Hoe werkt de Tweede Kamer?

Het werk van Tweede Kamerleden bestaat voor een groot deel uit debatteren. Tijdens debatten gaan Kamerleden in gesprek met elkaar en met ministers of staatssecretarissen. Zij overleggen over nieuwe wetten, vragen de bewindspersonen om aanvullende informatie of uiten hun ontevredenheid.

Er zijn verschillende soorten debatten, elk met hun eigen regels en procedures.

De plenaire zaal is de grote vergaderzaal waar alle 150 Kamerleden tegelijk aanwezig kunnen zijn.

De meeste debatten vinden plaats in commissies. Commissiedebatten worden vaak gebruikt om debatten in de plenaire zaal voor te bereiden.

De Tweede Kamer werkt volgens procedures die zijn vastgelegd in het Reglement van Orde. Dat reglement bepaalt onder andere wie wanneer mag spreken, hoe besluiten tot stand komen en wat de taken zijn van commissies en van de Voorzitter. Kamerleden hebben daarbinnen de volgende instrumenten tot hun beschikking.

Wekelijks kunnen Kamerleden mondelinge vragen stellen aan bewindspersonen. Dat gebeurt op dinsdag om 14.00 uur. Meestal komen er drie vragen aan bod, over drie verschillende onderwerpen, gesteld door drie Kamerleden van drie verschillende fracties.

Onderwerpen voor het vragenuur worden op basis van ongeschreven regels geselecteerd. De griffie plenair adviseert het Presidium op basis van het belang voor de maatschappij en of het onderwerp vaker aan bod is gekomen.

Individuele Kamerleden kunnen schriftelijke vragen stellen aan ministers of staatssecretarissen over vrijwel elk onderwerp. Dit gebeurt buiten de plenaire vergaderingen om.

• Vragen worden ingediend bij de Kamervoorzitter, die deze vervolgens doorstuurt naar het betrokken kabinet.
• De beantwoordingstermijn is 3 weken. Wordt die termijn niet gehaald, dan moet de bewindspersoon dat met redenen omkleed melden en mag de termijn worden verlengd tot zes weken.
• Blijft de vraag na 6 weken onbeantwoord, dan mag de Voorzitter besluiten de vraag te agenderen voor het mondelinge vragenuur, of een extra vragenuur te organiseren.
• Antwoorden worden openbaar gemaakt.

Feitelijke vragen geven Kamerleden de gelegenheid puur informatieve vragen te stellen over bijvoorbeeld een brief van een bewindspersoon, een rapport of een wetsvoorstel. Deze vragen richten zich op feitelijke duidelijkheid: cijfers, definities en uitleg van beleidsonderdelen.

Feitelijke vragen kunnen alleen op vooraf bepaalde momenten worden ingediend en komen niet op naam van een fractie te staan. Dit instrument is dus gebonden aan de behandeling van Kamerstukken binnen een bepaalde commissie.

Kamerleden kunnen moties indienen om de regering op te roepen tot actie of tot het bepalen van een standpunt. Daar geldt een vast format voor. Een motie begint altijd met "De Kamer, gehoord de beraadslaging" en eindigt altijd met "en gaat over tot de orde van de dag", gevolgd door de naam van het Kamerlid. In een motie verzoekt het Kamerlid de regering iets te doen. Dat verzoek kan worden onderbouwd met overwegingen, constateringen of meningen.

De cyclus rond het commissiedebat en het tweeminutendebat is een belangrijk onderdeel van de parlementaire controle en besluitvorming.

• Initiatiefvoorstellen: Kamerleden hebben het recht zelf wetsvoorstellen in te dienen (het recht van initiatief).
• Amendementen: Kamerleden kunnen wetsvoorstellen wijzigen door amendementen in te dienen.

Elke dinsdag om 16.00 uur regelt de Kamer haar werkzaamheden. De agenda wordt dan vastgesteld, waaronder verzoeken tot spoeddebatten en verslagen van algemene overleggen worden geplaatst. Ook worden spreektijden geregeld, benoemingen van commissie- en delegatieleden vastgesteld en verzoeken van Kamerleden om brieven van het kabinet besproken. De regeling van werkzaamheden zorgt zo voor de ordening en afstemming van de dagagenda en het verloop van de vergadering.

De Tweede Kamer neemt besluiten meestal door te stemmen. Dit kan op verschillende manieren verlopen, afhankelijk van de situatie en van het verzoek van Kamerleden.

De meest gebruikte manier is stemmen bij handopsteken. Fractieleden steken hun hand op als zij voor een voorstel zijn. Daarbij wordt er in principe van uitgegaan dat alle leden hetzelfde stemmen, ook als niet iedereen aanwezig is.

Als een Kamerlid erom vraagt, of als de uitslag bij handopsteken onduidelijk is, kan er een hoofdelijke stemming plaatsvinden. Daarbij wordt de naam van elk aanwezig Kamerlid opgenoemd; dat lid zegt dan duidelijk "voor" of "tegen".

Vergist een Kamerlid zich, dan kan dit alleen worden hersteld voordat het volgende lid heeft gestemd. Wordt de vergissing te laat opgemerkt, dan wordt dat wel aangetekend in het verslag, maar het verandert de uitslag niet.

Zijn alle leden aanwezig maar is er een gelijk aantal stemmen voor en tegen (dit heet "staken der stemmen"), dan wordt het voorstel verworpen.

Soms besluit de Kamer zonder te stemmen. Dit gebeurt als niemand om een stemming vraagt en de Voorzitter bepaalt om een besluit zonder stemming aan te nemen. Kamerleden kunnen wel aantekenen dat zij voor of tegen zijn. Hamerstukken betreffen meestal onbetwiste of weinig omstreden onderwerpen.

Leden mogen in maximaal één minuut vlak voor de stemming uitleggen waarom zij voor of tegen zijn.

Om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk Kamerleden bij de stemming aanwezig zijn, gaat er vlak voor het stemmen een lange bel door het gebouw.

Commissies vormen de spil van het inhoudelijk werk in de Tweede Kamer. Per commissie houden gespecialiseerde groepen Kamerleden zich bezig met specifieke beleidsterreinen die vaak overeenkomen met de ministeries. Zij bereiden het parlementaire werk voor, controleren de regering en ontwikkelen eigen initiatieven.

• Behandeling van stukken: commissies bespreken beleidsstukken, wetsvoorstellen, brieven van de regering, rapporten en andere relevante documenten. Commissieleden delen het standpunt van hun partij en bepalen de verdere behandeling.
• Controlerende taak: commissies houden toezicht op ministeries en bewindspersonen door beleidsvoorstellen kritisch te bespreken en het kabinet te bevragen tijdens debatten en overlegmomenten.
• Initiatief en onderzoek: commissies kunnen zelf onderzoek doen, zoals werkbezoeken en gesprekken met experts. Ook kunnen zij gebruikmaken van instrumenten als parlementaire onderzoeken, ondervragingen en parlementaire enquêtes.

Naast het commissiedebat zijn er diverse instrumenten waarmee commissieleden informatie kunnen verzamelen, beleid kunnen toetsen en hun controlerende taak kunnen uitvoeren.

In deze bijeenkomsten besluiten de commissieleden samen hoe zij stukken behandelen, welke onderwerpen op de agenda komen en welke activiteiten worden ingepland. Ook wordt afgesproken hoe en wanneer brieven aan ministers worden verstuurd en beantwoord. Procedurevergaderingen kunnen besloten zijn; de agenda en besluitenlijsten worden in principe vooraf openbaar gemaakt, tenzij spoed dat verhindert.

Bij elk punt op de procedurevergadering moet een meerderheid van de aanwezigen in de commissiezaal achter het voorstel staan voordat het wordt gepland.

Procedurevergaderingen zijn dus belangrijk om de agenda van de commissie en deels de plenaire agenda te sturen. Fracties kunnen deze benutten om hun eigen onderwerpen verder te brengen.

Ook tijdens een strategische procedurevergadering worden agenda's bepaald. Deze gesprekken zijn besloten en gericht op de samenhang en effectiviteit van het commissiewerk op langere termijn.

De Tweede Kamer speelt een centrale rol in het maken van wetten. Dat proces verloopt als volgt.

1. Indiening: een wetsvoorstel kan worden ingediend door een minister, een staatssecretaris of een Kamerlid. In dat laatste geval heet het een initiatiefwet.
2. Behandeling: het voorstel wordt besproken in commissies (wetgevingsoverleg) en vervolgens in de plenaire vergadering.
3. Amendementen: Kamerleden kunnen wijzigingen voorstellen.
4. Stemming: na behandeling stemt de Kamer over het voorstel. Eerst over de amendementen, dan over het wetsvoorstel inclusief de aangenomen amendementen.
5. Eerste Kamer: na goedkeuring verdedigt het Kamerlid of de bewindspersoon het voorstel in de Eerste Kamer, die het kan aannemen of verwerpen. De Eerste Kamer kan niet meer amenderen.

De begroting is een belangrijk instrument waarmee de Tweede Kamer controle uitoefent op de uitgaven van de overheid.

Prinsjesdag valt op de derde dinsdag van september. De minister van Financiën biedt dan de Rijksbegroting en de Miljoenennota aan de Tweede Kamer aan: de begroting voor het komende jaar. In plaats van dat de voorstellen zoals gewone wetsvoorstellen per post worden gestuurd, brengt de minister van Financiën ze persoonlijk naar een vergadering van de Tweede Kamer. Tijdens die bijeenkomst geeft de minister het zogenoemde "koffertje" met de begrotingsstukken aan de Voorzitter van de Kamer, en houdt daarbij een korte toespraak om het pakket officieel aan te bieden.

Algemene Politieke Beschouwingen (APB): direct na Prinsjesdag, op woensdag en donderdag, debatteert de Kamer over de hoofdlijnen van het beleid.

Algemene Financiële Beschouwingen (AFB): na de APB volgen de AFB. Dat debat wordt meestal in oktober gevoerd door de financiële woordvoerders van de fracties met de minister van Financiën.

Begrotingsbehandeling: daarna behandelt de Kamer de begrotingen van de verschillende ministeries en kan zij wijzigingen voorstellen via moties en amendementen.

Budgetrecht: de begrotingen worden bij wet vastgesteld. Zo maakt de Tweede Kamer gebruik van haar budgetrecht: de Kamer keurt de begroting goed, wijzigt haar of verwerpt haar.

De parlementaire begrotingsbehandeling moet in beide Kamers vóór 1 januari zijn afgerond.