezegd. Dus ik weet niet waar deze vraag
vervolgens precies op gericht is. Het gaat er mij om dat ik
wil dat het kabinet de handen vrij heeft. Als er nu direct
extra steun nodig is, dan horen we dat.
Niemand weet op dit moment of de Amerikanen het
bevriezen van hun steun — laat ik het zo zeggen — maanden, jaren, altijd of drie dagen gaan volhouden. Dus ik wil
ook graag leiders die het hoofd koel houden en zorgen dat,
zoals verschillende sprekers net al zeiden, Zelensky en
Trump — wat mij betreft mag dat dus breder — snel aan
tafel gaan om a tot oplossingen te komen en b om deze
bevriezing van de steun door Amerika te doen eindigen.
Dat zou het meest ideale scenario zijn in deze vreselijke set
van scenario's. Het zijn immers scenario's waar we eigenlijk
allemaal niet op zitten te wachten.
Voorzitter. Ik ben niet bezig met processen en voorjaarsnota's. Ik weet dat de veiligheid van Nederlanders hier op
het spel staat en dan vervalt al het voorgaande. Dan wil je
zorgvuldig weten wat er nodig is om daarna te doen wat
nodig is. Het moet in die volgorde en dat betekent op geen
enkele manier een vertraging. Maar ik wil dus wel zorgvuldig weten wat er nodig is.
De heer Diederik van DijkSGPAls ik me niet vergis, is de VVD van oudsher altijd een van
de grootste tegenstanders van het aangaan van gemeenschappelijke schulden op Europees niveau. Maar nu sijpelen
er toch wel plannen door, onder anderen van Von der
Leyen, die daar op z'n minst mee schuren. Hoe staat de
VVD hier nu in? Is er nog steeds diezelfde afkeer van het
aangaan van gemeenschappelijke schulden of zit daar
beweging in? Hoe zit dat?
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDLaat ik beginnen met de opmerking dat ik het heel positief
vind dat men op Europees niveau, maar ook in de lidstaten,
echt positief staat tegenover extra investeringen in defensie.
Ik denk dat dat een heel belangrijke stap is, die we de
afgelopen 48 uur ook weer hebben gezien. Vervolgens moet
ik nu dus herhalen, want dat is niet veranderd, wat ik twee
weken geleden ook heb gezegd: de VVD is geen voorstander
van gemeenschappelijke schulden.
Ik vind dat Nederland heel goed heeft laten zien dat als je
hier de moeilijke keuzes maakt, je kunt komen tot 2%
investeringen in defensie. Aangezien we meer nodig zullen
hebben, ben ik ervan overtuigd dat we dat ook hier in huis
zelf kunnen vinden. Ik vind dat alle lidstaten daar zelf voor
moeten zorgen. Een heleboel lidstaten moeten overigens
eerst nog naar die 2%. Ik herhaal verder maar — ik zei het
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-8
ook al tegen de heer Dassen — wat ik twee weken geleden
al zei: ik ga het kabinet niet op pad sturen met "dit is het
lijstje dat je voor mij binnen moet halen en dit is het lijstje
met dingen die je van mij niet mag doen". Ik zou dat overigens wel graag doen, maar ik weet dat je dan niet aan tafel
komt.
Ik weet dat we er allebei zo in zitten en er is dus ook geen
tegenstelling tussen SGP en VVD. We zijn nu bezig met
volwassen politiek en we willen aan tafel komen bij de
onderhandelingen en de gesprekken over onze eigen veiligheid. Dan moet ik mij dus ook beheersen als VVD'er en niet
mijn wensenlijstje meegeven. Dus: nee, daar ben ik absoluut
geen fan van. Onder rustigere omstandigheden, dus wanneer er geen veiligheidscrisis die Nederlanders direct raakt
gaande zou zijn, had ik ook een VVD-wensenlijstje meegegeven, maar nu wil ik vrije handen voor onze bewindspersonen.
De heer Diederik van DijkSGPIk begrijp wat mevrouw Yeşilgöz zegt over geen wensenlijstjes meegeven. Daar zal ik me dan straks ook maar aan
houden als ik moet spreken. Iets anders is natuurlijk dat je
wel bepaalde piketpaaltjes kunt meegeven en kunt zeggen:
als VVD willen wij geen gemeenschappelijke schulden
aangaan; daar hebben we altijd voor gestaan en die rode
lijn geven we wel mee aan het kabinet.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDEen rode lijn is weer anders dan een piketpaaltje of dan
wensen. Nee, de VVD is geen voorstander van gemeenschappelijke schulden, omdat je uiteindelijk daarmee de
schulden en de problemen generaties vooruitschuift, terwijl
ik echt vind dat lidstaten in het rijke Europa het zelf zouden
moeten kunnen regelen. Vervolgens vind ik het heel erg
belangrijk dat het kabinet vrij aan die tafel zit. Want als wij
als Nederland aankomen en zeggen dat we van het parlement dit moeten, maar dat dat niet mag en u wel door die
hoepeltjes moet, en dat we dan bereid zijn, gaat men terecht
zeggen: wilt u even opzijgaan, we gaan met de echte partners praten. Dat is waarom ik mezelf beheers en ook snap
dat moeilijke tijden om moeilijke keuzes vragen, maar ik
hoop echt dat deze niet op tafel komt. Dat zei ik twee weken
geleden ook; dat zeg ik ook. Als er zo'n grote crisis gaande
is, moeten politieke partijen zich volgens mij beheersen in
het opwerpen van taboes, hoe graag ze dat soms ook zouden willen.
Mevrouw BikkerChristenUnieDie inzet, juist ook rond het mogelijk maken van het investeren in defensie zonder een schuldenlast voor komende
generaties aan te gaan, herken ik helemaal. Een tweede
punt dat ik daarbij heb, is dat ik het juist op dit kantelpunt
onvoorstelbaar jammer zou vinden als de EU zich op zichzelf
concentreert, in plaats van ook de Britten en de Noren volop
te betrekken bij het verstevigen van die Europese defensiekracht. Welke visie heeft collega Yeşilgöz daarop en zou ze
aan het kabinet mee willen geven?
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDAls ik de vraag van mevrouw Bikker zo hoor, denk ik dat
we daar exact hetzelfde naar kijken. Dat zou ik ook echt een
gemiste kans vinden. Volgens mij vraagt deze tijd om
nieuwe vriendschappen en oude vriendschappen aan te
halen, dus hoop ik dat we die coalitie groter kunnen maken
dan alleen Europa. Daarom zei ik net ook: in de wens dat
Zelensky en Trump weer aan tafel komen. Ik hoop ook dat
we daar breed met elkaar aan tafel zitten. Dat zou denk ik
het meest gezonde scenario zijn. Ik vind ook dat je hier
absoluut op deze manier naar moet kijken — ik hoop ook
dat het kabinet dat meeneemt — en dat je je niet moet laten
beperken door structuren die we hebben bedacht. Die
kunnen ons heel erg helpen, maar laten we het dan zo
inrichten in tijden waarin geldt: hoe meer bondgenoten je
hebt, hoe beter het je afgaat. Daar ben ik het dus mee eens.
Mevrouw BikkerChristenUnieGoed om te horen, want die ambitie gaat, denk ik, keihard
nodig zijn als richting de Europese top ook al een tweetal
landen zegt: wij weten niet of we mee gaan doen. Dan moet
dat eigenlijk geen verlamming of remkracht worden, maar
wat mij betreft een voorwaartse kracht om door te gaan
met alle andere landen binnen de NAVO, behalve Amerika,
die hieraan mee willen bouwen, en allermeest binnen
Europa. Maar dan rekenen we op elkaar om daarin het
kabinet aan te moedigen.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDAbsoluut. Helemaal eens met dit betoog.
De heer VermeerBBBIk weet dat de VVD — mevrouw Yeşilgöz ook — haar
woorden altijd zorgvuldig kiest. Daarom viel het ons vanmorgen bij het debat over de Ecofin-Raad ook al op dat
daar de woorden "wij zijn als VVD geen voorstander van
eurobonds of soortgelijke constructies" gebruikt werden,
terwijl het tot een paar weken geleden toch echt altijd zo
was dat de VVD zei: "We zijn tegenstander." Ik weet dus dat
mevrouw Yeşilgöz deze woorden heel bewust gekozen
heeft. Maar betekent dat echt een verschuiving in de visie
op eurobonds bij de VVD?
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDIk wil het ook best "tegenstander" noemen; dat is het punt
niet. De heer Bontenbal stelde mij deze vraag twee weken
geleden ook. Toen speelde dit ook. Hij stelde mij deze vraag
denk ik ook omdat we toen al dachten dat de wereld niet
meer is zoals die was. De afgelopen vijf dagen is daar nog
een schep bovenop gekomen. Mijn standpunt en die van
de VVD is dus totaal niet veranderd. Wij zijn geen voorstander. Nogmaals, ik vind dat lidstaten voor hun eigen verantwoordelijkheid moeten opkomen. Ik vind het makkelijk om
te zeggen: we gaan schulden aan en die schuiven we door
naar de generaties na ons. Vervolgens heb ik te maken met
de realiteit. Die is, zoals ik al zei, een oorlog op ons continent die dreigt te escaleren. Dan moet je bereid zijn om als
partij te zeggen: ik beperk mij of beheers mij eigenlijk in
het meegeven van mijn wensen aan het kabinet. Die wensen
heb ik politiek zeker wel, dus u mag mij ook "tegenstander
van eurobonds" noemen. Ik heb dan nog wel een langer
lijstje met dingen waar ik geen voorstander van ben, hoor.
Het gaat om dingen waar Europa, waar wij als Nederland
onderdeel van uitmaken, toe zou kunnen besluiten, maar
die ik als VVD'er niet zou willen. Maar ik beheers mij, want
er staat nu iets groters op het spel. Dat is namelijk onze
manier van leven, onze vrijheid, onze veiligheid. Dan vervalt
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-9
al het voorgaande. Dan zeg ik tegen het kabinet: doe wat
nodig is om ons aan die tafel te krijgen en kom vervolgens
terug naar het parlement met hetgeen waarop uitgekomen
is. Dan kan iedere partij daarna weer besluiten zoals ze wil.
Dat is hetzelfde antwoord als ik de heer Bontenbal weken
geleden gaf. Dat staat nog steeds fier overeind.
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Omtzigt
van de fractie van Nieuw Sociaal Contract. Het woord is
aan hem.
De heer OmtzigtNSCVoorzitter. We leven in moeilijke tijden. Het is ook een zware
verantwoordelijkheid van veel mensen om te kijken hoe wij
uit deze crisis komen. De oude wereld en wereldorde verdwijnen en de nieuwe worden nu gevormd. Aan die vorming zullen wij actief moeten deelnemen.
Het is niet zo dat we niet wisten dat het eraan kwam, want
Poetin viel vijftien jaar geleden Georgië binnen en tien jaar
geleden de Krim en Trump werd acht jaar geleden al een
keer president. We hebben dus eigenlijk vijftien jaar verspeeld. Europa wordt nu in één keer heel hard wakker en
merkt dat het financieel, economisch, militair en demografisch veel minder machtig is dan ze dacht.
Over vrede gesproken: de lijst van dingen die Trump van
Poetin gevraagd heeft, is leeg. Hij heeft Zelensky vernederd
in het Witte Huis, wil sancties tegen Rusland opschorten,
doet geen cyberaanvallen meer, noemt Zelensky een dictator en vraagt om verkiezingen terwijl verkiezingen van
Poetin niet eerlijk waren. Hij steunt Rusland in de VN en
niet Oekraïne. Hij levert geen wapens meer en stopt de
inlichtingen waardoor Zelensky eigenlijk zo niet verder kan.
Voorzitter. We hebben lang een innige band gehad met de
Verenigde Staten. Ik vraag de regering wat er nodig is om
de VS als bondgenoot te behouden, want dat blijft onze
inzet. En, twee, is er een plan B voor als het niet lukt? Dan
wordt ook het hele proces van de coalition of the willing
een heel stuk ingewikkelder, maar werkt de regering daaraan? Nieuw Sociaal Contract staat vol voor het hoofdlijnenakkoord en ook voor het regeerprogramma, waarin staat
dat Oekraïne onverminderd gesteund wordt door de regering. Wij vragen de regering ook om daar de vrijheid toe te
nemen.
Voorzitter. Het debat vandaag gaat over de Europese Raad
en de NAVO. Daar is een probleem. Twee landen in de
Europese Raad, Hongarije en Slowakije, doen niet mee. Het
is dus een enorm verdeeld huis. Waar de komende weken
om inzet vragen om ervoor te zorgen dat Oekraïne een
rechtvaardige vrede krijgt — die vrede moet er namelijk
komen, maar kan alleen duurzaam zijn als die rechtvaardig
is — wordt dat geblokkeerd. Wat er dan gebeurt, is dat
mevrouw Von der Leyen de vlucht vooruit pakt en met die
vlucht vooruit veel geld wil uitgeven. Geld waar ze niet over
gaat, want daar gaan de NAVO en de lidstaten over, niet
de Europese Unie. Wel zou ze kunnen werken aan een
betere Europese defensie-industrie.
Voorzitter. Wij zijn dan ook niet gecharmeerd van dat plan
van mevrouw Von der Leyen waar het het stuk betreft dat
we schulden gaan maken. Was het een eenmalige uitgave,
dan zou je het misschien nog kunnen slikken, maar nee, wij
hebben duurzaam meer investeringen in defensie nodig.
Sterker nog, dat zal de eerste twee jaar nog verrekte moeilijk
zijn. Ik zie de minister van Defensie al kijken. Het zal hem
niet lukken om binnen korte tijd zijn begroting te verdubbelen, zoals een aantal mensen hier wil.
Voorzitter. Wij vragen daarom aan de regering om er wél
snel werk van te maken, want de wereld met goedkope
energie uit Rusland en het Midden-Oosten, goedkope
spullen uit China en free riden op de bescherming van de
VS is niet meer. We zullen dus versneld onze cyber up-todate moeten brengen, want dat is de eerste aanval die
Rusland kan plegen. Is de regering bereid om de aanbevelingen van de toezichthouder CTIVD uit te voeren, zodat
publiek-private samenwerking daar beter geborgd wordt?
Dat is keihard nodig. We wachten er al anderhalf jaar op.
De bedreigingen van cyber hebben natuurlijk betrekking
op infrastructuur, op private instellingen. De Baltische staten
worden ongeveer 90 keer per dag aangevallen. Kan Defensie
Cyber Commando versterkt worden, zodat het offensiever
kan zijn en kunnen de reservisten versterkt worden? Krijgen
we de betere voorraden in voedsel, medicijnen en water
waar de Algemene Rekenkamer al om vraagt? Hoe gaan
we Defensie versterken?
Voorzitter. Deze tijden vragen niet om langdurige studies.
Deze tijden vragen om leiderschap, en dat is ook wat wij
van deze regering verwachten. Dat verwachten we in die
Europese kopgroep. Dat is ook precies waarom we niet een
totaal spoorboekje geven, want we weten dat een coalition
of the willing bestaat uit tien, vijftien landen met heel veel
partijen, in zowel de coalitie als de oppositie. Neem die
vrijheid, want anders is de vrijheid van Oekraïne en straks
ook de vrijheid van meer van Europa verdwenen.
Dank u wel, voorzitter.
Dank u wel. Een vraag van de heer Jetten.
De heer JettenD66Ik ben het echt voor een heel groot deel eens met het
betoog van de heer Omtzigt om ons in de volle breedte
voor te bereiden op elk mogelijk scenario en de hybride
oorlogsvoering zeer serieus te nemen. Hij zei ergens halverwege zijn betoog: we moeten ons ook voorbereiden op een
plan B, omdat er misschien helemaal geen vredesakkoord
komt en er dus ook geen noodzaak is voor een vredesmissie
omdat die oorlog gewoon doorgaat. Daarom verbaast het
me eigenlijk dat de NSC-fractie toch zo sceptisch is richting
het ReArm Europe-voorstel van Commissievoorzitter Von
der Leyen. Hij doet eigenlijk voorstellen om ons voor te
bereiden op dat plan B-scenario, waarin de wereld voor
een lange termijn onveilig zal zijn en Europa voor zijn eigen
veiligheid moet kunnen zorgen. Ik zou graag van de heer
Omtzigt willen horen wat hij dan wél verwacht van de
Commissievoorzitter, als het gaat om het versterken van
de Europese defensie.
De heer OmtzigtNSCHet is goed dat de heer Jetten hiernaar vraagt. Plan B was
meer: wat gebeurt er op het moment dat Amerika de
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-10
zogenaamde backstop niet levert? Dat is het risico dat ik op
korte termijn zie. Ik had een maand geleden niet gedacht
dat ik deze zin ooit zou uitspreken in deze Tweede Kamer,
maar dat is het risico van plan B. Het is een kortetermijnrisico dat grote implicaties heeft voor het soort vrede dat
bereikt kan worden. Natuurlijk, als Trump de kingmaker is,
dan moet hij soms beide partijen een tikje geven. Maar hij
is nu alleen maar tikken aan het geven aan Zelensky, de
hele dag, en Poetin heeft hij nog niet eens publiekelijk
aangesproken. Dat is dus plan B. Hoe dan ook, of er op
korte termijn vrede komt of niet — ik denk dat we hier delen
wat we allemaal willen — dan nog zullen deze zaken gedaan
moeten worden. De wereld is structureel onveiliger
geworden. We hebben daar eigenlijk te lang mee gewacht.
Dan moet cyber versterkt worden en moeten de voorraden
versterkt worden bij Defensie. Alleen ziet de NSC-fractie,
met het grote verdeelde huis dat Europa is, minder rol voor
de Europese Commissie. Wij zien ook een soort competitie
tussen Starmer, Macron, een beetje Duitsland, wie van de
twee daar nog in de lead is, en Von der Leyen, en denken
dat het bij de coalition of the willing ligt de komende tijd.
Wat wel de rol van Europa zou moeten en kunnen zijn, is
de Europese defensie-industrie bevorderen, ervoor zorgen
dat wij zelf de strategische voorraad op orde hebben en dat
wij zelf de strategische grondstoffen hebben. We hebben
daar wel een strategie voor, maar zijn natuurlijk volstrekt
overdonderd door de mineralendeal die de Amerikanen
hebben aangegaan. Daar gaat dus onze strategische autonomie. Daar moet de Europese Commissie vol op inzetten.
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Wilders
van de fractie van de PVV. Nu reeds een vraag van de heer
Jetten.
De heer JettenD66Naar aanleiding van het interruptiedebat tussen de heer
Wilders en de heer Timmermans heb ik een hele urgente
vraag aan de heer Wilders. Hij zegt: Zelensky moet aan tafel
zitten. Dat vindt iedereen hier in dit huis, maar wat is de
kijk van de heer Wilders op hoe we ervoor zorgen dat
Zelensky dan ook vanuit een krachtige positie aan tafel zit?
Wat moet daarvoor gebeuren en welke steun heeft Oekraïne
dan nu nodig?
De heer WildersPVVVoorzitter. Ik had nog geen woord gesproken. Er staat hier
"afrondend".
Dat is niet persoonlijk bedoeld.
De heer WildersPVVEn de collega van D66 komt …
Maar ik zet 'm uit.
De heer WildersPVVHet is dus een beetje een raar debat, maar oké.
Nou, weet u. De kracht van de heer Zelensky is om aan tafel
te zitten. Dat is zijn kracht. Ik ben ontzettend bang dat hij
niet aan tafel komt te zitten, dat wij het niet voor elkaar
krijgen om hem te helpen om aan tafel te zitten. Stel je nou
eens voor — alles is mogelijk in deze wereld — dat Trump
alleen met Poetin gaat praten. Dat is mijn nachtmerrie. Ik
denk dat er vrede moet komen. Ik denk dat ze aan tafel
moeten zitten. Maar ik denk dat we alles moeten doen om
hem aan die tafel te krijgen. Dat is nog geen vanzelfsprekendheid. Na het interruptiedebatje dat ik met de heer
Timmermans had, zag ik in het nieuws dat, ondanks het
feit dat de Amerikanen hun deel van hun intelligence op
laten drogen richting de Oekraïne, president Zelensky heeft
gezegd: ik wil zo snel mogelijk aan tafel, ik wil aan die vredestafel, ik wil bij Trump komen, ik wil aan tafel. Dat gebeurt
niet. Dus u kunt wel praten over dat we een sterke positie
moeten hebben en dan bedoelt u waarschijnlijk meer: we
moeten meer wapens geven, we moeten alles meer doen.
Het belangrijkste is dat hij aan tafel komt. Als hij niet aan
tafel komt, zijn de gevolgen niet te overzien. Want dan
kunnen inderdaad door de twee andere partijen, de twee
grootmachten, besluiten worden genomen die in het nadeel
zijn van de Oekraïne. Dus hij moet aan tafel en daar moeten
wij ons best voor doen. En om hem aan tafel te krijgen,
moeten we ervoor zorgen dat de relatie tussen hem en
president Trump wordt verbeterd. Dat is de enige manier
om hem sterker te maken.
De heer JettenD66De manier om Zelensky sterker te maken is ervoor zorgen
dat Oekraïne in de komende weken niet volledig wordt
overlopen. Tijdens de toespraak van Trump in het Congres
gisteren waren er 181 Russische drones die Oekraïne aanvielen. De afgelopen dagen is het kinderziekenhuis in Soemy
aangevallen door een drone met granaatscherven. Dag in,
dag uit is Poetin bezig om Oekraïne volledig kapot te maken.
En nou kan Zelensky misschien met een kapot land uiteindelijk aan tafel komen om onder druk van Trump te moeten
capituleren, maar dat is geen duurzame vrede. Dus als u
het meent dat Zelensky vanuit kracht aan tafel moet, dan
moet hij ook in staat zijn om zijn land te verdedigen. En
daarom de hele simpele vraag: vindt de heer Wilders dat
Nederland, Europa en andere bondgenoten, nu Trump zijn
handen aftrekt van wapenleveranties en zijn handen aftrekt
van het delen van inlichtingen, alles op alles moeten zetten
om Oekraïne overeind te houden aan het front?
De heer WildersPVVLaten we eerst kijken wat er de komende dagen gebeurt.
Om te beginnen is het niet zo — dat zeggen zelfs de Oekra-
ïners niet — dat zij zichzelf nu niet kunnen verdedigen. Dat
is niet zo. Dat kunnen ze voorlopig nog. Het is niet zo dat
ze morgen of overmorgen dat niet meer kunnen doen. Ten
tweede. Het gat, als dat zou blijven, structureel, dat de
Amerikanen achterlaten, kan niet door Europa worden
ingevuld. Wij hebben vaak dat soort systemen, apparaten
of wapens niet. Die hebben wij niet. Die maken wij niet.
Vaak worden die ook nog gemaakt in de Verenigde Staten.
Dus wij kunnen dat gat ook niet opvullen. Dus de meest
effectieve manier om de Oekraïne te beschermen, is ervoor
zorgen dat de relatie tussen Zelensky en Trump wordt verbeterd, zodat, hopelijk — ik zal er dadelijk ook in mijn eigen
termijn wat over zeggen — ook die opheffing van de steun
van Amerika wordt opgeheven, zodat Amerika weer die
steun gaat geven, zodat dat gat er niet valt. Want nogmaals,
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-11
u kunt wel zeggen "dat moeten wij morgen opvullen", maar
dat kunnen we niet opvullen, want we hebben die wapens
niet die ze vaak nodig hebben.
De heer JettenD66Toch zit er een inconsistentie in dit verhaal, want natuurlijk
is het en-en. Die relatie met Trump is relevant voor Oekraïne
en voor de veiligheid van Europa en we moeten proberen
die NAVO-band zo veel mogelijk weer te herstellen, zodat
de Amerikanen ook begrijpen dat ze mee moeten doen om
die vrede in Europa en Oekraïne voor elkaar te krijgen. Maar
nu gewoon achterovervallen met de pootjes omhoog en
zeggen: we kunnen die steun niet opvangen, dus we doen
het maar niet? Op die manier wordt het over een paar
weken of een paar maanden wel degelijk zeer urgent voor
Oekraïne. We hebben geen tijd om te wachten, om te kijken
hoeveel grillen en onvoorspelbaarheid er nog uit het Witte
Huis gaan komen. We moeten nu acteren om ervoor te
zorgen dat het niet nog veel erger wordt. We zien de afgelopen dagen een mildere toon van de heer Wilders over de
positie van Oekraïne en Zelensky en ik ben blij om dat te
zien en te horen, maar we hebben er pas wat aan als de
heer Wilders de ketting van deze premier doorknipt zodat
hij eindelijk het leiderschap kan tonen dat nodig is, namelijk
net als andere landen nu acuut meer steun aan Oekraïne
geven. En het zou me echt een heel groot ding waard zijn
als de PVV ook die brug overgaat.
De heer WildersPVVOm te beginnen hebben we niemand aan de ketting en al
zeker niet de heer Schoof. Ik begrijp dat u dat beeld graag
oproept dat de heer Schoof niet kan handelen vanwege de
PVV of Wilders, maar dat is allemaal niet het geval. We
hebben nooit tegen de premier gezegd wat hij wel of niet
mag doen en we zullen dat ook niet in ons hoofd halen. Als
hij komt met iets, beoordelen we wel wat wij daarvan vinden — en zo hoort dat in onze democratie. Mijn tweede
antwoord op uw vraag is dat wij wel degelijk ook vinden
dat we wat voor de Oekraïne kunnen doen. We hebben zelfs
een paar weken geleden een motie van u of van het CDA
gesteund. Die zei dat wij ook die bevroren tegoeden, die
van Rusland bestaan — dat is misschien niet zo heel veel
in Nederland, 100, 200 miljoen, maar dat zijn miljarden in
Brussel — moeten confisqueren en dat we die voor een
deel kunnen inzetten voor de Oekraïne. Dus u moet nou
niet doen alsof wij daar nooit oog voor hebben gehad. Dat
hebben we wel. We hebben zelfs een motie van u gesteund
die zegt: confisqueer die tegoeden die zijn bevroren, waarvan nu alleen de rente wordt gebruikt. Zet dat geld daarvoor
in. Dat is een hele hoop geld. Daar kun je een hele hoop
mee doen.
Voorzitter. Het zijn historische tijden. Bijna dagelijks zijn er
ongekende nieuwe geopolitieke ontwikkelingen die een
grote impact hebben op onze veiligheid. Het gaat om het
behoud van de veiligheid op ons eigen continent en om de
oorlog tussen Rusland en de Oekraïne. Natuurlijk steunen
wij Oekraïne tegen de Russische agressor. Maar wat zou
het geweldig zijn als het bloedvergieten zou stoppen. Alles
moet dus gericht zijn op het aan tafel krijgen van de strijdende partijen om een vrede uit te onderhandelen. Maar
het is ook glashelder — dat heb ik net in interruptiedebatjes
gezegd — dat er op dit moment geen enkele, maar dan ook
geen enkele vrede tussen Oekraïne en Rusland mogelijk is
zonder de Verenigde Staten.
We zagen vorige week dat de ontmoeting tussen de presidenten van de VS en de Oekraïne in het Oval Office in
Washington volledig ontspoorde. Het tekenen van een deal
over grondstoffen werd afgeblazen. Niet lang daarna
besloot president Trump de Amerikaanse hulp op te
schorten, met alle negatieve gevolgen van dien. Nu, een
week later, leek het er wat beter uit te zien. Zelensky stuurde
een brief naar Trump, die daar gisterenavond positief op
reageerde in zijn State of the Union. Maar vandaag blijkt
dat de VS weer minder inlichtingen gaan delen met de
Oekraïne. Ik vraag de minister-president hoe hij en zijn
collega-regeringsleiders kunnen bijdragen aan de-escalatie
en hoe zij ervoor kunnen zorgen dat Trump en Zelensky
samen snel aan tafel gaan om de lucht weer te klaren. Dat
is van groot belang. Daarna kunnen namelijk de vredesonderhandelingen onder leiding van Trump hopelijk vaart
maken en kan — heel belangrijk — de Amerikaanse hulp
aan Oekraïne weer worden hervat. Is de minister-president
bereid daar het uiterste voor te doen?
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAWe hebben eerder, in de eerdere termijn van de heer
Trump, gezien dat hij graag heel snel vrede wil bereiken.
Om daar een show van te maken, heeft hij 5.000 talibanstrijders in Afghanistan vrijgelaten, met als verschrikkelijk
gevolg dat de taliban Afghanistan hebben overgenomen.
Dat is zijn art of the deal. Dat is niet echt tot voorbeeld
strekkend voor wat hij nu doet. Ik zou aan de heer Wilders
willen vragen: hoe beoordeelt hij het stoppen van wapenleveranties vanwege een bijeenkomst in het Witte Huis —
volgens mij was die vooropgezet — die kennelijk bij Trump
in het verkeerde keelgat is geschoten? Hoe beoordeelt hij
het niet meer delen van inlichtingen, waardoor vanaf vandaag rechtstreeks burgerslachtoffers kunnen vallen in
Oekraïne? Dat is toch gewoon chantage? Ik heb van de heer
Wilders nog nooit een woord van kritiek gehoord op het
schandalige gedrag van president Trump. Ik hoop dat de
heer Wilders ook bereid is om nu te zeggen: "Daar neem ik
afstand van. Dat is schandalig. Met chantage bereik je geen
vrede."
De heer WildersPVVNee, dat ga ik niet doen, niet omdat ik de heer Trump de
hand boven het hoofd wil houden, maar omdat ik niet geloof
dat het dienstbaar is en dat het helpt bij het oplossen van
de problemen als wij hier vanuit Nederland gaan beoordelen wat daar in het Witte Huis, met de heer Zelensky en
dadelijk misschien met de heer Poetin, als ze daarmee aan
tafel gaan, allemaal gebeurt. Dat helpt niet. Als wij allemaal
gaan roepen, zoals u en anderen hebben gedaan … Nogmaals, dat is uw goed recht, maar ik doe daar niet aan mee.
Het helpt niet om die partijen weer aan tafel te krijgen als
we gaan zeggen: dit is een schande, dat is verkeerd, dat
kan niet en o, wat is dat allemaal fout. In plaats van partijen
de les te lezen wil ik de-escaleren en ik wil het kabinet vragen om zich in te zetten om partijen weer aan tafel te krijgen. Dát is wat helpt: vredesbesprekingen en proberen daar
een faire deal uit te krijgen voor de Oekraïne.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAIk zal niet in lachen uitbarsten, maar als er iemand in dit
huis is die voortdurend de hele wereld en zijn hond de maat
neemt, die voortdurend overal schande van spreekt, die
voortdurend denkt over iedereen een oordeel te kunnen
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-12
hebben, dan is het de heer Wilders. Mijn conclusie uit zijn
antwoord nu is: hij zit gewoon op de lijn-Trump. Dat zit hij
al jaren. Tot voor kort zat hij ook op de lijn-Poetin. Hij vindt
het heel moeilijk om daar afstand van te nemen, maar die
lijn zal de vrede in Europa niet bevorderen. Die lijn maakt
ons kwetsbaarder. Ik vind dus dat de heer Wilders geen
bijdrage levert aan onze collectieve veiligheid. Sterker nog,
ik vind wat hij zegt een bedreiging voor onze collectieve
veiligheid.
mensen de les gaan lezen. Dat brengt die vrede niet dichterbij. Dat zorgt niet dat Zelensky eerder weer bij Trump
aan tafel komt, dat die wel of niet een mineralendeal sluit,
waardoor hopelijk dadelijk de hulp aan zijn land weer hervat
kan worden. Natuurlijk heb ik mijn mening daarover, maar
het helpt niet om dat te vertellen in een tijd dat we moeten
de-escaleren, dat de partijen aan tafel moeten komen en
dat we voor vrede moeten knokken.
De heer WildersPVVVeel gekker moet het niet worden. Ik zit dus op de lijn-
Trump én op de lijn-Poetin. Nou, veel gekker moet het echt
niet worden wat de collega van de Partij van de Arbeid-
GroenLinks zegt. Ik zit op niemand z'n lijn. Ik zit op de lijn
van vredesbesprekingen; dat is de lijn waar ik op zit. Als ik
dan nu zou zeggen "dat is fout", "dat kan die niet doen" en
… Volgens mij zei u net dat het allemaal een vooropgezet
plan is. Dat kunt u ook helemaal niet aantonen of bewijzen.
Dat is stemmingmakerij; dat is zorgen dat de mensen uit
elkaar worden gespeeld en dat is zorgen dat de oorlog
alleen maar doorgaat. Dus als iemand hier onverantwoord
bezig is met het gebruikmaken van allemaal superlatieven
om uw eigen gelijk te halen, om het gelijk van Frans Timmermans te halen, dan bent u dat wel. Dat is niet verstandig. Wat verstandig is, is de-escaleren. Dit gaat om onze
veiligheid. Als de Amerikanen zich terugtrekken en als zij
dadelijk zeggen — God verhoede — dat ze niets meer voelen
voor de NAVO of zich niet meer gebonden achten aan artikel
5, dan is dat een ramp, niet alleen voor de Oekraïne, maar
ook voor ons, voor Europa, voor Nederland. Of we het nou
leuk vinden of niet, zonder de Amerikanen is de NAVO een
dood paard en hebben we op dit moment geen enkele
bescherming die voldoende is. Ik heb u onlangs trouwens
ook op de radio of de televisie horen zeggen dat wij het gat
dat Amerika zou achterlaten, niet op korte termijn kunnen
vullen. Dus omdat dat juist in het Europese en Nederlandse
veiligheidsbelang is, is het belangrijk dat de Amerikanen
aan tafel blijven om een vrede te krijgen voor de Oekraïne.
Dat heeft mijn sympathie, want inderdaad, Rusland is de
enige agressor hier. De enige manier om te zorgen dat die
een vrede kunnen krijgen met Rusland is dat ze met elkaar
aan tafel gaan. En dan helpt het niet om elkaar de les te
lezen.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAEr mag in deze Kamer gevraagd worden om dat wat niet
deugt, ook te benoemen. Dat is niet iemand de les lezen,
dat is helderheid verschaffen over wat niet deugt. Chantagepraktijken deugen niet. Wat Trump doet, zijn chantagepraktijken. Het verrast me niet, maar het valt me wel weer
op dat de heer Wilders, die altijd over iedereen een oordeel
klaar heeft, internationaal en nationaal, op dit moment niet
de guts heeft om helder te veroordelen wat de Amerikaanse
president heeft gezegd. Daarmee dient hij de veiligheid
niet, integendeel.
De heer WildersPVVNee, maar uit het feit dat ik dat niet zeg, kunt u die conclusie
niet trekken. Natuurlijk heb ik mijn mening erover. Natuurlijk
heb ik mijn gedachten erover wat er is gebeurd, ook in het
Oval Office, tussen Trump en Zelensky. Alleen, het helpt
niet als wij als politieke leiders — oké, het is Nederland, we
zijn geen Verenigde Staten, maar toch — hier publiek de
De heer BontenbalCDAIk denk dat er ook een tussenweg is, namelijk wel normeren
zonder de Verenigde Staten in het harnas te jagen. Er zit
iets tussen. Maar goed, ik wil niet in uw interruptiedebatje
komen.
Mijn vraag gaat over een uitspraak die u gedaan hebt bij
BNR, dat de steun aan Oekraïne niet aan de orde is, zolang
het land niet met Rusland praat. Ik heb het fragment niet
zelf kunnen luisteren, dus ik wil even checken of u dat
gezegd heeft, en uw eigen context daarbij.
De heer WildersPVVSorry, wat zou ik gezegd hebben?
De heer BontenbalCDADat er ook met Rusland gesproken moet worden, dat de
steun aan Oekraïne ook afhangt van het gesprek tussen
Oekraïne en Rusland. Of ik heb een verkeerde quote gepakt,
maar dan … Ik zou dat even willen checken, want ik schrok
daar wel van.
De heer WildersPVVNee.
De heer BontenbalCDAAls dat niet zo is, dan is mijn vervolgvraag hoe u die steun
ziet. Die vraag is nu een aantal keren gesteld. Richting de
Voorjaarsnota zal die vraag natuurlijk op tafel komen. Vindt
u dat er nu extra steun naar Oekraïne moet om dat gat dat
we wellicht niet helemaal kunnen dichten, in ieder geval
voor een deel te dichten?
De heer WildersPVVNogmaals, ik regeer niet, dus het kabinet moet met voorstellen komen. Volgens mij zei mevrouw Yeşilgöz dat net
ook. Het is natuurlijk afhankelijk van wat er de komende
weken of dagen gebeurt. Ik hoop nog steeds, dat is mijn
hele inbreng, in de interrupties en in mijn termijn, dat de
partijen weer met elkaar aan tafel komen, dat de heren
Zelensky en Trump weer on speaking terms komen. Er zijn
hier en daar wat geluiden uit de Amerikaanse administratie
dat ze overwegen om het staken van de steun op te heffen,
dus weer volwaardige steun te geven. Dan ziet de situatie
er totaal anders uit dan wanneer dat niet zo is.
U weet: wij zijn goed voor onze handtekening. Wij zijn een
betrouwbare partij. We hebben in het hoofdlijnenakkoord
afgesproken dat we de Oekraïne steunen en blijven steunen,
dus dat zal het geval zijn. Maar of dat gebeurt, wanneer dat
gebeurt, in welke mate dat gebeurt, het is nu net iets te snel
om daar een oordeel over te geven. Ik heb u mijn piketpalen
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-13
gegeven. Ik heb ook gezegd dat het kabinet regeert. Ik heb
ook gezegd dat wat ons betreft die bevroren Russische
tegoeden … Dat is echt heel veel geld. Volgens mij was dat
ook een motie van u of van uw partij die wij hebben
gesteund. Dat is een ontzettend goed idee, want dat kost
onze belastingbetaler dan niet direct geld en het raakt ook
Rusland, dat dan zijn eigen geld kwijt is geraakt. Ik heb in
de geannoteerde agenda gezien dat er een onderzoek was
dat zei dat het rechtsstatelijk niet kan. Ik denk dat we daar
wel overheen mogen stappen bij een land als Rusland, dat
echt lak heeft gehad aan de rechtsstaat, door het soevereine
land Oekraïne binnen te vallen. Dat moeten we niet
beschermen met diezelfde regels van de rechtsstaat. Dus
wat mij betreft kan dat.
En we moeten ook niet het beeld wekken dat Nederland
niet al gigantisch veel steun geeft aan de Oekraïne. Ik heb
hier een staatje bij me met daarop de bedragen die Nederland geeft, ook in Europees verband. Als het gaat om
absolute bedragen, dan zijn we de nummer vier. We doen
gewoon bijna het meeste van heel Europa. We doen meer
dan Zweden, Noorwegen, Frankrijk, Polen, Finland, Italië,
België, Spanje, Tsjechië, Roemenië, Litouwen, Zwitserland;
ik zal niet nog een uur doorgaan. Het is dus niet zo dat
Nederland onvoldoende doet. We staan ongeveer bovenaan
alle lijstjes met steun aan de Oekraïne. Dat is zowel militair
als financieel als humanitair. Dat is ook goed. Ik zeg niet
dat dat slecht is, maar wij zijn niet de eersten tegen wie je
nu moet zeggen "nou, doe eens wat meer". Er zijn heel veel
andere landen die dat ook kunnen doen.
De heer BontenbalCDAZeer mee eens, al is het om te beginnen maar om de NAVOnorm te halen, wat heel veel landen nog niet doen. Collega
Omtzigt was kritisch over het pakket van Von der Leyen,
met name over het deel van de gezamenlijke schulden. Ik
ben benieuwd hoe de PVV daar als grootste partij in staat.
In welke mate vindt u dat dit ook door Nederland geblokkeerd zou moeten worden? Of zegt u net zoals mevrouw
Yeşilgöz "ik heb er een opvatting over; ik heb er een duidelijke mening over, maar ik geef het kabinet genoeg vrije
ruimte om te doen wat goed is, gelet op de internationale
context"?
De heer WildersPVVNou ja, vrije ruimte wil ik best geven, maar dat wil niet
zeggen dat ik steun waar het kabinet mee terugkomt. In
beginsel vind ik het idee om het kabinet ruimte te geven
om wat te doen prima, als het maar niet zo uitgelegd wordt
dat als het met iets komt, ik dat ook moet steunen. Snapt
u? Dan geef ik namelijk geen vrije ruimte. Zo zijn we niet
getrouwd. De premier heeft dus alle ruimte. Maar als hij
terugkomt, heb ik de ruimte om te zeggen: ik ben het er niet
mee eens. Wij zijn niet voor gemeenschappelijke schulden.
Dit zijn dan geen eurobonds, maar het gaat toch wel
enigszins die richting op. Voor het overige klinkt die 800
miljard ook wel iets mooier dan het is, zeg ik tegen de heer
Bontenbal, want eigenlijk zeggen ze gewoon: "Dat geld
moeten jullie zelf hebben; dat is jullie geld. Jullie moeten
dat geld vrijmaken. Je krijgt dan geen boete als je een
hogere staatsschuld of een begrotingstekort hebt, maar het
is jouw geld." De koppen zijn net alsof Europa met een bak
geld komt, maar Europa zegt tegen al die lidstaten: doe het
maar lekker; als je boven de 60% staatsschuld komt, dan
zullen we je geen straf geven. Maar je zit wel met die
schulden en die hogere staatsschuld. Ik moet dus eerlijk
zeggen dat ik niet erg onder de indruk ben van dat verhaal
van de Europese Unie.
De heer DassenVoltMorgen is de Europese Raad. In aanloop naar de Europese
Raad kregen we een brief toegezonden van de grote vriend
van de heer Wilders, de heer Orbán. Hij schreef dat de
Europese Unie het voorbeeld van de Verenigde Staten moet
volgen en in vredesbesprekingen moet stappen. Die lijn
van Trump hebben we nu gezien. Dat betekent dus stoppen
met sancties, stoppen met de steun aan Oekraïne en stoppen met inlichtingen. Maar hij schrijft ook dat we als gezamenlijke conclusie van Europa de VN-resolutie moeten
aannemen waarin weg is gelaten dat Rusland de agressor
is. Ik ben benieuwd hoe de heer Wilders naar deze brief
kijkt en of hij het met mij eens is dat we deze brief wel
moeten afkeuren met z'n allen.
De heer WildersPVVIk keur helemaal geen brief af. Ik keur wel de uitspraak af
dat iemand anders dan Rusland de agressor zou zijn. Er is
maar één, één agressor in dit hele conflict. Dat is niet de
Oekraïne; dat is Rusland.
De heer DassenVoltIk ben blij dat de heer Wilders dat zegt, maar ik hoop ook
dat de heer Wilders inziet dat dit soort brieven uiteindelijk
ook de positie van de veiligheid van Europa schaden. Deze
brief doet niks anders dan Poetin in de kaart spelen. Dit is
namelijk het ondermijnen van de Europese Unie van binnenuit. Dit is proberen de Europese Unie een andere richting
op te duwen en meer de lijn van Poetin te krijgen. Ik hoop
toch dat de heer Wilders het met mij eens is dat dit soort
brieven van Orbán ook onze veiligheid direct raken en dat
we dat met elkaar moeten afkeuren. We moeten eigenlijk
met elkaar zeggen "meneer Orbán, we nemen dat stemrecht
af", zodat hij de sancties niet meer kan tegenhouden, zodat
hij de steun aan Oekraïne niet meer tegen kan houden.
De heer WildersPVVDat lijkt me een bijzonder slecht idee. We moeten niemand
het stemrecht afnemen, niet de Hongaren, niet de Belgen,
niet de Grieken, niet de Slowaken. Het is een soeverein land
en een lid van de Europese Unie. Het land mag brieven
schrijven die het wil. Het land mag voorstellen wat het wil.
Wij kunnen het ermee eens zijn of niet. Ik heb u gezegd dat
als het gaat om het aanwijzen van de agressor, ik het er
niet mee eens ben. Dat is Rusland en niemand anders.
De heer DassenVoltDe heer Wilders geeft geen antwoord op het andere
gedeelte van mijn vraag. Ik vroeg of hij het met mij eens is
dat dit soort brieven Europa als geheel verzwakken en de
interne verdeeldheid aanjagen. De enige die we daarmee
in de kaart spelen, is Poetin. Want die wil niks liever dan
een verdeeld Europa. Dit soort brieven zijn schadelijk voor
Europa. Ik zou willen dat de heer Wilders dat ook uitspreekt.
Dat hij ook zegt: dit soort brieven moeten we niet hebben,
zeker niet in deze tijd en zeker niet op het moment dat de
veiligheid van Nederland zo onder druk staat.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-14
De heer WildersPVVNee, iedereen mag de brieven schrijven die hij wil.
Goed, voorzitter. In Londen is afgelopen zondag — onze
eigen premier Schoof was erbij aanwezig — door diverse
regeringsleiders gesproken over een soort van vredesplan
dat aan de Verenigde Staten zou moeten worden gepresenteerd om het vechten te stoppen en veiligheidsgaranties
aan de Oekraïne te geven. Dat klinkt mooi, en het zal ook
zeer goed bedoeld zijn, maar er is nu natuurlijk — ik heb
nog gezocht; is er al wat? — nog helemaal niks. Er is nog
geen plan. Dat kan ook niet worden verwacht, denk ik, want
de intentie is uitgesproken om met een plan te komen. Maar
als er geen plan is, kan je ook niks toezeggen. Dus ik vind
het verstandig, en ik wil premier Schoof daarmee complimenteren, dat hij ondanks zijn mogelijke ambities nog niets
concreets heeft toegezegd, want wat kan je toezeggen als
je nog niet eens weet waar ze mee gaan komen? En wij zien
dat plan wel als het er eenmaal is. Zolang het er niet is,
kunnen we er ook niet over oordelen, voorzitter.
Voorzitter. Dan de discussie over meer geld voor defensie.
We geven nu 2% van ons bbp uit aan defensie. Ik heb een
lijstje meegenomen van landen in Europa — ik zal ze niet
allemaal voorlezen, maar het zijn er geloof ik een stuk of
acht tot tien — die minder dan 2% uitgeven. Wij geven nu
iets meer dan 2% van ons bbp uit aan defensie, in tegenstelling tot veel andere landen. Ik heb al eerder gezegd dat
meer geld voor defensie voor ons zeker niet onbespreekbaar
is, maar — die discussie zullen wij bij de Voorjaarsnota of
eerder met elkaar voeren — dan moeten er ook vele miljarden euro's extra bij komen voor onze eigen mensen, die
de boodschappen, de huren en de energierekening nu al
vaak niet meer kunnen betalen.
Voorzitter. Ten slotte heb ik iets over de steun aan de Oekraïne. Maar dat heb ik eigenlijk net al in een interruptiedebatje beantwoord, dus dan kan ik het daarbij laten.
Heel goed.
De heer Diederik van DijkSGPIk heb een vraag ter verduidelijking over dat slot. Meer geld
voor defensie is eventueel bespreekbaar, maar dan moeten
er ook wel meer leuke dingen voor mensen worden gedaan,
even kort samengevat. We hebben het hier over investeren
in de veiligheid van Henk en Ingrid. We hebben het niet
over investeren in linkse hobby's, de NPO, vleesvervangers,
windmolens, regenboogpaden en weet ik veel wat. We
hebben het over de veiligheid van mensen. Dus ik begrijp
oprecht de verknoping niet die de heer Wilders nu maakt,
zo van: als je investeert in de veiligheid van mensen, moeten we dus ook wel leuke dingen voor die mensen doen.
We doen dit toch voor de mensen?
De heer WildersPVVIk begrijp dat de SGP liever wil dat we dit aan regenboogpaden besteden. Ik ben dat niet met u eens. Maar ik vind
wel dat wij, hoe belangrijk het ook is, extra geld aan
Defensie kunnen uitgeven. Nogmaals, het is totaal niet
ondenkbaar dat we dat moeten doen. De wereld is veranderd. Defensie heeft grote tekorten aan materieel en personeel. Dat is ook een van de redenen dat de chef Defensiestaf
zegt: als er dadelijk ooit een vredesmacht komt, dan kan
onze bijdrage hooguit klein zijn, want we hebben nu al grote
problemen, doen aan veel missies mee en hebben tekorten.
Weet u, we hebben niet eens tanks. Die hebben we besteld,
nadat we ze jaren hebben geleaset van de Duitsers, maar
ze zijn er nog niet. We hebben aan alles tekort. Dat begrijp
ik dus. Extra geld voor Defensie is voor ons dus zeker niet
onbespreekbaar. Maar ik wil ook wel dat de mensen die op
ons hebben gestemd, die op dit moment grote problemen
hebben met het doen van de boodschappen en met de huur
die omhooggaat, met alle andere financiële problemen die
ze al hebben, het beeld hebben ... Ik denk dat het het
draagvlak voor steun aan de Oekraïne, aan de NAVO en
aan Defensie verkleint als we niet zeggen dat we ook oog
hebben voor die mensen en voor hen ook wat doen. Dat is
geen schande. Het is geen schande om het ene aan het
andere te koppelen. Het komt beide uit dezelfde begroting.
Het komt uit de begroting die door de belastingcenten van
de normale mensen in Nederland is betaald. Zij willen, denk
ik, allebei. Ik koppel het dus wel aan elkaar. Je krijgt daar
ook een onderhandeling over. Ik zeg ook niet dat we het
niet moeten doen. Ik zeg ook dat we de noden van de
gewone Nederlander daarbij zeker niet uit het oog mogen
verliezen. Volgens mij vindt niemand dat ook. Het is dus
niet zo'n raar voorstel.
Uw laatste interruptie.
De heer Diederik van DijkSGPNiemand vindt dat je de noden van wie dan ook uit het oog
moet verliezen. Ik heb nog steeds geen antwoord gehad
over de inhoudelijke verknoping — ik snap dat nog steeds
niet — dat je je inzet voor de veiligheid van je eigen burgers
moet compenseren, of zo, met leuke dingen. Dat is niet het
eerlijke verhaal. Tegen de heer Wilders wil ik zeggen: ook
de SGP besteedt het geld liever aan goedkopere benzine,
betere zorg en betere pensioenen. Daar maken we ons ook
sterk voor. Maar moeten we niet het eerlijke verhaal aan
onze achterbannen uitleggen, namelijk dat vrede niet
goedkoop is en dat, als we investeren in defensie, we dat
voor hen doen?
De heer WildersPVVZeker. Dat doen we ook voor de mensen. Maar ik verzet me
tegen uw kwalificatie "leuke dingen". Leuke dingen, alsjeblieft zeg! Mensen kunnen hun huur niet meer betalen.
Mensen, gezinnen met kinderen — die zouden u ter harte
moeten gaan — kunnen hun huur niet meer betalen.
Gezinnen met kinderen of alleenstaanden kunnen in de
Albert Heijn, in de Sligro of in de weet ik wat voor winkel
hun boodschappen niet meer doen. Mensen kunnen hun
gasrekening moeilijker betalen. Dat zijn geen "leuke dingen".
Mensen zijn vaak aan het overleven en ik schaam me er
niet voor om te zeggen dat als wij, ook in het belang van
diezelfde mensen — dat ben ik met u eens — extra geld
besteden aan defensie, we dat ook moeten doen voor de
mensen die naar de Lidl en naar weet ik wat voor winkel
gaan om hun boodschappen te doen.
Mevrouw BikkerChristenUnieVolgens mij hebben zowel de SGP, die we zojuist hoorden,
als de ChristenUnie en de PVV zich altijd ingezet om juist
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-15
die armoedecijfers te laten dalen, en om ervoor te zorgen
dat mensen inderdaad hun boterham kunnen beleggen en
hun huur kunnen betalen. Ik vond nu de CPB-cijfers in die
zin bemoedigend. We zien dat de koopkracht opnieuw versterkt wordt. Dat neemt niet weg dat er zorgen om boodschappenprijzen zijn, maar de heer Wilders moet nu niet
de overtreffende trap gebruiken alsof het een van het ander
afhankelijk is. De suggestie van zijn woorden is namelijk
dat het omgekeerde waar zou zijn, alsof al die mensen erop
achteruit zouden gaan als je nu meer geld in defensie
investeert. Dat is toch niet het geval? Je kan toch keuzes
maken waar je dat geld voor defensie vandaan haalt? Daar
is de heer Wilders toch zelf bij?
De heer WildersPVVZeker. Maar je kan iedere euro maar één keer uitgeven. Hoe
je hem ook besteedt, je kan hem maar één keer uitgeven.
Ik vind dus dat als je heel veel investeert in extra geld voor
defensie — ik sluit, nogmaals, helemaal niet uit dat het
verstandig is om dat te doen — je ook moet investeren in
de noden van mensen. U zegt misschien dat de cijfers goed
zijn, maar heel veel mensen in Nederland merken daar heel
weinig van. Heel veel mensen in Nederland hebben problemen met het betalen van hun huur. Ze worden iedere week
knettergek als ze met hun huishoudgeld de boodschappen
moeten doen. Ze hebben gewoon problemen met het
rondkrijgen van de gasrekening van de afgelopen maanden.
Ik vind het heel legitiem om te zeggen dat we aan die
mensen ook geld moeten besteden en daarnaast, wat mij
betreft tegelijkertijd, aan defensie.
Mevrouw BikkerChristenUnieJa, dat is volstrekt legitiem. Dat delen wij ook. Maar het kan
niet zo zijn dat onze inzet voor defensie afhankelijk wordt
van hoe we er bij al die andere dingen een extra plus op
zetten. Daar ligt mijn vraag aan collega Wilders. Als wij niet
de veiligheid van ons land en van ons continent kunnen
waarborgen, dan staan al die andere dingen toch op het
spel? Hij ziet toch met mij dat dit een fundamentele onderlegger is en dat je niet kan zeggen dat je maar een jaartje
afwacht omdat je die andere dingen niet ook een plus kan
geven? Je zult toch in dit tijdsgewricht moeten handelen,
en niet volgend jaar of over tien jaar?
in de afgelopen jaren — ik zal dat blijven doen — het altijd
opgenomen voor de mensen met een kleine portemonnee.
Dat gebeurde zowel elk jaar opnieuw in de voorstellen die
ervoor moesten zorgen dat de armoede daalt in plaats van
stijgt, als in de structurele stelselveranderingen die keihard
nodig zijn; denk aan de belastingen en de toeslagen. We
zullen dat blijven doen. Maar mijn stelling is dat als dit het
cruciale moment is om te investeren in onze veiligheid, we
met elkaar ook de moedige stap naar voren hebben te zetten
om het te gaan doen. Dat kan ook op manieren waarbij de
sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Daar is de
heer Wilders zelf bij. Hij kan ervoor kiezen, met zijn grootste
partij, op wie hij deze lasten afwentelt. Ik roep hem ertoe
op om dat niet te doen op de mensen die het al hard nodig
hebben en om hen niet alsnog ergens met de kaasschaaf
nog minder te besteden te geven, maar wel om erbij te zijn
en ervoor te zorgen dat we nu investeren in een slagvaardige, slagkrachtige en duurzame defensie. Daar is hij zelf
bij.
De heer WildersPVVZeker. Maar ik wil ook investeren — ik wijk daar geen millimeter van af — en ervoor zorgen, zeg ik tegen de collega
via u, mevrouw de voorzitter, dat er extra geld gaat naar
boodschappen, huren en de energierekening.
Nou, die onthouden we, meneer Wilders. De heer Timmermans.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAVoorzitter.
De heer WildersPVVExcuses, zei ik "mevrouw de voorzitter"? Meneer de voorzitter.
Ik ga naar huis.
De heer WildersPVVMisschien kunnen we ons dat niet voorstellen omdat u en
ik het financieel goed hebben. Maar ik krijg heel veel reacties van mensen die niet begrijpen dat er nu een discussie
is … U kunt nee knikken, maar ik krijg echt mails van mensen in Nederland die niet begrijpen dat we hier een discussie hebben over miljarden extra voor defensie. Ik verdedig
dat naar die mensen als het moet. Ondertussen zien die
mensen dat we niets doen voor hun boodschappen, hun
huren en voor hun energierekening. Ik sta voor die mensen
en ik ga het doen. Ik zeg niet en ik wil niet suggereren dat
u daar niet voor staat, maar ik sta ervoor en ik wil dat we
beide doen. Ik kan niet uitleggen dat we het ene doen en
het andere niet.
Mevrouw BikkerChristenUnieDe heer Wilders suggereert in zijn hele antwoord dat ik het
wel doe en aan het eind zegt hij van niet. Dus toch even
voor alle helderheid het volgende. De ChristenUnie heeft
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAVoorzitter. "Voorzitter" is goed genoeg. Zelfs mensen die
ideologisch heel dicht bij de heer Wilders staan, zoals
mevrouw Le Pen en de heer Farage, hebben zonder reserve
veroordeeld wat president Trump heeft gedaan en dat ook
onaanvaardbare chantage genoemd. Dan hebben we het
niet eens gehad over de streken richting Canada, het weer
claimen van Groenland gisteravond, noem het allemaal
maar op. De heer Wilders wil het niet veroordelen. Maar
net bij het interruptiedebat vielen mij de schellen van de
ogen. Ik begrijp het nu wel. Trump is net zo onbetrouwbaar
als Wilders zelf. Hij begint hier een heel verhaal over wat
hij aan de kosten wil doen. Hij heeft getekend voor 7,7%
huurverhoging. Hij heeft getekend voor het niet afschaffen
van de eigen bijdrage. Hij heeft getekend voor een btwverhoging. Hij heeft getekend voor het niet verhogen van
het minimumloon. Morgen kan hij het wijzigen bij het debat
over de kosten. Dan kan hij laten zien wat hij waard is. Ik
heb er geen enkel vertrouwen in dat hij dan wel te vertrouwen is op zijn woord. Ik begrijp nu in ieder geval wel hoe
het zit met hem en de heer Trump: allemaal dikke verhalen,
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-16
nooit iets waarmaken en vervolgens een ander de schuld
geven.
De heer WildersPVVMaar wij zitten niet zoals u in de oppositie. Dat scheelt dan
wel weer. Wij gaan ons, ook morgen, in datzelfde debat,
waar u het over heeft, hard maken voor lagere btw op
boodschappen, voor het bevriezen of het lager maken van
de huren en voor het lager maken van de energierekening.
Wat ons betreft verlagen we de belasting op gas. Dat gaan
we doen. Dat gaan we proberen. Of we dat allemaal voor
elkaar krijgen, zullen we moeten zien. We zitten met vier
man in een coalitie. Dat heb je. In de oppositie kun je dat
makkelijk roepen en zeggen dat het morgen moet gebeuren.
In de coalitie zul je daarover moeten onderhandelen en zul
je moeten geven en nemen. Dat zijn de drie punten waarmee wij de onderhandelingen in gaan en waarop wij iets
voor de mensen voor elkaar willen krijgen. Ik schaam me
er niet voor — dat was niet uw interruptie — om dat te
koppelen aan het geld dat aan Defensie wordt gegeven.
Defensie is mij een lief ding waard, maar de betaalbaarheid
van het leven van de gewone man en vrouw in Nederland
is mij net zo veel waard, misschien nog wel meer.
Mevrouw TeunissenPvdDIk heb goed zitten luisteren naar de heer Wilders. Dat doe
ik wel vaker. Een van de dingen die mij stoorde in de manier
waarop hij over Oekraïne sprak, was "de Oekraïne" zeggen.
Dat suggereert dat Oekraïne een provincie zou zijn van
Rusland. Wat mij ook wel stoort in zijn betoog, is dat hij
een schijntegenstelling creëert tussen sociale zekerheid,
mensen die het moeilijk hebben, en daar geld aan besteden
en tegelijkertijd extra steun aan Oekraïne geven. Mijn vraag
aan de heer Wilders is wat zijn woorden nou waard zijn. Ik
snap dat zijn achterban heel graag wil horen dat de PVV
ook Oekraïne steunt. Wat zijn zijn concrete voorstellen dan
om extra steun aan Oekraïne te geven?
De heer WildersPVVWij hebben al heel veel steun aan de Oekraïne gegeven.
We hebben een hoofdlijnenakkoord getekend waarin staat
dat er steun blijft voor de Oekraïne op militair en politiek
terrein en alle mogelijke verschillende terreinen. Dat gebeurt
ook. Dat is gebeurd. Ik geloof dat we voor 16, 17 miljard
euro aan de lat staan. Die is deels al uitgegeven en deels
niet. Kom er bij mij dus niet mee aan dat de PVV de Oekra-
ïne niet steunt. Daar staat onze handtekening onder. Dat
steunen we iedere keer opnieuw. Het zijn dus geen loze
woorden. Ik zeg alleen maar het volgende. Er is nu weer
een discussie om er weer nieuw geld bij te doen, zowel
voor de Oekraïne als voor, niet ten onrechte, Defensie. Kijk
dan alsjeblieft ook naar de noden van de mensen in
Nederland. Die voelen zich gewoon opzijgezet als er niet
ook voor hen wat gebeurt. Ik kom voor die mensen op. Ik
knok ervoor. Ik kan ze niet beloven dat ik het allemaal voor
elkaar krijg, maar ik ga er wel voor vechten.
Mevrouw TeunissenPvdDWeer die schijntegenstelling.
De heer WildersPVVNee.
Mevrouw TeunissenPvdDDe PVV heeft het hoofdlijnenakkoord getekend. Daar staat
inderdaad "steun aan Oekraïne" in, maar dat is gewoon de
steun die al was toegezegd voordat deze hele ellende met
Poetin, Zelensky en die aanvaring begon. Nu zien we dat
de VS zich terugtrekken, dus is er extra steun nodig. De
afgelopen weken heb ik nog niet een keer van de PVV
gehoord waar die extra steun vandaan moet komen. Nu
hoor ik de heer Wilders alleen maar aan het kabinet vragen
wat het gaat doen zodat Zelensky weer aan tafel komt te
zitten, terwijl onze invloed daarop superklein is. Die invloed
is er, maar die is superklein. Ik wil graag ook hier zien dat
ook de PVV zegt: ja, we gaan voor die extra steun, we voelen
die urgentie, we moeten onze veiligheid en de veiligheid
van Oekraïne waarborgen, en hier zijn mijn voorstellen. Ik
heb de hele avond en de afgelopen weken nog helemaal
niks gehoord. Hoe geloofwaardig is uw verhaal om Oekraïne
te steunen?
De heer WildersPVVDan heeft u heel slecht geluisterd. Dat is jammer. U zegt
dat u vaak naar mij luistert, maar u hoort dan blijkbaar niet
wat ik zeg. Ik heb twee dingen gezegd. Ten eerste heb ik
gezegd dat we eerst maar eens moeten kijken hoe het de
komende tijd loopt met het intrekken van de Amerikaanse
steun aan de Oekraïne. Er zijn nu al geluiden en misschien
verandert dat wel. Hoe beter de relatie en de verhouding
tussen Zelensky en Trump is, hoe groter de kans — binnen
de administratie wordt er al over gesproken — dat ze er in
bepaalde situaties voor zorgen dat de steun aan de Oekraïne
wel doorgaat. Voordat u aan de interruptiemicrofoon stond,
heb ik tegen verschillende collega's gezegd dat als het gaat
om steun aan de Oekraïne, wij bijvoorbeeld kunnen kijken
naar al die bevroren tegoeden. Dat zijn miljarden aan euro's,
die we ook anders zouden kunnen besteden. Ik heb gezegd:
confisqueer die Russische tegoeden die op banken staan
in vooral Brussel. Dat is geld van de agressor en geef dat
geld maar voor een deel aan de Oekraïne. Dat is een concreet voorstel. Er is zelfs een Kamermeerderheid die een
motie van het CDA, niet van mij, daarover heeft gesteund.
Hoeveel concreter wilde u het hebben?
De heer DijkSPTerecht steunde de PVV van Wilders ons voorstel twee
weken geleden om hogere uitgaven aan defensie niet ten
koste te laten gaan van volkshuisvesting, hogere boodschappenprijzen, lagere lonen en noem maar op. Ik wil op uw
laatste punt ingaan, want daar ging mijn oorspronkelijke
vraag over: die 250 miljard aan bevroren Russische tegoeden. Is het uw boodschap aan dit kabinet om daar als
allereerste naar te gaan kijken?
De heer WildersPVVAllereerst? Kijk daarnaar! Ik heb geen volgorde gegeven,
maar dat heb ik als optie gegeven. Kijk daarnaar! Probeer
daarnaar te kijken! De Britse premier Starmer heeft na
zondag al wat investeringen in defensie gedaan en heeft
daarvoor dat geld gebruikt. Dat gaat niet om het Brusselse
geld, maar om wat in het Verenigd Koninkrijk op een rekening staat. Hij heeft gezegd: "Luister, dit kost mijn belastingbetaler niets. Dat doen wij van het geconfisqueerde Russische geld dat in het Verenigd Koninkrijk is vastgezet." Ik
vind dat een prima idee.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-17
De heer DijkSPIk vind dat ook een prima idee. Wij hebben daar eerder al
een voorstel voor gedaan en dat is ook aangenomen. Zullen
we eens ophouden met daarnaar gaan kijken? En ophouden
het als optie te gaan zien, maar het kabinet de opdracht
geven op de Eurotop te zeggen "dit als eerste"?
De heer WildersPVVPrima. Wat mij betreft gaan we dat doen, en gaat het kabinet
dat ook doen. Ik heb wel gezegd dat bij de geannoteerde
agenda een stuk ligt waarin staat dat dit juridisch niet kan.
Ik vind dat een flutargument. Wat mij betreft roepen wij
samen het kabinet op om dat te gaan doen.
De heer DijkSPEven in aanvulling daarop: wij hebben met een aantal
juristen een rondetafelgesprek gehad en een aantal van
hen zei dat het welzeker kan.
De heer WildersPVVOké. Nou, laten we dat samen doen en wie weet luistert
het kabinet.
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Vermeer
van de fractie BBB.
De heer VermeerBBBVoorzitter. BBB is bezorgd over de botsing in het Witte Huis
van afgelopen week. Waar wij juist hoopten op een goede
samenwerking tussen de VS en Oekraïne, is dat laatste
vooralsnog mislukt. Al lijkt er wel een opening na de brief
van Zelensky aan Trump gisteren over de mogelijke
grondstoffendeal. En er is een afspraak nabij, zo lazen wij
vanavond om een uur of halfacht. Maar Kamerleden die de
Amerikanen als verraders bestempelen, zoals vanmorgen
in ons commissiedebat Eurogroep/Ecofin-Raad gebeurde,
maken onze trans-Atlantische banden er niet beter op. Laten
wij dit soort uitspraken nou niet doen in dit huis. Net zoals
iedereen die ook maar iets van kritiek heeft op Zelensky, of
niet wil meegaan in paniekvoetbal of oorlogsretoriek, meteen bestempeld moet worden als Poetinlover. Niet iedereen
die de onafhankelijkheid en integriteit van Oekraïne steunt,
is een oorlogshitser.
Voorzitter. We moeten het hoofd koel houden en streven
naar vrede. Juist nu hebben Europa en de VS elkaar nodig.
Ondanks onze verschillen hebben wij immers veel
gemeenschappelijks, zoals tradities, cultuur, normen en
waarden. Daarom vond BBB het verstandig van premier
Schoof dat hij deze week in Londen rustig reageerde. Het
liefst trekken wij natuurlijk samen met de EU en NAVO op,
ook met een volwaardige inzet van de VS. Maar als dat
onmogelijk blijkt, zullen we als Europa zelf alternatieven
moeten optuigen. Daarbij hoort een sterkere Nederlandse
krijgsmacht en Europese samenwerking en afstemming.
Een sterkere Nederlandse en Europese defensie-industrie
en een Europa dat minder afhankelijk is van niet-Europese
digitale infrastructuur, satellieten en andere informatiegevoelige netwerken. Verder hoort daar een goede verdediging bij tegen aanvallen via land, zee en lucht en via onze
datakanalen. Dat maakt ons op langere termijn sterker.
Daarvoor moeten wij nu echter allemaal dezelfde richting
op kijken: dereguleren en innoveren. Daarbij is een sterke
economie onmisbaar. Daarbij hoort ook het zelf kunnen
voorzien in voedsel en energie. Alleen dan kunnen we deze
uitdagingen aan. Alleen dan kan Europa zijn invloed laten
gelden en waar nodig afschrikken om een nieuwe oorlog
te voorkomen.
Trumps visie op de NAVO was geen geheim, maar het heeft
geen zin om nu al percentages als 3% of getallen als 800
miljard euro te noemen. BBB is er niet voor om Von der
Leyen nu het initiatief te laten nemen om daarmee nog
meer grip op de Europese landen te krijgen. Ook landen
van buiten de EU, zoals het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen, kunnen Europa als geheel sterker en onafhankelijker
op de kaart zetten. BBB wil geen eurobonds of varianten
daarop, geen gemeenschappelijke schulden. De rekening
komt namelijk bij een financiële crisis uiteindelijk bij ons
terecht. Een alternatief is bijvoorbeeld een fonds waar
deelnemende landen geld in kunnen storten, zoals Polen
voorstelt, of een speciale investeringsbank. Zou het kabinet
de voor- en nadelen voor Nederland op een rij kunnen zetten van de verschillende opties die er zijn om dit te financieren?
Voorzitter. Wij hopen dat er snel een vredesdeal komt, een
deal waarbij we meepraten over hoe we als Nederland
willen en kunnen bijdragen aan vrede en stabiliteit in Oekraïne. Wij willen onze handen niet branden aan een tweede
Srebrenica of een derde wereldoorlog. Dus willen we eerst
meer weten over voorwaarden en condities van welke
ondersteuning dan ook.
Voorzitter. Tot slot spreken we onze steun uit aan het Oekraïense volk, dat al drie jaar in oorlog en in angst leeft door
de Russische agressie en zware offers heeft gebracht.
De laatste interruptie van de heer Bontenbal.
De heer BontenbalCDAIk hoorde collega Vermeer laatst in een radio-uitzending de
quote gebruiken "waar twee kijven, hebben twee schuld".
Ik denk eigenlijk dat het een verspreking was. Kan hij aangeven wat hij echt bedoeld heeft te zeggen? Ik kan me niet
voorstellen dat collega Vermeer in dat gesprek bedoelde
dat er gelijke mate van verantwoordelijkheid en schuld was.
De heer VermeerBBBNee, dat was meer een reactie op de manier waarop dat
gesprek escaleerde in het Witte Huis. Ik heb niet alleen de
losse fragmenten bekeken, maar ook het hele gesprek dat
uitgezonden is. Ik zag — dat is misschien ook mijn communicatieachtergrond — dat aan beide kanten emoties een
hoofdrol speelden. Beiden lieten zich echt uit de tent lokken
en beten op verkeerde momenten, eigenlijk vanuit emoties
in plaats van realisme en gezond verstand. Dat is verder
geen waardeoordeel, het is gewoon iets wat ik waarnam.
De heer Jetten, met zijn laatste interruptie.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-18
De heer JettenD66Ik heb zelf ook geturfd. Volgens mij zijn het er nog twee,
voorzitter.
Ik denk dat dat dan een heel partijdige turver is geweest. Ik
denk de heer Vijlbrief. Die ken ik namelijk langer dan vandaag.
De heer VermeerBBBDie suggereert toch altijd dat hij kan tellen.
De heer JettenD66Ik zal het voor het tempo in het debat even met één interruptie proberen, voorzitter. Ik ben geen communicatieexpert. Ik heb ook geen communicatieachtergrond, zoals
de heer Vermeer of een ander deel van de BBB-fractie. Wat
ik wel weet, is dat je als Oekraïner helemaal niks koopt voor
de holle retoriek die de heer Vermeer hier nu staat uit te
kramen. Hoe durf je je bijdrage te eindigen met steun aan
de Oekraïners, terwijl BBB'ers het hebben over Oekraïne
als bufferstaat? Terwijl uw fractie keer op keer stemt tegen
extra geld en extra hulp voor Oekraïne, en tegen extra geld
voor de Nederlandse defensie om ons eigen land en continent veilig te houden?
U schetst in het midden van uw betoog een prachtig vergezicht over hoe het allemaal beter kan voor Europa, zodat
we voor onszelf kunnen zorgen, digitaal, met een Europese
defensie, en noem het allemaal maar op. Maar de hulp aan
de Oekraïners is nu door Trump stopgezet. Het leveren van
inlichtingen aan Oekraïners is nu door de Amerikanen
stopgezet. Als er de komende nachten drones en raketten
op Oekraïners worden afgevuurd — en dat gebeurt elke
nacht — hebben de Oekraïners minder middelen om hun
burgers te beschermen. Als het de BBB menens is om nu
echt te staan voor het Oekraïense volk en voor vrede op
het Europese continent, dan zult ook u, net als de andere
drie coalitiepartijen, dus heel concreet richting de ministerpresident moeten zeggen dat er nu acuut meer nodig is.
De heer VermeerBBBIk vind dit een heel emotioneel betoog van de heer Jetten.
Laten we gewoon naar de feiten kijken. Volgens mij was
de allereerste motie die hier in deze Kamer over steun aan
Oekraïne is ingezet van de heer Paternotte. Die is medeondertekend door mevrouw Van der Plas. We hebben altijd
gewoon meegedaan met alle steun. We hebben het
hoofdlijnenakkoord ondertekend. Er is 17 miljard toegezegd,
waarvan er volgens mij nog miljarden te besteden zijn. Wij
zijn daar nooit voor gaan liggen. Dus hier een beetje proberen ons met holle retoriek te kakken te zetten, daar doe ik
niet aan mee.
Dank u wel. Er is nog een vraag van de heer Dassen.
De heer DassenVoltIk sla wel aan op "holle retoriek, daar doe ik niet aan mee".
Het punt waar de heer Vermeer niet op ingaat, is dat BBB
in dit huis wel degelijk meerdere keren heeft aangegeven
dat Oekraïne een bufferstaat zou moeten zijn. Toen het daar
heel veel kritiek op kreeg, zou het een neutrale staat moeten
zijn. Daar zit geen verschil tussen. Althans, dat heeft geen
enkele BBB'er kunnen uitleggen. Dus hier nu met heel veel
stoere woorden richting de heer Jetten zeggen dat dat een
emotioneel betoog was, is natuurlijk klets. Dit is namelijk
de zorg die heel veel Kamerleden hebben over de positie
van BBB ten opzichte van Oekraïne. Dat is precies vanwege
die uitspraken over een bufferstaat en precies vanwege die
uitspraken over een neutrale staat. Mevrouw Van der Plas
kan hier heel hard nee zitten schudden, maar ik ben bij die
debatten geweest. Ik heb de mensen daarin gevraagd wat
dan het verschil daartussen is. Dat was er niet. Dat is niet
uit te leggen. Dat is precies de zorg. Dat is geen emotioneel
betoog van de heer Jetten, maar een terecht punt.
De heer VermeerBBBIk hoorde geen vraag, maar ik wil er wel even op ingaan.
Het woord "bufferstaat" is de eerste keer gevallen bij een
talkshow waarin ik zei dat er jarenlang een discussie
geweest is over bufferstaten. Die werd zelfs aangezwengeld
door Jaap de Hoop Scheffer, u welbekend. Daarnaast is dat
één keer in een NAVO-debat genoemd. Dat klopt. Daar
waren de heer Dassen en een collega van mij bij. Dat is
direct tijdens dat debat herroepen, door te zeggen dat dat
niet de insteek van de zaak was.
Weet je, ik vind dat het geen pas geeft om op deze manier
te proberen elkaar de maat te nemen. Overigens was de
heer Dassen vanmorgen een van die mensen die de Amerikanen verraders noemde. Dat vind ik pas ongepast. Ik vind
dat dat onze trans-Atlantische relatie op het spel zet. Dat is
risicovol gedrag.
U bent door uw interrupties heen, meneer Dassen.
De heer DassenVoltIk denk dat dit toch wel uitlokking is, voorzitter.
Een persoonlijk feit. Gaat uw gang, kort.
De heer VermeerBBBIk zou zeggen: het is een weergave van het debat.
De heer DassenVoltWat ik vanochtend heb gezegd, is inderdaad dat de afspraak
die in 1994 via akkoorden is gemaakt, namelijk dat de Verenigde Staten de veiligheid van Oekraïne zouden garanderen,
meerdere keren is verraden. Trump doet daar door het
intrekken van de steun en het stoppen met inlichtingen nu
een schepje bovenop.
Oké. Helder, helder. We gaan luisteren naar de heer Dijk
van de SP.
De heer DijkSPStaat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-19
Dank u wel, voorzitter. Mensen maken zich grote zorgen.
Het lijkt alsof men moet kiezen tussen de weg van Trump
en Poetin en de weg van de coalition of the willing. We
hebben de weg van de VS onder Trump gezien. Er is een
politieke as van rechtsradicalen en oligarchen die een strijd
voeren om grondstoffen. Groenland en Panama moeten
ingenomen worden. Gazanen moeten Gaza verlaten. Onder
druk volgt een deal om grondstoffen van Oekraïne. Jonge
mensen worden naar het front gestuurd om de oorlog van
oligarchen om grondstoffen uit te vechten. Voorzieningen
moeten volgens Trump en NAVO-secretaris Rutte afgebroken worden om meer aan de oorlogsindustrie te besteden.
Dat is niet de weg van de SP.
Naast de weg van de VS onder Trump is er de weg van de
coalition of the willing, die exact doet wat Trump van hen
vraagt. Dat is een coalitie die zich net zo gedraagt als de
NAVO en die nog meer geld wil uitgeven aan de oorlogsindustrie; meer dan de huidige 2%-norm. Meer dan de ruim
drie keer hogere EU-uitgaven dan Rusland doet. Meer
militarisering die een wapenwedloop verder aanjaagt en
vrede verder weg brengt. Dat is niet de weg van de SP.
Mensen maken zich grote zorgen. Het lijkt alsof men moet
kiezen tussen Trump en Poetin en de coalition of the willing.
Maar er is een andere weg. Dat is niet die van de VS, niet
die van de oude NAVO en niet die van Europese landen die
zich als een kloon van de NAVO gedragen. Er is een andere
weg, waarin Europa een eigen koers gaat varen: niet aan
de leiband van de VS, niet die van de militaristische en
imperialistische NAVO, maar onafhankelijk, met een eigen
maakindustrie en industriepolitiek voor essentiële sectoren
zoals staal, medicijnen en energie. Dat is ook met een eigen
defensie-industrie. Dat is niet om nog meer wapens te
produceren, wat de wapenwedloop verder zal aanjagen.
Dat is om zelf zeggenschap te hebben, zodat we niet met
miljarden de oorlogsindustrie van de VS spekken. Dat is
niet met een Europees leger, waardoor we niets meer te
zeggen hebben over waar onze jongens en meiden naartoe
worden uitgezonden. Dat is wel met meer samenwerking
op het gebied van defensie. Dat is een andere weg.
Daarbij wordt er niet getrokken aan landen om zich bij de
NAVO aan te sluiten, omdat dit vrede in de weg staat
waardoor er nu tienduizenden mensen aan het front sterven.
Dit betekent dus ook dat er gestopt moet worden met Oekraïne aan de NAVO toevoegen. Daar waren wij nooit voorstander van. Dat zijn we nu nog steeds niet. Een nieuwe
weg is gericht op de-escalatie door diplomatie, op onderhandelen met tegenstanders, want vrede sluit je met
tegenstanders. Dat is een weg waarop we ons richten op
vrede en veiligheid. Dat is niet door verdere militarisering
en niet door een nieuwe wapenwedloop in gang te zetten.
Dat is de weg waar de SP voor staat.
Tot slot. Nu al spreken over een invulling van veiligheidsgaranties, of een zogenaamde afschrikkingsmissie, is
onbegonnen werk. Maak veiligheidsgaranties onderdeel
van een vredesakkoord, liefst onder VN-mandaat. Mocht
de VS de steun aan Oekraïne blijven pauzeren of stoppen,
dan moeten we eerst de 250 miljard euro aan bevroren
Russische tegoeden gaan inzetten, zodat we Oekraïne blijven steunen en zij zich kunnen blijven verdedigen.
Dank u wel.
Dank u wel. Er is een interruptie van mevrouw Bikker.
Mevrouw BikkerChristenUnieIk heb goed geluisterd naar het verhaal van collega Dijk.
Wij vinden elkaar in het graag werk maken van het voorkomen van armoede. Daar ben ik het helemaal mee eens.
Alleen volg ik zijn suggestie, ook in dit verhaal, niet dat we
niet of nauwelijks hoeven te investeren in defensie en dat
alleen via soft power een duurzame vrede in Oekraïne
bereikt kan worden. Ik denk namelijk juist dat je veiligheid
nodig hebt om ervoor te zorgen dat mensen werk houden
en dat we die boterhammen kunnen betalen. En daar heb
je ... Je kan niet ... Je hebt soft power en dat spreken aan
tafel, waar de heer Dijk het over heeft, kan alleen met een
big stick. Dat hebben we eigenlijk in de afgelopen decennia
altijd gezien. Pleit de heer Dijk er nu serieus voor dat Europa
en Nederland niet verder gaan werken aan zo'n big stick,
maar alleen maar aan soft power? Of begrijp ik hem niet
goed en zegt hij vooral "vergeet het andere niet"?
De heer DijkSPDat andere moet je sowieso niet vergeten. Ik kan mij herinneren dat wij een jaar en — wat is het? — twee maanden
geleden ook dit debat hadden. Ik was de enige in dat debat
die het over vrede had! Ik vond het werkelijk waar hallucinant. Ik was de enige die het toen benoemde en toen stond
hier iedereen aan de interruptiemicrofoon om mij de maat
te nemen. Ik vergeet dat niet. Iedereen stond aan de interruptiemicrofoon om mij de maat te nemen! We waren
padvinders, indianenstammen; dat soort verhalen. Dat werd
over ons heen gegooid.
Nee, dan het volgende: we moeten er altijd voor zorgen dat
mensen aan tafel komen. Vrede sluit je met tegenstanders.
Daar moet je alles voor doen. Ik heb een jaar en twee
maanden geleden ook gezegd dat dat soms betekent dat
je andere landen moet inzetten. Ik heb net aangegeven dat
ik verre van een fan ben van Trump, maar als het hem lukt
om mensen aan tafel te krijgen en om in gesprek te gaan,
dan is dat enige vorm van vooruitgang. Ik heb toentertijd
gezegd: laten we ervoor zorgen dat we dat proberen met
Brazilië, Zuid-Afrika en India, landen die ook hebben aangegeven daartoe bereid te zijn. Het werd allemaal weggewuifd!
Mijn punt is: als we de defensie-industrie van Europa
samenvoegen, dan hebben we nu al drie tot vier keer meer
militaire inzet dan Rusland. Hoeveel meer hebben jullie
nodig? Het werkt alleen maar escalerend. Het zet een
wapenwedloop in gang. Hoeveel meer is er nodig? U doet
dat toevallig niet, mevrouw Bikker, maar andere partijen
wel, maar zeg mij niet dat wij Oekraïne niet zouden steunen
en dat wij geen wapens zouden willen leveren. Ik heb hier
een hele lijst voor u, mevrouw Bikker, met alles wat we tot
nu toe hebben gesteund. En dat is wel mijn antwoord op
uw vraag.
Het antwoord op uw vraag is: als wij kijken naar de totale
Europese defensie-industrie, dan vinden wij dat er zat is.
We moeten ervoor zorgen dat we beter samenwerken en
als Oekraïne snel hulp nodig heeft in de vorm van geld, dan
moeten we ervoor zorgen dat die Russische tegoeden
meteen worden aangesproken, want dat doet, ook Rusland,
het meeste zeer.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-20
Dank u wel. De volgende spreker is de heer Bontenbal van
het CDA.
je een beslissing moet nemen, is het beste wat je kunt doen
het juiste; het op één na beste is het verkeerde en het
slechtste wat je kunt doen, is niets doen. Laten we vandaag
en de komende dagen proberen het juiste te doen.
De heer BontenbalCDAVoorzitter. Schokkend vinden wij het dat de Verenigde
Staten van Amerika Europa niet langer als een bondgenoot
maar als een concurrent lijken te zien. We zien transactionele politiek, waarbij hogere waarden geen rol lijken te
spelen. Europa zou zichzelf verloochenen als we deze politiek van de VS zouden kopiëren. Europa moet iets beters
presenteren. Europa moet haar waarden verdedigen.
Tegenover het recht van de sterkste moet Europa staan
voor de waarde van de menselijke waardigheid, de vrijheid
en de verantwoordelijkheid van ieder mens en de bevordering van het algemeen belang.
Tegelijkertijd moeten we ook eerlijk zijn. Europa heeft te
weinig geïnvesteerd in haar eigen veiligheid en veiligheid
is een basisvoorwaarde voor vrijheid. Europa moet militair
volwassen worden en met de VS blijven samenwerken,
maar ook een plan B ontwikkelen voor het scenario dat
Amerika zich helemaal afzijdig houdt.
Voorzitter. Gelukkig zijn er ook kiemen van hoop. Het is
hoopvol dat het Verenigd Koninkrijk aan de kant staat van
Oekraïne en de EU, en ook een verbindende rol op zich
neemt. Het is hoopvol dat we in Duitsland zich een politieke
koerswijziging zien aftekenen die meer steun voor Oekraïne
betekent. Het is hoopvol dat Frankrijk zijn nucleaire
afschrikking beschikbaar wil stellen voor Europa. Het is
hoopvol dat Noorwegen bereid blijkt miljarden extra in te
zetten voor Oekraïne. En het is hoopvol dat Polen met president Tusk het voortouw neemt om de Europese defensie
op orde te brengen. Het is hoopvol dat er een coalition of
the willing is opgericht om een Europees vredesplan voor
Oekraïne te maken.
Voorzitter. In dat rijtje hoort Nederland ook thuis. We hebben tot aan dit kabinet altijd vooropgelopen in de steun aan
Oekraïne en dat moet zo blijven. De Kamer heeft dit kabinet
een ruim mandaat gegeven om de noodzakelijke hulp,
defensie-investeringen en veiligheidsgaranties aan Oekraïne
te geven. Draag dit dan ook uit, zo vraag ik het kabinet. Stop
met vertellen wat we niet doen. Vertel wat we wel gaan
doen. Neem de Nederlandse samenleving mee in de
noodzaak van hulp aan Oekraïne en hoe we dit concreet
gaan invullen. Het CDA wil niet het gevoel krijgen dat deze
minister-president geen stappen kan zetten omdat de coalitie intern verdeeld is. Wat er ook aan mooie teksten in het
hoofdlijnenakkoord staat, het komt nu aan op moreel leiderschap. Laat dat zien. Steunt het kabinet voluit de voorstellen
die door EU-voorzitter Von der Leyen zijn gedaan, inclusief
het aangaan van gezamenlijke leningen voor investeringen
in defensie, is mijn vraag.
Het CDA wil dat het kabinet niet zijn eigen kalender hanteert
voor extra toezeggingen, maar de internationale situatie
als uitgangspunt neemt. Is het kabinet dus bereid om voor
de Voorjaarsnota al besluiten te nemen over extra investeringen in defensie en investeringen in de defensie-industrie
van Oekraïne?
Voorzitter. Ik sluit af met een uitspraak van de Amerikaanse
president Theodore Roosevelt. Hij zegt: op elk moment dat
Dank u wel, voorzitter.
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw
Bikker van de ChristenUnie.
Mevrouw BikkerChristenUnieDank u, voorzitter. Het was een zwarte avond in het Witte
Huis: de behandeling van een president uit een land dat
dapper strijdt tegen de Russische agressie en de Amerikaanse inzet die totaal ontbrak, zelfs tegenovergesteld. Het
gaf een grote beklemming. En ja, opkomen voor gerechtigheid en voor vrede is een opdracht voor alle leiders, en
zeker voor de westerse leiders in deze tijd. Als de Verenigde
Staten aarzelen, betekent dat niet dat Europa mag wankelen.
Integendeel, juist nu is er de verantwoordelijkheid om te
handelen. Allereerst vanwege en voor het Oekraïense volk,
maar ook voor de rest van het Europese continent. De Baltische staten vrezen terecht voor de dag na een staakt-hetvuren zonder garanties.
Gerechtigheid kan niet zonder macht, zoals de theoloog en
politiek denker Reinhold Niebuhr terecht stelde. Zonder
macht is gerechtigheid holle retoriek. Zijn pleidooi voor
christelijk realisme past nu, net als toen, in de context van
de geschiedenis van de wereldoorlogen en de Koude Oorlog. Hij zag toen hoe naïef idealisme faalde tegen totalitaire
regimes en pleitte voor een realistische maar moreel verantwoorde inzet van macht. Want idealistische woorden
alleen winnen geen oorlogen. Christelijk realisme zoekt de
balans tussen idealisme en machtsgebruik. De oproep om
de andere wang toe te keren gaat hand in hand met de
plicht om macht in te zetten voor gerechtigheid. Soft power
en a big stick.
In deze oorlog blijft diplomatie cruciaal, maar sancties en
militaire steun zijn nu nodig om agressie te weerstaan en
recht te handhaven. In de lijn van Niebuhr betekent dit een
pragmatische inzet van macht, zelfs als de Verenigde Staten
meer afstand nemen van Europa. Vrede en recht vragen nu
om handelen binnen een coalition of the willing. Want
Europa kent de prijs van verdeeldheid. De terugkeer van
Groot-Brittannië aan de Europese tafels is goed nieuws en
biedt kansen om samen met ook Noorwegen een sterk
geopolitiek blok te vormen. Zet de minister-president zich
daarvoor in? Mocht bij de Europese top blijken dat het niet
lukt in EU-verband, zet hij zich er dan voor in dat we wél
meteen doorschakelen met deze coalition of the willing?
Voorzitter. Leiderschap is geen luxe; het is een plicht. Die
plicht rust nu op de schouders van dit kabinet en deze premier. Het gaat om leiderschap om initiatief te nemen, ons
land te laten zien wat nodig is en met die coalition of the
willing in Europa te doen wat nodig is. De premier weet
zich daarvoor gesteund door een brede Kamermeerderheid
en hoeft dus niet te aarzelen. Neem de ruimte die nodig is,
sta pal voor gerechtigheid en laat je niet afleiden door een
wankele coalitie.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-21
In de afgelopen weken heb ik me opnieuw zorgen gemaakt
om de grootste partij, de PVV, om de uitspraken van
minister Faber en de tweets uit de fractie. Het is een patroon
van wankelmoed en twijfel. En opnieuw, op het allerlaatste
moment, om vijf voor twaalf, maakt Wilders wél een draai
en trekt zijn been bij. Richting de minister-president zeg ik:
dit is een moment om koers te houden. Als Nederland
zwalkt, dan moet hij daarvanaf; hij mag sturen. Als wij dat
niet doen, zullen andere landen dat wel voor ons doen.
Voorzitter. In de brief van het kabinet van gisteren wordt
met geen woord gerept over de gepresenteerde plannen
van de Europese Commissie. Wat vindt het kabinet van die
voorstellen? Hoe wordt gezamenlijkheid met de Britten en
de Noren behouden? Liggen daar nog meer kansen dan tot
nu toe zijn geschetst? Ik hoor graag het standpunt van het
kabinet.
Ik rond af. Zonder vrede en veiligheid wordt het samenleven
onmogelijk. Jarenlang hebben we als Nederland kunnen
profiteren van vredesdividend, waarbij de noodzaak van
goede defensie te vaak naar de achtergrond schoof. Nu
moeten we miljarden investeren, niet omdat we willen maar
omdat we moeten. En ja, dat vraagt iets van ons allemaal,
zoals je verzekeringspremie stijgt als het risico toeneemt.
Laten we dan ook nu kiezen, niet voor onszelf maar voor
de toekomst en voor de veiligheid van ons allemaal.
Dank u wel.
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Dekker
van de fractie van Forum voor Democratie.
De heer DekkerFVDVoorzitter. Tijdens het vorige debat over het Oekraïneconflict diende Forum voor Democratie een motie in die de
regering opriep te kijken naar de toekomst. Als Nederland
willen we immers goede contacten houden en handel blijven drijven met zowel de Verenigde Staten als Rusland. En
wat ook maar de uitkomst van het Oekraïneconflict zal zijn,
we moeten niet alle schepen achter ons verbranden en
onherstelbare schade aan de relatie met een van deze landen aanrichten. Tot mijn verbazing werd deze milde en
constructieve motie door geen enkele partij in deze Kamer
gesteund.
Dit tekent de situatie waarin we verzeild zijn geraakt. Wanneer we het hier hebben over het Oekraïne-Ruslandgebeuren, zijn alle bijdragen doordrenkt van morele oordelen en
veroordelingen, Tweede Wereldoorlogvergelijkingen, het
zogenaamd absoluut goede tegenover het absoluut kwade,
een stripverhaalkarikatuur die vanzelfsprekend alleen met
halve of hele onwaarheden kracht kan worden bijgezet.
Jarenlange anti-Rusland- en pro-Oekraïnepropaganda heeft
dat absurde zwart-witdenken gevoed.
Vervolgens zie je bij onze debatten in de Tweede Kamer
nog een tweede component: de fantastische verstrekkende
en heldhaftig klinkende voorstellen en solidariteitsbetuigingen die alle realiteitszin missen en geen enkel Nederlands
belangen dienen. Wat hebben wij daaraan? Waarom zouden
we dit doen? Waarom is dit goed voor Nederland? Laten
we reëel zijn, de werkelijkheid bekijken zonder wensdenken,
gewoon de feiten. De oorlog is allang verloren, zeker nu
Amerika zich zoals al lang geleden voorspeld kon worden
gaat terugtrekken, simpelweg omdat de Amerikaanse
belangen niet gediend zijn met het verder voortzetten van
deze kansloze oorlog. Iedere suggestie dat de NAVO deze
oorlog zou kunnen winnen, is absurd. De gedachte dat
Europa dit ook in z'n eentje zou kunnen, is de overtreffende
trap daarvan. Toch is dat wat de Europese landen aan
Zelensky blijven voorhouden. "We stand with Ukraine,
whatever it takes for as long as it takes" zei minister Veldkamp zelfs. Whatever it takes? Meent de minister van Buitenlandse Zaken dat nou? Geen limieten op steun qua geld
en materieel? Nederlandse jongens en meisjes die worden
uitgezonden naar Oekraïne? Bizar.
Er wordt nu ook gesproken over het al dan niet participeren
in imaginaire vredestroepen. Laten we reëel zijn. Zonder
goedkeuring van Rusland worden alle buitenlandse troepen
in Oekraïne gezien als vijandig doelwit. Die Russische
goedkeuring gaat er nooit komen. Dit toch forceren kan
alleen met een security guarantee van de Verenigde Staten.
Dat is de voorkeur van Zelensky en, lijkt het, van de meeste
landen in Europa. Zoals Trump in zijn onderhoud met
Zelensky terecht opmerkte, is dit gokken met een nucleaire
Derde Wereldoorlog en dus wat de Amerikanen betreft
ondenkbaar.
De betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Rusland
worden inmiddels genormaliseerd. Er wordt besproken om
de luchtvaartverbindingen te herstellen, wederzijds de
ambassades weer volop operationeel te maken en waarschijnlijk de sancties op te heffen. Voorts worden de wapenen informatieleveranties aan Oekraïne gepauzeerd. Dit
doorkruist alle Europese plannen en fantasieën. Forum voor
Democratie roept de premier en de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie op om in de komende besprekingen de ambtgenoten te manen tot kalmte en pragmatiek,
niet mee te gaan met wilde plannen over nog verdergaande
steun aan Oekraïne, zich uit te spreken tegen het alsnog
trachten te verkrijgen van Amerikaanse security guarantees
voor een vredesmacht en tegen de opbouw van Europese
megadefensiefondsen of de annexatie van Russische
tegoeden en nooit akkoord te gaan met het sturen van
Nederlandse soldaten naar Oekraïne.
Dank u wel.
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Diederik van Dijk van de SGP.
De heer Diederik van DijkSGPDank u wel, voorzitter. De ontwikkelingen volgen elkaar rap
op. We zijn opgeschrikt door een ongekende reactie van
onze NAVO-bondgenoot Amerika. Wereldpolitiek vecht je
niet uit voor de camera's, zeker niet over de rug van Oekra-
ïense slachtoffers. Echter, we kunnen tegen Trump heel
hard "schaak" blijven roepen, maar dat helpt niet veel als
de ander een rugbywedstrijd speelt. Europa moet hard aan
de bak voor de veiligheid op haar eigen continent. En laten
we helder zijn: dat moet in NAVO-verband, want zonder
militaire steun van de VS kunnen we niet. Amerika is en
blijft een onmisbare bondgenoot, net als Groot-Brittannië,
Canada, Turkije, Japan en andere landen trouwens. Europa
heeft lang achtergelopen en niet thuis gegeven voor haar
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-22
eigen veiligheid. We betalen nu de rekening voor 30 jaar
naïviteit en vooruitgangsgeloof.
Wat is nu nodig? Wat we nu nodig hebben, is iets wat de
SGP al heel lang communiceert: slagkracht. Dat betekent
meer manschappen, meer zwaar materieel en betere
geoefendheid en gereedstelling. Daar komt bij dat alle
voorwaarden op orde moeten zijn. Dit alles om zelf meer
verantwoordelijkheid te nemen en eerlijker de lasten te
dragen. De boodschap van de VS is pijnlijk, maar niet nieuw.
En ondanks toon en handelwijze van Trump, zal dit vooral
moeten leiden tot actie, niet tot paniek. Een opgebouwde
krijgsmacht is er niet zomaar, niet vandaag, niet morgen
en ook niet volgend jaar. Een krijgsmacht is sneller afgebroken dan opgebouwd, maar iedereen is het erover eens dat
we nu pas merken hoe gemakkelijk, blind en te vanzelfsprekend wij op de VS hebben geleund. De VS als bondgenoot
is daarmee dus niet opeens onbetrouwbaar geworden en
de langdurige relatie is niet zomaar weg. Wel zijn de signalen over het nemen van verantwoordelijkheid duidelijk en
helder. Daarom bouwen wij de conventionele krijgsmacht
weer uit en bereiden we ons voor op hybride bedreigingen,
maar we missen daarin nog wel een onderdeel: hoe staat
het met de kernwapenparaplu? Blijft die gegarandeerd de
komende jaren en geborgd voor Europa? Graag een
reflectie op de nucleaire afschrikking. Hoe reageert Nederland op de uitgestoken hand van Frankrijk op dit punt?
De SGP ziet de noodzaak om snel stappen te zetten, maar
stelt wel paal en perk aan de meest wilde Europese opties:
een Europees leger, begrotingsregels loslaten en gezamenlijk lenen. Tegenover deze drie no-go's stelt de SGP drie
heldere antwoorden: laat lidstaten zelf investeren en hun
defensie versterken, werk slim samen aan gezamenlijke
inkoop en oefeningen en geef binnen de begrotingsregels
genoeg prioriteit aan defensie, trek meer privaat kapitaal
aan en werk goed samen met coalities van welwillende
landen en de NAVO. Met blindstaren op de EU mis je
namelijk partners als het VK, Japan, Turkije, Canada en
andere.
De minister-president reist dezer dagen naar verschillende
beraden over Europese veiligheid, de toekomst voor Oekra-
ïne en de steun aan Oekraïne. De Europese Raad benadrukt
de urgentie van steun aan Oekraïne. Nederland steunt het
voornemen om sneller te leveren en roept EU-lidstaten op
om hun steun te intensiveren en te versnellen. Twee vragen.
Wat betekent dit voor onze steun? Waar ziet de ministerpresident de mogelijkheid om zelf te intensiveren of te
versnellen naast de terechte oproepen aan anderen? Specifiek vraag ik of de financiering van de verschillende capability coalitions op orde is voor de langere termijn. De SGP
herhaalt dat het niet zonder Oekraïne kan. Een gesprek over
oorlog, vrede en soevereiniteit kan niet gevoerd worden
zonder hen aan tafel te hebben. Wij willen vrede en een
einde aan de oorlog, maar alleen met een sterke positie
voor Oekraïne en goede veiligheidsgaranties.
Dank u, voorzitter.
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer
Eerdmans van de fractie van JA21.
De heer EerdmansJA21Voorzitter, mijn dank. De ruzie tussen Trump en Zelensky
was pijnlijk om te zien. Het enige positieve ervan voor
Europa is denk ik dat Europa nu wakker is, want we zijn
militair en economisch totaal in slaap gewandeld in Europa.
Het de dag erop pauzeren van de militaire hulp van Amerika
aan Oekraïne is natuurlijk een rechtstreeks cadeau geweest
voor Poetin, voor het Kremlin, want hoe kwetsbaarder
Oekraïne, hoe beter de onderhandelingspositie van Rusland.
Europa moet helpen. Zeker. Maar zonder de VS redden wij
het niet. Welke rol ziet de premier voor Nederland in
Europa? Dat moet steeds meer militaire verantwoordelijkheid gaan dragen.
Voorzitter. Of je nou wel of niet van Trump houdt, zonder
de Amerikanen is onze Europese veiligheid in gevaar. Alleen
al de strategische positie van de VS via satellieten en intelligence is onvervangbaar. Amerika draagt meer bij aan de
NAVO dan de 31 andere lidstaten bij mekaar. Je kan Trump
dus beter als vriend dan als vijand hebben. President
Zelensky vindt dat gelukkig ook, getuige zijn brief van gister.
Zelensky beseft dat de overlevingskansen van zijn land
zonder Amerikaanse steun laag zijn. Zonder Amerika is ook
de NAVO kapot.
Voorzitter. Europa zelfstandig militair opbouwen kost jaren.
Een denktank uit Brussel beschrijft wat er nodig is om
Europa te verdedigen zonder de VS: 300.000 extra soldaten,
1.400 tanks en 2.000 gevechtsvoertuigen. Dat is meer dan
de landmachten van Duitsland, Frankrijk, Italië en Engeland
bij mekaar hebben. Is het kabinet nu wel of niet bereid om
deel te nemen aan een Europese legermacht in Oekraïne?
Ik noem de onhaalbaarheid van een afschrikkingsmacht.
Kort samengevat gaat dat namelijk om een demarcatielijn
van ongeveer 1.200 kilometer. De vraag is hoeveel soldaten
daarvoor nodig zijn. Voor hoelang moeten ze blijven? Zijn
ze bereid om hun leven daar te riskeren?
Voorzitter. Als we Amerika aan onze kant willen houden,
moeten we Trump ook iets aanbieden. Willen we geen
handelstarieven? Onderhandel dan over een vrijhandelsdeal. Willen we Amerika bij de NAVO houden? Sluit dan
een NAVO-deal.
Hoe de Europese Unie nu reageert, is precies wat we volgens JA21 niet moeten doen. Toewerken naar een EU-leger
is onverstandig. De Unie is te log, te duur en te verdeeld.
Von der Leyen komt met een ReArm Europe-fonds van 800
miljard. Dat valt compleet buiten haar mandaat. Wat vindt
de mp van haar initiatief?
Voorzitter. JA21 blijft principieel tegen gezamenlijk Europees lenen in Europa. Hoe valt dat standpunt in Brussel?
Wordt er druk uitgeoefend op Nederland om Nederland
mee te laten betalen aan gezamenlijke schulden? Is het
kabinet bereid om een opt-out te eisen, zodat Nederland
niet gaat opdraaien voor de financiële problemen van de
arme landen?
Voorzitter. JA21 roept de minister-president op om morgen
in Brussel tijdens de EU-top nadrukkelijk het volgende aan
de orde te stellen: één, het belang van een directe onderhandeling met de VS over de NAVO-bijdrage en harde veiligheidsgaranties, twee, het voorkomen van een handelsoorlog met de VS, dus afzien van Europese economische
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-23
tegenmaatregelen, drie, het stoppen met de plannen voor
het aangaan van Europese schulden voor defensie.
Voorzitter. Geen dogmatisch anti-Trumpbeleid, graag, maar
een doordachte strategie om onze belangen veilig te stellen.
Graag een reactie. Daarmee sluit ik af.
Dank u wel.
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw
Teunissen van de fractie van Partij voor de Dieren.
Mevrouw TeunissenPvdDDank u wel, voorzitter. Eigenlijk had mijn fractievoorzitter,
Esther Ouwehand, hier vandaag willen staan, maar ze heeft
helaas de griep. Daarom voer ik namens de Partij voor de
Dieren het woord.
Voorzitter. Ieder weldenkend mens is voor vrede. De Partij
voor de Dieren is bij uitstek de partij die geweld tegen mens,
natuur en dier tot in het diepst van onze kern afwijst. Niet
voor niets is in de beginselverklaring van mijn partij de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens verankerd.
Veel mensen in Nederland voelen dat de tijden veranderd
zijn en dat de wereld onzekerder is geworden. Laten we
niet vergeten waarom we hier staan. Vladimir Poetin is
Oekraïne binnengevallen. Vladimir Poetin kan vandaag nog
de oorlog stoppen. Het zijn de Oekraïners die lijden onder
deze oorlog. De slachtpartij in Boetsja, waarbij honderden
burgers en krijgsgevangenen werden vermoord, is een
open wond. De duizenden kinderen die door Rusland zijn
ontvoerd, zijn ook een open wond. Oekraïners weten dus
precies wat hen te wachten staat als Poetin deze oorlog
wint. Laat het duidelijk zijn: de Partij voor de Dieren staat
pal achter de Oekraïense burgers. Wij steunen Oekraïne.
Mijn fractie maakt zich grote zorgen over de Russische
desinformatie die de Amerikaanse president, de vicepresident en dit kabinet hebben bereikt. Toen minister Faber zei
dat Zelensky niet democratisch gekozen was, bleek overduidelijk, hoewel ze het weer terugnam, dat Russische desinformatie haar weg in dit kabinet heeft gevonden. Is de verdeeldheid binnen de coalitie en het kabinet de reden
waarom de premier geen fundamentele toezeggingen doet
voor extra steun aan Oekraïne, ook niet in de brief die we
hiervoor hebben ontvangen?
Voorzitter. Trump en Vance proberen als twee maffiabazen
Oekraïne uit te knijpen en het land uit te putten door maximaal grondstoffen te claimen. Nu de Amerikaanse president
de Oekraïners heeft verraden, is het Europa's plicht om de
Oekraïners te blijven steunen. Dat betekent dat Europa meer
moet samenwerken. Dat kan ook betekenen dat je meer
moet investeren in defensie. De Partij voor de Dieren loopt
daar niet voor weg. Het is logisch, en zelfs wenselijk, dat
Europa niet langer afhankelijk is van de Verenigde Staten,
die zich in het verleden ook al een onbetrouwbare bondgenoot toonden; denk bijvoorbeeld aan de illegale inval in
Irak, die gebaseerd was op leugens. Mijn fractie wil wel
meegeven dat investeringen in defensie niet ten koste
mogen gaan van zorg, pensioenen en sociale zekerheid,
iets wat NAVO-baas Rutte wel heeft voorgesteld. Als je kiest
voor bezuinigingen, organiseer je weerstand onder je eigen
bevolking. Dan speel je Poetin alleen maar verder in de
kaart. Ik wil graag een reactie van het kabinet hierop.
Tot slot, voorzitter. Veiligheid wordt in dit huis vaak beperkt
opgevat. Veiligheid is namelijk meer dan alleen fysieke
veiligheid. De fundamentele vraag is: welke waarden willen
wij met z'n allen verdedigen? Veiligheid gaat ook over het
verdedigen van een veilige en gezonde omgeving, ook voor
je kinderen en kleinkinderen, over het verdedigen van het
klimaat, de natuur en andere kwetsbare waarden die als
eerste vergeten dreigen te worden, over het verdedigen
van de democratie, het internationaal recht, vrijheid en
rechtvaardigheid. Dat betekent dat we als westerse landen
niet alleen oorlogsmisdader Poetin moeten veroordelen,
maar ook oorlogsmisdager Netanyahu. Als je je als westerse
landen en Nederland beroept op het internationaal recht
als het gaat om Oekraïne, maar als datzelfde recht niet geldt
voor Israël, dan ondermijn je je eigen gezag in de wereld.
Je stoot landen, met name in het zuidelijk halfrond, keihard
van je af. Veiligheid begint bij rechtvaardigheid.
Dank u wel.
Dank u wel. De laatste spreker van de zijde van de Kamer
is de heer Van Baarle van de fractie van DENK.
De heer Van BaarleDENKVoorzitter. De gevolgen van de illegale invasie van Rusland
in Oekraïne zijn ongekend: de duizenden weerloze mannen,
vrouwen, meisjes en jongens die slachtoffer zijn geworden,
de tienduizenden mensen die gewond zijn geraakt en voor
het leven zijn getekend, en de verwoesting die ongekend
is. Honderden mensen, soms zelfs duizenden mensen,
sterven per week aan het front in een oorlog die nu een
zinloze gehaktmolen is geworden. Het is een patstelling die
alleen nog maar leidt tot meer doden en meer vernieling.
Dit moet stoppen; het is waanzin. We moeten daarom
aansturen op vredesbesprekingen, op een direct staakt-hetvuren. Nog langer doorvechten betekent nog meer doden.
Iedere blokkade voor vredesbesprekingen zorgt ervoor dat
vrede nog langer op zich laat wachten en er meer mensen
zullen sterven. Is de Nederlandse regering bereid om alle
partijen op te roepen direct aan de onderhandelingstafel te
gaan? Is de regering bereid op te roepen tot een staakt-hetvuren en ervoor te zorgen dat de onderhandelingen nu gaan
beginnen, onderhandelingen voor vrede?
Ik hoor namelijk tijdens dit debat heel veel mensen zeggen:
we moeten doorgaan op de weg die we nu zijn ingeslagen.
Mensen zeggen dat we Poetin moeten dwingen zich terug
te trekken, omdat Rusland wellicht in de komende jaren
verzwakt zou zijn. Maar er is geen enkele garantie dat er op
korte termijn vrede zou komen. Daarom is het einde van
het moorden gewoon niet in zicht. Er moet nu onderhandeld
worden. Naast dat het moorden moet stoppen, kunnen we
Oekraïne ook niet eindeloos militair en financieel blijven
steunen. Minimaal 7,33 miljard euro hebben wij als Nederland bijgedragen en daar komen ook nog bedragen bij die
we in Europees verband hebben bijgedragen. Hoe graag
mensen het ook zouden willen, het is niet realistisch om
dat tot in de eeuwigheid te blijven doen. De regering zegt
nu dat er nog meer geld bij moet komen en dat we Oekraïne
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-24
ook na de oorlog zouden moeten blijven steunen, maar als
er al iemand zou betalen, is dat wat ons betreft door gebruik
te maken van de 300 miljard aan bevroren Russische
tegoeden die nog steeds niet benut worden. Waarom
gebeurt dat nog niet, vraag ik de Nederlandse regering. En
hoe gaat de Nederlandse regering zich hiervoor inzetten?
We lezen nu dat de Europese landen zich voorbereiden op
een troepenmacht in Oekraïne die de Russen moet gaan
afschrikken. Wat DENK betreft gaan wij ons als Nederland
hier niet aan committeren. Zoals u weet, is DENK zeer
terughoudend met militaire missies. Oekraïne kan geholpen
worden om zichzelf te verdedigen, maar Nederlandse boots
on the ground aan de grens met Rusland in Oekraïne, dat
moeten we niet doen. Nederland moet geen potentiële
oorlog met Rusland in gewerkt worden. Waarom heeft de
Nederlandse regering aangegeven hier welwillend naar te
kijken? Waarom werken Nederlandse planners hier al aan
mee? Wat doen die planners? Heeft het Nederlandse parlement hier eigenlijk nog wel wat over te vertellen?
Voorzitter. Op dit moment is het zo dat sinds zondag de
humanitaire hulp die naar Gaza zou moeten gaan, is afgesloten door Israël. Al dagenlang zijn we getuigen van een
oorlogsmisdaad: honger wordt ingezet als wapen. Ik ben
er enorm blij mee dat we in dit huis solidariteit uitgesproken
zien worden voor de Oekraïners in hun strijd. Dat is terecht.
Ik zou dezelfde solidariteit willen zien voor de mensen in
Gaza, die op dit moment leiden onder de blokkade. En ik
zou de Nederlandse regering daarom willen oproepen om
tijdens de aankomende Europese Raad ook aandacht te
vragen voor de blokkade die op dit moment plaatsvindt van
goederen die Gaza in zouden moeten gaan, waardoor
mensen nu de facto dus uitgehongerd worden. Is de
Nederlandse regering tijdens de Europese Raad ook bereid
daar aandacht voor te vragen?
Dank u wel, voorzitter.
Ik schors een halfuur en dan gaan we luisteren naar de
minister-president.
De vergadering wordt van 21.08 uur tot 21.44 uur geschorst.
Ik heropen en ik geef graag het woord aan de ministerpresident. Ik wil het niet te laat maken vanavond. We moeten ook even aan ons personeel denken. Het personeel moet
minstens nog een of twee uur doorwerken, als wij klaar
zijn. De minister-president heeft morgenochtend alweer
een afspraak. Wij moeten om 10.15 uur stemmen. Dus ik
hoop dat we het qua tijdsduur beperkt kunnen houden. Het
is een belangrijk onderwerp. Daar moeten we goed de tijd
voor nemen, maar we moeten ook even aan ons personeel
denken. Het woord is aan de minister-president.
Meneer de voorzitter. Dank aan de Kamer voor alle bijdragen in de eerste termijn. Nog maar twee weken geleden
spraken wij hier ook over de oorlog in Oekraïne en de veranderde positie van de Verenigde Staten, en inmiddels ziet
de wereld er alweer anders uit. Maar niet voor de Oekraïners, die nu al drie jaar en tien dagen te maken hebben met
een afschuwelijke oorlog die in alle hevigheid voortduurt.
Laat dat vooral op uw netvlies blijven in deze intense en
zeer zorgwekkende tijd, waarin we elke dag de geschiedenis
in het gezicht kijken. Een tijd die wat mij betreft vraagt om
een koel hoofd en een warm hart, zoals de onlangs overleden Hans van den Broek dat als volbloed diplomaat vaak
formuleerde.
Voordat ik inga op specifieke vragen, zal ik kort stilstaan bij
de belangrijke bijeenkomst in Londen van afgelopen zondag. Maar om te beginnen wil ik nog wat anders zeggen.
Er zijn denk ik vandaag in dit debat twee dingen cruciaal,
die ik gelukkig bij veel sprekers terug heb gehoord. Ten
eerste dat Europa — en dat is dus meer dan de EU — meer
zal moeten doen, en dat er dus ook meer van Nederland
wordt gevraagd. We zullen als Europese landen veel meer
dan voorheen bereid moeten zijn het lot in eigen hand te
nemen, niet op de langere termijn, maar snel, niet met
ellenlange processen, maar actiegericht, met alle nuances
en punten van discussie die er natuurlijk ook zijn, en met
alle zorgvuldigheid die nodig is. Daar gaat ook dit debat
over. Daar is ook na vandaag niet het laatste over gezegd.
Maar over de noodzaak om meer te doen zijn we het grosso
modo eens. Dat is belangrijk en dat neem ik ook mee naar
de Europese Raad, morgen.
Ten tweede moeten wij in Nederland en Europa als geheel
realistisch zijn. Ook dat hoorde ik terug bij veel sprekers.
Zonder de VS gaat het niet, en zeker niet op korte termijn.
Het opbouwen van militaire capaciteit en het versterken
van onze nationale en Europese defensie, met alles wat
daar financieel, logistiek en technologisch bij komt kijken,
kosten jaren. Dus moeten we de trans-Atlantische samenwerking blijven zoeken, daarin blijven investeren en in
gesprek blijven. Ook daar weer met een koel hoofd en een
warm hart.
De bijeenkomst, zondag in Londen, is hierin nuttig en
belangrijk geweest. Die volgde op de publieke botsing tussen Trump en Zelensky. We spraken daar met president
Zelensky over de vraag hoe we zo snel mogelijk samen
vorm kunnen geven aan veiligheid en duurzame vrede, op
een manier waardoor ook de VS aan boord blijven en
tegelijkertijd Rusland onder druk gezet wordt om tot concessies te komen.
We hebben drie zaken besproken tijdens het overleg in
Londen. Ten eerste de noodzaak van meer militaire steun
vanuit Europa voor Oekraïne, ook op korte termijn. Nederland blijft zijn aandeel leveren, zoals afgesproken. Ik heb
daar vandaag nog met Zelensky over gesproken, onder
andere over de Nederlandse steun aan een droneprogramma.
Voorzitter. Dank u. Ik zal mijn best doen. Ik heb een korte
inleiding en daarna drie kopjes: wat doen we op nationaal
niveau en op Europees niveau en de internationale dynamiek. De beide collega's zullen natuurlijk ook nog het nodige
te zeggen hebben op hun terreinen.
Twee, de notitie dat Oekraïne als onafhankelijk land
onderdeel moet zijn van de vredesonderhandelingen en
dat Europa ook aan tafel moet zitten. En drie, dat we zo snel
mogelijk concrete plannen moeten maken om Oekraïne te
beschermen vanaf het moment dat er een vredesovereenkomst is. Zoals u weet zijn Nederlandse militaire planners
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-25
nauw betrokken bij het vormgeven van die plannen, samen
met de Fransen en de Britten. Of en hoe Nederland verder
militair gaat bijdragen is een open vraag. Maar hoe dan
ook kan daar niet over worden besloten zonder nauw
overleg met uw Kamer. Ondertussen is de welwillendheid
van het kabinet om elk verzoek serieus te overwegen in de
afgelopen twee weken niet minder geworden.
Natuurlijk is in Londen ook gesproken over het belang van
de trans-Atlantische band en dus over de noodzaak om de
verhouding tussen de VS en Oekraïne, tussen president
Trump en president Zelensky, snel in beter vaarwater te
krijgen. We hebben gisteren allemaal meegekregen hoe er
naar een opening wordt gezocht, en dat is positief, ook met
de brief en het X-bericht van de heer Zelensky. Ook daar
heb ik vanmiddag nog met hem over gesproken.
Voorzitter. Tot slot van mijn inleiding wil ik benadrukken
dat we er als land van doordrongen moeten zijn dat meer
doen niet kan zonder dat we dat gaan merken. Het is morgen geen oorlog in ons land, laat ik dat heel duidelijk zeggen, maar de bottomline is wel dat we niet kunnen marchanderen met onze veiligheid. Nederland kan het zich niet
permitteren om achterover te leunen; Europa kan zich dat
niet permitteren. We leven in een tijd waarin we moeten
accepteren dat onze veiligheid en onze vrijheid niet meer
vanzelfsprekend zijn en meer geld moeten en kunnen gaan
kosten. Het gesprek daarover moeten we open voeren, om
te beginnen hier in deze Kamer en daarbuiten met iedereen
in ons land.
Voorzitter. Dan zou ik graag willen beginnen met het blokje
nationaal financieel. Verschillende leden van uw Kamer …
U heeft nog even een vraag van de heer Dassen.
De heer DassenVoltJa, nog even over de inleiding van de minister-president.
In mijn bijdrage heb ik gezegd: wat zijn nou de uitgangspunten die we nemen met elkaar? Een van die uitgangspunten
is: wat voor bondgenoot zijn de Verenigde Staten op dit
moment nog van Europa? Ik hoor de minister-president
zeggen dat het eigenlijk niet kan zonder de Verenigde Staten. Maar is dat dan ook de inzet van dit kabinet? Gaan we
ervan uit dat de VS ons blijven ondersteunen op de manier
waarop ze dat nu doen of is het uitgangspunt van het
kabinet dat we op dit moment helemaal onafhankelijk
moeten worden van de Verenigde Staten, ook met het oog
op het feit dat Musk bijvoorbeeld al aan het twitteren is dat
ze uit de NAVO moeten stappen en met het oog op wat
Trump nu doet bij Oekraïne?
Voor Nederland, als ik goed geluisterd heb in Londen en
bij andere bijeenkomsten in de afgelopen dagen, is één
ding helder. Eén: op korte en middellange termijn kan het
niet zonder de Amerikanen. Twee: we willen het met de
Amerikanen doen, want we hebben ze gewoon snoeihard
nodig om te zorgen dat ze ook in NATO-verband garant
blijven staan als het gaat over de veiligheid van Europa en
Nederland. Ja, we zien dat de Amerikanen andere posities
kiezen en andere opvattingen hebben. We zien ook dat ze
heel nadrukkelijk duwen op Europa om meer zelf te doen.
We vinden dat we die handschoen moeten oppakken. Maar
dat is er niet op gericht om het zonder de Amerikanen te
doen. Ik denk dat dit ook niet het moment is om daar de
discussie over te voeren. Dan hebben we namelijk een heel
ander debat met elkaar. We moeten eerst zorgen dat we
vrede krijgen in Oekraïne en dat we wat betreft de defensieindustrie en alles wat met de defensie in Europa te maken
heeft, meer onze eigen broek kunnen ophouden. De trans-
Atlantische band is belangrijk. Als die door Amerika wordt
verbroken, dan zullen we misschien het debat moeten
aangaan over hoe we daarmee om moeten gaan. Maar op
dit moment is onze positie gewoon: met Amerika.
De heer OmtzigtNSCIk ben het compleet eens met de minister-president dat de
trans-Atlantische band ontzettend belangrijk is. De eerste
vraag is dus ook wat hij gaat doen om die te versterken. Ik
noemde het lijstje al. Zelensky is op schandelijke wijze
behandeld in het Witte Huis. Er wordt gekeken hoe de
sancties tegen Rusland opgeheven kunnen worden.
Cyberaanvallen tegen Rusland worden stopgezet. Zelensky
wordt een dictator genoemd, Poetin niet. Ze eisen verkiezingen in Oekraïne en niet in Rusland. De verkiezingen in
Rusland waren een stuk oneerlijker dan in Oekraïne. Dat
was voor iedereen wel ontzettend duidelijk. De VS steunen
tegenwoordig Rusland in VN-resoluties over Oekraïne, en
niet meer Oekraïne. Rusland wordt niet meer als agressor
gezien. Wapens worden niet meer geleverd. Inlichtingen
worden niet meer geleverd. En dit gebeurt allemaal binnen
twee weken. Wat wordt er gedaan om iets aan die band te
doen? Ziet de premier het risico dat de VS minder een
bondgenoot zijn en dat we dus wel een plan B nodig hebben? Mag ik ervan uitgaan dat er aan dat plan B gewerkt
wordt? Het lijkt me helder dat hij dat niet openbaar wil
beschrijven. Maar ik ga ervan uit dat we ook voorbereid
zijn op scenario's waar we liever niet op voorbereid willen
zijn.
De heer Omtzigt geeft een samenvatting van de afgelopen
twee weken. Laat ik zeggen dat met alle scenario's rekening
wordt gehouden. Als het om Oekraïne gaat, ligt de focus
van Nederland en de Europese landen op het ervoor zorgen
dat de relatie met Amerika, die daar cruciaal voor is, verbeterd wordt. Daar is ook over gesproken met Zelensky. Vorige
week zijn de premier van de UK en de president van
Frankrijk nog in Washington geweest. Daar wordt ook veel
in de Europese hoofdsteden met elkaar over gesproken. Ik
heb zelf met veel van de collega's gebeld. Dat is erop gericht
om te zorgen dat we die trans-Atlantische band kunnen
behouden en er tegelijkertijd voor te zorgen dat we aan de
Europese kant meer gaan doen. We zijn er namelijk van
overtuigd — nogmaals, de focus ligt nu ook echt op Oekra-
ïne — dat als we ervoor zorgen dat er duurzame vrede in
Oekraïne komt, dat op een manier gebeurt die duurzaam
is en die ook in het belang van de veiligheid van Europa en
Nederland is. Daarom hebben we ook de discussie over de
afschrikkingsmacht of vrede. Het is nog vroeg om het
daarover te hebben, maar juist die scenario's worden nu
door de militaire planners doorlopen. Nederland is daar
zeer actief bij betrokken. Zo kunnen we uiteindelijk, als het
zover is, met elkaar weloverwogen besluiten of, en op welke
wijze, Nederland daaraan deelneemt. Natuurlijk wordt er
met alle scenario's rekening houden, zoals ik al zei, maar
het is nu nog veel te vroeg voor het debat over een plan B
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-26
als Amerika … Dat suggereert hij ook niet, maar er wordt
met alle scenario's rekening gehouden.
altijd de beste garantie voor de veiligheid en vrede in
Europa en in Nederland.
De heer JettenD66Ik ben het eens met de heer Omtzigt en de premier dat je
er alles aan moet doen om de trans-Atlantische band zo
veel mogelijk overeind te houden en dat je moet kijken waar
die hersteld kan worden. Maar sinds het aantreden van
Trump voor zijn tweede termijn heb je ook in Europa veel
mensen horen zeggen: je moet niet alles wat Trump zegt
letterlijk nemen. Maar de afgelopen weken hebben laten
zien dat bijna alles wat die man zegt echt waarheid kan
worden. Dat heeft niet alleen grote impact op de veiligheid
van Oekraïne, maar ook op de vrije handel, op de wereldeconomie en noem het allemaal maar op. Dus het is een
hele onvoorspelbare bondgenoot, voor zover je het nog
een bondgenoot kan noemen. Is het voor je uit schuiven
van een plan B omdat je er eigenlijk liever niet aan wil
denken niet ook heel erg onverstandig? Want stel dat de
Amerikanen zich toch nog verder van Europa afkeren of dat
ze Elon Musk gaan volgen en toch helemaal uit de NAVO
stappen. Dan heb je geen tijd te verliezen om Europa vrij
en veilig te houden. In hoeverre vindt de premier dat
Nederland en de rest van Europa zich toch ook op zo'n plan
B-scenario moeten voorbereiden, hoe graag we ook willen
dat we nooit in dat plan B terechtkomen?
Ik zou bijna willen zeggen dat ik wel blij ben met uw vraag.
Eén: we hebben nu de discussie over de Oekraïne, over de
relatie met Amerika en over hoe we dat moeten vormgeven,
waarbij vaststaat dat die trans-Atlantische relatie belangrijk
is en dat je dus blijft investeren in die trans-Atlantische
relatie. Dat is één.
Twee: vanuit Nederlands perspectief, en vanuit de meeste
Europese hoofdsteden voor zover ik daar met collega's
contact over heb gehad, is er binnen de NATO geen enkele
twijfel over de vraag of Amerika een bondgenoot is. Het is
wel een bondgenoot die zich anders opstelt. Dat is twee.
Die discussie zullen we ongetwijfeld ook bij de NATO-top
in juni hier in Den Haag hebben.
Drie is de vraag: moet je je voorbereiden op scenario's waar
je liever niet over nadenkt? Daarop is het antwoord
natuurlijk wel ja. Want je moet met alles rekening houden,
maar ook dat weer in de juiste volgorde. Ik vind echt dat
we nu onze energie primair moeten richten op zorgen dat
er een duurzame vrede komt in de Oekraïne. Vervolgens is
de vraag: hoe krijgen we het voor elkaar dat in Europa,
inclusief Nederland — dat gaat dus ook over landen als het
UK, Noorwegen en Turkije — de defensie er echt toe doet
en relevanter is dan die de afgelopen jaren geweest is?
Nogmaals, het ondenkbare willen we niet, maar je moet er
altijd over nadenken. Maar dat doe je, zoals de heer Omtzigt
zei, inderdaad niet in het publieke domein. Dat doe je
inderdaad op de geheime kamers van een aantal departementen. Maar dat is niet de hoofdinsteek. De Franse president heeft ook een aantal dingen gezegd over zijn nucleaire
potentieel. Daar zijn dus wel een aantal losse gedachten
over, die we ook allemaal serieus moeten nemen en bij
elkaar moeten brengen. Maar we koersen op de trans-
Atlantische band. Daar wil ik nog een keer een streep onder
zetten. Het koersen op de trans-Atlantische band is nog
De heer DijkSPWanneer heeft de minister-president de heer Trump, of
iemand anders uit de Amerikaanse regering, horen zeggen
dat hij de trans-Atlantische relatie belangrijk vindt?
Ik heb hem in ieder geval nooit horen zeggen dat hij hem
niet belangrijk vindt. Ik kan me voorstellen dat u af en toe
denkt: vindt hij dat wel? In de gesprekken die hebben
plaatsgevonden ... Ik heb twee gesprekken gevoerd met
Trump, vóór zijn inauguratie. Ik zei het net al: Starmer en
Macron hebben vorige week met hem gesproken. Maar
meerdere van mijn collega's hebben dat gedaan. Er is geen
twijfel over het feit dat Amerika echt een serieuze bondgenoot in de NATO wil zijn en dat het ook artikel 5 serieus
neemt.
De heer DijkSPIk vind het ondertussen rijkelijk naïef worden. We hebben
er hier twee weken geleden ook een debat over gevoerd.
De heer Omtzigt somde volgens mij net keurig op wat er
allemaal gebeurd is. Wanneer gaat u die woorden serieus
nemen? Er wordt hier gezegd: we willen niet naar een plan
B. Maar het is hoog tijd voor een plan B. Als dit twee weken
of langer doorgaat, dan heeft u geen plan B en loopt u
achter de feiten aan. Wanneer gaat u de woorden van de
heer Trump en de heer Musk dat ze uit de NAVO willen
serieus nemen? Het is namelijk geen kinderspielerei wat
daar gebeurt. Het zijn grote woorden, van rechts-radicalen
die vaak ook nog doen wat ze zeggen, zeker op dit punt.
Naïviteit is mij vreemd. Daarvoor heb ik te veel gezien en
te veel meegemaakt. Ik heb net gezegd dat alle scenario's
denkbaar zijn, maar dat er wel een prioritering is in de scenario's waar we mee bezig zijn. Ik heb aangegeven dat de
NATO voor Nederland en Europa de beste garantie is voor
vrede en veiligheid in Europa. Dat is dus ook de koers die
we met elkaar varen. Daarom willen we — dat deed ik ook
in mijn inleiding — die trans-Atlantische band centraal
stellen.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAVandaag schreef The Economist, niet bepaald een links
blad, zullen we maar zeggen: wij zijn altijd trans-Atlantisch
geweest, maar Europa moet er nu rekening mee houden
door de Verenigde Staten in de steek gelaten te worden en
misschien zelfs afgeperst te worden. De signalen zijn dus
wel duidelijk. Ik ben het niet oneens met de minister-president als hij zegt dat het het fijnste zou zijn als die trans-
Atlantische band zou blijven bestaan, maar in deze tijd
waarin alles verschuift en waarin alle waarden waar ik
persoonlijk ook decennialang van uitging dat die zouden
blijven bestaan, ter discussie staan, kan het kabinet het zich
niet permitteren om niet ook het zwartste scenario door te
rekenen en om niet in kaart te brengen wat dat voor
Nederland zou betekenen. Als ik de minister-president goed
begrijp, zegt hij: dat doen ook, maar we doen het achter
gesloten deuren. Toch zou ik de minister-president willen
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-27
vragen om daarbij de Kamer niet buitenspel te zetten. Op
enig moment en hopelijk vrij snel zou ik graag van de
minister-president een scenarioanalyse willen zien over
wat dit betekent. Je kan namelijk eindeloos zeggen dat het
niet zonder de Amerikanen kan, maar misschien móét het
wel zonder de Amerikanen. En wat dan? Ik hoop dus dat
het kabinet bereid is de Kamer op niet al te lange termijn
— ik denk aan een maand of zes weken — precies te informeren wat er in het zwartste scenario zou moeten gebeuren
om de veiligheidsbelangen van de Nederlanders en van
Nederland zo goed mogelijk veilig te stellen.
Ik weet niet of dat in deze periode kan, zeg ik meteen, want
we zijn tegelijkertijd bezig met heel veel dingen die ook
grote en hoge prioriteit hebben. Ik zou overigens willen
voorkomen dat in het trans-Atlantisch bondgenootschap
de indruk zou ontstaan dat Nederland aan serieuze plannen
werkt om het zonder de Amerikanen te doen. Dat bent u
waarschijnlijk met me eens, want dat zou een heel verkeerd
signaal zijn, ook al moet je alle scenario's doordenken. Ik
vind het belangrijk dat in de stappen die nu worden gezet
— die vind ik echt belangrijker dan het doordenken hoe het
zonder Amerika moet — Europa en ook Nederland in hun
defensie de voorwaartse beweging maken.
Dat zal ook een belangrijk onderwerp op de NATO-top in
juni zijn. Dat zal in die zin ook een markant moment worden;
dat zal ook bepalend zijn. Voor alle mensen die vragen of
Amerika nu wel of niet bij de NATO blijft — ik ga van het
laatste uit — zal de NATO-top duidelijkheid moeten geven.
Dan zal ook duidelijk zijn wat de nieuwe verhoudingen
betekenen, ook ten aanzien van bijvoorbeeld de gewenste
defensie-uitgaven binnen de NATO. U leest daarover af en
toe allemaal percentages. Die laat ik maar even, want dat
is allemaal nog onderwerp van overleg. De percentages die
je hoort gaan in ieder geval over de situatie mét de Amerikanen. Ik denk dat iedereen ongeveer wel kan bedenken
dat het zonder de Amerikanen ongeveer twee keer zoveel
is en dat je, als je alles wil vervangen, al snel 20 jaar bezig
bent.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdATrump zei gisteravond: linksom of rechtsom, Groenland is
van ons. Trump zegt ook: Canada moet op de knieën en
moet de 51ste staat van de Verenigde Staten worden. Uw
inkomend collega Merz in Duitsland zegt: wij kunnen niet
meer op de Amerikanen rekenen; wij moeten het zelf doen.
De Franse president zegt vanavond in een toespraak: Europa
zal voor zichzelf moeten zorgen. Ik wil de minister-president
voorhouden: ga in die redenering mee, in het belang van
ons land. We zullen andere Europese landen veel meer
nodig hebben dan in het verleden. Sta open voor samenwerking met die landen, ook als helaas de haat van Trump
voor Europa de overhand blijft houden.
Ik ga mee met die landen; dat is wat ik zeg. We hebben met
elkaar in Europa de discussie. Morgen hebben we het in de
Europese Raad met de plannen van Von der Leyen over de
defensie-industrie. Iedereen werkt aan het vergroten van
de Europese defensie. We gaan dus met elkaar mee. Dat
signaal is luid en duidelijk ontvangen. We moeten daar ook
in Nederland het debat over hebben, ook over wat dat
betekent voor onze defensie-uitgaven. Dat debat moeten
we overigens ordentelijk voeren. U weet ook dat je wel heel
hard kunt roepen dat je defensie-uitgaven heel snel inzet,
maar dat het even kost voordat je ze daadwerkelijk kunt
omzetten in de defensie-industrie. Nogmaals, ook daar blijft
de NATO-top belangrijk. Belangrijker is nog dat Europa, en
ook Nederland, het signaal echt wel begrepen heeft: we
moeten meer doen voor onze veiligheid.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdATot slot. Ik wil de minister-president toch tot het volgende
oproepen. Ik heb het in mijn leven eerder meegemaakt.
Vlak voordat de Muur viel, wilde Nederland ook niet geloven
dat de Muur zou vallen. Toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel,
vond Nederland het ook niet in ons belang om te erkennen
dat dat nou eenmaal een normaliteit was. We moeten echt
rekening houden met de mogelijkheid dat de Verenigde
Staten over langere duur hun rug naar Europa keren. Daar
moeten we ons op voorbereiden. Ik hoop dat de ministerpresident het met me eens is dat op die discussie geen
taboe mag rusten.
Op die discussie mag geen taboe rusten, maar op die discussie mag ook niet de zweem komen dat wij denken dat
we het wel zonder de Amerikanen kunnen. Ik herhaal de
boodschap: vanuit Amerika is binnen Europa helder
begrepen dat we meer moeten doen voor onze eigen
defensie. Daarmee worden we uiteindelijk al minder
afhankelijk, maar de komende jaren is het trans-Atlantische
bondgenootschap gewoon de enige manier om vrede en
veiligheid in Europa en Nederland te garanderen.
De heer BontenbalCDAIk vind het ook verstandig dat Nederland en Europa deze
koers kiezen: inzetten op dat trans-Atlantische bondgenootschap. Maar het klopt ook wat collega Timmermans zegt.
Dat andere scenario moet er ook zijn. Dat moet ook uitgewerkt worden. Sterker nog, ik denk dat daar ook inzet op
gepleegd moet worden. Ik snap dat je in de communicatie
naar de Verenigde Staten dit signaal niet wilt afgeven, maar
als de eerste paar weken van het presidentschap van Trump
exemplarisch gaan zijn voor de rest van zijn presidentschap,
dan moeten we toch de gekste dingen nog verwachten. Ik
noem maar even iets heel praktisch, iets heel concreets. De
communicatietechnologie die onze Defensie gebruikt is
soms Amerikaans. Wat kunnen we verwachten van Elon
Musk en Starlink? We weten dat de Verenigde Staten, dat
Trump een blijkbaar goede band heeft met Poetin. Wordt
daar informatie gedeeld tussen die twee? Ik vind het ook
naïef om ons niet voor te bereiden op dat andere scenario.
We kunnen toch niet zeggen dat we Trump niet tegen de
haren in willen strijken en ons daarom maar niet voorbereiden op dat zwartste scenario. Eigenlijk zegt u: er is geen
scenario denkbaar zonder de Amerikanen, dus dan is dat
ook maar het enige scenario waar we ons op voorbereiden.
Maar het andere scenario kan wel werkelijkheid worden.
Zeggen dat we dan de handdoek maar in de ring gooien
en blijkbaar reddeloos verloren zijn kan toch ook niet het
antwoord zijn?
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-28
Dit vind ik jammer. Dit is nou net een iets andere voorstelling van zaken dan die ik heb proberen weer te geven. Ik
hoop dat ik met wat ik nu ga zeggen de heer Bontenbal een
ander beeld kan laten zien, een beeld van wat ik bedoeld
heb. Dat is in de juiste volgorde de juiste dingen doen. Ik
zei al dat op dit moment primair de absolute focus ligt op
vrede, veiligheid, Oekraïne, alles wat ermee samenhangt
en zorgen dat we daar als Europa een belangrijke rol in
kunnen spelen als het ooit tot vrede komt in termen van de
veiligheidsgaranties. Daar is iedereen nu ontzettend druk
mee bezig. Twee: de boodschap is heel goed begrepen dat
Europa meer moet doen. Dat geldt ook voor Nederland.
Dat betekent dat we daarmee ook minder afhankelijk worden van Amerika. Dat proces is volop in beweging. Morgen
in de Raad zijn de voorstellen van Ursula von der Leyen
daar een voorbeeld van, maar ook de discussies over de
aanschaf van militair materieel zijn dat. Daar kan de minister
van Defensie nog veel boeiender over vertellen dan ik. Het
gaat ook over verdere standaardisering. We moeten kijken
hoe je met meer samenwerking de slagkracht van de
Europese defensie uiteindelijk kan vergroten. Dat leidt dus
al tot minder afhankelijkheid van zo'n grote partner. Als
derde heb ik gezegd dat voor mij elk scenario bespreekbaar
is en dat we er ook mee bezig zijn, maar dat we wel alles
op de juiste tijd doen. Ik heb over de duim even aangegeven
wie wat betaalt in de NAVO. Dat was dus een hele ruwe
schatting van wat dat financieel zou betekenen. Ik heb
gezegd dat echt alle scenario's bekeken moeten worden,
maar wel in het licht van de korte termijn. Dat is niet op je
rug liggen, maar dat is gewoon het accepteren van de feiten.
We kunnen niet zonder de Amerikanen, maar we moeten
als Europa vooruit.
De heer BontenbalCDADank voor deze uitleg. Ik denk dat ik u nu beter begrijp en
dat het helderder is voor mij. Ik snap heel goed dat u op de
korte termijn deze inzet pleegt. Dat lijkt me ook het meest
verstandig, omdat je acteert in de situatie die er nu is. Maar
vindt u dat op de lange termijn Europa militair zelfstandig
en volwassen moet zijn, ook op de gebieden communicatietechnologie, informatiepositie en nucleair? Vindt u dat
dit een eindbeeld is waar je hoe dan ook naartoe moet,
ongeacht wat je nu op de korte termijn moet doen? Want
de inzet op de korte termijn snap en waardeer ik.
U vraagt nu een paar hele grote stappen van mij. Schets
even een toekomstbeeld zonder de Verenigde Staten, op
basis van zes weken presidentschap van Trump. Dat gaat
mij nou weer net iets te snel. In juni hebben we de NATOtop, die heel bepalend zal zijn voor de vraag die velen
hebben. Ik heb die vraag overigens niet. Kan de NATO nog
de verdediging en de vrijheid van ook Europa garanderen?
Blijft artikel 5 in stand? Want dat is ook in termen van
afschrikking het beste wapen tegen Rusland. De NATO-top
zal beslissend zijn of we met elkaar nog steeds het beeld
hebben of dit zo is. Ik ben graag bereid op een later moment
met de Kamer de discussie te voeren over wat het zou
betekenen als Europa geheel militair zelfstandig zou zijn,
inclusief nucleaire paraplu. We moeten ons overigens wel
even voorstellen wat we allemaal aan het zeggen zijn, zeg
ik er heel eerlijk bij, ook in financiële termen en in tijdstermen. Het zijn vergaande vergezichten waarvan ik denk dat
we die niet heel snel bij de mensen tussen de oren moeten
zetten alsof dat een heel wenselijk beeld is. Ik ben daar wel
voorzichtig in. Met de NATO-top, over drie maanden, hebben we een belangrijk moment in de markering of het trans-
Atlantische bondgenootschap ook voor Nederland en voor
Europa de vrede en veiligheid kan garanderen. Daarna
kunnen we dan de discussie voeren of Europa nog meer
stappen moet nemen ten opzichte van de stappen die we
nu doen. We moeten op korte termijn sowieso in de
defensie-industrie investeren en in onze defensiecapaciteiten. Ook moeten we zorgen dat onze defensiecapaciteiten
veel beter op elkaar zijn aangesloten, inclusief inlichtingenen communicatieapparatuur.
De heer BontenbalCDAMisschien is het dan goed om tot slot aan te geven waarom
ik deze vraag stel. Ik stel die uit bezorgdheid. Het is namelijk
niet ondenkbaar dat deze wispelturige president van Amerika misschien over vier weken zegt, in een of andere bui,
"ik stap uit de NAVO" en dat we dan steeds toch te laat zijn
met onze reactie. Ik snap dat als de ontwikkelingen zo snel
gaan, je dat wellicht niet kan bijbenen. Het is niet maakbaar.
Dit is in ieder geval de reden waarom ik de vraag stel. De
grote ongerustheid is dat volgende week of de week daarna
weer hele grote besluiten door de Verenigde Staten worden
genomen, waarvan we een halfjaar geleden gedacht zouden
hebben dat die nooit genomen zouden worden door onze
bondgenoot de Verenigde Staten.
Dat begrijp ik heel goed.
De heer DekkerFVDAls ik het goed begrijp, geeft de minister-president de
voorkeur aan het handhaven of wederopbouwen van de
trans-Atlantische relatie met de Verenigde Staten. Dat is de
eerste prioriteit en daar is eigenlijk alles op gericht. Dat heb
ik goed begrepen, mag ik aannemen. Een alternatief plan
B, waar we liever niet over willen praten, lijkt voor mij te
zijn het op de een of andere manier opbouwen van een
Europese militaire kracht. Heb ik dat goed begrepen?
Dat waren de vragen van de heer Bontenbal waar ik net
uitvoerig met de heer Bontenbal over heb gesproken.
De heer DekkerFVDDat betekent dus dat een alternatieve richting op de een of
andere manier een militaire machtopbouw op Europees
niveau is. Hoe die er dan uit zou zien, weten we niet, maar
dat zou dan de oplossingsrichting zijn als het echt zou
moeten?
Ik zei: alle scenario's zijn denkbaar. U kiest nu één scenario
uit, luisterend naar de discussie tussen mij en de heer
Bontenbal. Er zijn meerdere scenario's denkbaar.
De heer DekkerFVDMijn punt is natuurlijk dat als het werkelijk niet werkt met
de Verenigde Staten, het een alternatief is om te kijken, wat
we voor de korte termijn zeker niet hopen, of we niet op
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-29
een bepaalde manier in gesprek kunnen raken met Rusland,
want daar is alles tegen gericht. Is daar geen route voor?
Is daar geen optie voor binnen de discussies in de Europese
omgeving?
Het probleem is natuurlijk dat we ons met name beschermen tegen de Russen. Dus ja, daar gaat eigenlijk de discussie over. We hebben het NAVO-bondgenootschap ooit
opgericht ter bescherming tegen Rusland, wat toen overigens nog de Sovjet-Unie heette. Maar dat is wel de kern.
Ik snap niet goed waar u naartoe wilt. Ik zie militaire
samenwerking met Rusland niet meteen als een heel
denkbaar scenario.
De heer DekkerFVDHet punt dat ik wil maken, is het volgende. We hebben
natuurlijk zorgen over eventuele risico's in de omgang met
Rusland. We zien ons bedreigd door Rusland. Zo wordt het
gevoeld. Een mogelijkheid is dan om op een of andere
manier een alternatieve militaire macht op te zetten, mocht
het in de combinatie met de Verenigde Staten minder goed
lopen. Een andere mogelijkheid is om te kijken of we niet
tot een vergelijk kunnen komen met die vermeende tegenstander. Dat is waarschijnlijk een stuk goedkoper.
Als ik zie in welk rap tempo de defensie-uitgaven van Rusland de afgelopen jaren zijn gestegen en wat de prognoses
zijn over hoe het de defensie-uitgaven de komende jaren
gaat doen, dan is het denk ik een weinig realistische aanpak.
Een van de redenen waarom we, ook in Europa, moeten
zorgen dat we onze defensie weer echt op niveau krijgen,
is juist om weerstand te kunnen bieden tegen die Russische
dreiging en tegen die enorme investeringen die Rusland
doet in zijn defensie.
De heer DekkerFVDIk begrijp nog steeds niet goed wat de redenering is. Als
wij zo ontzettend bezorgd zijn over eventuele Russische
agressie en we zien ons met plan B, wat we allemaal proberen te vermijden, niet in staat om voldoende kracht ertegen
op te bouwen, dan ligt het toch voor de hand om te kijken
of we niet tot een vergelijk kunnen komen met die tegenpartij?
Ja, maar als die tegenpartij zich permanent aan het bewapenen is en vanuit zijn perspectief duidelijk het vizier heeft
gericht op het westen, dan wordt het wel ingewikkeld. Dat
zult u toch denk ik, hoop ik, met mij eens zijn.
dat we daarmee aan de slag moeten. Ik hoorde de ministerpresident net zeggen dat hij nog geen signaal heeft dat
Trump negatief is over het bondgenootschap. Hij heeft
afgelopen week wel gezegd dat de Europese Unie is opgericht om de Amerikanen te naaien. Ik denk dat dit toch een
duidelijk signaal is. We hebben de afgelopen twee debatten,
toen het hierover ging, een motie ingediend om de afhankelijkheid van de Verenigde Staten met spoed in kaart te
brengen en ook in kaart te brengen wat er nodig is, dus
over welke capaciteit Europa zelf moet beschikken. Vorige
keer hadden we op één zetel na geen meerderheid. Nu
tekent de heer Omtzigt mee en hebben we een meerderheid.
Ik hoop dat het kabinet dit nu serieus neemt en hiermee
aan de slag gaat, zodat we straks daadwerkelijk het debat
kunnen voeren en dat we dan precies duidelijk hebben wat
wij als Europa nodig hebben.
Voorzitter, ik denk dat ik hier nu kennis van moet nemen.
U continueert.
Voorzitter. Er zijn veel vragen gesteld met betrekking tot de
steun aan Oekraïne. De voortdurende steun vanuit Europa
en Nederland is van fundamenteel belang. Daar kunnen we
geen enkel misverstand over hebben. Zoals in het regeerprogramma staat, blijft dit kabinet Oekraïne actief en
onverminderd steunen: politiek, militair, financieel en
moreel. In de afgelopen jaren heeft Nederland zich voor 17
miljard euro aan steun gecommitteerd, waarvan 10 miljard
euro voor militaire steun. We hebben altijd gezegd: als er
meer nodig is, zullen we meer doen. Zo heeft het kabinet
in de laatste twee maanden van 2024 al 2 miljard aan militaire steun gerealiseerd, door steun naar voren te halen.
De huidige steun zullen we continueren. Dat is conform het
regeerprogramma: onverminderde steun. Als we kijken
naar de afgelopen jaren, moet u denken aan een bedrag
van circa 3,5 miljard. Dit wordt gereserveerd in de boeken
voor 2026 om de huidige omvang van de steun te kunnen
continueren. De actualisatie van deze steun wordt verwerkt
bij de Voorjaarsnota. Hiermee kunnen we geld naar voren
halen als dat nodig is, om in 2025 extra verplichtingen aan
te gaan. Dat betekent voor Oekraïne extra drones, munitie,
artillerie en luchtverdediging. Het voortzetten van die
onverminderde steun is niet alleen het juiste om te doen,
maar is ook niets meer en niets minder dan in het Nederlandse belang.
Er is een vraag van mevrouw Yeşilgöz.
Uw laatste interruptie. O, dit was het. De heer Dassen.
De heer DassenVoltDit was precies de reden waarom ik de vraag in het begin
stelde: zitten we allemaal wel op dezelfde lijn en delen we
dezelfde analyse? Ik ben blij dat vanuit de Kamer de zorg
wordt aangetoond dat we een plan B moeten hebben en
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDAls ik het goed begrijp: dit gaat over de steun die we nu al
geven. Als we die willen voortzetten, niet alleen conform
het regeerprogramma maar ook conform het hoofdlijnenakkoord, dan kost dat 3,5 miljard. Ik vroeg namelijk in mijn
spreektekst wat dit dan voor nu betekent, en hoe dan. Ik wil
het even checken. Als ik het goed begrijp, zegt de ministerpresident: als het eerder nodig is, kun je het naar voren
trekken, maar dit is de steun die we voortzetten in de
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-30
komende jaren, voor 3,5 miljard. Als het eerder nodig is,
dan halen we het naar voren. Heb ik dat goed gehoord?
Dat is, dacht ik, wat ik net heb gezegd. Daarmee heb ik
volgens mij goed geluisterd naar velen in uw Kamer.
De heer JettenD66Ik zat daar ook nog even op te kauwen. We zagen vanmiddag dat de premier heeft gebeld met president Zelensky.
Ik denk dat het altijd goed is om onze voortdurende steun
nogmaals bij de Oekraïense president onder de aandacht
te brengen. Is de 700 miljoen voor drones waarover werd
gesproken nu nieuw geld, of is dat 700 miljoen uit het
geldpotje dat al door het vorige kabinet voor Oekraïne apart
was gezet?
Die 700 miljoen was bestaand geld. Althans, bestaand
Defensiegeld. Dat moet ik even netjes zeggen. Dat geld is
gepinpoint op de drones, omdat ook vanuit Oekraïne heel
nadrukkelijk gevraagd is om ervoor te zorgen dat we daar
ons geld aan besteden. Dat heb ik vandaag aan de heer
Zelensky kunnen toezeggen.
De heer JettenD66Het lijkt me heel nuttig dat het reeds gereserveerde geld
wordt ingezet voor behoeftes die Oekraïne zelf heeft. In het
verlengde van de vraag die mevrouw Yeşilgöz net stelde:
u had het net over naar voren halen, continueren, reserveren, actualiseren. Zijn dat extra verplichtingen, die worden
betaald met extra, dus nieuw geld dat dit kabinet vrijmaakt?
Of blijft dat het naar voren halen, continueren, reserveren
en actualiseren van het geld dat al door het vorige kabinet,
ook nog in de demissionaire fase, is gemarkeerd voor
Oekraïne? Noorwegen doet namelijk 1,1 miljard extra, de
Spanjaarden 1 miljard extra, de Britten 1,9 miljard extra,
de Zweden 1,2 miljard extra, de Finnen 691 miljoen extra,
de Denen 268 miljoen extra, Estland 104 miljoen extra, de
Canadezen 25 extra pantservoertuigen en vier extra F-16trainers, en Ierland 100 miljoen extra. Ik vind het heel fijn
dat u het reeds gereserveerde geld heel nuttig inzet, conform de behoeften van Oekraïne, maar moet Nederland er
met wat er in de afgelopen vier weken is gebeurd niet ook
een schepje bovenop doen? Moet er niet ook extra geld
komen? Ik weet zeker dat de twee ministers die naast u zitten daar binnen een dag een goede besteding voor hebben
gevonden.
jaren en naar het hoofdlijnenakkoord dat "blijvend" zegt,
en naar het regeerprogramma dat "onverminderde steun"
zegt, dan zeggen we: als we die lijn doortrekken, dan betekent dat voor 2026 3,5 miljard. We gaan dan veel in de
techniek, maar doordat we dat in 2026 zetten, kan Defensie
vervolgens verplichtingen aangaan of eventueel ook de
bedragen naar voren halen.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDIk moest er even over nadenken, maar ik denk dat ik het
door deze verheldering richting de heer Jetten goed begrijp.
Als we nu niks zouden doen, zou het nul zijn. Dit is extra
geld. Het is 3,5 miljard conform de afspraken in het hoofdlijnenakkoord, maar dat was niet al door het vorige kabinet
apart gelegd. We maken dus nieuw geld vrij. Nu ik hier sta,
stel ik ook maar even de vraag die mijn vervolgvraag zou
zijn geweest: indien het nodig is om bovenop die extra 3,5
miljard nog meer te doen omdat de acute situatie dat vraagt,
misschien omdat de Amerikanen de pauze wat langer
doortrekken, dan is het kabinet bereid om daarnaar te kijken
en dan kunnen we daarin snel schakelen, natuurlijk indien
de Kamer daar ook mee akkoord gaat.
Kijken kan altijd, maar het is ook wel "in relatie tot". Dan
zitten we waarschijnlijk gewoon in het normale proces van
de Voorjaarsnota. Dan kunnen we daarover ook met elkaar
afspraken maken.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDDat snap ik als antwoord. Laat ik dan zeggen dat wij als
VVD vinden dat je moet staan voor wat nodig is. Maar dan
komen we daarover snel met elkaar te spreken. Als het
eerder nodig is, dan ongetwijfeld ook eerder.
De heer OmtzigtNSCDank voor de heldere toezegging om ook in 2026 hulp aan
Oekraïne ter beschikking te stellen en die eventueel naar
voren te halen. Mag ik ervan uitgaan dat dit zowel militaire
als niet-militaire hulp betreft, zoals in de afgelopen jaren?
Ja.
U continueert.
In de eerste plaats denk ik dat het goed is om nog een keer
te herhalen wat Nederland in de afgelopen periode al
gedaan heeft, en wat we nog steeds elke dag doen. Ik geef
toe dat dat gebeurde met middelen die vanuit het vorige
kabinet waren gereserveerd. Maar dat is niet onbelangrijk,
want Nederland is een veel grotere contribuant geweest in
de bijdrage aan Oekraïne dan al die, of een groot gedeelte
van — ik moet dat iets voorzichtiger zeggen — de landen
die u nu heeft genoemd. Dat is één.
Twee. Ik heb gezegd dat dit geld is waarbij het gaat om de
continuering van de reeks. Als we kijken naar de afgelopen
Ik stap verder naar de Defensiebegroting. Met betrekking
tot de Defensiebegroting heb ik al een aantal keren gezegd
dat Europa meer verantwoordelijkheid zal moeten nemen
voor het behoud van de veiligheid van Europa. Extra
investeren in de nationale defensie geldt ook voor Nederland. Prioriteit daarbij is dat alle NAVO-bondgenoten zo
spoedig mogelijk voldoen — dat is de eerste lijn — aan het
afgesproken uitgavenniveau voor defensie van 2% van het
bbp. Er is namelijk nog altijd een fors aantal landen dat niet
voldoet aan de 2%. In het kader van de NAVO-top zal bezien
worden wat nodig is voor Defensie en hoe dit gedekt gaat
worden. Uiteraard gebeurt dit in nauwe samenspraak met
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-31
uw Kamer, volgens een ordentelijk besluitvormingsproces
en met een plan, zoals de heer Timmermans overigens ook
vroeg. Ik ga nu niet vooruitlopen op deze besluitvorming.
U weet dat we bij de Voorjaarsnotabesluitvorming ongetwijfeld met elkaar zullen spreken over de Defensiebegroting,
ook in het licht van de moties die hier in de Kamer op dat
punt zijn aangenomen.
De heer Van BaarleDENKSorry, nog op het vorige punt. Ik moet van iets verder
komen dan de collega's. Dit is om even heel erg goed te
begrijpen wat de minister-president net aangaf over die 3,5
miljard in 2026. Klopt het dat er voor 2026 in de begrotingen
voor dit debat niks gereserveerd stond en dat de ministerpresident tijdens dit debat 3,5 miljard heeft toegezegd
zonder onderbouwing? Ik probeer 'm gewoon even goed
te begrijpen.
Ik heb het volgende gezegd. In het hoofdlijnenakkoord en
het regeerprogramma hebben we het over onverminderde
en blijvende steun. Die volgorde is trouwens andersom.
Als we dat financieel vertalen en als we kijken naar de
afgelopen jaren, dan wordt er ongeveer 3,5 miljard per jaar
uitgegeven. Daarom heb ik gezegd dat we datzelfde bedrag
— dat is dus een vertaling van onverminderde en blijvende
steun — zullen opnemen in de begroting voor 2026.
Mevrouw TeunissenPvdDVoor de Defensiebegroting hebben we in de eerste termijn
een aantal voorstellen gehoord van partijen, zoals het
gebruiken van die Russische bevroren tegoeden. Daar is
de Partij voor de Dieren ook voorstander van. We hebben
gehoord over nationale of Europese leningen. We hebben
het er ook over gehad dat het niet ten koste mag gaan van
sociale zekerheid, pensioenen en zorg. Dat mag ook wat
ons betreft absoluut niet. Dat is wat de heer Rutte wel heeft
gezegd. Mijn vraag aan het kabinet is als volgt. Hoe kijkt
het kabinet ernaar om wat betreft de Defensiebegroting
aan belastingverhogingen te doen voor de allerrijksten en
grote bedrijven, de vermogenden in Nederland? Zij hebben
namelijk juist ook baat bij de veiligheid van Nederland en
de veiligheid van Europa.
U weet dat dat in ieder geval geen staand kabinetsbeleid
is. Ik heb eerder gezegd dat er bij de NAVO-top wordt
besloten wat de uitgaven voor de Defensiebegroting moeten
worden. Die top is in juni. Dan zullen, overigens met unanimiteit, de nieuwe targets moeten worden vastgesteld. Ik
heb gezegd dat het aan de orde komt tijdens de Voorjaarsnota. Die weging moeten we overigens maken, zoals ook
hier in uw Kamer aan de orde is geweest, in het licht van
vele andere prioriteiten. Daarover voeren we met u het
debat nadat we de Voorjaarsnota met elkaar hebben vastgesteld en we daarin al dan niet hebben besloten tot een
verhoging van de Defensie-uitgaven.
Mevrouw TeunissenPvdDIk snap dat de premier hier niet zegt: ik ga de belasting voor
de allerrijksten verhogen. Maar kan hij dan in ieder geval
toezeggen dat het voor het kabinet geen taboe is om te kijken naar belastingverhogingen voor de allerrijksten en grote
bedrijven als het gaat om de Defensiebegroting?
Ik hou sowieso niet van taboes, maar het enige wat ik u
toezeg, is dat we in de Kamer een debat zullen hebben
wanneer wij de voorjaarsbegroting hebben afgehandeld
en verwerkt. In de begroting voor '26 wordt dat alles dan
weer verwerkt, overigens inclusief de belastingen. Dan
zullen we ook de debatten over de afzonderlijke begrotingen
hebben en dan zult u ook weer het debat hebben met de
staatssecretaris van Financiën over de belastingen.
Prima. U gaat verder.
Dat wat betreft de defensie-uitgaven. Voorzitter, ik ben zo
vrij om de financiën dan maar even te laten voor wat het
is.
We hebben met elkaar gesproken over Europa. Daarbij is
mij gevraagd of ik opensta voor de Europese actie die nodig
is. "Wat is de boodschap van het kabinet in Brussel en voor
welke delen van het ReArm-plan van Von der Leyen is wel
of geen steun?" Het is evident dat de EU meer moet investeren in Europese defensie. Dat is urgenter dan ooit en dat
zal ook mijn boodschap in Brussel zijn. We zijn altijd een
constructieve partner in Europa geweest en dat blijven we.
Er is een structurele opgave en dat vergt een afweging in
de begroting van elke lidstaat, zeg ik er even heel nadrukkelijk bij.
Von der Leyen heeft nu de contouren geschetst van haar
plan en daar wordt morgen verder over gesproken. Nederland zal zich constructief opstellen in die discussie, want
ReArm en zorgen dat de defensie-uitgaven in Europa kunnen worden verhoogd, is een belangrijk onderwerp. Als
deze contouren verder worden uitgewerkt — ook Von der
Leyen heeft gezegd dat het echt nog verder moet worden
uitgewerkt — in wetgevende voorstellen, zullen we die goed
bestuderen. Daarbij zal het kabinet een aantal uitgangspunten aanhouden. In het bijzonder is het voor Nederland
belangrijk dat de voorstellen voorzien in tijdelijkheid,
gerichtheid en schuldhoudbaarheid. Van belang blijft dat
een sterke defensiecapaciteit en gezonde overheidsfinanciën
samengaan. Ook moeten zij tot doel hebben gezamenlijke
aanbestedingen aan te jagen en open te staan voor niet
EU-landen. Daarover heeft ook een aantal van u vragen
gesteld. Het moet verder ook openstaan en toegankelijk
zijn voor kleinere bedrijven.
U heeft gevraagd of Nederland eurobonds steunt. Wij zijn
klassiek en vooralsnog hebben wij ook niet de neiging
daarvan af te zien. We zijn tegen eurobonds! Ook voor de
plannen van Von der Leyen geldt uiteindelijk wel: the devil
is in the details. We zullen echt heel precies moeten kijken
wat er uiteindelijk op dat punt in de wetgevingsvoorstellen
staat.
Roept het kabinet op om de bevroren Russische tegoeden
in te zetten? Daar is al eerder over gesproken. Het is duidelijk dat Rusland uiteindelijk moet betalen voor de schade
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-32
die het aanricht. Het kabinet zet zich in lijn met verschillende
oproepen van uw Kamer in voor onderzoek naar aanvullende mogelijkheden voor het gebruik van de bevroren
Russische centralebanktegoeden. De minister van Buitenlandse Zaken zal daar nog verder op ingaan.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdADe hele avond hebben we het er al over dat de situatie zo
fundamenteel veranderd is dat we niet aan allerlei dogma's
vast moeten houden. En nu wijst de minister-president toch
weer ten principale eurobonds af. Ik vraag de ministerpresident of het kabinet op z'n minst met een analyse wil
komen van de voor- en nadelen daarvan. Gezien de huidige
stand van de Amerikaanse economie en de twijfels over de
dollar is het mijn analyse dat de sterkte van de euro als
alternatieve munt op de wereldmarkt toeneemt. Het zou
daardoor weleens in het belang van ons allemaal kunnen
zijn om naar een vorm van collectieve financiering te gaan,
en daar kunnen eurobonds weer een uiting van zijn.
Als de minister-president het met mij eens is dat wij nu ook
dogma's ter discussie moeten kunnen stellen, gelet op de
unieke situatie waarin we verkeren, zou ik graag zien dat
dit precies wordt geanalyseerd en dat de Kamer daarover
wordt geïnformeerd. Uit de Ecofin-discussie van vanochtend
kreeg ik de indruk dat de minister van Financiën daar niet
volledig afwijzend tegenover stond. Ik hoop dat de ministerpresident de Kamer daarom wil toezeggen dat de Kamer
daarover wordt geïnformeerd.
Dat zeg ik graag toe. De eurobonddiscussie wordt soms in
relatie gebracht met de huidige voorstellen van Von der
Leyen. Daarom zeg ik er om misverstanden te voorkomen
wel bij — de heer Timmermans weet dat als geen ander —
dat in de huidige voorstellen van Von der Leyen nog geen
sprake is van eurobonds. Dat moet dus ook niet worden
beschouwd als een belemmering om gesprekken te voeren
over de voorstellen van Von der Leyen.
Mevrouw BikkerChristenUnieHet is goed dat te horen. Ook dank aan de minister-president dat hij stevig inzet op het voortzetten van de steun aan
Oekraïne — zo heb ik het beluisterd — en dan niet alleen
financieel, maar ook militair en moreel. Ik denk dat al die
aspecten belangrijk zijn. Heb ik de minister-president goed
begrepen dat de 3,5 miljard die hij zojuist met collega
Yeşilgöz wisselde, gewoon volgens de bestaande afspraken
is die er reeds waren in het hoofdlijnenakkoord, dus dat die
3,5 miljard voortkomt uit de algemene middelen en niet de
meevaller van het CPB is waar Wilders eerder over sprak
in een samsam met ook goed denken aan alle andere noden
die er zijn in Nederland? Dus komt deze 3,5 miljard uit de
algemene middelen?
Ja.
Mevrouw BikkerChristenUnieGoed. Dat is goed te begrijpen. Dan ga ik er ook van uit dat
we dat gewoon blijven continueren. De situatie is natuurlijk
enorm verschoven vergeleken met de totstandkoming van
het hoofdlijnenakkoord. Eigenlijk was dat toen dus al
opgeschreven. Nu staan we voor een nieuw scharnierpunt,
voor schuivende panelen die heel veel zullen vragen van
de minister-president. Ik kan me goed voorstellen dat hij
daarom in de komende weken opnieuw met een financiële
claim te maken krijgt. Het is niet nu al keihard te maken wat
die zal zijn, lijkt mij. Kan de minister-president de Kamer
daarin meenemen en laten zien op welke momenten hij de
Kamer daarin ook financieel meeneemt? Ik bedoel dus niet
alleen de Voorjaarsnota, want daarna hebben we nog de
NAVO-top. Zo zal het vervolgen. Op welke manier ziet de
minister-president dit voor zich?
Ik denk dat het eerste moment echt de Voorjaarsnota is.
Dat is voor ons overigens redelijk snel, want wij willen die
besluitvorming volgens mij in ongeveer zes weken afronden, vanaf nu gerekend. In die Voorjaarsnota komt ongetwijfeld ook het defensievraagstuk aan de orde, ook in
relatie tot hetgeen hier en ook in het vorige debat over is
gezegd en de moties die daarover in uw Kamer zijn aangenomen. Het volgende moment is inderdaad de NAVO-top,
zoals u zei. Ik ga ervan uit dat er over de inzet van de NAVOtop ook een discussie met uw Kamer plaatsvindt. Dan
hebben we met elkaar dus ook een discussie over het percentage dat op dat moment, in de NAVO-top, aan de orde
is. Daarin wordt u dus meegenomen. Vervolgens moet dat
dan weer worden verwerkt in de meerjarenbegroting, zoals
we dat van de zomer gaan doen. Dat zijn volgens mij de
meest heldere momenten. Ten aanzien van de Defensiebegroting past dat ook, omdat die discussie echt vanaf 2026
gaat spelen. Misschien wil de minister van Defensie wel
heel graag extra geld in 2025, maar ik denk dat hij het met
me eens is dat hij dat niet eenvoudig zal kunnen wegzetten.
Hij twijfelt een beetje. Maar goed, dat speelt dus echt vanaf
2026 en de daaropvolgende jaren.
Wat betreft Oekraïne hebben we nu een belangrijke stap
gezet om onze hulp te kunnen continueren. Ik ga ervan uit
dat we daar de komende periode niet nog extra bij hoeven
te doen. Dat was een eerdere vraag van mevrouw Yeşilgöz.
Mocht daar toch de nood aan de man komen, dan kom ik
natuurlijk naar uw Kamer. Maar ik ga ervan uit dat we met
datgene wat Nederland al heeft gedaan, echt veel, veel
doen voor Oekraïne.
Mevrouw BikkerChristenUnieOpnieuw dank voor het antwoord. Ik vraag er zo op door,
omdat ik echt grote zorgen heb als ik zie dat Trump nu al
zijn meest naaste bondgenoten, zoals Canada en Mexico,
keihard aanpakt. Ik verwacht niet dat Europa de komende
tijd een vriendelijkere behandeling te wachten staat.
Gegeven dat de CIA vanavond nog de inlichtingen richting
Oekraïne stil heeft gezet, verwacht ik ook niet dat we er
hiermee zijn. Als ik het filmpje van hoe het de afgelopen
tijd in de coalitie is gegaan even terugspoel, dan zie ik dat
de minister-president iedere keer op pad gaat met maar
een heel beperkt mandaat, waar ik het hem gun om vooruit
te schakelen met een coalitie van de willenden, of coalition
of the willing. Juist daarom moet het belangrijk zijn dat
deze Kamer op de juiste momenten dat mandaat kan verlenen zonder dat we afhankelijk zijn van de twitterberichten
van deze of gene. Ik denk dat hij hier telkens een ruim
mandaat op kan halen dat breder is dan die coalitie, en hoe
belangrijk is dat! Kan de minister-president aan deze Kamer
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-33
toezeggen dat hij op tijd, dus niet alleen bij de Voorjaarnota,
maar ook al op die andere momenten in gang zet dat we
met die scenario's kunnen rekenen, in plaats van dat we
achter de feiten aan hobbelen?
We moeten even goed kijken hoe we dat kunnen doen,
maar ik denk dat er met de Europese Raden en met de
NAVO-top veel momenten zijn waarop we dit debat kunnen
continueren. Ik ben het met mevrouw Bikker eens: dit gaat
echt ergens over. Ik voel overigens steun van uw Kamer;
laat ik daar volstrekt helder in zijn. Ik voel die overigens ook
in de coalitie en ook in het kabinet. Laat ik dat nog een keer
heel nadrukkelijk zeggen. Ik had ook iets gehoord over "over
eieren lopen". Ik voel echt steun en op die manier werk ik
ook. We werken, ook beide collega's, nationaal en internationaal. Ik waardeer het dat we ook vandaag weer, twee
weken na de vorige keer, hier weer het debat hebben, omdat
dat in mijn beleving een bevestiging is van de ruimte die
u ons gunt, zonder dat het een blanco cheque is. Dat was
de vorige keer ook het verhaal en dat snap ik ook goed.
Maar u gunt ons de ruimte om in die steeds maar veranderende omstandigheden te kijken wat wijs is om te doen en
daarbij, in al die onzekerheid, een paar van onze eigen
zekerheden te realiseren. Daar zijn we op dit ogenblik bijna
dagdagelijks mee bezig. Ik kom graag naar uw Kamer op
de juiste momenten om te zorgen dat u weet wat wij aan
het doen zijn en om op de juiste wijze verantwoording af
te leggen over de ruimte die u ons geeft, zodat we steeds
met elkaar op dezelfde bladzijde zijn van hetzelfde boek.
De heer Diederik van DijkSGPDe premier zei op een bepaald moment: het venijn zit in de
details. Daarom schoot ik toch nog even naar voren naar
aanleiding van een opmerking die de minister-president
net maakte over de eurobonds. Hij zei: we moeten wel even
opletten, want de plannen van Von der Leyen gaan niet
allereerst over die eurobonds. Nee, maar ze raken wel aan
gezamenlijke schulden. Dat is toch het achterliggende punt.
Vandaar mijn vraag aan de minister-president. Hij had het
over de klassieke lijn van dit kabinet. Is die klassieke lijn:
we gaan niet mee in het aangaan van gemeenschappelijke
schulden?
Ik pak heel even mijn papiertje erbij, want dit steekt altijd
vrij nauw. Voor ons als Nederland is het belangrijk — dat
heb ik net ook gezegd — dat de voorstellen voorzien in tijdelijkheid, gerichtheid en schuldhoudbaarheid. Dat is een
belangrijk woord. Dat betekent niet dat alles onbespreekbaar
is. Eurobonds hebben een eigen dynamiek. We praten hier
eigenlijk over een ander type leningen. Ik geef wel toe dat
leningen ook schuld creëren, dus in die zin heeft u gelijk.
Daarom kon ik over het plan-Von der Leyen zeggen: we
kijken daar met een … Nou ja, we stellen ons constructief
op ten opzichte van dit plan, overigens wel in de wetenschap dat het uiteindelijk allemaal nationale besluiten zijn.
was, afwijzend. Ik wil de premier er ook graag op wijzen
dat deze Kamer nog geen twee weken geleden een motie
heeft aangenomen en heeft gezegd: het aangaan van
gemeenschappelijke schulden, wat voor etiket je er ook op
plakt — defensiebonds, eurobonds of anderszins — dat
willen we niet. Neemt de minister-president ook die motie
wel mee in zijn overleggen?
Vanzelfsprekend.
De heer BontenbalCDACollega Diederik van Dijk heeft natuurlijk gelijk: we moeten
hier geen semantische discussie ervan maken. Het gaat wel
degelijk over gezamenlijke schulden. Er wordt een mechanisme gebruikt dat landen die een minder goede kredietwaardigheid hebben kunnen meeliften op de goede kredietwaardigheid van andere landen. Dat kost geld, omdat het
met risico's te maken heeft. Het zijn dus gezamenlijke
schulden. Ik ben inderdaad ook benieuwd naar de uitvoering
van de motie die net geschetst is. Mijn oproep zou zijn: als
je weet dat de meerderheid in Europa wel die kant op gaat
bewegen, moet Nederland dan zijn politieke krediet inzetten
om dit te gaan blokkeren? Of hoor ik u zeggen: mijn insteek
is te bereiken wat ik zojuist geschetst heb, maar ik zal niet
degene zijn die het gaat blokkeren? Dat is denk ik ook
belangrijk om hier te markeren.
De heer Bontenbal raakt het onderwerp van de tactiek in
de onderhandelingen in de Europese Unie aan. Wij zien
natuurlijk ook dat landen schuiven, ook rond het Stabiliteitsen Groeipact. Overal zijn verschuivingen. We moeten ons
tot al die verschuivingen gaan verhouden en daarbij geldt
natuurlijk ook dat je inderdaad telkenmale de vraag moet
stellen in de onderhandelingen: waar zet je je krediet op in
en waar niet? Ik ga nu niet hier in deze Kamer zeggen "dat
ga ik zus doen en zo doen", want dan hoef ik nergens meer
heen en de collega van Financiën trouwens ook niet. Dat is
natuurlijk een vraagstuk dat wordt meegenomen in de
onderhandelingen in Europa. Dat spreekt vanzelf.
De heer DijkSPDe minister-president had het net in één keer over 3,5 miljard euro, wat nieuw geld is. Twee weken geleden hebben
we hier een vergelijkbaar debat gehad en toen was de inzet
van de SP dat als de defensiebijdrage omhoog zou gaan of
als er nieuw geld zou komen, dat niet ten koste zou mogen
gaan van de zorg, ons onderwijs, woningbouw, de betaalbaarheid van het leven van heel veel mensen. Dat voorstel
werd ontraden door het kabinet. Gelukkig hebben wij een
is in meerderheid. Dus ik wil hier ook de toezegging en de
garantie van de minister-president dat als hij opnieuw 3,5
miljard euro gaat uitgeven, dat nooit en te nimmer ten koste
mag gaan van de zorg, ons onderwijs, woningbouw en
sociale zekerheid.
De heer Diederik van DijkSGPIk hoor wat de minister-president zegt, maar ik zou ervoor
uit willen kijken dat we nu niet verzanden in een soort etiketterij. Het gaat over het aangaan van die gezamenlijke
schulden, waarin Nederland vanouds altijd heel klassiek
Wat het kabinet doet, is de afspraken nakomen zoals we
die in het hoofdlijnenakkoord en het regeerprogramma
hebben aangegeven. Die continuering is voor ons de lijn
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-34
en we vonden het noodzakelijk om die neer te zetten. Over
de dekking, over de begroting en over de afwegingen
komen we allemaal met uw Kamer nog te spreken.
geven, ik denk namens een meerderheid in de Kamer, dat
wij op die manier deze dans graag ontspringen.
De heer DijkSPDie uitspraak van de Kamer ligt er wel, dus dan verwacht
ik ook dat u hier nu gewoon gaat zeggen: nee, dat klopt,
dat gaat niet ten koste daarvan.
We zitten nog midden in het … Laat ik zeggen: ik heb nu
gezegd hoe wij denken het te gaan doen om te zorgen dat
we daadwerkelijk, als de nood aan de man is, de hulp kunnen geven aan Oekraïne die nodig is, omdat dat ook in het
hoofdlijnenakkoord en het regeerprogramma staat. De uitwerking nemen wij nog ter hand bij de Voorjaarsnota en in
de uitwerking van diverse begrotingen. Dan voeren we met
elkaar het debat, ook naar aanleiding van deze door de
Kamer aangenomen motie. Want ik realiseer me heel goed
dat die motie is aangenomen.
De heer EerdmansJA21De minister-president zegt net "het wordt een onderdeel
van onderhandelingen of wij wel of niet kunnen meegaan
in die nieuwe eurobonds" en de heer Van Dijk en de heer
Bontenbal haalden inderdaad mijn motie aan die zegt "we
willen gegarandeerd niet nog een keer in die galg terechtkomen door nieuwe schulden te gaan dragen voor de zuidelijke landen", zoals we dat bij corona, bij het Herstelfonds
hebben gezien, zoals we dat op allerlei manieren op ons af
zien komen. Wij gaan die schulden niet dragen. Ik wil dus
toch weten of de minister-president garandeert dat wij niet
opnieuw onze nek in die strop steken door schulden te
maken voor de miljarden voor Oekraïne. Die vraag moet
wel beantwoord zijn, want het kan geen onderdeel van
onderhandelingen zijn terwijl je tegelijkertijd zegt "de motie-
Eerdmans wordt uitgevoerd".
De plannen die morgen aan de orde zijn, gaan over defensie
en niet specifiek over Oekraïne. Maar dat is misschien een
detail, want u heeft een andere vraag. Ik heb net in de discussie met de heer Bontenbal en ook eerder met de heer
Van Dijk gezegd wat het Nederlandse standpunt is over de
eurobonds, namelijk dat we daarop tegen zijn. Vervolgens
kwam de vraag aan de orde, zeg maar in de tactiek van de
onderhandelingen, of je daar je krediet op inzet. Dat is een
ander type vraag. Daarmee heb ik niet gezegd dat Nederland
niet tegen de eurobonds blijft. Alleen is altijd de vraag aan
de orde, op het moment dat je als land alleen staat en je
geen blokkerende stem hebt … Als je die wel hebt, moet je
er overigens altijd nog goed over nadenken. Maar onze
insteek is dus geen eurobonds en het is misschien techniek,
maar in het plan van Von der Leyen zitten geen eurobonds,
wel leningen. Ik snap de vraag, maar we moeten daar ook
goed het onderscheid in blijven maken.
De heer EerdmansJA21Mocht het ter sprake komen, zou ik zeggen: zorg voor een
opt-out, zodat Nederland daar in ieder geval niet aan meedoet. Je kan daar wel als Europa wel toe besluiten zonder
Nederland. Die optie is er ook. Dus dan zou ik willen mee-
De Commissievoorzitter, maar ook de collega's in de Europese Raad kennen heel goed het Nederlandse standpunt
over eurobonds, namelijk dat Nederland tegen is. Ik zal
morgen echt niet roepen dat wij opeens voor zijn of allerlei
andere voorbehouden maken. Dat is overigens ook omdat
eurobonds morgen niet op de agenda staan.
De heer WildersPVVNog even over die 3,5 miljard. In het hoofdlijnenakkoord
staat dat wij met elkaar hebben afgesproken dat we financiële, politieke en militaire steun blijven geven. In het
regeerprogramma staat "onverminderd". Het woordje
"onverminderd" staat niet in het hoofdlijnenakkoord. Daar
zijn wij als fractie dus ook niet aan gebonden. Ministerpresident, u zegt: 3,5 miljard was het bedrag dat we gaven.
Indachtig het regeerprogramma zegt u nu: opnieuw 3,5
miljard. Dat is uw goed recht, want dat heeft u getekend.
Mijn vraag aan u, minister-president, is: realiseert u zich
dat dat niet in het hoofdlijnenakkoord staat? Dat betekent
dus dat ik nu ook niet kan instemmen met dat bedrag. Dat
is mede afhankelijk van ... Ik vraag de minister-president
om te reflecteren op wat ik heb gezegd, zowel wat betreft
het extra geld voor de NAVO-norm als wat betreft het geld
aan de Oekraïne. Ook als het gaat om de punten die wij
belangrijk vinden, moet het substantieel zijn. Dat geldt voor
een lagere gasrekening voor de mensen thuis, voor boodschappen en voor huren. U heeft mij niet nodig, want u
heeft waarschijnlijk al een meerderheid voor de 3,5 miljard.
Maar stel dat u er nog iets aan gelegen is om mijn partij
mee te krijgen. Wij zullen die 3,5 miljard alleen steunen als
er bij de Voorjaarsnotadiscussie ook in de door mij
genoemde punten wordt voorzien. Anders kunnen we het
niet steunen.
Ik denk dat het goed is om een onderscheid te maken tussen
de 3,5 miljard en de defensie-uitgaven. Defensie-uitgaven
zijn namelijk per definitie structurele uitgaven en kennen
dus — laat ik het zo zeggen — een ander patroon. We hebben afspraken over dat die in de Voorjaarsnota aan de orde
komen, met een weging ten opzichte van alle aspecten. In
het vorige debat heeft u heel duidelijk gemaakt dat de
weging tussen die twee onderwerpen bij de Voorjaarsnota
moet plaatsvinden. Ten aanzien van de 3,5 miljard gaat het
vanuit het regeerprogramma inderdaad om "onverminderd".
U heeft gelijk: in het hoofdlijnenakkoord staat "blijvende
steun". Daar zit dus een verschil in terminologie. De uitwerking doen we bij de Voorjaarsnota. Dan kan ook datgene
wat u nu inbrengt natuurlijk aan de orde komen.
De heer WildersPVVHet zou mij helpen als u iets vriendelijker zou zijn dan zeggen dat het aan de orde kan komen. U heeft in uw eigen
termijn en eerder in interviews namelijk gezegd dat u
begrijpt dat er, of het nou om Oekraïne gaat of om het geld
voor defensie, ook problemen zijn waar de mensen in
Nederland mee zitten en die zij moeten meemaken. Ik zeg
u, zoals ik ook in mijn termijn heb gezegd, dat wij niet
onwelwillend staan tegenover situaties waarbij we zowel
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-35
de Defensiebegroting alsook het geld voor de Oekraïne
zouden kunnen steunen. Maar of het gekoppeld is of niet,
het is wel belangrijk dat mensen zien dat we wat voor hen
doen. Dan kan mijn fractie erin meegaan. Maar ze kan er
niet in meegaan als dat onvoldoende is. Dat is zonder dat
we afstand nemen van het hoofdlijnenakkoord. Ik hoop dat
u dat in ieder geval in uw oren knoopt. Ik hoop ook dat u
misschien iets positiever kan reageren op mijn verzoek dat
er schot komt in de andere punten die ik noemde. Ik hoop
dat het niet alleen aan de orde komt, maar dat u het ook
belangrijk vindt dat er een substantieel resultaat komt.
Ik zei al tegen de heer Wilders dat de defensie-uitgaven
vorige keer in het debat al uitgebreid aan de orde zijn
geweest. Het is nadrukkelijk duidelijk dat de weging van de
defensie-uitgaven en de andere uitgaven moet worden
gemaakt. Ik snap de weging van de prioriteiten en het keuzeproces dat daarmee samenhangt. Ten aanzien van de
Oekraïnegelden hoor ik natuurlijk heel goed wat u zegt.
Maar ik zeg ook: we hebben een hoofdlijnenakkoord en een
regeerprogramma. We zullen met elkaar moeten kijken hoe
we daar bij de uitwerking in de Voorjaarsnota mee omgaan.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDIk heb toch de behoefte om te reageren op dat Haagse
gesprek van de SP en de PVV met de minister-president.
Het gaat de hele avond al een beetje zo. Dit is een valse
tegenstelling. Het is een valse tegenstelling om te doen
alsof je je, als je investeert in de veiligheid van Nederlanders, wat volledig in het belang is van de mensen thuis,
dan geen zorgen zou maken om de hoge kosten. Hier staat
een VVD'er die twee maanden geleden al een duidelijk,
gedekt plan heeft neergelegd voor hoe we mensen kunnen
helpen met de hoge kosten thuis, met de energiebelasting,
met de kinderopvang en met de hogere prijzen van de
boodschappen én hier staat een VVD'er die opkomt voor
de veiligheid van diezelfde Nederlanders. Die valse tegenstelling verdient dit debat niet, maar ook de Nederlanders
verdienen die niet. Ik wilde dat eigenlijk graag opmerken.
Voorzitter, u kijkt naar me met een blik van: u stelt geen
vraag. Ik vraag de minister-president dus of hij het hiermee
eens is.
De heer EerdmansJA21Alles wat u nu zegt, is fout!
Ja … Dit zijn belangrijke onderwerpen. We lopen daar met
elkaar nu een beetje lacherig over te doen. Dat is natuurlijk
ongelukkig, want gelet op zowel de zorgen die mensen
hebben over hun inkomsten als de zorgen die mensen
hebben over hun veiligheid — dat horen we ook meer;
althans, ik hoor dat in toenemende mate meer — moeten
we daar echt die weging in maken. Eerder antwoordde ik
op de vraag van de SP dat de hier in deze Kamer aangenomen motie natuurlijk ook voor het kabinet relevant is; dat
kan niet anders. Ik ben heel expliciet over de defensie-uitgaven; daar ging de motie voor een belangrijk deel over.
Wat de middelen met betrekking tot Oekraïne betreft vind
ik dit een voortzetting van het hoofdlijnenakkoord en het
regeerprogramma, maar ik hoor heel goed wat de heer
Wilders zegt. Bij de voorjaarsbesprekingen zal het kabinet
er met de vier coalitiepartijen echt goed naar kijken.
De heer WildersPVVIk vind het, als ik dan ook mag, echt een hele foute opmerking van mevrouw Yeşilgöz van de VVD, want je kan die
euro maar één keer uitgeven. De mensen die thuis de
boodschappen niet kunnen betalen en problemen hebben
met de huur- en gasrekening, wat de VVD blijkbaar geen
bal interesseert, willen wel degelijk dat we daarvoor opkomen en dat we misschien allebei doen, maar zij willen niet
dat wij doen alsof dit een non-discussie is. Dat zeggen alleen
maar rijke patsers uit Wassenaar.
De heer DijkSPOok ik heb een persoonlijk feit, want ik word hier aangesproken alsof ik een Haags spel aan het spelen ben, terwijl de
VVD als allereerste bij één toezegging van de minister-president op Twitter "3,5 miljard voor Oekraïne" zet. Dat is mijn
punt: dat wordt wél toegezegd, maar over de betaalbaarheid
van het leven, de huren, de energierekening, de boodschappen wordt niets toegezegd, ook door deze minister-president, zelfs als er daarvoor een aangenomen motie ligt. Dan
had deze minister-president gewoon moeten zeggen:
inderdaad, we gaan die motie uitvoeren; we gaan geen cent
bezuinigen op woningbouw, de zorg, het onderwijs en de
betaalbaarheid van het leven. Niets "Haags gedoe"; dat is
het dienen van belangen van mensen én Oekraïne. Wij
zouden voor beide kiezen, mevrouw Yeşilgöz.
We hebben vandaag het debat over oorlog en vrede in
Oekraïne. Ik heb in dit debat ook goed geluisterd naar uw
Kamer. Overigens is mij ook in het debat van twee weken
geleden en in eerdere debatten in de voorbereiding van de
Europese Raad meerdere keren voorgehouden — laat ik
het vriendelijk formuleren — dat de reeksen van Oekraïne
eindig waren. Ik heb hier vandaag gezegd dat we die reeks
continueren, omdat dat ook in het hoofdlijnenakkoord en
in het regeerprogramma staat. Daarmee doe ik welke motie
van de Kamer dan ook geen geweld aan. Ik heb met
betrekking tot het onderwerp waar het vandaag over gaat,
een concreet onderwerp genoemd waarvan ik het belangrijk
vind om dat in het belang van de veiligheid van Nederland
en de veiligheid van Europa en Oekraïne te noemen, zodat
we die onverminderde steun kunnen waarmaken. Tegelijkertijd snap ik overigens iedereen heel goed die met
betrekking tot de moties en ook het debat van twee weken
geleden zegt dat de noden van de mensen die met lage
inkomens of met bijna geen inkomen rond moeten komen,
een reëel onderwerp zijn waar we met elkaar het gesprek
over moeten voeren, maar dat is echt een ander debat op
een ander moment. De eerste keer dat het kabinet en overigens ook de coalitie dat gesprek met elkaar goed zullen
voeren, is natuurlijk bij de besluitvorming over de Voorjaarsnota en daarna ook met uw Kamer. Dan kunnen we het
debat hebben over de vraag of dat evenwicht in de begroting goed gevonden wordt.
De heer JettenD66Ik zat me net af te vragen: waar kijk ik eigenlijk naar? Je zou
kunnen zeggen dat dit misschien de meest transparante
onderhandelingen over de Voorjaarsnota ooit zijn, want
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-36
het wordt hier in deze plenaire zaal met elkaar uitgewisseld.
Er wordt al over getwitterd en dan reageren mensen weer
op tweets. De premier is toch een heel klein beetje op eieren
aan het lopen om die onderhandelingen over de Voorjaarsnota nog overeind te houden.
De heer VermeerBBBHet is inderdaad een interessant schouwspel dat zich hier
afspeelt. Maar ik zou toch even willen vragen aan de
minister-president of hij het met mij eens is dat de Tweede
en de Eerste Kamer uiteindelijk gaan over de begroting en
het geld.
Nee hoor. Met alle respect, ik loop op stevig beton en fatsoenlijke schoenen.
Ja, vanzelfsprekend. Het budgetrecht ligt bij de Kamer.
De heer JettenD66Heel goed, maar ik vind het ook knap hoe u dat doet, want
het is best ingewikkeld als coalitiefracties elkaar op deze
manier aan het bevechten zijn over het geld voor de Voorjaarsnota. Toen de premier daarstraks zei dat die 3,5 miljard
steun voor Oekraïne onverminderd voortgaat, ook in de
komende jaren, dacht ik oprecht: dat is voor het eerst dat
ik begrijp wat dat zinnetje in het regeerakkoord betekent.
Daar heb ik met collega Paternotte al vaker naar gevraagd:
wat betekent "onverminderde steun"? Tot nu toe leek het
vooral steeds minder te worden. Ik was heel blij dat de
premier zei: nee, onverminderd betekent dat als die oorlog
doorgaat in de komende jaren, die financiële reeks ook in
de komende jaren wordt ingevuld. Volgt een tweet van
mevrouw Yeşilgöz, dus dan denk ik: dat hebben ze in de
coalitie heel slim met elkaar afgestemd voor dit debat; die
3,5 miljard is al in kannen en kruiken. Maar de heer Wilders
zegt net terecht dat het niet in het hoofdlijnenakkoord staat.
Kan ik nu concluderen dat volgens het kabinet, ondanks
dat het niet in het hoofdlijnenakkoord staat, sowieso, dus
ook zonder steun van de PVV-fractie, "onverminderd"
betekent dat die 3,5 miljard voor Oekraïnesteun in de
Voorjaarsnota wordt ingevuld, en ook in de reeks voor de
komende jaren?
Ik heb gezegd dat in het regeerprogramma de term
"onverminderd" staat. Ik ben me bewust dat in het hoofdlijnenakkoord het woord "blijven" staat. Voor het kabinet is
"onverminderd" de lijn. Gelet op het feit dat de oorlog op
dit moment voortduurt en dat er grote druk is om te zorgen
dat we Oekraïne kunnen blijven steunen, heb ik gezegd dat
in 2026 die reeks wordt voortgezet.
De heer JettenD66Tot slot. Dan moet ik de minister-president toch complimenteren, want in eerste termijn vroeg ik mij nog hardop af of
de premier aan de ketting ligt van de heer Wilders. Eigenlijk
heeft de premier die ketting nu doorgeknipt, in ieder geval
over financiële steun, want hij zegt, ondanks een boze
interruptie van de heer Wilders, dat het kabinet gaat doen
wat nodig is en dat het die 3,5 miljard onverminderd
voortzet. Mijn fractie vindt het zeer verstandig dat het
kabinet dat aandurft.
Tegelijkertijd zal het kabinet ook het debat met de coalitie
over de onderwerpen die anderszins zijn genoemd, ook in
de motie van de Kamer die bij de Voorjaarsnota is aangenomen, zeer serieus nemen.
Mevrouw BikkerChristenUnieOok ik stond met verbazing te kijken, omdat ik dacht dat
het hoofdlijnenakkoord al helder was en het regeerprogramma daar de uitvoering van was. Ik heb partijen daar
ook toen niet op zien amenderen, dus voor mij is onverminderd onverminderd. Helder dat het kabinet daar nu een
bedrag aan koppelt. Steun daarvoor ook. Maar ik mag ook
hopen dat het kabinet niet voor die dreigementen — want
het leek net wel even een soort van Trumpiaans dreigement
van Wilders; als ik mijn zin niet krijg, dan stop ik met die
steun voor Oekraïne en met die steun voor Defensie — of
die Trumpiaanse manier van onderhandelen zal zwichten.
Ik snap de achtergrond van de vraag van mevrouw Bikker,
maar we hebben vandaag het Oekraïnedebat. Over alle
discussies die te maken hebben met de terechte wensen
over prioriteiten, over lasten en over steun aan mensen die
in mindere omstandigheden dan velen van ons, zoals we
hier zitten, feitelijk verkeren, heb ik ook de vorige keer
gezegd dat we die bij de Voorjaarnota voeren. Dat heb ik
ook over het punt van Defensie gezegd. Dat gaan we ook
gewoon doen bij de Voorjaarsnota. Die discussie krijgen
we dan hier terug in de Kamer, over die weging van alles
wat er uiteindelijk in financiële zin moet gebeuren.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdADe VVD heeft altijd gezegd dat onverminderde steun voor
Oekraïne de hoeksteen is van het kabinetsbeleid. De
minister-president heeft dat zelf ook gezegd en zijn ministers
ook; bij herhaling. Vandaag, in dit debat, heb ik op verzoek
van de heer Bontenbal, die mij dat vroeg, gezegd: voor ons
geldt, zodra je mensen gaat uitsturen, dat de coalitie er
volledig achter moet staan. Maar gelet op de nieuwe situatie
is mijn fractie bereid om positiever te kijken, ook naar
financiële ondersteuning, omdat het zo belangrijk is om dat
onverminderd te steunen. Meteen nadat ik dat gezegd heb,
neemt de heer Wilders een verantwoordelijkheidsvakantie;
dat is wat hij doet. Heel trumpiaans wast hij zijn handen in
onschuld en loopt hij weg van wat volgens de VVD een
hoeksteen is van het kabinetsbeleid. Hij kan dat doen omdat
mijn fractie die verantwoordelijkheid wél neemt. Ik vraag
me af hoe de minister-president daartegen aankijkt. Ik vraag
me ook af hoe de VVD-fractie dit nog kan dragen in zo'n
coalitie, bij zo'n hoeksteen van het beleid, waarvan Wilders
bij de eerste kans die hij krijgt met de staart tussen de benen
wegloopt.
Het kabinet neemt zowel het hoofdlijnenakkoord als het
regeerprogramma serieus. Die lijnen zijn volstrekt helder.
Ik heb vandaag geprobeerd feitelijk aan te geven hoe we
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-37
dat ten aanzien van de Oekraïne willen doen. Het feit dat
een van de fracties zegt dat men daar ook heel nadrukkelijk
andere onderwerpen bij wil betrekken, ga ik meemaken in
de discussies over de Voorjaarsnota. Dan hebben we dat
gesprek. Ik zou het debat nu ook geen recht doen als we
heel uitvoerig met elkaar gaan filosoferen over wat dat gaat
betekenen, juist op het moment dat we de steun aan de
Oekraïne, waar het uiteindelijk over ging, op de juiste
manier kunnen voortzetten.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdADe Kamer heeft de motie met grote meerderheid aangenomen. Die kun je uitleggen als "onverminderd, dus die 3,5
miljard", want dat is onverminderd. Je zou die zelfs nog
breder kunnen uitleggen, als: gelet op de situatie, zou het
ook best meer kunnen zijn. De minister-president geeft ook
aan dat het meer kan worden als dat zo is. Maar als dit een
hoeksteen is van het kabinetsbeleid, dan wordt uw kabinet
nu verzwakt door de grootste coalitiepartner, die meteen,
zoals ik net zei, met de staart tussen de benen wegrent als
die verantwoordelijkheid moet nemen voor iets wat cruciaal
is voor de veiligheid van ons land. Daar wens ik u veel
succes mee, maar het is wel een heel zorgelijke ontwikkeling.
Het kabinet heeft met de coalitie dat gesprek nog tijdens
de Voorjaarsnota.
Kan de minister-president al afronden?
Er zijn nog wel een paar dingen, maar ik vraag me gelet op
uw verzoek en het tijdstip eerlijk gezegd af ... De heer Dassen heeft in ieder geval nog een nadrukkelijke vraag, zie ik.
Het woord is aan hem.
De heer DassenVoltJa, over de Russische tegoeden. We hebben eerder als
Kamer een motie aangenomen om te zorgen dat dit kabinet
met die Russische tegoeden aan de bak moet en om dat
geld onder andere te gaan investeren in de Oekraïense
defensie-industrie. Ik hoor de minister-president net aangeven dat het kabinet nog voornamelijk aan het onderzoeken
is of we dat gaan doen, maar dat is niet wat de motie heeft
gevraagd. De motie heeft gevraagd om hiermee aan de
slag te gaan en dat geld daadwerkelijk te gaan investeren.
Ik was dus benieuwd wat het kabinet hier nu aan heeft
gedaan.
Ik heb ook gezegd dat de minister van Buitenlandse Zaken
daar iets meer over zou vertellen.
Ik rond dan dus af.
Bij dezen. Dan geef ik graag het woord aan de minister van
Buitenlandse Zaken. Het woord is aan hem.
Voorzitter. Mensen vragen me dezer dagen weleens op
straat: komt hier oorlog? Laat ik het zo zeggen: er staat niet
morgen een Russische soldaat in uw tuin, laat staan in uw
keuken, maar het is wel zaak dat we nu een stevig hek om
onze tuin bouwen, zodat Poetin er niet eens over denkt om
een van zijn soldaten onze tuin in te sturen. Een stevig hek
met schijnwerpers, alarmbellen en bewakers die ook onze
wijk bewaken.
Voorzitter. Zoals de premier ook zei, kunnen we niet marchanderen met onze veiligheid. We bevinden onszelf op
een kantelpunt in de geschiedenis. Afgelopen weekend was
een bewogen weekend omdat duidelijk werd hoe de VS
zich onder Trump kunnen opstellen. Rauw, als een grootmacht die niet zozeer verdragen of volkenrecht als uitgangspunt neemt, maar macht, machtsuitoefening en invloedssferen, letterlijk en figuurlijk zonder grenzen, zonder enige
verwijzing naar democratie of duiding van dader en
slachtoffer. Het is een revolutionair andere houding in de
Amerikaanse buitenlandse politiek, waarbij "voor wat hoort
wat" en zakelijk belang maximaal worden opgedreven. De
VS willen kennelijk ook anders met Rusland omgaan. Ze
willen Rusland weer een rol geven als grootmacht, en weer
volledig opnemen in het wereldgebeuren en de wereldeconomie. Kennelijk gebeurt dat ook in de hoop dat Moskou
zich daarmee van Beijing zal afkeren. Dat is een koers
waarvan ik me zeer afvraag of die oplevert wat men ervan
hoopt. Dit is een Amerikaanse koers die wat dit betreft
nieuw is, maar die op andere vlakken een versterkte voortzetting betreft van de koers die we bij eerdere Amerikaanse
regeringen zagen. Amerika zal zijn blik meer op Azië en
China richten, waarbij China een land is met een ongekende
militaire opbouw. Mede daarom eist Amerika dat Europese
landen meer de eigen broek ophouden als het gaat om de
eigen veiligheid en dat ze meer verantwoordelijkheid nemen
voor hun eigen omgeving. Trump is hierbij de grote versneller.
Voorzitter. Het blijft de inzet van het kabinet om Amerika
zo veel als mogelijk erbij te blijven betrekken, voor vrede
in Oekraïne en veiligheid in Europa. Er zijn gelukkig ook
signalen dat het Amerikaanse commitment aan de NAVO,
als robuust politiek en militair bondgenootschap met een
Amerikaanse atoomparaplu, overeind blijft. De kandidaat
voor het Amerikaanse ambassadeurschap bij de NAVO
heeft het deze week nog in de senaatscommissie Buitenlandse Zaken in de VS herhaald. Maar juist om Amerika
betrokken te houden, zullen we als Europese landen zelf
meer moeten doen en meer moeten laten zien naar Amerika
toe, ook voor onze eigen veiligheid.
Voorzitter. We willen het Westen zo veel als mogelijk bijeenhouden. Dat blijft ons streven: het Westen van de vrijheid.
Maar we moeten ook realistisch zijn: de belangen van de
VS in Europa lopen niet per se gelijk op met de onze. In de
inrichting van de Europese veiligheid moeten we de Europese pijler van het bondgenootschap versterken, ervan
uitgaande dat de VS voor onze afschrikking minder een
leidende macht zal zijn en meer een vangnet voor uiterste
gevallen. In die hele context acht ik het onverstandig om
bruuske bewegingen te maken. Grote woorden als zou
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-38
Europa Amerika wel even kunnen loslaten, kunnen we niet
waarmaken. We hebben Amerikaanse betrokkenheid bij de
Europese veiligheid nodig, al was het maar omdat de VS
over bepaalde strategische wapensystemen beschikt
waarvan wij er in Europa veel te weinig hebben. Zoals de
premier al zei: zonder Amerika gaat het niet. In Europa
moeten we ons niet blindstaren op de instituties van de
Europese Unie, maar kijken hoe we breder kunnen samenwerken, zoals mevrouw Bikker ook al aangaf, met zeker ook
Britten en Noren daarbij.
Voorzitter. De bijeenkomst in Londen toonde dat Europese
landen hun verantwoordelijkheid willen nemen, waarbij de
twee belangrijkste militaire machten van Europa, het VK
en Frankrijk, hun rol pakken. Dat steunen we; daar kunnen
we duidelijk over zijn. Daar moeten we de stappen goed bij
doorlopen en beseffen dat er ook naar Nederland wordt
gekeken, gezien onze militaire middelen. Denk aan de F-35gevechtsvliegtuigen. Dat is ook vanwege onze militaire
ervaring; denk aan Afghanistan. Dat is ook omdat we een
land zijn met een open economie dat belang heeft bij een
veilig Europa in een veilige omgeving. We moeten ook
zorgen dat juist nu Oekraïne niet met het mes op de keel
hoeft te staan tijdens onderhandelingen die plaatsvinden.
Dus ja, het EU-plan van Hoge Vertegenwoordiger Kaja
Kallas voor meer militaire steun moeten we steunen, ook
omdat dit plan de landen die nog onderpresteren kan aanzetten tot meer. Ondertussen moeten we de sanctiedruk
van de EU op Rusland blijven houden, zoals we vorige week
ook hebben besloten in de EU-ministerraad Buitenlandse
Zaken met een zestiende sanctiepakket.
Voorzitter. We zullen naast militaire ook niet-militaire steun
voor Oekraïne moeten doorzetten, juist nu Russische
luchtaanvallen, ook op de energie-infrastructuur in Oekraïne,
zijn toegenomen. Het is een soort front achter het front dat
niet alleen het moreel van de mensen maar ook de economie van Oekraïne klappen tracht toe te brengen.
Voorzitter. We moeten inderdaad ook kijken naar het
onderwerp wat alreeds door diversen hier is aangesneden,
van de heer Wilders tot de heer Dassen: de bevroren Russische staatstegoeden. We moeten hierin voorop blijven
lopen. Confiscatie daarvan is geen eenvoudige zaak, zoals
u in het advies van de Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken al hebt kunnen lezen. Daarnaast
zijn er macrofinanciële stabiliteitsrisico's die moeten worden
gedekt. Dit alles kan niet zomaar alleen als eurozone, maar
moet ook met het gewicht en het beslag van de G7-partners
plaatsvinden. Een quick fix blijkt wat dit betreft helaas niet
zomaar mogelijk. Wel is al veel bereikt. Uit de renteinkomsten en dergelijke van die bevroren centralebanktegoeden is al een financiering tot stand gebracht van in totaal
50 miljard dollar, waaruit Oekraïne telkens kan putten. Het
moet gaan om slimme manieren, waarop we inderdaad dat
bedrag kunnen gebruiken. We gaan verder, innovatief en
met buitengewoon hoogwaardig technische kennis, om
hieraan te blijven sleutelen. Het is niet zo eenvoudig als
men soms denkt. Nogmaals, ik wijs ook op de appreciatie
van het advies volkenrechtelijke vraagstukken.
Voorzitter. Steun aan Oekraïne zullen we doorzetten. We
zullen mee blijven werken in de voorhoede van de militaire
planning, samen met Frankrijk en het VK, over een mogelijke macht in Oekraïne en voortwerken aan het versterken
van het Europese handelingsvermogen in het algemeen.
De heer Van BaarleDENKIk heb een vraag over die Russische tegoeden. Het is ontzettend pijnlijk dat we die bevroren miljarden niet kunnen
gebruiken. Het kabinet heeft inderdaad een reactie opgesteld op basis van dat advies. Daarin zegt het kabinet dat
het kwetsbaar is om dat te confisqueren, maar dat er wellicht in één geval brood zit in het inzetten van die kwetsbaarheden als tegenmaatregel en dat het niet onoverkomelijk
is om die kwetsbaarheid te overwinnen. Mijn vraag is hoe
de minister er nou op korte termijn voor gaat zorgen dat
hij dit verder gaat verkennen in internationaal verband en
dit snel op een hoger plan gaat tillen?
Dat is precies wat we doen en waar ik al weken en maanden
mee bezig ben. Ik spreek met G7-partners, zoals het VK en
Frankrijk en dergelijke, juist hierover, maar het is ingewikkeld. Er zitten zowel juridische vraagstukken aan als
macrofinanciële stabiliteitsvraagstukken. Ik begin met de
eerste. Daar gaat het advies over en de appreciatie die aan
u is toegezonden. Er kunnen misschien volkenrechtelijke
experts zijn die zeggen dat dit niet kan en anderen, die u
misschien hebben geïnformeerd, dat het wel kan. Er kan
een rechtszaak volgen na daadwerkelijke confiscatie van
die tegoeden. De meeste ervan staan in België, bij Euroclear.
Dat is toevallig in België gevestigd. Als we in zo'n rechtszaak
in het ongelijk worden gesteld, dan staat België ineens aan
de lat voor al die tegoeden. Dat kan natuurlijk niet. Dan zou
je België van garanties moeten voorzien om te zorgen dat
ze dat niet alleen hoeven te dragen. Dan moeten we dat
samen dragen. Ook dat is complex.
Het is macrofinancieel ook niet eenvoudig. Als je het als
eurozone alleen doet, dan zul je zien dat landen in de Golfstaten en dergelijke hun tegoeden en reserves misschien
wel versneld uit de eurozone terugtrekken. Daarom moet
je dit samen met G7-landen doen. Anders krijg je echt stabiliteitsrisico's en risico's voor het investeringsklimaat. Wij
werken hieraan. We kijken hiernaar. We overleggen hierover. Hier zijn ook experts van de ministeries van Financiën
bij betrokken. Binnenkort komen die opnieuw bij elkaar. Dit
is geen eenvoudige materie. Er staat niet zomaar ergens
een pot met goud die je morgen kunt aanbreken. Het is
buitengewoon complex, maar ik ben in ieder geval heel blij
dat we uit de rente-inkomsten op die bevroren tegoeden in
ieder geval een pakket van 50 miljard dollar voor Oekraïne
kunnen financieren. Daarmee is in ieder geval het begrotingsgat van Oekraïne voor dit jaar gedekt. Dat betreft geld
dat geen belastinggeld is van u en mij. Dat is dus een heel
groot voordeel.
De laatste interruptie van de heer Dekker.
De heer DekkerFVDIk neem aan dat de minister ervan op de hoogte is dat de
Franse minister van Financiën gisteren heeft uitgesproken
dat hij faliekant tegen het confisqueren van die Russische
tegoeden is. Mijn vraag is hoe de minister dat beoordeelt.
Ik kom uit op iets andere conclusies over de Franse positie
dan u misschien in het nieuws gelezen hebt. Je kunt confis-
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-39
queren. Je kunt ook zeggen: we confisqueren niet juridisch,
maar we gebruiken die tegoeden misschien als onderpand
ergens voor. Dat is weer wat anders. Of we zeggen: we
trekken een soort voorschot uit die tegoeden op herstelbetalingen die Rusland nog zal moeten betalen bij een vredesdeal. Je kunt dus allerlei andere methoden toepassen dan
confisqueren. Aan al die methoden zitten juridische vraagstukken vast. Het is buitengewoon complex volgens experts
bij het ministerie van Financiën, die daar heel veel van
begrijpen. We moeten heel slim zijn en heel innovatief om
te kijken hoe we dat handig kunnen doen. Ik zie Frankrijk
niet als de allergrootste belemmering op dit gebied.
De heer DassenVoltDank aan de minister voor de beantwoording. Ik heb nog
een verduidelijkende vraag. Het uitgangspunt van het
kabinet is dus welzeker dat we moeten kijken of we deze
tegoeden kunnen confisqueren en zo nodig inzetten voor
Oekraïne? En nu wordt gekeken welke stap het beste is om
dit te bewerkstelligen. Het uitgangspunt is dus dat?
Ja. Nederland is hier buitengewoon actief op. Als de heer
Dassen navraag zou doen bij andere Europese landen, bij
mijn Europese collega's in NAVO- en G7-landen, zal hij
horen dat Nederland hiervoor de nek uitsteekt. Dat zullen
we blijven doen, conform ook moties die door de Kamer
zijn aangenomen. Wij kijken daarbij of we gelden voor
Oekraïne kunnen benutten. Het is eigenlijk juridisch onmogelijk om te proberen dat soort geld te betrekken bij Europese defensie-inspanningen. Het moet wel gaan om steun
aan Oekraïne in dat geval.
Voorzitter. Ik meen dat de heer Vermeer vroeg naar de
Europese Investeringsbank en hoe die benut kan worden.
Op dat gebied is het ook zaak om verder te kijken. Dat heeft
voor- en nadelen. Een voordeel is dat als de Europese
Investeringsbank meer mandaat zou krijgen, bijvoorbeeld
voor echte defensiebesteding, niet alleen dual use, maar
echt voor de defensie-industrie, dat een enorme signaalwerking zal hebben op de commerciële banken, financiële
instellingen, pensioenfondsen en dergelijke. Ja, het is
koosjer om in de defensie-industrie te investeren. Er is ook
een nadeel. Kredietbeoordelaars hebben hier een eigen
opinie over. Het model van de Europese Investeringsbank
is gebaseerd op een triple A-rating, de hoogste kredietwaardigheid. De gesprekken van zo'n bank met die kredietbeoordelaars moeten natuurlijk worden voortgezet. Het helpt als
alle aandeelhouders, en dat zijn we als EU-lidstaten, van
de Europese Investeringsbank ook achter een dergelijke
beweging staan. Het kan ook het een en ander aan geld
vrijspelen, maar het is niet altijd helemaal duidelijk hoeveel
het zal opleveren. Het is in ieder geval iets waar Nederland
achter staat en waar de premier, samen met een aantal
andere premiers, enige tijd geleden een brief over heeft
gestuurd. Het heeft dus voor- en nadelen, maar het is wel
degelijk iets waar Nederland zich voor inzet, naast tal van
andere opties.
wat op de wapenindustrie lijkt, niet aan staan. Het is
onmogelijk om daarin via je beleggingsrekening te beleggen. Heeft de minister daarover al gesprekken gehad en is
daar wat uitgekomen?
Ik ben de minister van Buitenlandse Zaken, niet van Financiën, maar de minister van Financiën heeft uiteraard ook
over dit soort zaken contact. Het gaat om financiële instellingen, pensioenfondsen, commerciële banken en dergelijke.
Het is duidelijk dat ook voor het kabinet geldt dat investeren
in je eigen verdediging, dus ook in de defensie-industrie,
iets heel anders is dan wat taboe moet zijn, zoals investeren
in drugs of pornografie. Het is een volstrekt andere categorie. Het is de laatste decennia enigszins taboe geworden
voor veel financiële instellingen om in de defensiesector te
investeren, maar investeren in onze eigen verdediging zou
als heel positief moeten worden beschouwd. Ik denk dat
het heel belangrijk is om te zorgen dat de financiële instellingen daar positief naar kijken, want je hebt de leverage
van de financiële markten nodig. Anders kan één euro die
erin wordt gestopt, alleen maar als één euro worden uitgegeven. Als je werkt via financiële instellingen die bijvoorbeeld een creditrating van triple A hebben, kun je het multipliereffect, het leverage-effect, tot een factor vier gebruiken
op de financiële markten. Dan maakt één euro die erin wordt
gestopt, investeringen mogelijk die vier keer zo groot zijn.
Het is van belang dat financiële instellingen wat dat betreft
hun rol kunnen pakken. Dat geldt nu in de defensiesector
en dat zal straks ook zo zijn voor herstel en wederopbouw
in bijvoorbeeld Oekraïne. Als Oekraïne een land is en wordt
dat voldoende veilig is, dan zal het makkelijker privatesectorinvesteringen kunnen mobiliseren. Dan kunnen ook de
internationale financiële instellingen er opereren, waarbij
ze de risico's volledig of vrijwel volledig op de eigen balans
nemen en niet bij de aandeelhouders voor garanties hoeven
aan te kloppen.
Voorzitter. Er is een nieuw tijdperk aangebroken. Dat is ons
allen, denk ik, wel duidelijk. De periode van 35 jaar sinds
de val van de Muur, die vooral in het teken van globalisering
stond met alle voor- en nadelen die daarbij hoorden, is
voorbij. We moeten nu onze afschrikking versterken. Dit
vergt voor de toekomst een forse opgave. Het is een forse
opgave voor Defensie. Daar kan de minister van Defensie
verder op ingaan. Het is ook een forse opgave voor onze
weerbaarheid in de volle breedte. Weerbaarheid, waarbij
ik wijs op het belang van cyberveiligheid, het belang van
voorraden en dergelijke, zoals de heer Omtzigt zei.
U mag uw zin even afmaken, hoor.
Hier wil ik een punt zetten, voorzitter. Dat is altijd een uitdaging voor mij, dat weet u.
De heer VermeerBBBHeeft de minister ook nog contact gehad met bijvoorbeeld
pensioenfondsen, die op dit moment niets doen met de
wapenindustrie? Heel veel banken hebben in de beleggingskeuzes voor hun klanten bij een beleggingsrekening alles
Dat siert u.
De heer DassenVoltStaat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-40
De minister-president was hier net niet op ingegaan. Ik had
nog een vraag over een brief die Orbán heeft gestuurd naar
de Europese Raad. In de brief zegt hij eigenlijk dat we
dezelfde lijn moeten volgen als de Verenigde Staten. In de
brief zegt hij dat we de VN-resolutie moeten aannemen,
waar andere Europese landen tegen hebben gestemd.
Nederland heeft daar ook tegen gestemd, omdat Poetin er
niet als agressor wordt aangemerkt. Dit is een hele foute
brief, die Orbán stuurt naar de Europese Raad. Ik ben
benieuwd of de minister bereid is om ervoor te zorgen dat
we Orbán het stemrecht in de Europese Raad verder gaan
ontnemen.
Die brief is een brief van de heer Orbán. Met de inhoud is
het kabinet het niet eens. We blijven wel het belang van
EU-eenheid onderstrepen, zoveel als mogelijk is. Het moge
duidelijk zijn dat we het met de inhoud van de brief niet
eens zijn, zeker niet waar het de steun van Oekraïne betreft.
We blijven ons ervoor inzetten dat wij elke keer weer, in
goed gezelschap met andere lidstaten, de Unie een stukje
verder kunnen helpen. Dat doen we op diverse gebieden,
zodat de Hongaarse positie een soort voetnoot wordt bij
de besluitvorming, terwijl de besluitvorming wel doorgaat.
Dat hebben we afgelopen januari gedaan bij de zogeheten
roll-over, de verlenging van alle EU-sanctiepakketten jegens
Rusland. Dat was niet eenvoudig. Ik heb er echt uitgebreid
met de Hongaarse collega over gesproken. Maar er is een
technische mogelijkheid gevonden om Hongarije aan onze
zijde te krijgen voor de unanimiteit die nodig was. Dat gaat
binnenkort weer spelen, medio maart, als het gaat over
persoonssancties. En het gaat ergens in juli opnieuw spelen
bij algemene sanctiepakketten. Daar hebben we hele
besluitvormingsprocedures voor nodig. Tot nu toe gaat dat
wel, maar het is wel een probleem. We houden het krachtenveld nauw in de gaten.
Wat betreft het opschorten van het EU-stemrecht: het
opleggen van daadwerkelijke sancties door de Raad jegens
een lidstaat, is onderhevig aan een heel zware besluitvormingsprocedure, waaronder een unanimiteitsbesluit van
de Europese Raad, minus het land in kwestie. Daar zijn we
op dit moment nog niet aanbeland.
De heer DassenVoltWat zo kwalijk is aan deze brief en wat Orbán de hele tijd
al doet richting Oekraïne, is de eenheid van de Europese
Unie ondermijnen. Hij gaat elke keer een stap verder. Nu
Trump aan de macht is, Orbáns grote vriend, is de zorg
natuurlijk dat Orbán dat nog meer zal gaan inzetten. We
moeten ons ook duidelijker uitspreken als Orbán dit weer
naar voren brengt. Ik ben benieuwd wat de minister als
opties ziet om ervoor te zorgen dat we Orbán hierop aanspreken. Want dit is natuurlijk gewoon de taal van Poetin,
die Orbán graag de Europese Unie in krijgt.
Daar spreken we de heer Orbán ook op aan. Dat doe ik ook
bij de Hongaarse minister, de heer Szijjártó. Hij weet heel
goed dat ik het soms met hem eens ben en het soms ook
duidelijk niet met hem eens ben. In gesprekken op andere
terreinen blijven we altijd van gedachten wisselen. Daar
komt dan weleens kritiek op. Als u een plaatje van mij ziet
met de Hongaarse minister of de Hongaarse premier, krijg
ik kritiek dat ik met hen spreek. Maar ik ben wel degene die
met ze spreekt. Daardoor kunnen we soms verkennen,
samen met de Europese Commissie en anderen, hoe we
ze een stap verder kunnen krijgen. Dat doe ik overigens ook
met Slowakije. Dus als u mij hier binnenkort met de Slowaakse minister over straat ziet lopen of fietsen, dan is dat
niet omdat ik het met hem eens ben, maar omdat ik het
gesprek aanga over hoe we verder kunnen komen, ondanks
verschillen van inzicht op een aantal terreinen. Het is in de
EU nu eenmaal zo dat we met deze lidstaten te werken
hebben en dat we met ze verder moeten komen.
Tegelijkertijd, als het gaat over Oekraïne, over een militaire
macht voor Oekraïne, over een staakt-het-vuren en al die
materie, dan spreken we ook in een kader dat niet per se
de Europese Unie is en waarbij bijvoorbeeld het VK en
Noorwegen betrokken zijn. Dat is denk ik van belang. Op
de afstand van de VS, China of wie dan ook zijn wij de
Europeanen — en daar doen de precieze institutionele
arrangementen er wat minder toe.
Kan de minister al enigszins afronden?
Dat ga ik doen, voorzitter. Ik had het over de weerbaarheid.
De weerbaarheid is denk ik iets wat we nog breder moeten
trekken dan de heer Omtzigt deed. Weerbaar is ook hoe we
met elkaar omgaan in onze samenleving. Aziatische collega's hielden mij onlangs voor: jullie kunnen dit. Jullie
kunnen je afschrikking stevig maken en tegelijkertijd iedereen in je samenleving meenemen. Jullie hebben dat eerder
gedaan. Jullie hebben dat in de Koude Oorlog ook al
gedaan. Jullie hebben nu slechts Poetin als tegenstander.
In hun ogen is dat een minder gevaarlijke dreiging, een
man die vreest voor zijn eigen bevolking, die een economie
runt die op allerlei plaatsen scheuren en barsten vertoont
en die een land bestuurt dat dacht Oekraïne er in een paar
dagen of weken onder te krijgen. Dat is nog steeds niet
gelukt. Eén van die Aziatische collega's herinnerde mij er
duidelijk aan: in de Koude Oorlog hebben jullie dit ook
gedaan. In West-Europa wisten jullie in de jaren zestig en
zeventig de afschrikking op peil te houden, zodat het Warschaupact nooit is binnengekomen. Tegelijk bouwden jullie
verzorgingsstaten, niet alleen omdat het kon, maar ook
omdat het moest. Je moest iedereen namelijk in de welvaart
meenemen, zodat ook iedereen samen sterk kon staan,
weerbaarder en gezamenlijk, tegen een dreiging. Dat betekent dat we naast het versterken van Defensie, die ook in
Nederland tientallen jaren is verwaarloosd, ook moeten
doorgaan om breed te kijken hoe we onze samenleving
kunnen blijven betrekken.
Dit klinkt misschien wat abstract, maar het viel me op dat
juist Aziatische ministers mij deze spiegel voorhielden. Kijk
naar een land als Singapore. Dat is aan defensie stevig
blijven besteden, ook in de afgelopen jaren. Het wijst ons
erop: je hebt thuis misschien wat te repareren met z'n allen.
Bijna alle westerse landen zijn er in de laatste 25 jaar relatief
of zelfs absoluut op achteruitgegaan in bestaanszekerheid,
zeker voor de lagere en middeninkomens. Dat zijn vaak de
mensen die het werk doen waardoor de economie blijft
draaien, en aan wie we het nu ook moeten gunnen dat we
sleutelen aan bestaanszekerheid op termijn, het beperken
van migratie, zowel asiel- als studie- en arbeidsmigratie,
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-41
en het werken aan wonen. Dat is het soort zaken dat in veel
meer westerse landen dan alleen Nederland speelt en waar
dit kabinet ook mee bezig is.
Wij konden hier in de Koude Oorlog aan werken. Wij kunnen
dit ook nu. Wij kunnen dit combineren en wij kunnen dit
ook financieren als we ons verdienvermogen en het groeivermogen van onze economie goed in beeld hebben, met
minder regels en meer vertrouwen in vakmanschap. Dat is
ook typisch wat de Europese Commissie zich nu realiseert
met de laatste pakketten voor het versimpelen van regels
die men nu heeft ingezet: juist die regeldruk in de Europese
Unie kost zo'n 150 miljoen euro per jaar.
Voorzitter, ik rond af. De beschutting rond onze tuin, die
stevige muur, die moeten we bouwen. Dat kunnen we en
dat kunnen we ook samen. U en ik, voorzitter, hebben tijdens de Koude Oorlog in onze jeugd in vrede kunnen leven.
Wij gunnen ook nieuwe en volgende generaties dat ze in
vrede en vrijheid kunnen leven. Het besef dat dat niet vanzelf gaat is inmiddels, merk ik ook in deze Kamer, volledig
doorgedrongen. Europa is wakker, zoals de heer Eerdmans
zei. Laten we daarop voortbouwen.
Dank u.
Heel goed. Hartelijk dank. Dan geef ik graag het woord aan
de minister van Defensie.
Dank, voorzitter. De onderwerpen die we vandaag bespreken, zijn serieus genoeg voor een uitgebreide inleiding,
maar dan ga ik heel erg zowel de woorden van de premier
als de mooie woorden van de minister van Buitenlandse
Zaken herhalen. Laat ik me gezien het tijdstip vooral concentreren op de vragen die zijn gesteld. Ik heb vanuit de
Kamer gehoord dat iedereen heel erg doordrongen is van
wat er in Oekraïne op het spel staat, wat er in Europa op
het spel staat en wat er daarmee ook voor onze Nederlandse
veiligheid op het spel staat. Soms gebeuren er in een dag
dingen die normaal gesproken in een jaar of zelfs in een
decennium gebeuren. Dan is het aan ons de taak, zeker ook
bij Defensie, om er iedere keer voor te zorgen dat we, als
het vloerkleed even onder ons uit wordt getrokken, weer
heel snel met beide benen op de grond staan en de juiste
dingen voor onze veiligheid doen.
Ik heb vragen over Oekraïne, over de Europese defensieindustrie en over hoe wij de krijgsmacht versterken. Als
vierde blokje heb ik nog een aantal overige vragen. Over
de steun aan Oekraïne heeft de premier al het nodige
gezegd. Een aantal leden, waaronder mevrouw Yeşilgöz
maar ook Jetten, de heer Van Dijk en de heer Timmermans,
vroegen: kunnen we versnellen? Het antwoord daarop is:
ja. We hebben voor het komende jaar en voor begin volgend
jaar natuurlijk allerlei plannen hoe we het resterende budget
gaan besteden. Er zijn zeker mogelijkheden om wat we op
de planning hadden staan voor Oekraïne naar voren te
halen.
Dat kan door te investeren in onze eigen defensie-industrie.
We hebben contact met bedrijven in Nederland over bijvoorbeeld het type drones dat zij kunnen produceren en over
hoe ze die nog dit jaar versneld naar Oekraïne kunnen
brengen. Ten tweede kunnen we natuurlijk ook in de Oekraïense industrie investeren. Ten derde zit Nederland in
diverse capability-coalities, waarbij ook initiatieven worden
genomen die al dit jaar tot bestedingen kunnen leiden. Het
vierde is dat er allerlei internationale initiatieven zijn, bijvoorbeeld om munitie aan te kopen. Daar kunnen we aan
deelnemen. Het vijfde is dat we ook nog kunnen kijken hoe
we de leveringen uit eigen voorraad eventueel naar voren
kunnen halen. Dat is tegenwoordig relatief beperkter. Er
zijn dus wel degelijk mogelijkheden om te versnellen. Daar
kijken we ook al heel serieus naar, zeker gegeven het feit
dat de leveringen aan Oekraïne onder druk staan. Zeker als
we weten dat de steun meerjarig is en dat ook volgend jaar
het budget eraan komt, kunnen we kijken of we delen van
het budget die qua verplichting voor dit jaar in de boeken
stonden maar qua kasuitgaven voor volgend jaar, van 2026
naar 2025 kunnen schuiven.
De heer VermeerBBBVanmorgen hadden een aantal Kamerleden een gesprek
met Twentse ondernemers van Twente Board. Daaronder
waren veel defensiebedrijven. Zij gaven aan dat het op dit
moment nog steeds driekwart jaar tot een jaar duurt voordat
een offerte omgezet kan worden in een opdracht. Als bijvoorbeeld Thales een radarsysteem verkoopt, moeten ze
nog bij vier of vijf landen een exportvergunning ophalen.
Eigenlijk zou dan het Verdrag van Aken moeten gelden.
Dan kan dat sneller. Hoe kan het dat die aanbestedingsprocedures in deze tijd nog zo lang duren, vraag ik de minister.
Moeten we niet in een spoedstand komen waarbij die procedures drastisch worden ingekort? We willen natuurlijk
geen gedoe zoals met de aankopen van de mondkapjes,
maar het moet toch sneller kunnen dan driekwart jaar tot
een jaar. Hoe ziet de minister dat?
Dat is een heel terecht punt. Ook staatssecretaris Tuinman
is druk bezig om naar die inkoopprocessen te kijken. Op
het moment dat je iets uitzet in de markt, een aanbesteding
doet en daar vrije competitie op wil uitvoeren, dan kost dat
in de aard tijd. Je moet tijd maken voor die aanbesteding.
Vervolgens moeten bedrijven daarop inschrijven. Dan moet
je dat beoordelen. Dan duurt zo'n procedure vrij lang. Als
je veel meer gericht inkoopt en als je een specifieke leverancier hebt waarbij je die opdracht wil uitzetten, dan kun je
veel snellere stappen maken. We zijn dus ook aan het kijken
of er niet meer gevallen zijn waarin je bij één bedrijf kunt
aankopen. Alleen moet je dan wel goed onderbouwen
waarom je die procedure gebruikt. Dat is één ding.
Het tweede is dat we ook gewoon naar onze processen aan
het kijken zijn. Welke stappen zetten we daarin? Hoelang
duurt dat allemaal? Kunnen we geen stapjes eruit halen?
Kunnen we die tijdlijnen inkorten? Ik ben namelijk helemaal
met u eens dat we dat gewoon zo snel mogelijk moeten
doen. Dat is zeker het geval als het gaat om Oekraïne, omdat
daar op dit moment acuut een oorlog wordt gevoerd. Je
ziet dat onze taskforce voor Oekraïne vaak veel snellere
procedures gebruikt. Maar we kijken ook of we datgene wat
we voor Oekraïne doen, veel vaker kunnen toepassen bij
alle inkopen en aanbestedingen voor onze eigen Defensieorganisatie.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-42
De heer VermeerBBBDit is nog redelijk procedureel, maar het ging echt om drones. De offerte was ingeleverd en toen duurde het nog
steeds driekwart jaar tot een jaar. Ik wil de minister daarom
echt vragen om hier voorrang aan te geven en de Kamer
te informeren over wat er gedaan gaat worden om dit proces te verkorten.
Ik kan zeggen dat voor de droneprojecten die wij doen met
de taskforce Oekraïne, deze tijdslijnen zeker niet gelden.
Wij hebben nu juist het gesprek met bedrijven over wat er
nog dit jaar geleverd kan worden. Daar komen diverse initiatieven uit naar voren, maar ik ben graag bereid om te
kijken hoe de processen voor de aankoop van drones voor
de Nederlandse krijgsmacht sneller kunnen.
Maar de Nederlandse standaarden en kwaliteitsprocedures
— wanneer gebruiken we een bepaald wapen? — zijn hoger
dan die van Oekraïne. Oekraïne zegt gewoon: iedere drone
die is ontwikkeld, kunnen wij gebruiken en zetten we meteen
in. Soms starten we daarom zo'n droneproject met levering
aan Oekraïne, want daardoor kunnen die bedrijven, bijvoorbeeld bedrijven in Eindhoven en de technische universiteiten, die drones heel snel ontwikkelen en in Oekraïne inzetten. Parallel lopen we dan het traject af via de Nederlandse
procedure. Maar ik zeg de heer ...
Vermeer!
Sorry. Ik zeg de heer Vermeer graag toe dat we zo snel
mogelijk naar die procedure gaan kijken.
De heer Van Dijk van de SGP vroeg naar de capability-coalities op de lange termijn: zijn die volledig gefinancierd?
Het eerlijke antwoord is dat voor eigenlijk de meeste landen,
waaronder ook Nederland, geldt dat ze langjarige commitments hebben afgegeven. Zo zijn er tienjarige overeenkomsten met Oekraïne afgesloten, maar die staan nog niet
allemaal voor de lange termijn in de begrotingen en de
boeken. Als je mij vraagt of al die capability-coalities volledig zijn gefinancierd voor de lange termijn, dan is het antwoord: nee. Maar landen hebben wel het commitment uitgesproken om langjarig betrokken te zijn en om op
besluitvormingsmomenten steeds weer te kijken naar hoe
het is gefinancierd. Dat commitment is er wel degelijk.
Je ziet wel dat bij verschillende coalities de aard over de
tijd verandert. Nederland is bijvoorbeeld leidend in de Air
Force Capability Coalition, omdat wij de F-16's leveren.
Maar er wordt nu ook gesproken over het leveren van
helikopters en dan zouden weer andere landen in de lead
komen, ook met andere kosten daarbij. Je ziet dus dat dat
over de tijd verandert. Mar we zijn voortdurend met al onze
partners in gesprek over hoe we ervoor kunnen zorgen dat
die capability-coalities draaiend blijven en leveren wat nodig
is.
De heer Dassen vroeg naar de luchtverdedigingsmissie in
het westen van Oekraïne. Het klopt dat daar lang discussie
over is geweest. Je ziet eigenlijk dat de discussie die er in
het verleden was, zich nu vermengt met de bredere discussie over een vredesmacht of een afschrikkingsmacht of
welke term daar ook voor wordt gebruikt. Het inzetten van
luchtverdedigingsmiddelen, zowel grondgebonden als via
de lucht, is daar namelijk onderdeel van. Dus er is op dit
moment geen internationale discussie gaande over de vraag
of we alleen in het westen het luchtruim van Oekraïne gaan
verdedigen, want dat valt echt samen met de bredere discussie over een eventuele door Europa geleide macht in
Oekraïne.
De heer Eerdmans had een vraag over afschrikking. Wat is
er nodig voor afschrikking langs een bestandslijn van 1.200
kilometer? Dat is echt nog onderdeel van de plannen. Het
hangt ook heel erg af van wat de opdracht wordt van de
eventuele militaire Europese aanwezigheid in Oekraïne. Als
het echt zou gaan om observeren langs de bestandslijn en
dus om een soort observatiemacht om te controleren of de
bestandslijn wordt geschonden, dan heb je daar grote
aantallen voor nodig, omdat het zo'n lange bestandslijn is.
Als het meer in het achterland zou zijn en het meer zou
gaan om reassurance en afschrikking, dan kun je ook aan
hele andere modellen denken. Ik kan er nu dus nog geen
antwoord op geven, want het hangt helemaal af van wat
militairen daar eventueel gaan doen en van wat hun
opdracht en taak is. Dan moet je ook kijken hoeveel mensen
daarbij horen en welke plek in het land het geschiktst is.
Dat was Oekraïne. Dan ga ik naar de Europese defensieindustrie. Er werd door diverse leden, onder anderen
mevrouw Yeşilgöz en de heer Omtzigt, gevraagd wat de
verschillende plannen zijn met betrekking tot het versterken
van de defensie-industrie in Europa. Op dit moment werkt
de Europese Commissie aan een whitepaper dat binnenkort
wordt gepubliceerd en waarin de Commissie uiteenzet wat
voor haar de belangrijkste prioriteiten zijn als het gaat om
het stimuleren van de defensie-industrie. Wij hebben daar
als Nederland een aantal prioriteiten in aangegeven. Eén:
dat het vooral moet leiden tot forse opschaling en forse
versnelling. Daarbij is het van belang dat Europese landen
veel meer de vraag samenbrengen, zodat we samen grote
orders uitzetten, waardoor bedrijven ook investeren. Het
tweede dat wij daar specifiek in hebben aangegeven is dat
wij vinden dat er binnen Europa in de EU-projecten aandacht er zou moeten zijn voor ruimte, maritiem en luchtverdediging. Het derde is dat we vinden dat grensoverschrijdende samenwerking moet worden gestimuleerd, zodat
niet alleen de grote producenten in bijvoorbeeld Duitsland
en Frankrijk ervan profiteren, maar ook de Nederlandse
toeleveranciers. Het vierde is dat we vinden dat het niet
alleen EU-only moet zijn, maar dat ook derde landen erbij
betrokken moeten kunnen worden. Soms zijn zij namelijk
degenen die de wapens produceren. Het vijfde is dat Europese regelgeving de groei van de krijgsmacht niet te veel
in de weg moet zitten. Dat zijn de vijf prioriteiten die wij
hebben aangegeven. We gaan binnenkort zien waar de
Europese Commissie mee komt.
Dan hadden onder anderen de heer Timmermans en de
heer Eerdmans nog een vraag gesteld over nucleaire
afschrikking. Dat is natuurlijk wel een hele ingewikkelde en
gevoelige discussie. Die vraagt wat meer zorgvuldigheid
dan een paar zinnen daarover. Maar wat de heer Timmermans daarover zei, klopt wel. De nucleaire capaciteiten van
Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk dekken zowel qua
aantal als qua aard van de nucleaire wapens niet het hele
spectrum af. Ze zijn vooral strategisch van aard en niet
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-43
tactisch, terwijl Rusland wel de hele ladder van tactisch tot
strategisch heeft. De vraag is hoe je dat tactische gat wil
opvullen. Wil je dat door zelf nucleaire wapens te ontwikkelen? Dan kom je weer in de knel met de non-proliferatie. Of
wil je dat met ander type wapens doen, conventionele,
waarmee je hetzelfde effect zou kunnen genereren? Ik vind
dat die discussie wel in Europa gevoerd moet worden. Wij
moeten ook af van de schroom dat we niet over nucleaire
wapens durven te debatteren met elkaar. Maar het is niet
zo dat daar op dit moment een heel simpel Europees antwoord op is. Dat gesprek moeten we echt met elkaar gaan
voeren.
Dan het onderwerp defensie in het algemeen, het derde
blok.
De heer Diederik van DijkSGPNog even een punt over die nucleaire afschrikking. Ik begrijp
alle mitsen en maren en de voorzichtigheid. De minister
zegt: er moet wel over gepraat gaan worden. Is daar een
traject voor en wordt daar ook daadwerkelijk over gepraat?
Aanvullend nog het volgende. We zagen deze avond een
soort aanbod van Macron. Die ziet blijkbaar toch wel
mogelijkheden om Europabreed bescherming uit te stralen.
Hoe staat Nederland daarin?
Het zijn wel twee verschillende dingen. Frankrijk heeft zijn
nucleaire taak, of nucleaire capaciteit, niet ondergebracht
binnen de bredere NAVO-planning. Wat Frankrijk nu aangeeft en waarvoor Macron ook eerste signalen geeft, is: wij
zouden er wel voor willen zorgen dat de nucleaire macht
die wij zijn meer wordt ingezet voor de Europese veiligheid
in brede zin. Volgens mij is dat een positieve handreiking,
die we met elkaar moeten bespreken in de zin van: hoe
geven we daar dan invulling aan?
Het tweede. De discussie over of wij als Europa ook zelfstandig meer nucleaire capaciteiten zouden willen hebben, ook
op verschillende tactische niveaus, staat echt nog in de
kinderschoenen. Het is niet een discussie die qua aard nou
heel openlijk wordt gevoerd, want in principe communiceren we niet in detail over dit soort zaken. Maar op meer
principieel niveau en op een abstracter niveau moeten we
dat gesprek wel voeren. Het is eigenlijk net zoals in de
dat is nou niet zo concreet dat ik er hier iets over te melden
heb op dit moment.
Dan versterking van defensie in het algemeen. Onder
anderen mevrouw Yeşilgöz, maar ook de heer Timmermans
vroegen: wat bent u van plan en wat is er op korte termijn
nodig? We hebben in de Defensienota natuurlijk aangegeven wat onze grootste tekortkomingen zijn als je kijkt naar
wat de NAVO van ons vraagt, en wat de belangrijkste aandachtspunten wat dat betreft zijn. Dat gaat uit van de oude
doelstellingen die de NAVO had. We zien natuurlijk dat het
dreigingsbeeld verslechtert, dus de NAVO vraagt meer
capaciteiten van haar bondgenoten. Wij zijn als Nederland
nu ook in kaart aan het brengen wat datgene wat de NAVO
van ons vraagt betekent voor onze krijgsmacht. Dit kwartaal
zal ik met een brief komen waarin dat nader wordt onderbouwd en ook wat dat financieel zou betekenen. Op
hoofdlijnen zou je kunnen zeggen dat we in het verleden
de volgende tekortkomingen hadden. Het gaat ten eerste
om de landmacht en de gevechtskracht van onze brigades.
Ten tweede gaat het om alles wat te maken heeft met enablement, dus alle logistieke lijnen en alle ondersteunende
ketens die nodig zijn om niet alleen het gevecht te voeren,
maar dat ook langer te kunnen volhouden. Ten derde gaat
het om luchtverdediging. Dat zijn de tekortkomingen die
wij hadden en die zijn we aan het inlopen. Maar omdat de
NAVO nog meer vraagt, zijn dat ook de eerste zaken waarin
wij als Nederland weer tegen tekortkomingen aanlopen.
Dus als u mij vraagt "stel, u krijgt extra budget beschikbaar
als Defensie", dan zou het zomaar kunnen dat dat ook de
dingen zijn waar we extra prioriteit aan geven. Dat vraagt
de NAVO in het bijzonder van zowel Nederland als andere
bondgenoten. Uiteraard blijven we ook in alle andere
domeinen. Ik zie een aantal mensen kijken die de marine
belangrijk vinden of die de luchtmacht belangrijk vinden.
Uiteraard zijn er ook daar allerlei investeringen in nodig,
en daar zullen we natuurlijk ook heel serieus naar kijken.
Maar dit zijn de dingen waarvan de NAVO zegt dat ze met
de meeste prioriteit aandacht verdienen.
Dan vroeg de heer Omtzigt nog: kunnen we de reservisten
versterken? Ja, uiteraard. We willen naar een krijgsmacht
die niet alleen kwalitatief goed is, maar ook schaalbaar, dus
waar ook massa aan wordt toegevoegd. Dat doen we door
meer mensen aan te nemen, maar juist ook door veel meer
gebruik te maken van reservisten, omdat je in verschillende
scenario's ook wil kunnen opschalen. Staatssecretaris
Tuinman is daar letterlijk dag en nacht mee bezig en komt
binnenkort met een brief en een strategie waarin we nader
uiteenzetten welke stappen we daartoe zullen nemen.
Dan ben ik bij de categorie overig. Onder anderen de heer
Omtzigt vroeg: is de regering bereid om de aanbevelingen
van de CTIVD te volgen om de publiek-private samenwerking beter te borgen? Wij zijn van mening dat er juridisch
gezien op dit moment voldoende onderbouwing in de
wetgeving zit voor publiek-private samenwerking. Daarover
verschillen wij van mening met de CTIVD. Wij vinden dat
we op basis van het maken van beleidsregels, gebaseerd
op de wettelijke grondslag die er is, publiek-private
samenwerking kunnen aangaan. Volgens mij zijn we het
met elkaar eens over het belang daarvan, namelijk dat wij
in staat zijn om inlichtingen te delen met de private sector
en vice versa, want we hebben gezamenlijk met name onze
digitale systemen te verdedigen. De heer Omtzigt weet ook
dat we bezig zijn met een herziening van de Wiv en de tijdelijke Wiv. Daar zullen we ook dit in meenemen om te
zorgen dat het op een dusdanige manier geborgd is dat
ook de toezichthouder, de CTIVD, vindt dat het voldoende
onderbouwd is. Nogmaals, wij zijn van mening dat het al
voldoende juridisch onderbouwd is en dat we dat op een
goede manier kunnen doen, maar dit is nadrukkelijk ook
een aandachtspunt in de herziening van de Wiv.
Dan had de heer Omtzigt ook nog een vraag over het Cyber
Commando: kan Defensie dat versterken? Ja, we investeren
daarin. Dat hebben we gedaan met de Defensienota, zowel
in 2022 als in 2024. We zijn ook bezig met een herziening
van de Defensie Cyber Strategie. We zetten daarin nadrukkelijk uiteen hoe we het Cyber Commando gaan versterken.
Er is ook aandacht voor de vraag in hoeverre je niet alleen
defensieve, maar soms ook — de aanval is de beste verdediging — iets meer offensieve activiteiten wil inzetten om
jezelf te beschermen. Ik denk dat we daarbij ook moeten
erkennen dat het in de realiteit nodig kan zijn om onszelf
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-44
te verdedigen. In de herziening van de Cyber Strategie zullen we daar meer in detail op ingaan.
Dan de vraag van de heer Omtzigt over voorraden en
voedsel. Dit is ook in het vorige debat aan de orde gekomen.
Wij zijn heel druk bezig om de voorraadniveaus die we
hebben op een hoger niveau te brengen. In het verleden
zijn die niveaus door alle bezuinigingen omlaaggegaan. We
zijn heel druk bezig om die achterstand in te lopen, of het
nou gaat om munitie, maar ook om reserveonderdelen en
andere voorraden, en de niveaus verder omhoog te brengen. Als je als krijgsmacht groeit en de NAVO meer van je
vraagt, dan vraagt dat natuurlijk ook weer om grote voorraadniveaus. Die doelpalen verschuiven dus steeds. Van
alle extra budget dat we krijgen gaat een heel groot deel
juist naar deze onderdelen, dus naar het vergroten van de
voorraden, zodat we het gevecht langer kunnen volhouden.
Dat is niet heel sexy, in die zin dat het niet heel aantrekkelijk
is om aan te kondigen dat je veel investeert in het aanleggen
van voorraden. Wat dat betreft spreekt een extra F-35 meer
tot de verbeelding. Maar het is wel nodig en daarom
besteden we een groot deel van het budget daaraan.
De heer OmtzigtNSCAlleen ging de motie de vorige keer over het Algemene
Rekenkamerrapport van 2022. Dat ging dus om voorraden
voedsel, voorraden medicijnen, voorraden cashgeld voor
als het elektronische betalingsverkeer platgelegd wordt
door een hackaanval en niemand meer met zijn pinpas of
zijn telefoon kan betalen. Dat ging over de voorraden water.
Die dreigen overigens beneden het Europese minimumniveau te belanden, in een land als Nederland dat toch rijk is
aan water. Nou, een hele lange lijst van dat soort voorbeelden. Mag ik ervan uitgaan dat we binnen een maand of
drie, vier op die concrete voorbeelden plannen krijgen? En
daar horen inderdaad ook de voorraden bij Defensie bij.
Dat is volstrekt helder.
Zeer terechte vraag. Zoals de heer Omtzigt weet, hebben
we in december een eerste brief gestuurd over weerbaarheid in brede zin. Dat was namens het hele kabinet. Die
schetste eigenlijk de verschillende dimensies en aspecten
van weerbaarheid. We komen voor de zomer met een brief
waarin we aangeven wat we daaraan doen, welke acties
we daar inzetten. Daarin hebben we een aantal prioriteiten
gesteld waarvan wij zien dat de kwetsbaarheden het grootst
zijn. Daar is inderdaad voedsel er een van. De energieinfrastructuur is er daar een van. Er is specifieke aandacht
voor het betalingsverkeer. In die brief zullen we aangeven
wat de aandachtspunten zijn waarin we de grootste kwetsbaarheid zien en ook welke eerste stappen we daarin zetten.
Dat zal in die brief worden uitgewerkt en die komt voor de
zomer. Ik denk dat dat voldoet aan het verzoek dat de heer
Omtzigt doet en het sluit ook aan bij de eerdere analyses,
onder andere in het document dat de heer Omtzigt noemt
waarin ook al die analyses zijn gemaakt.
gen een antwoord komt in de brief die de minister net
aangeeft, op de aanbevelingen van dat Algemene Rekenkamerrapport, zodat in ieder geval dat gedeelte van het
hoofdlijnenakkoord wordt uitgevoerd? Het is van groot
belang. Het kost ook iets. Het kan dus best zijn dat u zegt:
nou, dit ding lukt niet onmiddellijk. Dat snap ik, maar ik zou
wel graag een antwoord op al die aanbevelingen hebben.
Het is echt een vrij lange lijst van dingen waar wij onvoldoende weerbaarheid in de voorraadvorming hebben.
Ik wil wel toezeggen dat we dat meenemen, want in het
regeerakkoord staat dat die analyse richtinggevend is. Dus
dat nemen we daarin mee. Ik benadruk ook wel wat de heer
Omtzigt zelf noemt. Het gaat over heel veel aspecten en er
zijn talloze scenario's denkbaar. Als je daar allemaal op
voorbereid wilt zijn, dan hangt daar niet alleen een heel
ingewikkeld kostenplaatje aan. Het is ook ingewikkeld hoe
je dat dan in de praktijk gaat uitvoeren. Ik denk niet dat we
daar in de Voorjaarsnota volledig uit komen met elkaar en
ook niet dat alle antwoorden in die brief zullen staan, maar
ik kan wel toezeggen dat we die analyse meenemen. De
heer Omtzigt zal zien hoe dat terugkomt in die brief.
De heer OmtzigtNSCDank voor die toezegging. Het is dus heel duidelijk dat we
die voorraden moeten gaan aanleggen. In welk tempo is
niet helemaal duidelijk, maar we willen niet meer in de
situatie zijn dat we acute medicijntekorten hebben als er
wat gebeurt, acuut geen back-up hebben van cash betalingsverkeer, want dat zit daar expliciet in, of dat we voedseltekorten hebben als twee dagen geen voedselimporten of
iets dergelijks mogelijk zijn. Ik verwacht dus gewoon op al
die aanbevelingen te horen wat ermee gedaan wordt — en
ik hoop zo veel mogelijk. Dank daarvoor.
De boodschap is helder. Daar ben ik het mee eens.
Prima. Dank u wel. Tot zover de eerste termijn. Dan gaan
we over tot de tweede termijn. Ik geef graag het woord aan
de heer Jetten.
De heer JettenD66Voorzitter. Het zijn belangrijke tijden die vragen om Europees leiderschap als het gaat om onze politieke, economische en militaire samenwerking. Ik dank het kabinet voor
de beantwoording en in het bijzonder de minister-president.
Hij heeft concrete invulling gegeven aan de zinsnede "het
onverminderd voortzetten van steun aan Oekraïne". Dat
doet hij in weerwil van PVV en BBB. Dat vind ik een compliment waard, want dit is echt wat nu nodig is.
Maar ook nodig is acuut meer steun voor Oekraïne. Dat
bleek bij de top in Londen. Daarom de volgende motie.
De heer OmtzigtNSCIk vraag hier om een heel specifieke toezegging. In het
hoofdlijnenakkoord, waar in ieder geval vier partijen hier
achter staan, staat heel specifiek dat dat rapport van de
Algemene Rekenkamer wordt uitgevoerd. Dus mag ik het
antwoord zo verstaan dat in ieder geval op die aanbevelin-
Motie
De Kamer,
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-45
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat tijdens de Europese Raad zal worden
gesproken over het verhogen van militaire steun aan Oekraïne;
overwegende de aangenomen motie-Timmermans/Yeşilgöz
met betrekking tot middelen voor Oekraïne;
overwegende dat het stopzetten van militaire steun en de
CIA-inlichtingensamenwerking door de VS het extra urgent
maakt om op zo kort mogelijke termijn de Oekraïense verdediging te helpen versterken;
verzoekt het kabinet mee te werken aan extra militaire steun
aan Oekraïne, hier als Nederland zelf een bijdrage aan te
leveren en hierover binnen een week de Kamer te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Jetten, Timmermans, Dassen, Bontenbal, Bikker, Teunissen en Diederik
van Dijk.
Zij krijgt nr. 2190 (21501-20).
De heer JettenD66Voorzitter. Er is daarnaast — dat werd vandaag duidelijk —
snel meer geld nodig voor de Nederlandse defensie, zodat
we een rol kunnen spelen in het beveiligen en bewaken van
Europa. Daarom staat mijn naam onder een motie die collega Yeşilgöz zo meteen zal indienen.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat een militair sterk Europa van belang is
voor onze veiligheid, de positie van de EU en vrede in
Oekraïne;
overwegende dat Europa op een kantelpunt staat voor het
garanderen van zijn eigen veiligheid en die van Oekraïne
en dat daar verstrekkende maatregelen voor noodzakelijk
zijn;
constaterende dat de Europese Commissie verschillende
financieringsvoorstellen heeft gedaan voor het herbewapenen van Europa;
verzoekt het kabinet niet onwelwillend op de contouren van
het plan voor het herbewapenen van Europa te reageren,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans en
Bontenbal.
Zij krijgt nr. 2191 (21501-20).
De heer TimmermansGroenLinks-PvdADan de volgende motie.
Voorzitter. Tot slot. Het land en deze Kamer zijn voor een
groot deel eensgezind. Ze staan erachter dat het kabinet
doet wat nodig is. Ik hoop dat we dat, ondanks het geruzie
in de coalitie, kunnen blijven doen.
Motie
De Kamer,
De heer Timmermans, GroenLinks-PvdA.
De heer TimmermansGroenLinks-PvdADank u wel, voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor hun
antwoorden in de eerste termijn. Ik constateer met de heer
Jetten dat er in het algemeen een grote eensgezindheid is
in deze Kamer en dat er door iedereen een grote zorg
gedeeld wordt over de nationale veiligheid. Dat is als gevolg
van twee dingen: het conflict in Oekraïne, maar ook de draai
die de Verenigde Staten in de afgelopen weken hebben
gemaakt.
Ik wil benadrukken wat de heer Jetten heeft gezegd: het is
van groot belang dat het kabinet ook kijkt naar de noden
van Oekraïne op de korte termijn. Dat staat los van hetgeen
al is toegezegd over de 3,5 miljard voor volgend jaar. Ik
hoop dat we daar een positief antwoord op krijgen. Ik hoop
ook dat de motie een meerderheid haalt.
Voorzitter. Ik heb nog twee moties.
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de afgelopen weken de veiligheidssituatie
in Europa fundamenteel is veranderd en dat dit ook serieuze
consequenties heeft voor onze nationale veiligheid;
overwegende dat in die context meerdere Europese regeringen reeds stappen hebben genomen op het terrein van
de versterking van defensie en extra steun voor Oekraïne;
overwegende dat Nederland het gastland is voor de NAVOtop in juni;
verzoekt het kabinet om binnen een maand met een visie
op de toekomstige ontwikkeling van onze krijgsmacht te
komen en een herziene nationale veiligheidsstrategie met
de Kamer te delen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans en
Jetten.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-46
Zij krijgt nr. 2192 (21501-20).
De heer TimmermansGroenLinks-PvdAVoorzitter. Dit zal zeker niet de laatste keer zijn dat we
hierover spreken. Ik vind de wijze waarop de Kamer haar
verantwoordelijkheid hierin neemt bemoedigend. Ik hoop
daarbij ook op een constructieve houding van het kabinet.
Dank u.
Dank u wel. De heer Dassen van Volt.
De heer DassenVoltDank, voorzitter. Dank ook aan de bewindspersonen voor
de beantwoording. Een van de belangrijke punten is inderdaad wat de Verenigde Staten gaan doen en hoe wij ervoor
zorgen dat wij ook zelf in staat zijn om ons te verdedigen.
Daarom de volgende motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Amerikaanse veiligheidsbeleid ten
aanzien van Europa verschuift van zogenaamde burden
sharing naar burden shifting, waarmee Europa op veiligheidsgebied hoofdverantwoordelijk wordt voor de verdediging van het eigen grondgebied;
overwegende dat Europa voorbereid moet zijn op een verdere Amerikaanse ontkoppeling van Europa op veiligheidsgebied;
verzoekt de regering in Europees verband, inclusief het
Verenigd Koninkrijk, met spoed in kaart te brengen over
welke kritieke militaire capaciteiten Europa dient te
beschikken om zich indien nodig eigenstandig te kunnen
verdedigen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Dassen en Omtzigt.
Zij krijgt nr. 2193 (21501-20).
De heer DassenVoltDan een tweede motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het creëren van een geïntegreerde luchtverdedigingszone in het westen van Oekraïne een van de
opties vormt om Oekraïne acute steun te bieden;
overwegende dat Oekraïne al sinds 2022 vraagt om dergelijke steun vanuit westerse bondgenoten;
overwegende dat een dergelijke luchtverdedigingszone
significante militaire, economische, humanitaire en industri-
ële verlichting biedt aan Oekraïne;
verzoekt de regering in Europees verband te pleiten voor
het opzetten van een geïntegreerde luchtverdedigingszone
in het westen van Oekraïne, en hieraan bij te dragen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Dassen en Jetten.
Zij krijgt nr. 2194 (21501-20).
De heer DassenVoltDank u wel, voorzitter.
U bedankt. Mevrouw Yeşilgöz van de VVD.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDDank, voorzitter. Dank aan het kabinet voor het daadkrachtig
optreden in de afgelopen weken en naar de toekomst toe.
Ik heb twee moties.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat Nederland sinds kort 2% van zijn bbp aan
defensie uitgeeft en dat het goed is dat de Kamer deze norm
wettelijk gaat verankeren;
overwegende dat het kabinet heeft aangegeven dat het
onvermijdelijk is dat de defensie-uitgaven omhoog zullen
gaan;
verzoekt de regering om snel duidelijkheid te geven wat
betreft de verhoging van defensie-uitgaven en een financiële
strategie te presenteren met een groeipad voor de defensieuitgaven,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Yeşilgöz-Zegerius
en Jetten.
Zij krijgt nr. 2195 (21501-20).
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-47
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDDan de tweede motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
Minister-president, wees proactief, vertel de Nederlandse
bevolking en neem ze mee waarom u deze besluiten neemt.
We zitten in een veranderend tijdsgewricht en er zijn veel
mensen die zich grote zorgen maken. Denk eraan dat u bij
uw persconferentie misschien de eerste tien minuten
besteedt niet aan wat het kabinet gedaan heeft, maar aan
hoe we samen die toekomst tegemoetgaan. Denk aan een
diplomatieke strategie en zorg ervoor dat die diplomatieke
strategie loskomt van de Amerikanen. En zorg dat er ook
goede securitygaranties zijn.
overwegende dat in het hoofdlijnenakkoord is afgesproken
om Oekraïne politiek, financieel, militair en moreel te blijven
steunen;
Ik wil twee moties verankeren.
overwegende dat de Kamer per motie heeft verzocht om
Oekraïne indien nodig te voorzien van de benodigde middelen;
Motie
De Kamer,
overwegende dat de VS hun militaire steun aan Oekraïne
hebben gepauzeerd;
verzoekt de regering om de huidige steun te verlengen door
3,5 miljard aan steun voor Oekraïne toe te zeggen en waar
nodig deze aan te vullen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Yeşilgöz-Zegerius,
Timmermans, Jetten, Bontenbal, Bikker, Dassen, Omtzigt
en Teunissen.
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de schuldenlast in de Europese Unie,
met name in landen als Frankrijk, onhoudbaar dreigt te
worden;
overwegende dat verschillende landen in de geschiedenis
ten onder zijn gegaan aan een te hoge schuldenlast en dit
momenteel de achilleshiel van de EU vormt;
verzoekt de regering zich binnen de EU krachtig in te zetten
voor het behoud van financiële discipline en tegen een
verdere oploop van schulden,
Zij krijgt nr. 2196 (21501-20).
en gaat over tot de orde van de dag.
Mevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVDVoorzitter. Naast dankwoorden voor het daadkrachtige
optreden van de afgelopen weken en natuurlijk ook het
wensen van veel sterkte voor de komende tijd zeg ik ook
dank voor de toezeggingen die zijn gedaan. Ik veranker een
aantal daarvan met een motie, alleen maar om te laten zien
dat we als Nederland voorop blijven lopen, omdat we altijd
zelf zullen opkomen voor onze eigen veiligheid.
Dank u wel.
Deze motie is voorgesteld door het lid Omtzigt.
Zij krijgt nr. 2197 (21501-20).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
Dank u wel. De heer Omtzigt, Nieuw Sociaal Contract.
constaterende dat de cyberveiligheid op orde moet zijn,
zeker nu;
De heer OmtzigtNSCVoorzitter. Dank dat deze regering bereid is om Oekraïne
te blijven steunen, om zo snel mogelijk te komen tot een
rechtvaardige vrede, want dat is waar we naartoe moeten.
Dank voor een aantal toezeggingen, waarvan ik de belangrijkste vind dat er ook nagedacht wordt over een plan B,
ook al is dat niet het plan dat we willen. We moeten goed
werken aan trans-Atlantische relaties, maar als die er niet
zijn, kunnen we niet zeggen dat we niet voorbereid waren.
We waren niet voorbereid, terwijl we vijftien jaar lang wisten dat Poetin landen aanviel. We waren niet voorbereid,
terwijl Trump al acht jaar geleden president was. Laten we
ons niet nog een keer niet voorbereiden.
overwegende dat de huidige situatie van hybride dreigingen
uit Rusland vraagt om versterkte defensieve maatregelen
in het digitale domein;
overwegende dat de Baltische staten gemiddeld 90 cyberaanvallen per dag te verduren hebben;
verzoekt de regering:
1. het recente advies van de CTIVD wettelijk goed te verankeren zodat privaat-publieke samenwerking een solide basis
heeft;
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-48
2. het Defensie Cyber Commando (DCC) een adequaat
mandaat te geven in deze hybride situatie, zodat zij snel
kunnen handelen, met passend toezicht;
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Vermeer.
3. te zorgen voor een versterking van het DCC en een
opschaling van het aantal cyberreservisten,
Zij krijgt nr. 2199 (21501-20).
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt, Jetten,
Timmermans en Wilders.
De heer VermeerBBBIk wil de minister-president en de ministers hartelijk danken
voor hun antwoorden en ze ook heel veel succes wensen
in deze roerige tijden.
Zij krijgt nr. 2198 (21501-20).
Dank u wel.
De heer OmtzigtNSCDit gaat expliciet ten opzichte van het huidige beleid.
De heer Dijk van de SP.
Dank u wel. De heer Vermeer, BBB.
De heer DijkSPVoorzitter.
De heer VermeerBBBDank u wel, voorzitter. Ik meldde dat al in het debat, dus
de motie hoort bij de tekst, voorzitter.
Motie
De Kamer,
Een beetje ruzie zoeken na middernacht?
De heer VermeerBBBDan de motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de oorlog in Oekraïne het belang van
robuuste militaire ruimtevaartcapaciteiten benadrukt;
overwegende dat Nederland en Europa niet over voldoende
ruimtevaartcapaciteiten beschikken om te concurreren met
China en Rusland;
overwegende dat Nederland beschikt over de juiste kennis,
bedrijven en territorium vlak bij de evenaar om een doorslaggevende rol te spelen bij het ontwikkelen van militaire
capaciteiten in de ruimte;
verzoekt het kabinet inzichtelijk te maken wat er nodig is
om als Nederland onze ambitie in militaire ruimtevaart te
vergroten, en hierover uiterlijk twee weken voor de behandeling van de begroting voor 2026 aan de Kamer te rapporteren;
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er op Europees niveau gewerkt wordt
aan het intensiveren van steun aan Oekraïne;
constaterende dat het kabinet in zijn reactie op het CAVVadvies openingen ziet om de bevroren Russische tegoeden
aan te spreken voor steun aan Oekraïne;
overwegende dat het niet acceptabel is als extra militaire
steun aan Oekraïne of extra uitgaven aan defensie ten koste
gaan van publieke of sociale voorzieningen, die momenteel
al veel onder druk staan;
verzoekt de regering om nieuwe steun aan Oekraïne in
eerste instantie te betalen van de bevroren Russische
tegoeden,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.
Zij krijgt nr. 2200 (21501-20).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt het kabinet om een voortrekkersrol te vervullen in
Europa op het gebied van het ontwikkelen van militaire
ruimtevaartcapaciteiten,
constaterende dat zowel de secretaris-generaal van de
NAVO als de regering openlijk de mogelijkheid van een
hogere NAVO-norm voor defensie-uitgaven bespreken;
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-49
constaterende dat er al fors wordt geïnvesteerd in defensie
en dat er fors is en wordt bezuinigd op publieke voorzieningen als onderwijs, zorg, woningbouw en sociale zekerheid;
verzoekt de regering om, in geval van hogere defensie-uitgaven, bij de financiering het principe "de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten" te hanteren,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.
Zij krijgt nr. 2201 (21501-20).
De heer DijkSPVoorzitter. Tot slot twee vragen. Eén. Het gaat veel over
oorlog maar best wel weinig over mensen. Het gaat veel
over euro's, maar uiteindelijk wordt een oorlog gevoerd
door mensen. Als dit kabinet bereid is om zich aan te sluiten
bij de coalition of the willing, is het dan ook bereid om
troepen in te gaan zetten? En wat is dan de reactie van onze
minister-president als die daarnaar gevraagd wordt?
Tot slot, voorzitter, mijn allerlaatste vraag. Wat is het antwoord van de minister-president als hij bij de aankomende
EU-top gevraagd wordt om het plan van 800 miljard te gaan
steunen?
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Nederlandse defensie-uitgaven in
antwoord op de urgente veiligheidsuitdagingen en internationale verplichtingen structureel versterking behoeven en
dat het daarbij om miljarden gaat;
overwegende dat veiligheid en stabiliteit belangrijke randvoorwaarden zijn voor blijvende vrede en welvaart;
verzoekt de regering een langjarige financiële strategie te
ontwikkelen om de uitgaven aan defensie structureel te
kunnen laten groeien, inclusief groei- en tijdpad, en deze
op Prinsjesdag te presenteren, en de Kamer rond de aanstaande NAVO-top in Den Haag alvast mee te nemen middels een brief waarin eerste contouren worden geschetst,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Bikker en Diederik
van Dijk.
Zij krijgt nr. 2202 (21501-20).
Mevrouw BikkerChristenUnieDit is denk ik in overeenstemming met wat we in de eerste
termijn wisselden.
Na dit hele debat heb ik eigenlijk geen idee wat de inzet
van de minister-president gaat zijn tijdens deze EU-top. Ik
zou minimaal op deze twee vragen nog antwoord willen.
Dank u wel. De heer Dekker van Forum voor Democratie.
Dank u wel. De heer Bontenbal van het CDA ziet af van zijn
spreektijd. Dan mevrouw Bikker van de ChristenUnie.
De heer DekkerFVDDank u wel, voorzitter. Ik heb drie moties. De eerste.
Mevrouw BikkerChristenUnieVoorzitter, dank u wel. Dank aan het kabinet voor de
beantwoording. In spannende tijden, met snel schuivende
panelen, komt het erop aan dat het kabinet kan handelen
vanuit verantwoordelijkheid en op kan staan voor de internationale gerechtigheid. Ik vind het goed om te merken dat
er in de Kamer brede steun is om zich juist ook daarvoor
in te zetten, dus tegen het kabinet zeg ik: zet 'm op, ook in
de komende weken.
Voorzitter. Tegelijkertijd is het wel fascinerend om te merken
dat het deze coalitie nog steeds niet lukt om, terwijl in het
hoofdlijnenakkoord staat dat Oekraïne politiek, militair,
financieel en moreel gesteund zou worden, het er zelfs in
dit debat over eens te zijn wat die inzet precies inhoudt.
Maar laten we de zegeningen tellen. Ik heb nog één motie,
juist omdat het belangrijk is om te zien dat een brede Kamer
ook naar de toekomst toe de defensie-uitgaven zal blijven
steunen. Daarom:
Motie
De Kamer,
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat president Trump de militaire en financiële
steun van de VS aan Oekraïne heeft gepauzeerd;
constaterende dat er stemmen opgaan in de EU om nu
extra financiële en militaire middelen beschikbaar te stellen
voor Oekraïne en op alternatieve manier militaire macht te
organiseren;
overwegende dat het Amerikaanse besluit om steun aan
Oekraïne te pauzeren geen aanleiding mag zijn voor
Nederland om extra middelen te besteden aan een Europese
defensie-industrie, maar juist een kans biedt om in te zetten
op diplomatie en vrede;
verzoekt de regering in te zetten op vrede door diplomatieke
contacten met Rusland op te nemen en te stimuleren,
en gaat over tot de orde van de dag.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-50
Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.
Zij krijgt nr. 2203 (21501-20).
De heer DekkerFVDDe tweede.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
De heer DekkerFVDDat was mijn bijdrage, ja.
Er is nog één vraag van de heer Omtzigt, als u nog even
blijft staan.
De heer OmtzigtNSCHoe denkt Forum voor Democratie een mate van vrede te
krijgen, op het moment dat je ervoor zorgt dat je alle hulp
voor Oekraïne weghaalt, dat je Oekraïne volledig op de
grond legt en dan zegt "gaat u maar praten met Poetin"?
Denkt u dat daar een vrede uit zou kunnen komen waarbij
Oekraïne als land in de huidige vorm nog overeind blijft?
constaterende dat er gesproken wordt over een inzet van
Europese, waaronder Nederlandse, militairen in Oekraïne;
overwegende dat de inzet van Nederlandse militairen in
Oekraïne een onaanvaardbaar risico vormt voor de veiligheid van onze soldaten;
verzoekt de regering te garanderen dat er geen militairen
uit Nederland worden uitgezonden naar Oekraïne,
De heer DekkerFVDDat kan ik niet beoordelen. Ik weet wel dat het een conflict
is tussen Oekraïne en Rusland. Daar gaat het primair over
en die twee zullen toch aan de praat moeten komen. Ik heb
begrepen dat de Oekraïense president geen behoefte heeft
aan gesprekken met Rusland. Het wordt dus erg moeilijk.
Wij zullen er vrees ik toch als toeschouwers naar moeten
kijken hoe zich dat verder gaat ontwikkelen.
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.
Zij krijgt nr. 2204 (21501-20).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er door verschillende partijen overwogen
wordt de bevroren Russische tegoeden bij Euroclear geheel
of gedeeltelijk te confisqueren;
overwegende dat een dergelijke actie een ondermijning
van het internationale financiële stelsel zou betekenen en
dat bovendien de Franse minister van Financiën zich daartegen heeft uitgesproken;
verzoekt de regering om zich bij dit Franse standpunt aan
te sluiten en in Europees verband niet akkoord te gaan met
confiscatie van Russische tegoeden,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.
Zij krijgt nr. 2205 (21501-20).
Was dat uw bijdrage?
Prima. De volgende spreker is de heer Diederik van Dijk van
de Staatkundig Gereformeerde Partij.
De heer Diederik van DijkSGPDank, voorzitter. Dank aan de bewindspersonen voor de
gegeven antwoorden. Wie de internationale geopolitieke
situatie beziet, moet constateren dat recht en billijkheid,
waarden die altijd min of meer aangevochten zijn, nu meer
dan ooit, hebben plaatsgemaakt voor onbeschaamdheid
en het recht van de sterkste. Bij het uitbreken van de Franse
Revolutie schreef de Engelse staatsman Edmund Burke:
The age of chivalry has gone. Het tijdperk van de ridderlijkheid is voorbij. Het zou vandaag een understatement zijn.
Aan Nederland en aan Europa de opdracht om recht en
billijkheid wel na te blijven streven, ook wat betreft de
positie van Oekraïne, en daarbij tegelijkertijd de ogen niet
te sluiten voor de werkelijkheid. Dat betekent: erkenning
van onze militaire afhankelijkheid, in belangrijke mate van
de VS. We moeten elkaar vasthouden. Dat betekent: de
NAVO koesteren als hoeksteen van onze veiligheid en stevig
doorgaan met het investeren in onze eigen defensie en
andere Europese landen, die dat onvoldoende doen, stevig
aansporen. Ten slotte, boven alles: als wij in politiek opzicht
tijden beleven waarbij we geen hand voor ogen kunnen
zien, moeten we eens te meer vragen om licht van hogerhand.
Dank u, voorzitter.
U bedankt. Dan de heer Eerdmans van JA21. U moet nog
even wachten, mevrouw Teunissen.
De heer EerdmansJA21Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-51
Voorzitter.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Verenigde Staten een cruciale bondgenoot zijn op het gebied van defensie, economie en geopolitieke stabiliteit;
verzoekt de regering zich niet af te zetten tegen de regering-
Trump, maar juist actief de samenwerking met de VS te
blijven zoeken op het gebied van handel, defensie en veiligheid,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Eerdmans en
Wilders.
Zij krijgt nr. 2206 (21501-20).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Europese Commissie het plan ReArm
Europe heeft gepresenteerd voor gezamenlijke defensieinvesteringen, deels gefinancierd met gezamenlijke
schulduitgifte;
overwegende dat Nederland principieel tegen gezamenlijke
Europese leningen is en defensie-uitgaven een nationale
bevoegdheid moeten blijven;
verzoekt de regering Nederland niet te laten deelnemen
aan ReArm Europe en indien nodig een opt-out te bedingen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.
constaterende dat de Europese Commissie handelstarieven
tegen de Verenigde Staten overweegt als tegenmaatregel
via het antidwanginstrument;
overwegende dat dergelijke tegenmaatregelen de handelsspanningen met de VS verder kunnen laten escaleren en
een handelsoorlog kunnen ontketenen;
overwegende dat handelstarieven nadelig zijn voor Nederlandse bedrijven en consumenten en leiden tot hogere
prijzen en economische onzekerheid;
verzoekt de regering zich binnen de Raad actief te verzetten
tegen de invoering van handelstarieven tegen de VS,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.
Zij krijgt nr. 2208 (21501-20).
Dank u wel. Mevrouw Teunissen, Partij voor de Dieren.
Mevrouw TeunissenPvdDVoorzitter, dank u wel. Uiteraard steunt de Partij voor de
Dieren de noodsteun aan Oekraïne. Ook steunt de Partij
voor de Dieren de motie voor extra steun — we hebben die
uiteraard meegetekend — als het nodig is. Ik heb in dit debat
veel gehoord "als het nodig is, dan steunen we", zeker als
het gaat om de meerjarige steun. Maar wat bij mij blijft
hangen, is toch wel dat er nog een soort hoop uit spreekt
dat we de banden met de VS weer kunnen herstellen, terwijl
de VS nu echt een onbetrouwbare partner is gebleken. Ik
vraag het kabinet hoe we nou op de hoogte blijven van wat
nodig is. En wat gaat Nederland bijdragen aan het opvullen
van het gat dat de Verenigde Staten nu achterlaat?
Voorzitter. Als het gaat om steun, wil ik benadrukken dat
het voor de Partij voor de Dieren belangrijk is dat we die
voorwaarden in acht nemen. Het mag uiteraard niet ten
koste gaan van sociale zekerheid en kwetsbare waarden als
klimaat en natuur. En als je daarbij niet ook durft te kijken
naar belastingverhogingen voor bijvoorbeeld de rijksten of
naar de winstbelasting of bankbelasting, creëer je echt je
eigen weerstand. Ik wil het kabinet met nadruk oproepen
om daarnaar te kijken, want veiligheid begint bij rechtvaardigheid.
Zij krijgt nr. 2207 (21501-20).
Voorzitter, dank u wel.
De heer EerdmansJA21En de laatste.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
Dank u wel. De laatste spreker van de zijde van de Kamer
is de heer Van Baarle van de fractie van DENK.
De heer Van BaarleDENKDank u wel, voorzitter. Allereerst zou ik graag een motie
willen indienen over het niet uitzenden van militairen. Ik
weet dat net een vergelijkbare motie is ingediend, maar ik
weet niet of ik me helemaal in de strekking kan vinden, dus
ik dien mijn eigen motie graag in.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-52
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er een Europese coalitie van landen is
ontstaan die onderzoekt onder welke omstandigheden er
een Europese troepenmacht in Oekraïne zou moeten worden gestationeerd;
overwegende dat uitzending van Nederlandse troepen in
een afschrikkings- of observatiemacht deze troepen het
directe risico laat lopen betrokken te raken bij een gewapend
conflict met Russische militairen;
verzoekt de regering om uit te sluiten dat Nederlandse
militairen zullen worden uitgezonden naar Oekraïne,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 2209 (21501-20).
De heer Van BaarleDENKVoorzitter. Ik heb in mijn bijdrage gemarkeerd dat de verschrikkingen in Oekraïne niet de enige verschrikkingen zijn
die op dit moment plaatsvinden. Ik heb het gehad over de
afsluiting van humanitaire hulp in Gaza. Ik heb de regering
gevraagd daar tijdens de Europese top van 6 maart aandacht aan te geven, vandaar de volgende motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de toegang tot Gaza van hulpgoederen
op dit moment wordt geblokkeerd door Israël;
overwegende dat dit de al schrijnende humanitaire positie
van de Palestijnen in Gaza verder verslechtert en dat deze
blokkade daarom per direct opgeheven moet worden;
van mening dat honger nooit ingezet mag worden als
wapen;
verzoekt de regering tijdens de Europese top van 6 maart
te bepleiten om maximale Europese druk uit te oefenen op
Israël om de blokkade van Gaza op te heffen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Baarle en Dijk.
Zij krijgt nr. 2210 (21501-20).
De heer Van BaarleDENKDank u wel, voorzitter.
Dank u wel. Ik schors tot 00.30 uur en dan gaan we luisteren
naar de minister-president. Nou, kort één vraag dan.
De heer OmtzigtNSCJa, het ging over de eerste motie. Dat is totale uitsluiting
dat er welk onderdeel dan ook, luchtmacht, landmacht of
marine, uitgezonden zal worden, ook op het moment dat
er een vredesakkoord ligt. Dus DENK zegt dat het daar op
geen enkele manier aan meedoet?
Kort antwoord.
De heer Van BaarleDENKDe heer Omtzigt kent de geschiedenis van mijn politieke
partij. Wij stemmen vrijwel nooit voor deelname aan militaire missies. Dat hebben we slechts één keer in het bestaan
van onze politieke partij gedaan. Dus daar zijn wij altijd
uiterst terughoudend in. Twee. Ja, dat klopt. Wij vinden
niet dat Nederland in Oekraïne deel zou moeten nemen aan
een missie met Nederlandse militairen, omdat dit Nederlandse militairen onder een direct risico plaatst om in een
gewapend conflict met Russische militairen te komen. Dat
sluit niet uit dat wij zeggen dat we op een andere manier
zouden kunnen bijdragen om Oekraïne te helpen zichzelf
te laten verdedigen. Maar niet met Nederlandse militairen,
nee.
Ik schors tot 00.30 uur. Dan gaan we luisteren naar de
minister-president.
De vergadering wordt van 0.17 uur tot 0.33 uur geschorst.
Ik heropen. Het woord is aan de minister-president. Ik hoop
dat hij er kort en puntig doorheen kan gaan. Het woord is
aan hem.
Ik ga mijn best doen, voorzitter, want ook morgen is het
weer vroeg dag.
De heer Dijk had nog twee vragen aan mij gesteld. Daar wil
ik graag mee beginnen. Hij vroeg of de minister-president
bereid is om in het kader van het coalition of the willing
troepen in te zetten. Ik heb het vaker gezegd. In deze fase
is toezeggen van een daadwerkelijke militaire bijdrage aan
de veiligheidsgaranties nog niet aan de orde. Nederland
gaat welwillend het gesprek aan. Daarom zijn de militaire
planners nauw aangesloten bij de uitwerking van de plannen. Het besluit tot deelname is geen besluit dat lichtvaardig
wordt genomen. Vooropstaat dat we alle gebruikelijke
procedures doorlopen, zowel in de ministerraad als in het
parlement. Voor het overige verwijs ik naar het debat.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-53
De andere vraag was, als ik de heer Dijk mag … Citeren zal
niet helemaal lukken, want ik heb het hier niet staan. Hij
vroeg wat ik eigenlijk vind van de voorstellen van mevrouw
Von der Leyen. Mag ik de vraag zo interpreteren? Ik heb
eerder in het debat gezegd dat Nederland zich in die discussie constructief zal opstellen. Dat is het woord dat ik
gebruikte. Het zijn op dit moment nog contouren. Het was
een relatief korte brief. Als deze contouren verder worden
uitgewerkt in wetgevende voorstellen, zullen we die goed
bestuderen. Er zijn een aantal uitgangspunten die we aanhouden. Het is belangrijk dat de voorstellen voorzien in tijdelijkheid, gerichtheid en schuldhoudbaarheid. Van belang
blijft dat sterke defensiecapaciteit en gezonde overheidsfinanciën samengaan. Ook moeten ze tot doel hebben gezamenlijke aanbestedingen aan te jagen. Ze moeten openstaan voor samenwerking met niet-EU-landen en toegankelijk zijn voor ook kleinere bedrijven. Met die boodschap ga
ik morgen naar Brussel.
Dan de moties.
De heer OmtzigtNSCIk stelde de vraag of de premier bereid is om richting de
Nederlandse bevolking een keer wat langer in het algemeen
stil te staan bij de keuzes die Nederland maakt. We zitten
op een wat lastig tijdstip. De suggestie is niet om dat vanuit
het Torentje te doen. Dat klinkt wel erg zwaar. De suggestie
is wel om dat echt een keer te doen, niet in een Kamerdebat
maar elders. Zou de premier daar positief op kunnen reageren?
Ik zal kijken op welke manier ik dat ga doen. Vanuit het
Torentje kan het overigens echt niet meer. Dat wordt zwaar
verbouwd. Ik zal kijken op welke manier ik dat kan doen,
zonder dat dat nou meteen ... Laat ik zeggen dat ik op dit
moment niet meteen een tv-optreden van de minister-president over dit onderwerp voor mij zie, in een speciale uitzending. Ik zal kijken op welke manier ik dat kan doen.
De heer OmtzigtNSCDank. Het hoeft niet zó groot te zijn, maar ik denk wel dat
het belangrijk is, ook met de zorgen die de minister van
Buitenlandse Zaken hier uitte. Ik denk dat mensen willen
weten waar we nu naar kijken. Inderdaad, Rusland heeft
140 miljoen inwoners en de gezamenlijke landen van de
Unie en Groot-Brittannië zitten ver boven de 500 miljoen.
Ze zijn ook een stuk krachtiger. Dat is een zekere mate van
geruststelling. Maar wel moet de ernst van de situatie duidelijk gemaakt worden. Dat past bij het ambt. Ik wacht dus
met spanning af.
Prima. Dan ga ik naar de moties. De motie op stuk nr. 2191
over niet onwelwillend reageren op de contouren van het
plan voor het herbewapenen van Europa: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 2195 met betrekking tot de defensieuitgaven heeft veel overeenkomsten met de motie op stuk
nr. 2202 van de ChristenUnie. Daar kom ik zo nog even op
terug. Wat mij betreft oordeel Kamer, als ik de motie zo
mag uitleggen dat we eerst in kaart brengen wat verder
nodig is voor Defensie in de aanloop naar de NAVO-top en
dat we uw Kamer tijdig voor de NAVO-top informeren.
Mevrouw Yeşilgöz beaamt dat.
Dank. De motie op stuk nr. 2196 over 3,5 miljard aan steun
aan Oekraïne verlengen: oordeel Kamer.
Dan de motie op stuk nr. 2197 over de inzet voor het behoud
van financiële discipline en tegen een verdere oploop van
de schulden. Vanzelfsprekend zijn wij voor financiële discipline, zeg ik tegen de heer Omtzigt. Het oplopen van de
schulden is ingewikkeld. Die lopen namelijk automatisch
op. Daar hebben we ook niet altijd invloed op. Maar we
hebben het volgens mij met elkaar over de schuldhoudbaarheid. Als de heer Omtzigt "met behoud van financiële discipline en schuldhoudbaarheid" in de motie had geschreven,
had ik 'm oordeel Kamer gegeven. Maar nu moet ik 'm
ontraden.
De heer OmtzigtNSCIk bedoel dat de schuldquote niet toeneemt. Dat de absolute
schuld weleens toeneemt snap ik, want er worden weleens
tekorten gemaakt, maar dat is geen oplopen van de
schuldquote. Ik hoop dat de motie dan oordeel Kamer krijgt.
Als dat hetzelfde is als schuldhoudbaarheid, dan zijn we
het eens. Ik weet niet zeker of dat iets anders is. Als het
schuldhoudbaarheid is, dan zou de motie oordeel Kamer
krijgen. Anders wordt de motie ontraden.
Wat is het nu?
Als het geen schuldhoudbaarheid is, dan wordt de motie
ontraden.
Als, als, als.
Als de motie blijft zoals die is, is die bij dezen nu door mij
ontraden.
De motie op stuk nr. 2201, over "voor investeringen in
Defensie niet bezuinigen op publieke voorzieningen": ontraden. Dat is niet in lijn met de hoofdlijnenafspraken, met
name met betrekking tot geen lastenverzwaring. Dat is om
niet vooruit te lopen op discussies die we nog met elkaar
hebben over de dekking voor Defensie en Oekraïne.
De motie op stuk nr. 2202 gaat over een langjarige financiële
strategie voor defensie-uitgaven. Dat betreft die overeenkomst met de VVD-motie. Als ik de motie zo mag lezen, is
het antwoord ook hetzelfde. In aanloop naar de NAVO-top
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-54
gaan we eerst kijken wat er verder nodig is voor Defensie.
Voor de NAVO-top zullen we uw Kamer informeren. In dat
geval krijgt deze motie oordeel Kamer.
zal er niet over gaan. Het staat niet op de agenda, want het
is iets voor de Raad Buitenlandse Zaken. Daarover spreken
we later vandaag in het commissiedebat Raad Buitenlandse
Zaken.
Mevrouw Bikker beaamt dat.
Dan motie nummer op stuk nr. 2207, van de heer Eerdmans.
Die verzoekt Nederland niet te laten deelnemen aan ReArm,
met de mogelijkheid van een opt-out. Ontraden, met verwijzing naar het debat.
Dank u wel, voorzitter.
Dan geef ik het woord aan de minister van Buitenlandse
Zaken.
Met het oog op de tijd ga ik er snel doorheen. Morgen ben
ik hier weer terug.
Vandaag bent u weer terug.
Vandaag ben ik weer terug! Ja, zeker. En het is nog altijd
met plezier, voorzitter.
De motie op stuk nr. 2200, van de heer Dijk, over het in
eerste instantie betalen van nieuwe steun aan Oekraïne uit
bevroren Russische tegoeden: ontraden, met verwijzing
naar het debat. Zo werkt het ook niet. Dat is ook geen
betrouwbare bron voor bilaterale hulp.
De motie op stuk nr. 2203, van de heer Dekker, over contacten met Rusland stimuleren: ontraden, onder verwijzing
naar het debat. Overigens hebben wij wel nog steeds
diplomatieke betrekkingen met Rusland. We hebben er zelfs
een ambassadeur.
De motie op stuk nr. 2205, van de heer Dekker, over niet
akkoord gaan met de confiscatie van Russische tegoeden:
ontraden, onder verwijzing naar het debat.
De motie op stuk nr. 2206 betreft samenwerking met de VS
blijven zoeken. Ik heb uitgelegd dat dat de inzet is. Daarmee
krijgt de motie oordeel Kamer.
De motie nummer op stuk nr. 2208 van de heer Eerdmans
verzoekt "zich binnen de Raad actief te verzetten tegen de
invoering van handelstarieven tegen de VS". Die motie
ontraad ik onder verwijzing naar wat ik eerder deze week
heb uitgelegd in de Kamer. We gaan als EU inzetten op
robuust, proportioneel en de-escalerend reageren op
tarieven.
Dank u wel. Het woord is aan de minister van Defensie.
Dank, voorzitter. De eerste motie op stuk nr. 2190 ontraad
ik. Ik heb daarvoor drie redenen. De eerste is dat we het
stopzetten van de inlichtingensamenwerking door de VS
zeker niet als een gegeven moeten beschouwen, maar juist
als een aanmoediging om erop aan te dringen dat die zo
snel mogelijk wordt hervat. De tweede is dat "binnen een
week informeren" praktisch niet haalbaar is. Ten derde vind
ik dat we de komende tijd moeten kijken welke gaten de VS
precies laten vallen en hoe wij daar vervolgens op zouden
moeten reageren. Ik zou daarom niet willen zeggen: we
gaan nu één spoedpakket maken en dat presenteren. We
moeten komende tijd kijken welke gaten er vallen en hoe
we die het beste kunnen opvullen. Vanwege deze drie
redenen ontraad ik deze motie.
De motie op stuk nr. 2192 ontraad ik ook, maar dan omdat
we al een visie op de krijgsmacht hebben, namelijk de
Defensienota. We hebben verder ook al een nationale veiligheidsstrategie. Alle aandacht is er nu juist op gericht om
de elementen daaruit verder uit te werken. We komen op
korte termijn met een visie op de defensie-industrie. De
staatssecretaris komt verder met een visie op het opschalen
van de aantallen medewerkers. Daar is de aandacht op
gericht en dus niet op het herzien van deze strategie, iets
wat overigens ook heel veel werk met zich mee zou brengen.
Dan de motie op stuk nr. 2193. Die ontraad ik ook. We
moeten er juist voor zorgen dat we er binnen de NAVO voor
zorgen dat we alle kritieke capaciteiten op orde houden.
We moeten nu geen aparte analyse gaan maken van wat
we in Europees verband gaan doen.
De motie op stuk nr. 2194 ontraad ik onder verwijzing naar
het debat. Ik heb eerder gezegd dat we bezig zijn met
plannen om die mogelijke vredes- dan wel afschrikkingsmacht vorm te geven en niet om daar nu een aparte luchtverdedigingszone op te zetten. Dat is een idee, een initiatief,
uit het verleden, zou je kunnen zeggen.
De motie op stuk nr. 2198 geef ik oordeel Kamer, maar wel
heel nadrukkelijk onder de voorwaarde dat ik het eerste
deel van het dictum mag lezen zoals ik in het debat toelichtte, namelijk dat wij vinden dat de huidige wet al voldoende grondslag biedt. Op basis daarvan kunnen we
beleidsregels stellen om samen te werken met de private
sector. Dat gaan we dus ook niet veranderen. Ik heb wel
tegen de heer Omtzigt gezegd dat we bij de herziening van
de Wiv gaan kijken hoe we het op een goede manier kunnen
verankeren. Als ik 'm zo mag lezen, geef ik 'm oordeel
Kamer. Als de heer Omtzigt dat niet akkoord vindt, ontraad
ik 'm.
De laatste motie is de motie op stuk nr. 2210 van de heer
Van Baarle. Het oordeel is ontraden, want de Europese Raad
De heer OmtzigtNSCStaat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-55
Er staat echt: het CTIVD-advies over te nemen. Dat betekent
inderdaad een wettelijke verandering. Zo moet het ook
gelezen worden. Er staat geen termijn bij, dus dat hoeft niet
morgen te gebeuren. Ik dacht ook begrepen te hebben dat
dat bij de herziening veranderd zou worden. Anders staat
er namelijk helemaal niks.
Oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 2199.
De motie op stuk nr. 2199 geef ik oordeel Kamer, want ...
Nou, oordeel Kamer.
Prima.
De motie op stuk nr. 2204 ontraad ik onder verwijzing naar
het debat.
De motie op stuk nr. 2209 ontraad ik ook, ook weer onder
verwijzing naar het debat.
Hartstikke goed. Tot zover dit debat. Dank aan de drie
bewindspersonen dat zij vanavond bij ons waren.
De beraadslaging wordt gesloten.
Straks om 10.15 uur gaan wij stemmen over deze moties.
Dat doen wij straks om 10.15 uur. Thank you so much, chief
of affairs of Ukraine. Thank you so much for being with us
today and following this debate. Ik sluit de vergadering.
De heer Omtzigt weet ook dat de herziening van de Wiv
nog enige tijd kost. Het is niet zo dat die wetgeving dit jaar
al volledig veranderd is. Dat is een langer traject. Ik heb
eerder gezegd: op basis van de huidige wetgeving gaan wij
door, want wij denken dat er voldoende juridische grondslag is op basis van beleidsregels. Maar in het traject van
de herziening van de Wiv nemen we dit vraagstuk mee. Als
ik de motie zo mag lezen, dan geef ik 'm oordeel Kamer.
Als de heer Omtzigt zegt dat ik nu met een andere wettelijke
verankering moet komen dan er op dit moment is, los van
de herziening van de Wiv, dan ontraad ik 'm.
De heer OmtzigtNSCMaar dat betekent ook dat die wettelijke verankering in de
Wiv in dat traject veranderd wordt, dus dat dat advies
overgenomen wordt en in dat traject meegenomen wordt.
We nemen het mee, maar ik loop niet vooruit op hoe we
dat gaan doen. Er vindt namelijk een hele wetsherziening
plaats. Daarin nemen we dit aspect mee om ervoor te zorgen dat het goed wettelijk verankerd is. Maar ik ga er hier
niet op vooruitlopen of we letterlijk overnemen wat de
CTIVD nu zegt. Het gaat mee in die herziening van de Wiv.
En dus?
Als ik de motie mag lezen zoals ik 'm nu toelicht, dan geef
ik 'm oordeel Kamer. Als de heer Omtzigt zegt dat we letterlijk, precies moeten overnemen wat de CTIVD zegt, dan
ontraad ik 'm.
De heer OmtzigtNSCDe CTIVD geeft niet onmiddellijk aan hoe het precies
gebeuren moet, maar wel dat de beleidsregels op zich niet
voldoende zijn. Dat is de interpretatie die ik eraan geef: dat
daar wel opvolging aan gegeven moet worden. Hoe precies,
dat hangt even van de regering af.
We zorgen voor een passende wettelijke verankering in de
herziening van de Wiv. Daar nemen we dit in mee.
En dus?
Als ik 'm zo mag lezen, geef ik 'm oordeel Kamer.
Staat van de oorlog in Europa en
ingelaste buitengewone Europese top van
6 maart 2025
5 maart 2025
TK 59
59-8-56
