Terug

Eindverslag van de informateurs

Debat over het eindverslag van de informateurs (36471-37)

22 mei 2024 12u 2m

AI-samenvatting

Samenvatting

In het debat over de kabinetsformatie werden verschillende standpunten over Palestina en Israël uitgewisseld. PvdD-fractievoorzitter Ouwehand kritiseerde dat NSC niet openlijk afstand nam toen een PVV-lid Palestijnen een "nepvolk" noemde, en stelde dit ter discussie met informateur Omtzigt (NSC). Omtzigt stelde duidelijk dat Palestijnen een volk zijn, dat Nederland een tweestatenoplossing ondersteunt, en zei dit ook tijdens het formatie-akkoord te zullen uitdragen. DENK-fractievoorzitter Van Baarle bekritiseerde de coalitie scherp vanwege wat hij zag als "Israël-knuffelaars" die Israëlische oorlogsmisdaden in Gaza negeren, en verweet Omtzigt normalisering van radicaal-rechts gedachtegoed. Timmermans (GroenLinks-PvdA) en Stoffer (SGP) leverden eveneens kritiek respectievelijk waarschuwing. SGP uitte tevens waardering voor het voornemen om de ambassade naar Jeruzalem te verplaatsen als symbool van steun aan Israël.

De motie van Van Baarle erkent het bestaansrecht en zelfbeschikkingsrecht van de Palestijnen en roept de regering op dit standpunt uit te dragen. Een tegengestelde motie van Eerdmans (JA21) waarschuwt tegen diplomatieke erkenning van Palestijnse staatsvorming zonder directe onderhandelingen met Israël, stellende dat erkenningen door onder meer Noorwegen, Spanje en Ierland steun aan Hamas impliceren. Het kabinet gaf geen inhoudelijke reactie op deze standpuntuitwisselingen.

AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.

Behandeld

Besproken in dit debat

5 stukken

Document

Verslag

16 sprekers · 519 bijdragen

Relevant

Eindverslag van de informateurs

Eindverslag van de informateurs

Aan de orde is de voortzetting van het debat over het

eindverslag van de informateurs.

De voorzitterVoorzitter

We gaan weer verder met het debat inzake de hoofdlijnen.

Ik geef graag het woord aan mevrouw Yeşilgöz namens de

fractie van de VVD. Het woord is aan haar.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Voorzitter. Op 22 november heeft de kiezer een duidelijke

voorkeur uitgesproken voor een centrumrechtse koers. Daar

is de afgelopen maanden heel hard aan gewerkt, in deze

laatste periode onder aanvoering van de informateurs, de

heer Dijkgraaf en de heer Van Zwol. Heel hartelijk dank voor

uw onvermoeibare inzet. In ons eerste overleg heb ik u heel

veel sterkte met ons toegewenst. Ik geloof dat dat achteraf

niet helemaal onterecht was. In het begin vond u het nog

grappig, maar ik denk dat dat nu iets anders wordt. Ook

mijn dank aan mijn collega's Sophie Hermans en Eelco

Heinen en aan iedereen achter de schermen. Zonder jullie

was het absoluut niet gelukt. Niet in de laatste plaats dank

aan de collega's van de drie andere partijen. Dank dat ook

jullie de wensen van de kiezer serieus hebben genomen.

Dank dat jullie het belang zien van samenwerken om tot

een landsbestuur te komen.

Voorzitter. De VVD neemt haar verantwoordelijkheid om

dit kabinet mogelijk te maken, zoals we beloofd hebben en

zoals we altijd onze verantwoordelijkheid nemen om ons

land stabiel te houden en vooruit te helpen. Want een stabiel Nederland heeft een stabiel landsbestuur nodig, dat

ons land veilig houdt en onze vrijheden en manier van leven

beschermt en verdedigt, in Nederland en samen met onze

bondgenoten in de wereld om ons heen. De VVD kon

instemmen met dit akkoord, want op de voor ons cruciale

punten zijn strikte afspraken gemaakt. Onze liberale basisprincipes, die wij vanaf dag één hebben ingebracht, staan

fier overeind. De veiligheid van ons land is een prioriteit

van dit te vormen kabinet. Dit akkoord bevat maatregelen

om ons zo veilig mogelijk te houden en trekt daar ook serieus budget voor uit.

VoltDe heer DassenVolt

Ik hoor mevrouw Yeşilgöz zeggen dat de kiezer hiervoor

gekozen heeft. Maar ik vraag mij toch af of de liberale

VVD'ers het gevoel hebben dat zij gekozen hebben voor

het akkoord dat hier nu ligt, waarmee voor het eerst een

extreemrechtse partij in Nederland naar het centrum van

de macht gaat en we normaal maken wat niet normaal is.

Ik denk niet dat zij hiervoor gekozen hebben. Ik vraag me

dus af hoe de liberale waarden die mevrouw Yeşilgöz net

opnoemt zich verhouden tot de samenwerking met de PVV.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Wij worden niet gedefinieerd door met wie wij samenwerken. Dat was in het verleden niet zo. Dat is nu niet zo. Dat

zal in de toekomst ook niet zo zijn. Daarvoor staan wij héél

erg sterk in onze schoenen. De heer Dassen interrumpeert

mij twintig seconden nadat ik ben begonnen. Ik leg in mijn

betoog graag de hele lijst met punten uit waarvan wij als

liberalen blij zijn dat ze erin staan. Dat doe ik graag. Voor

ons staan de belangrijkste elementen er absoluut in. Onze

basisprincipes, die wij vanaf dag één hebben gecommuniceerd, ziet u allemaal terugkomen in het hoofdlijnenakkoord.

Daar ben ik erg tevreden mee.

VoltDe heer DassenVolt

Dat is geen antwoord op de vraag. Niet alleen ik maak me

daar zorgen over en niet alleen mensen in uw partij maken

zich daar zorgen over. Ook uw Europese fractie zegt: "Wat

de VVD aan het doen is, kunnen wij niet accepteren. Na de

Europese verkiezingen moeten we de vraag stellen of de

VVD nog wel onderdeel kan zijn van de liberale fractie in

het Europees Parlement." Waarom? Omdat de afspraak is

— daar heeft u uw handtekening ook onder gezet — dat je

niet gaat samenwerken met een radicaal- of extreemrechtse

partij. Waarom niet? Omdat dat er altijd toe zal leiden dat

daarmee je eigen waarden worden geschonden. Dat zien

we hier ook. Ik vraag me dus af hoe mevrouw Yeşilgöz

hiernaar kijkt, ook wetende dat haar Europese partij op dit

moment zegt: VVD, waar zijn jullie mee bezig? Dit betekent

niet alleen schade voor de VVD zelf, maar ook voor Nederland. Je ziet immers steeds meer krantenkoppen in de trant

van "waar is Nederland mee bezig?"

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Waar het vandaag over moet gaan, hier in Nederland, in

Europa en overal, is de inhoud. Als je naar het hoofdlijnenakkoord kijkt en moet constateren — ik heb dit in de interrupties net voorbij zien komen — dat de klimaatdoelen

overeind staan, dat de defensie-uitgaven naar 2% gaan, dat

Oekraïne volop gesteund blijft worden, dat we investeren

in onze veiligheid, dat we voor de middeninkomens een

lastenverlichting gaan realiseren, dat we ervoor zorgen dat

onze ondernemers weer zuurstof krijgen … Meneer Dassen,

ik weet niet of u iets weet van het liberalisme, maar dát is

liberalisme. Dat hebben wij in dit akkoord voor elkaar

gekregen. Richting alle collega's in de Kamer en in Europa

die zich zorgen maken zou ik zeggen: kijk wat er gebeurt

als liberalen aan tafel zitten; dan heb je gewoon een goed

akkoord dat het land vooruitbrengt.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

VoltDe heer DassenVolt

Maar dit is dus precies het tegenovergestelde, want dit is

een naar binnen gekeerd akkoord. Dit is een akkoord dat

de rug naar Europa toekeert. Dit is een akkoord dat zegt:

we willen de afdracht verlagen, we willen opt-outs, we

willen minder solidariteit in Europa. Dit is een akkoord dat

niet is gericht op individuele vrijheden, maar op het neerhalen van rechten van sommige groepen. Dat gaat precies

in tegen de liberale waarden. Mevrouw Yeşilgöz kan nu

proberen om mij de maat te nemen door te zeggen "wat

weet u van het liberalisme?", maar ik denk dat alle liberalen

in Europa en in Nederland die naar dit akkoord kijken, zich

geweldig kapotschrikken. Onder Mark Rutte was de VVD

jarenlang een liberale partij met een voortrekkersrol in

Europa, maar nu gaat zij met de rug naar datzelfde Europa

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-1

toe staan en zegt zij: nu is het tijd voor het ikke, ikke, het

Europa van het egoïsme.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het lijkt wel of de heer Dassen zijn inbreng heeft geschreven

voordat hij het akkoord las. Het tegenovergestelde staat er

namelijk in. Er staat een heel sterk internationaal hoofdstuk

in. We halen de NAVO-norm van 2%. Over klimaat zeggen

we juist dat we met de landen om ons heen zinnige maatregelen moeten nemen. Op al die onderdelen zien we het

belang van een goede samenwerking in Europa. We zijn er

kritisch op — als VVD zijn we dat altijd geweest — maar we

weten dat we Europa nodig hebben voor onze welvaart,

voor onze vrijheid en voor onze veiligheid. Dat staat op

ongeveer elke pagina van het akkoord. De heer Dassen

heeft volgens mij dus zijn inbreng geschreven voordat hij

hiervan kennisnam. Het tegenovergestelde staat erin.

D66De heer JettenD66

"Stabiel, veilig en vrij." Ik hoorde mevrouw Yeşilgöz het

vorige week ook zeggen bij de presentatie van het akkoord.

Bij het woord "stabiel" moest ik eerst even lachen, want na

de kabinetsval, die onnodig was, en alles wat er de afgelopen maanden is gebeurd, ging het met dat stabiele bestuur

dat we voor Nederland willen nog niet zo goed. Maar goed,

wellicht wordt het vanaf vandaag beter. Ik heb net van de

heer Wilders scherp proberen te krijgen welke financiële

stabiele afspraken er nou zijn gemaakt, zodat er een beetje

voorspelbaar beleid komt en we weten waar we aan toe

zijn. Maar het werd me niet heel erg duidelijk. De heer Wilders ontweek die vraag toch wel, dus ga ik het proberen bij

de VVD, die net als D66 graag goed op de schatkist let. Klopt

het dat u heeft afgesproken dat als er financiële tegenvallers

zijn — Europa geeft geen geld terug of het inboeken van

22% minder ambtenaren gaat niet lukken — en er bezuinigd

moet worden, er dan een kaasschaaf gaat over alle begrotingen, evenredig aan de begrotingsomvang?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het is niet uniek dat een kabinet een post opneemt waarvan

je vooraf niet helemaal zeker bent. We hebben dat ook met

D66 gedaan in het demissionaire kabinet. Daar is dus helemaal niks geks aan. Als de heer Jetten zegt dat dat niet zo

is, dan wil ik al die posten wel noemen. Hij heeft zijn handtekening daar ook onder gezet, net als in de periodes daarvoor. Daar is dus niks unieks aan. Dat je ambitie toont, dat

je laat zien wat je zou willen, dat je bijvoorbeeld zegt dat

Europese tegenvallers opgevangen zouden moeten worden

in de Europese begroting en niet in de Nederlandse

begroting, is helemaal geen anti-Europees verhaal. Dat is

een heel erg redelijk en fair verhaal. Tegelijkertijd weet je

ook dat je ergens op terug moet kunnen vallen, dat je een

plan b moet hebben, als het anders uitpakt. Die afspraken

hadden wij in het huidige demissionaire kabinet niet eens

gemaakt. We hebben het dus nog strakker met elkaar kunnen regelen in dit nieuwe kabinet. Daarbij zeggen we

inderdaad dat er in de eerste plaats naar bezuinigingen zal

worden gekeken op het moment dat er tegenvallers zijn.

Het is dus niet uniek wat we hier doen. Bij alle kabinetten

zitten er posten in waarvan je achteraf of gaandeweg ziet

dat die niet opleveren wat je had ingeboekt. Maar hier

nemen we het nog een stap strakker door te zeggen: we

hebben dan ook de eerste fallback, de noodrem, meteen

geregeld.

D66De heer JettenD66

Laat ik vooropstellen dat het me helemaal niet gaat om het

punt of het wel of niet uniek is. Ik vind het heel logisch dat

je bij een coalitieakkoord ook een financiële paragraaf maakt

met financiële spelregels en dat je in een tabel zet waar je

je geld aan uit gaat geven. Dan kun je namelijk ook checken

of die beloftes kloppen. Je kunt heel veel snelwegen en

spoorlijnen noemen, maar als je dan nul euro in de financi-

ële platen hebt staan, dan is het een loze belofte. Maar we

kunnen in die tabel wel teruglezen dat u dat geld voor

Defensie gaat waarmaken; dat is dan weer goed nieuws.

Bij de heer Wilders werd niet duidelijk — u geeft daar nu

gelukkig wel helder antwoord op — dat als er dingen

tegenvallen, u met elkaar dus al een hele strakke afspraak

hebt, namelijk: naar omvang van de begroting daarin snijden. Dat betekent dus bij een tegenvaller van ongeveer 1,5

miljard dat er ongeveer 350 miljoen van de zorgbegroting

af gaat. Ik denk dat het gewoon heel goed is om dat hier

aan de voorkant helder te maken, want dan weten mensen

in Nederland waar zij aan toe zijn als het kabinet de

komende tijd tegen tegenvallers gaat aanlopen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Voor de VVD is het heel belangrijk dat we niet bij voorbaat

de lasten gaan verzwaren. Ik weet dat een groot deel van

de Kamer dat wel wil, maar wij willen dat niet. Die principeafspraak klopt zoals de heer Jetten die omschrijft. Dat is

een principeafspraak. Maar ik deel helemaal met de heer

Wilders dat je wel dingen opschrijft omdat je erin gelooft

dat je die stappen kunt zetten. Daar ga je met elkaar van

uit, dus daar ga je dan voor. Ik vind het belangrijk als je een

stabiel landsbestuur met elkaar opbouwt, dat je ook rekening houdt met dingen die anders lopen.

Ik heb gedurende de afgelopen vijf maanden vaak gezegd,

hoe moeilijk het ook was, dat dit eigenlijk de makkelijkste

tijd is, omdat we doen alsof de wereld maakbaar is. Je gaat

je plannen opschrijven en je gaat daar bedragen aan koppelen. Het kan zijn dat er morgen — ik hoop het niet — een

pandemie op ons afkomt of dat de oorlog dichterbij komt.

Dat kan. Dan moet je daar op voorbereid zijn. Juist omdat

we dat zo serieus nemen en juist omdat de drie andere

collega's dat ook zo serieus namen, hebben we daarover

al verdere stappen gezet en afspraken gemaakt. Ik denk dat

dat heel erg wijs is. Dat hadden we in het vorige kabinet

niet en dat had ons misschien wel geholpen.

D66De heer JettenD66

Papier is heel geduldig, maar de werkelijkheid is altijd grilliger. Een paar weken nadat mevrouw Yeşilgöz en ik

minister werden brak de Oekraïneoorlog uit, met een

energiecrisis daaroverheen. We hebben nogal veel dingen

moeten bijsturen die we niet tijdens die ellenlange formatiebesprekingen hadden bedacht. Dat gaat ook bij dit nieuwe

kabinet weer gebeuren. Als we het dan hebben over stabiel

landsbestuur, dan weten we nu dat er in ieder geval hele

strakke financiële afspraken zijn gemaakt om binnen de

Europese begrotingsregels te blijven. Dat juich ik toe, maar

daar zal ik u ook aan houden.

Maar de crux blijft dan wel: wie gaat daar dan straks over?

Is dat de premier? We weten nog niet wie daarvoor kandidaat is. Mag die met de minister van Financiën naar bevind

van zaken handelen om dat stabiele landsbestuur ook echt

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-2

voor elkaar te krijgen? Of moet dat kabinet dan met hangende pootjes terug naar de vier fractievoorzitters, die uiteindelijk de koers uitzetten, met een heer Wilders die boos

twitterend vanuit zijn blauwe stoel uiteindelijk aan de

touwtjes trekt? Want als dat laatste het geval is, dan gaat

dat stabiele landsbestuur er niet komen. Dan heb je een

kabinet dat aan de leiband van de heer Wilders loopt en

dus ook niet die financiële beloftes kan gaan waarmaken.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Uiteindelijk zal de hoe-vraag bij een heleboel van de elementen die in het hoofdlijnenakkoord staan, aan het kabinet

zijn. Dat is de exercitie die we nu met elkaar aangaan. De

Kamer vraagt al langere tijd om echt wat afstand tussen

kabinet en Kamer. Dat ziet er dus zo uit, namelijk dat een

kabinet dat vervolgens kan gaan invullen. Dat vind ik overigens ook spannend. Dat wil niet zeggen dat dat totaal los

van de vier partijen gebeurt. Wij vormen wel met elkaar

deze politieke samenwerking. Maar het betekent ook niet

dat het los van de rest van de Kamer gebeurt. Per

bewindspersoon zal je dus moeten kijken hoe je aan meerderheden komt, hoe je het uitwerkt en hoe je het vervolgens

laat landen. Dat is ons dagelijkse werk al als bewindspersoon, voor degenen die nog in een kabinet zitten. Maar dat

zal in de toekomst alleen nog maar harder werken worden,

denk ik. Dat lijkt me heel erg gezond voor het democratisch

proces; dat gaan we nu in.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik wil het even over asielmigratie hebben. Mijn vraag is of

er een volgorde zit in de afspraken die worden gemaakt.

Concreet doel ik op het volgende. Er staat een maatregel

om een asielcrisiswet te maken. Tegelijkertijd staat er

natuurlijk ook een maatregel om de spreidingswet in te

trekken. Nou heeft Remkes bij WNL op Zondag gezegd dat

je niet het ene eerst kan doen en dan pas het andere. Dus

eerst moet de instroom omlaag en pas dan is het ook

redelijk om de spreidingswet in te trekken. Zit daar een

volgorde in of niet?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik hoop vooral dat het kabinet volop aan de slag gaat, ook

met de pagina's daarna, die de heer Bontenbal nog niet

noemt. Dat betekent dat er heel veel stappen gezet kunnen

worden wat betreft het aanpassen van onze eigen wetten

en regels, om ervoor te zorgen dat we als land minder

aantrekkelijk zijn dan de landen om ons heen, waardoor er

uiteindelijk minder mensen naar ons land komen. Een nieuw

bewindspersoon zal dus aan de slag gaan met die asielcrisiswet. In het verlengde daarvan ligt conform het akkoord

het intrekken van de spreidingswet. Het is aan het kabinet,

maar mijn wens zou niet zijn dat de bewindspersoon vervolgens wacht en pas over twee jaar een keer aan de slag

gaat met het aanpassen van onze wetten en regels die nu

aangepast kunnen worden. Het kan nú anders. Het had al

anders gemoeten. De VVD vraagt daar al jaren om. Ik denk

dat heel Nederland inmiddels vraagt om de regie te pakken

en er grip op te krijgen. Dat is wel echt wat nu voorligt.

Onder andere daarom denk ik dat deze samenwerking nodig

was. Als je de zetels optelt, zie je dat er door de kiezer een

richting is aangegeven. Kiezers zijn het namelijk zat dat we

op dat vlak geen regie pakken.

CDADe heer BontenbalCDA

Heel veel partijen, ook het CDA, willen meer grip op

migratie, evenals de instroom omlaag, als dat lukt. Maar

de vraag naar de volgorde heeft u nog niet beantwoord. U

pakt nu de asielcrisiswet, maar ik pak 'm even iets breder

en neem ook de pagina's daarna, die u net noemde. Moet

je niet zeggen dat je eerst aantoonbaar de instroom omlaag

hebt gekregen, alvorens je de spreidingswet intrekt? Ik en

eigenlijk iedereen in deze Kamer weten namelijk wat er

anders gebeurt: dan liggen de grasvelden bij Ter Apel

gewoon vol. Is het niet eigenlijk hele cynische politiek om

het zo ver te laten komen?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ten eerste denk ik dat ik met het CDA inderdaad ook een

end was gekomen qua instroombeperkende maatregelen,

maar uiteindelijk zijn we er in de vorige coalitie met z'n

vieren niet uitgekomen. Afgelopen zomer heeft Ter Apel

ook vol gelegen en hebben mensen ook in het gras geslapen. Dat vind ik inderdaad heel cynisch. Ik vind dat echt

een schande voor Nederland. Dat vind ik niet alleen voor

de mensen die in Ter Apel werken, wonen en leven, maar

ook voor de echte vluchtelingen, voor wie wij nu geen plek

organiseren. Ik vind dat verschrikkelijk. Door geen grip te

krijgen, door geen regie te voeren en door als rijksoverheid

geen duidelijke keuzes te maken en het al jaren te negeren,

zorgen we ervoor dat echte vluchtelingen in de steek worden gelaten. Juist met deze paragraaf, juist met alle maatregelen die erbij horen, gaan we wat mij betreft zorgen dat

we er zijn voor de echte vluchtelingen en voor alle mensen

die in Ter Apel wonen, werken en leven. Dat is het verhaal.

Daar sta ik ook ongelofelijk achter. Als VVD vragen we het

al heel lang.

Vervolgens denk ik dat die crisiswet zo snel mogelijk

gemaakt moet worden. Daar hoort inderdaad bij — het ligt

daarvan in het verlengde — dat de spreidingswet wordt

ingetrokken. De spreidingswet is vandaag ook niet geëffectueerd; die zou pas vorig jaar in de lente kunnen gaan

werken. Ik denk dat het deze zomer, of dit akkoord nou

bestond of niet, sowieso weer heel zwaar zou worden in

Ter Apel, zoals we ook afgelopen jaren zagen. Het wordt

dus echt tijd dat wij hier de regie pakken. Wat mij betreft

gaat de bewindspersoon met al die elementen aan de slag.

Ten slotte zeg ik, want ik begrijp waarom de heer Bontenbal

deze vraag aan mij stelt, dat we als VVD de spreidingswet

liever veranderd hadden willen zien. Dat weet de Kamer.

We hebben het eindeloos geprobeerd. Het is ons niet gelukt.

In een onderhandeling met vier partijen kom je vervolgens

tot de constructie zoals die nu staat. Ik kan die nog steeds

verdedigen, omdat het mij erom gaat dat we eindelijk

stappen zetten om ervoor te zorgen dat er minder mensen

hiernaartoe komen en dat we er dus kunnen zijn voor de

echte vluchteling. Dat staat ook zo in het akkoord, overigens.

CDADe heer BontenbalCDA

Maar de VVD loopt nu dus toch bewust het risico dat de

rest van de pagina's die u noemt nog niet lukken, maar dat

de asielketen wel helemaal dicht komt te zitten. U zei net,

toen u over de asielcrisiswet begon, vier betekenisvolle

woorden: "in het verlengde daarvan". Mag ik daar dan uit

concluderen dat pas als dat lukt, dus als het lukt en effectief

is, "in het verlengde daarvan" de spreidingswet op tafel

komt?

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-3

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik vind het echt aan het kabinet om dat in te vullen. De heer

Bontenbal zegt dat de keten vastloopt en dat we dan echt

een probleem hebben in Ter Apel. Dat hebben we nu al

zoveel jaar. Het is zo urgent en zo actueel dat we er met het

demissionaire kabinet dat er zit met elkaar niet zijn uitgekomen. De situatie is al zo. Dit akkoord zal die hopelijk ten

goede aanpassen, veranderen. Dat is mijn inzet. Feit is wel

dat het demissionaire kabinet zoals het zit, die problemen

niet heeft kunnen oplossen omdat we het niet met elkaar

eens werden. Dat steekt mij, want daarmee laten we dus

die echte vluchtelingen in de steek en laten we al die

Nederlanders die daar zo hard werken en die daar wonen

en steeds weer hun best doen, ook in de steek. Dat is

gewoon niet fair. Ik daag u uit. Niemand kan zeggen: als ik

nu kijk naar de asielketen in Nederland en naar Ter Apel,

dan zie ik dat het wel lekker loopt; waar heb je het over,

Yeşilgöz? Dat kan niet, dus we proberen het hier te veranderen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Het is een feit dat het op migratie niet gelukt is om tot

afspraken te komen, maar de partners van de afgelopen

coalitie zagen samen wel dat het niet goed ging in de

opvang en dat het daar helemaal beroerd en belabberd liep.

Het is ook een feit dat in dit hoofdlijnenakkoord de volgorde

eigenlijk wordt omgekeerd. We gaan dus de situatie in Ter

Apel, die mevrouw Yeşilgöz nu al vreselijk en cynisch

noemt, laten verergeren omdat de spreidingswet in dit

hoofdlijnenakkoord al wordt ingetrokken, zonder dat je ziet

of de afspraken die de coalitiepartners met elkaar gemaakt

hebben, het gewenste effect hebben. Mijn vraag is wel hoe

mevrouw Yeşilgöz dat taxeert richting het Noorden, richting

Ter Apel en ook richting die gemeentebesturen die hun nek

hebben uitgestoken om de opvang wél te organiseren. Dat

vraag ik ook met het oog op die gemeentebesturen die

zeggen dat ze er dan maar mee stoppen. Neem bijvoorbeeld

wat Nijkerk afgelopen week heeft gezegd. Dat vraag ik ook

met het oog op een staatssecretaris die dag in, dag uit belt

om die opvangcrisis te voorkomen. Hoe kan het dan dat de

VVD er eigenlijk voor kiest om het niet in de volgorde te

zetten maar het gewoon te laten gebeuren dat het eerst

erger moet worden?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dit is dus niet helemaal fair van mevrouw Bikker. Zowel

haar achterban als mijn achterban wil dat we stappen zetten

om de instroom te beperken. De afgelopen jaren zijn we er

met elkaar gewoon niet uitgekomen; we hebben het niet

gedaan. Mevrouw Bikker noemt het een opvangcrisis, maar

het is tegelijkertijd een feit dat er te veel mensen ons land

inkomen. Als je kijkt naar asiel zijn heel veel van die mensen

niet de echte vluchtelingen waarvoor mevrouw Bikker en

ik die veiligheid sowieso graag zouden willen bieden. We

laten dus mensen in de steek. We kunnen niet doen alsof

er nu een humane situatie is ontstaan en dat we dat proberen te veranderen. Ik heb net aangegeven dat die

bewindspersoon het kneiterdruk krijgt. Die begint wat mij

betreft ook de eerste dag met al die maatregelen, zoals het

invoeren van een tweestatussenstelsel, strenge voorwaarden voor gezinshereniging, omkering van de bewijslast,

afschaffing van de asielvergunning voor onbepaalde tijd

en de versobering van de rechtsbijstand. Ik heb er nog

twintig en die wil ik best voorlezen. Die kunnen nu allemaal;

die kunnen gewoon binnen onze eigen kaders en binnen

de Europese verdragen en rechten. Onze eigen regels en

wetten kunnen veranderd worden om ervoor te zorgen dat

we niet meer aantrekkelijker zijn dan de landen om ons

heen. Ik heb nergens gezegd dat die bewindspersoon tegen

het einde van de periode maar eens moet kijken of die

daaraan toekomt; het moet op dag één.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Al die voorstellen vragen om voorbereiding en om wetsbehandeling. We weten allemaal dat dat enige tijd duurt als

je dat in dit huis ordentelijk doet. Mijn simpele vraag aan

mevrouw Yeşilgöz is: gaat het in Ter Apel de komende tijd

erger worden of minder, en voor hoelang dan?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

De harde werkelijkheid is dat het in de periode dat mevrouw

Bikker en ik samen in de coalitie zaten, echt al behoorlijk

erg was. Mensen hebben in het gras geslapen. Ik ben bang

dat het deze zomer helaas niet anders zal zijn. Ik zal er als

VVD, nu vanuit een andere positie, nog steeds alles aan

doen om dat te voorkomen. Ik vind dat niet horen in een

fatsoenlijk land, maar we kunnen niet doen alsof het daar

niet al ongelofelijk uit de klauwen loopt. Dat zijn wel de

feiten; dat is wat er aan de hand is. Het gaat dus om de

vraag of je dan de verantwoordelijkheid neemt om niet

alleen te zorgen dat er minder mensen komen, maar ook

dat degenen die geen recht hebben, eerder vertrekken om

ervoor te zorgen dat die asielketen ook op die manier wordt

ontlast. Zo zijn we er ook voor de echte vluchtelingen. Die

verantwoordelijkheid heeft het huidige kabinet in demissionaire status niet kunnen nemen. Daarop zijn we ook

gevallen. U kunt het mij niet kwalijk nemen dat ik dan vervolgens kijk naar het hoofdlijnenakkoord en daarin ongeveer

honderd procent van mijn verkiezingsprogramma terugzie.

Ik weet dat al die ideeën waarvan mevrouw Bikker zegt dat

ze nog uitgewerkt moeten worden, al door de VVD-fractie

achter haar zijn uitgewerkt. We kunnen dat dus integraal

aanleveren aan het kabinet. Het hoeft helemaal geen vertraging op te leveren. Aan de slag ermee.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Feit is ook dat de spreidingswet behoorlijk lang geduurd

heeft, terwijl we allemaal wisten dat die echt een oplossing

zou betekenen voor Ter Apel. Ik vind het dus cynisch hoe

dit nu wordt neergezet, alsof we het samen de afgelopen

jaren hebben laten ontstaan. Die spreidingswet had eerder

gekund en dat had een hele hoop gescheeld. Het nu nog

langer eigenlijk uitstralen naar gemeenten "we gaan daarmee stoppen" betekent concreet voor het Noorden dat de

situatie daar de komende tijd erger zal zijn. Dat betekent

concreet voor mensen — ook voor echte vluchtelingen,

gevlucht vanuit Iran, vanwege een verschrikkelijke dictator

— dat zij in het gras zullen slapen omdat we die opvang

niet op orde hebben. Ik vind het vreselijk dat we daarin

inhumaan met mensen omgaan. Maar dan toch een klein

stukje democratisch en rechtsstatelijk ethos, want ik heb

ook gezien hoe de Eerste Kamerfractie van de VVD naar eer

en geweten een afweging over die spreidingswet heeft

gemaakt. Staat het haar opnieuw vrij, ook ten opzichte van

het regeerakkoord, om die afweging te blijven maken?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-4

Uiteraard, uiteraard. Ik vind het prima — ik snap het, hoor

— om helemaal te focussen op één zinsdeel in een akkoord

waarin pagina's vol maatregelen staan om ervoor te zorgen

dat we er juist wél zijn voor die echte vluchteling, maar ik

denk dat dat de problematiek die we nu zien, echt tekortdoet, echt tekortdoet. Iedereen in het land die echt werkt

met echte vluchtelingen en de echte vluchtelingen zelf zullen

allemaal zeggen: neem nou eens verantwoordelijkheid,

overheid, neem nou eens verantwoordelijkheid. Dat hebben

we met elkaar niet gedaan. De nieuwe bewindspersoon

krijgt inderdaad een ongelofelijk zware taak. Wij hebben

onze eigen bewindspersoon van de VVD daarop zitten en

ik weet dat hij nog steeds dag en nacht werkt om ervoor

zorgen dat mensen niet in het gras slapen en dat dat ook

niet altijd lukt. Degene die daarna gaat komen, krijgt het

dus heel erg zwaar, maar dat wil niet zeggen dat je vervolgens niet alles op alles moet zetten om voor eens en altijd

te zorgen dat we eindelijk weer grip terugkrijgen.

D66De heer JettenD66

Dank dat ik even voor mag, zeg ik tegen mevrouw Ouwehand. Daardoor kan ik nog even doorgaan op dit onderwerp.

Ook ik wil meer grip op migratie, want de situatie in

Nederland is de afgelopen tijd inderdaad om je kapot te

schamen. Vorig jaar zomer, bijna een jaar geleden, hadden

we een heel fors pakket om die grip op migratie ook te

realiseren. Dan hadden we nu al bijna een jaar met een

stabiel kabinet aan die grip gewerkt. Nu heeft mevrouw

Yeşilgöz ongeveer hetzelfde pakket als vorig jaar zomer

plus een aantal grote symbolische maatregelen, zoals een

opt-out in Brussel, die waarschijnlijk nooit gaat gebeuren,

en het uitroepen van een asielcrisis, dat juridisch eigenlijk

niet kan. Daar word ik een klein beetje cynisch van. Maar

ik heb ook gewoon een heel serieuze vraag: hoeveel minder

voordat het goed genoeg is? Wat is het getal waar mevrouw

Yeşilgöz met dit kabinet naar gaat streven? Bij welk getal

gaat zij zeggen: nu hebben we de instroom er ver genoeg

onder om het weer een beetje fatsoenlijk met elkaar te gaan

organiseren?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik ken de retoriek van de heer Jetten nu al een jaar: er lag

een heel uitgebreid pakket, maar om mysterieuze redenen

is het kabinet gevallen. Dat is gewoon niet waar. Ik heb hier

de lijst met al die maatregelen. Daar zit niks symbolisch bij.

Die kunnen nu en die moeten ook nu. Daarover zijn wij het

niet met elkaar eens geworden. Ik denk dat het tegenover

het land fair is om dat dan ook maar eerlijk te vertellen in

plaats van hier te doen alsof er een andere agenda is, want

dat is helemaal niet waar. Ik had heel graag wat we nu aan

het doen zijn, met de heer Jetten voor elkaar gekregen,

maar dat lukte niet. En dat is wel wat nodig is om hier echt

het verschil te maken. Die opt-out hebben wij in ons verkiezingsprogramma opgenomen en die staat hier ook. Daar

gaan we voor pleiten in Europa en ik hoop dat dat lukt. Maar

er staat nergens: dan zetten we alles op alles en dat is wat

het is.

De vraag over aantallen stelt de heer Jetten aan de verkeerde partij, want ik heb nooit een aantal genoemd. Overigens hebben meer partijen in deze Kamer dat wel gedaan,

maar ik nooit. Ik nooit, want ik weet dat dat niet zo werkt.

Het gaat er mij om dat we er juist voor zorgen dat we hier

grip op krijgen, zodat we die keuzes durven te maken, dat

verschil durven te maken — wie is een echte vluchteling

en wie niet? — en ons daarop kunnen richten. Volgens mij

is de VVD een van de weinige partijen die daarbij geen

aantal hebben genoemd, want daarmee wordt juist geprobeerd om iets te creëren, terwijl dat helemaal niet kan. Wij

zijn altijd degenen geweest die serieuze voorstellen hebben

gedaan die volgens de verdragen en onze wetten kunnen.

Die staan nu allemaal in het akkoord. Als de heer Jetten

zegt "behalve de opt-out en de asielcrisiswet waren we er

eigenlijk al; dat vond ik ook ", dan kijk ik erg uit naar zijn

steun voor al die maatregelen waarbij hij vorig jaar zomer

niet aan mijn kant stond.

D66De heer JettenD66

Een heel groot deel van wat er nu in dat akkoord staat,

hadden we gewoon op tafel liggen. Iedereen kent die stukken, want die zijn destijds met de Kamer gedeeld. U pleit

zo voor een stabiel bestuur. Mijn punt blijft dat we al bijna

twaalf maanden met de uitvoering daarvan bezig hadden

kunnen zijn, terwijl we nu een jaar lang op de handen hebben gezeten. Maar de vraag over het cijfer is toch wel

degelijk relevant. U antwoordde net tegenover mevrouw

Bikker: we gaan een paar heel forse — symbolische — vergaande maatregelen nemen om er weer grip op te krijgen

en daarna kunnen we misschien weer op een eerlijke, fatsoenlijke manier vluchtelingen over het land gaan verspreiden in plaats van dat men in Ter Apel en Budel altijd maar

weer de harde klappen moeten pakken omdat een deel van

het land weigert om solidair te zijn en mee te doen. Dus

wanneer is die grip gerealiseerd? Wanneer is het voor

mevrouw Yeşilgöz goed genoeg? Wanneer is de asielcrisis

voorbij, zodat we weer met fatsoenlijk beleid kunnen zorgen

voor de opvang van vluchtelingen in Nederland?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

De heer Jetten zegt dat, als stabiel bestuur zo belangrijk

was geweest voor de VVD, het kabinet niet was gevallen.

Nou, dan waren we dus met halfbakken oplossingen naar

het land teruggegaan en dan hadden we tegen de mensen

gezegd "u moet ons echt geloven, dit gaat echt verschil

maken", terwijl deskundigen ons al die tijd aan diezelfde

tafel vertelden: dit maakt het verschil niet. Daar teken ik dus

niet voor. Want ik neem dit werk serieus. Wij staan hier echt

voor de Nederlanders, om ervoor te zorgen dat dit land

vooruit kan. Voor mij is de crisis aangepakt op het moment

dat we absoluut goede plekken kunnen leveren voor de

echte vluchtelingen, we absoluut voor iedereen die in deze

keten werkt een goede werkomgeving kunnen creëren en

er voor opvang draagvlak is onder de mensen die in de

dorpen en steden wonen waar grootschalige of kleinschalige opvang plaatsvindt: wees welkom. Al die jaren geleden,

toen ik naar Nederland kwam, werden wij als echte vluchtelingen warm ontvangen. Die tijd is voorbij, en dat komt

niet door die mensen, maar door hoe wij het in Nederland

hebben georganiseerd. Ik ga dat nooit van ze leven verdedigen. Dat ga ik gewoon niet doen. We laten mensen in de

steek, en de heer Jetten doet alsof het kabinet voor niks is

gevallen, alsof mensen op 22 november niet het signaal

hebben gegeven dat ze vinden dat wij hen in de steek laten,

maar te stom waren om goed te stemmen. Meneer Jetten,

in een democratie kan dit niet zo. In een beschaafd land kan

dit echt niet zo.

D66De heer JettenD66

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-5

Een paar punten. Als je zegt "we moeten luisteren naar de

experts", dan moet je niet als minister en als partijleider

zelf cijfers gaan bedenken en daarmee mensen thuis angst

aanpraten. Als je zegt "we moeten ervoor zorgen dat

nieuwkomers in Nederland snel weten waar ze aan toen

zijn", dan moet je investeren in de asielketen in plaats van

ze op nul zetten. Als je zegt "mensen moeten een fatsoenlijke opvang en een fatsoenlijke huisvesting krijgen", dan

moet je niet de spreidingswet door de shredder halen, maar

dan moet je ervoor zorgen dat elke gemeente haar verantwoordelijkheid neemt. Hier zie je uiteindelijk toch de verschillen in het wereldbeeld van de VVD en D66, want ik sta

voor een land waarin we mensen die vluchten voor oorlog

en geweld of voor vervolging hier opvangen, waarin

vluchtelingen de Nederlandse taal leren en vanaf dag één

kunnen werken in plaats van uit hun neus te zitten vreten

in een azc. Dat heeft u niet in dit akkoord geregeld. En ik

sta voor een Nederland waarin arbeidsmigranten een bijdrage kunnen leveren aan de Nederlandse economie, maar

dan niet in slachthuizen en in logistieke centra, maar in die

kenniseconomie, waar we dan ook bewust voor kiezen. En

ook dat heeft u niet gedaan in dat akkoord, want er zit geen

enkele sturing op een betere arbeidsmigratie. Dus we zijn

een jaar verloren waarin we grip op migratie hadden kunnen

krijgen, en u sluit nu een heel cynisch akkoord met symbolische maatregelen die gaan stuklopen bij de rechter of in

Brussel, waardoor u dus uiteindelijk al die kiezers ook niet

kan geven wat ze willen, want heel veel Nederlanders willen

gewoon een fatsoenlijke opvang voor vluchtelingen en

meer grip op arbeidsmigratie. Met dit gebakkenluchtakkoord

gaat dat echt niet lukken.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Als de heer Jetten zegt "ik sta voor een Nederland" en

daarna al die elementen invult, dan verwachten kiezers dat

hij daar ook echt voor staat, dat hij keuzes ook echt durft te

maken in plaats van weg te kijken. Hij kijkt weg. Hij schetst

een ideaalbeeld. Nou, dat deel ik, maar dat ideaalbeeld

krijgen we niet voor elkaar als we die moeilijke keuzes niet

durven te maken. En dat is nou precies de reden waarom

het kabinet is gevallen: omdat we die met het demissionaire

kabinet niet konden maken met elkaar; daar werden we het

niet eens over. Die nareiscijfers zijn dezelfde cijfers als

waarmee de heer Jetten werkte, want dat was wat aan de

tafel langskwam. Ik laat dat al maanden gaan en ik zal het

ook laten gaan; maar daar gaat het niet om, daar hebben

de Nederlanders thuis niks aan. Zij willen dus dat probleem

oplossen. Maar wil je het over die cijfers hebben, dan zijn

dat dezelfde cijfers als waar we over spraken. Daar heeft

de heer Jetten nooit op enig moment van gezegd: nou, ik

challenge dit. Nee, hij wilde niet de besluiten nemen die

nodig zijn om ervoor te zorgen dat we er echt staan voor

de echte vluchtelingen. En ik snap het: als je dat van een

afstandje bekijkt en schetst hoe de wereld eruit zou moeten

zien, klinkt het heerlijk. Als je in Ter Apel in het gras ligt, of

in de shit moet werken, dan zal ik zeggen: nee, daar kan ik

niet voor staan. En ik snap het, hè. Er zijn partijen die zeggen

"laat ons in die werkelijkheid geloven die er niet is", want

die partijen hebben er zelf geen last van. Ik zeg u: de echte

vluchtelingen wel.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Nu wordt het wel heel bont, als de VVD bij monde van

mevrouw Yeşilgöz gaat schetsen dat er twee verschillende

werkelijkheden zijn, en dat mensen die kritisch zijn op het

beleid van de VVD van de afgelopen jaren en op dit akkoord

de werkelijkheid niet onder ogen zouden zien. Mevrouw

Yeşilgöz weigert een getal te noemen, en het enige getal

dat ze wel noemde, dat over nareis op nareis, heeft ze verzonnen. Dat is even de werkelijkheid.

Maar waar ik mevrouw Yeşilgöz op zou willen bevragen,

is: als je dan zo weinig reflecteert op bezuinigen op de IND,

op het COA, al die problemen laat ontstaan, en dan nu ook

zegt "we trekken de spreidingswet in", dan wil je toch het

probleem in Ter Apel niet oplossen met alles wat je in je

hebt, wat mevrouw Yeşilgöz net beschrijft? Maar dan ook

nog eens die andere kant, dat het ontbreekt aan reflectie.

Het ontbreekt ook aan vooruitkijken: wat betekent dit nou?

Als je zegt "we laten het er gewoon op aankomen dat

mensen naar de rechter gaan, en dan zien we wel of het

kan", wat betekent dat dan voor het klimaat waarin rechters,

mensen die naar de rechter stappen, de kwetsbare mensen

om wie het gaat, moeten leven? Als we nu al zien dat het

hitsen tegen vluchtelingen en het hitsen tegen rechters

eigenlijk standaardpraktijk is geworden in een groot deel

van de Kamer, wat betekent dat dan voor die veiligheid

waar de VVD en mevrouw Yeşilgöz voor zeggen te willen

staan?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Doordat partijen als die van mevrouw Ouwehand weigeren

keuzes te maken, zij weigert te organiseren dat we hier grip

krijgen op migratie, weigert ervoor te zorgen dat minder

mensen ons land binnenkomen en we voor degenen die

binnenkomen, goed kunnen zijn, zorgt zij ervoor dat er geen

draagvlak meer is voor asielzoekers, dat er geen draagvlak

meer is voor echte vluchtelingen. Dat neem ik de partijen

die daarvoor wegkijken echt kwalijk. Ik neem dat hun echt

kwalijk. Als ik ooit zo was ontvangen in Nederland, stond

ik hier nu niet. Misschien fijn voor sommigen, maar ik had

dan de kansen niet gehad die ik in mijn leven heb gehad.

En daar gaat het om. Daar gaat het om. Dus houd je je vast

aan een of ander beeld dat helemaal niet matcht met de

werkelijkheid en ga je een beetje moralistisch doen van een

afstand, of ben je bereid om moeilijke keuzes te maken?

Asielbeleid is altijd beleid van insluiting en uitsluiting. Het

is niet "kom allemaal maar, en dan zien we wel". Dat is wel

wat we hier in dit land doen. En als mevrouw Ouwehand

vervolgens zegt "weet je, zolang het kan binnen de verdragen, ben ik voor" ... Nogmaals, ik houd me in, om die hele

lijst niet voor te lezen, maar het zijn een stuk of dertig

maatregelen en wetsaanpassingen die gewoon nu kunnen.

Dan reken ik ook op haar steun, zodat we grip kunnen krijgen, zodat we er kunnen zijn voor alle Nederlanders die

hierom vragen en de echte vluchtelingen. Dat is wat het is.

Daar is totaal niets cynisch aan, daar is totaal niets met de

rechten aan; dit kan gewoon. Sterker nog, de helft van die

dingen wordt ons gevraagd door Europa. Wij kiezen ervoor

om het ruimer in te vullen. Ik snap dat mevrouw Ouwehand

hier dingen zoekt om daartegen te zijn. Dat zou ik ook doen

als ik in de oppositie zou zitten, maar dit lijkt me nou niet

het juiste deel.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Volgens mij stelde ik gewoon een vraag over wat ik

mevrouw Yeşilgöz zelf in de media hoorde zeggen. Ze is

gevraagd of die plannen juridisch allemaal wel kunnen.

Mevrouw Yeşilgöz heeft gezegd: dat zien we dan wel. Daar

ging mijn vraag over. En wat ze doet, is een jij-bak gebrui-

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-6

ken. Ook dat is helemaal de nieuwe politieke cultuur

geworden, met dank aan de VVD, alsof partijen als de mijne

geen kritiek hebben gehad op het integratiebeleid, waar de

VVD altijd de bewindspersonen op had. Eén opvangcentrum

in Ter Apel in plaats van dat spreiden over het land, mensen

niet laten integreren, mensen niet laten werken. Nee, godbetert, dat een asielzoeker zou kunnen werken en de taal

kan leren. Dat heeft de VVD allemaal geblokkeerd en nu is

dat probleem nog steeds aanwezig. En dan geeft ze partijen

de schuld die hebben gezegd "zorg nou dat dat goed gaat"

en "doe trouwens ook iets aan die arbeidsmigratie". Hierbij

worden kwetsbare mensen uit Oost-Europese landen

geronseld om hier het vuile werk voor de BV Nederland op

te knappen. En degenen die daarvan profiteren, doen

donaties aan de campagnekas van de VVD. Want zo is het

ook.

Maar ik krijg dus geen antwoord op de vraag: als je dingen

overlaat aan de rechter als het gaat om kwetsbare waarden

... Dat hebben we toch ook gezien bij stikstof? Het is hetzelfde verhaal. Wat gebeurt er dan? Dat wil ik van mevrouw

Yeşilgöz weten. Wat betekent dat voor de veiligheid van

mensen die naar de rechter gaan en van de rechters die die

uitspraken moeten doen? Wat gebeurt er als die rechter

heeft gezegd dat dit niet kan? Gaat mevrouw Yeşilgöz de

heer Wilders en mevrouw Van der Plas bij de haren erbij

slepen en zeggen: "We gaan ons nu verantwoordelijk

gedragen. We gaan die rechters niet bashen. We gaan het

probleem oplossen"? Of gaat ze doen wat we hier de hele

tijd hebben gezien? Dat het dan de schuld is van de rechter?

Dat het dan die hitsers zijn geweest die naar de rechter zijn

gestapt? En wat betekent dat voor de veiligheid van

Nederland?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Als de rechter aangeeft dat dingen niet kunnen, dan moet

je terug naar de tekentafel. Dat zal iedereen straks ook

zeggen en dat is wat het is. De bewijslastomkering, het

tweestatussenstelsel, strengere voorwaarden voor gezinshereniging, het afschaffen van de asielvergunning voor

onbepaalde tijd, de rechtsbijstand versoberen, voor asiel

beroep bij één rechterlijke instantie zonder hoger beroep,

aanscherping van het landenbeleid, ambtsberichten niet

meer openbaar, verkorten van procedures, tegengaan van

stapelen, overlastgevende asielzoekers aanpakken, criminele

asielzoekers harder aanpakken, strenger optreden tegen

geweld jegens lhbti'ers in opvanglocaties, het strafbaar

stellen van niet meewerken aan uitzetting na een definitieve

afwijzing of verlies van een verblijfstitel, meer grensbewaking, geen voorrang meer voor statushouders bij sociale

huurwoningen, de standaardtermijn voor naturalisatie

verlengen, de taaleis verhogen naar B1-niveau, afkopen

asielzoekers in Europa: dat zijn allemaal Europese afspraken.

Dat kan.

Mevrouw Ouwehand zegt: wat ga je nou doen als er niks

kan? Ik zeg: in het hele akkoord — het is een hoofdlijnenakkoord — staan pagina's vol maatregelen die kunnen. We

hadden tot op heden als VVD geen meerderheid in deze

Kamer om dat te realiseren. Het zijn allemaal wensen van

ons, niet omdat we zeggen dat hier niemand meer naartoe

mag, maar omdat we zeggen dat het niet humaan is hoe

we dit nu doen. Dit moet beter. Dus ja, als de rechter zegt

dat dit niet deugt, dan deugt het niet en dan hebben we

allemaal daarnaar te luisteren. Maar doen alsof dat hele

hoofdstuk niet zou kunnen, is gewoon niet waar. Dus ik kijk

uit naar de steun van mevrouw Ouwehand, want als zij zegt:

"als het kan, dan steun ik", dan zijn wij een heel end. Dan

gaat het eindelijk lukken in dit land.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik doe helemaal niet alsof álles niet zou kunnen, maar er

zitten hele grote …

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Zo klonk het toch wel.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

… juridische kwetsbaarheden in. Daar gaat de vraag over.

Ik vraag dat niet voor niks, omdat alles wat weerloos is,

alles wat kwetsbaar is … Het gaat over twee grote dingen:

kwetsbare vluchtelingen en de natuur. Wat hebben we op

natuur uitentreuren gezien? Iedereen verdacht maken die

het in zijn hoofd haalde om naar de rechter te stappen. Dan

doet de rechter uitspraak en dan zijn het D66-rechters. Dan

wordt de rechter aangevallen. Het kabinet voert die uitspraken helemaal niet uit. Dat luistert helemaal niet naar de

rechter. Het is hitsen, hitsen, hitsen. Als die problemen nog

verder uit de hand lopen … We hebben het gezien. Het was

nota bene een VVD-minister die moest opstaan en die stikstofrommel moest gaan opruimen. Wat gebeurt er in zo'n

klimaat? Zij krijgt intimiderende boeren op haar eigen erf.

Daar wil ik mevrouw Yeşilgöz naar vragen. Wat is het gevolg

als je zegt: we gaan wel zien wat de rechter vindt van de

asielmaatregelen, van de maatregelen die nodig zijn om

de natuur te beschermen, maar die dit kabinet gewoon gaat

nalaten? Ze gaat er niet op in. Die oneliner van "we gaan

weer werken aan een veiliger Nederland" is gewoon een

van de vele leugens die we kunnen optellen op het lijstje

van de VVD.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik gun deze samenwerking wel iets sterkere interrupties

dan voorbereide zinnen om te herhalen. Ik gaf net letterlijk

antwoord. Ik gun ons wel een sterkere oppositie. Die komt

ongetwijfeld nu aan met de volgende interruptie, maar dit

… Ik heb net letterlijk antwoord gegeven op deze vraag.

Om mensen die in hun geboorteland durven op te staan

tegen een regime en die tegen alle kansen in erin slagen

om een veilig gebied te bereiken nou weg te zetten als

weerloze mensen … Nee, die laten we nu stikken, zeg ik

richting mevrouw Ouwehand. Maar echte vluchtelingen

zijn geen kwetsbare types. Dat zijn de echte liberalen die

opstaan tegen onderdrukking. Ik laat vluchtelingen niet

wegzetten als weerloze typetjes. Dat zijn degenen waar

mensensmokkelaars misbruik van proberen te maken, van

al die mensen die weten: ik heb eigenlijk geen rechten daar,

maar ik ga het toch proberen. Dat proberen we allemaal

tegen te houden. Ik denk dat ik nooit een wereld ga meemaken waarin mevrouw Ouwehand gaat zeggen: misschien

had de VVD daar wel een punt. Maar op deze manier sta je

juist op voor de echte vluchtelingen, juist voor Nederlanders.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-7

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Mevrouw Yeşilgöz gebruikte in de richting van collega's

Bikker en Jetten heel vaak het woord "waarheid". Ik vind

dat nogal een gotspe in het licht van haar eigen uitlatingen

over nareis op nareis op nareis, die op niets gebaseerd

bleken. Daar zou de Kamer graag over debatteren, maar

een meerderheid gunt ons dat niet; misschien kunnen we

er nog een keer op terugkomen. Ik zou haar vandaag het

volgende willen vragen. We komen nog uitvoerig te spreken

over alle maatregelen die de coalitie voorstelt op asiel en

migratie, maar één punt is urgent. Kunnen we de gemeenten in Nederland, zeker Ter Apel en Budel, niet de helpende

hand reiken door duidelijk tegen ze te zeggen: pas op het

moment dat de instroom afneemt, zullen we overwegen

om de spreidingswet in te trekken? Daarmee geef je die

gemeenten lucht. Dat hebben ze dringend nodig. Daarmee

ga je door met het op een eerlijke manier spreiden over

Nederland van de verantwoordelijkheid voor de opvang

van asielzoekers. Als het lukt om het aantal naar beneden

te krijgen, zou je vervolgens kunnen overwegen om de

spreidingswet in te trekken. Ik zeg dat ook in het licht van

het feit dat als ik vraag om een verhoging van het minimumloon, de heer Wilders tegen mij zegt: de Eerste Kamer heeft

daar tegengestemd. Hier heeft de Eerste Kamer voorgestemd, dus dan zou je met dezelfde redenering van de heer

Wilders respect voor de Eerste Kamer moeten opbrengen

en de spreidingswet voorlopig van kracht moeten laten. Ik

roep mevrouw Yeşilgöz op om Ter Apel, Budel en andere

plaatsen in Nederland te helpen door te zeggen: wij gaan

pas overwegen om de spreidingswet in te trekken als het

aantal asielzoekers substantieel is gereduceerd.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

De heer Timmermans weet dat wij een tijdelijke spreidingswet hadden gewild. Hij weet dat er verkiezingen zijn

geweest en dat we met vier partijen tot een akkoord zijn

gekomen. Hij weet ook dat de spreidingswet op dit moment

nog niet geëffectueerd is. Ik weet het effect van het bestaan

van de spreidingswet zonder dat die geëffectueerd is, dus

ik snap de vraag van de heer Timmermans wel. Alleen, er

is nu een nieuwe politieke werkelijkheid waartoe ik mij heb

te verhouden, maar wij allemaal overigens. Ik ben ontzettend blij richting Ter Apel en Budel. Ik weet heel goed wat

de bestuurders ervan vinden, maar ik weet ook wat de

mensen die daar wonen ervan vinden. Die vragen al jaren,

in ieder geval sinds ik daar kom, om de verantwoordelijkheid te nemen om ervoor te zorgen dat minder mensen het

land in komen. Alle maatregelen die ik net voorlas, kunnen

snel in werking worden gesteld of er kan meteen begonnen

worden met het aanpassen van de wet of van de regels;

dat zal niet binnen een dag zijn. Als ik de interruptie van de

heer Timmermans zo hoor, denk ik dat we veel minder ver

van elkaar zitten dan men zou kunnen vermoeden. Als we

allemaal willen dat minder mensen het land in komen en

dat we grip hebben zodat we er kunnen zijn voor wie we

er allemaal willen zijn, is een en-en-enverhaal noodzakelijk.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Zeker, maar dan zal er ook concreet iets aan de arbeidsmigratie moeten worden gedaan. Dan zul je concreet moeten

praten over sectoren in de economie waar je misschien

vanaf moet, waar mensen die in Nederland wonen niet

willen of kunnen werken en waar je voortdurend mensen

van buiten moet halen. Je zult concreet iets moeten doen

om al die daklozen in de steden uit Centraal- en Oost-Europa

een alternatief te bieden. Dat zul je allemaal moeten doen.

Maar ik kom erop terug: ja, natuurlijk wil men dat er minder

asielzoekers komen, maar u weet ook hoe opgelucht men

in Ter Apel en Budel was toen de spreidingswet werd aangenomen in de Eerste Kamer. Nu is precies het tegenovergestelde aan de hand in die gemeenten. Die voelen zich in

de steek gelaten. Met alle verschillen die we hebben over

het asiel- en migratiebeleid vind ik dit iets wat onnodig pijn

doet in het land. Ik zou u dus echt willen oproepen om af

te spreken om pas te overwegen om de spreidingswet in

te trekken op het moment dat er een substantiële reductie

is van de instroom van asielzoekers. Daarmee maak je

solidariteit het uitgangspunt van het beleid. Daar zit

Nederland echt op te wachten.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik denk dat we er vandaag samen niet helemaal uit gaan

komen. Ik zeg al anderhalf jaar, vanaf het moment dat de

onderhandelingen in het kabinet hierover begonnen tot en

met vandaag, dat wij in dit land de vraag "wie heeft ons

nodig en wie hebben wij nodig?" niet beantwoorden en

daardoor iedereen in de steek laten. Ik zou graag willen dat

we die vraag wel beantwoorden. Wat betreft arbeidsmigratie ben ik het helemaal met de heer Timmermans eens dat

je niet alleen de misstanden moet aanpakken, maar ook

moet kijken welke sectoren hier echt de kennis- en

arbeidsmigranten nodig hebben en welke sectoren het op

een andere manier zouden kunnen doen. Al die stappen

moet je met elkaar zetten. Ik weet dat er ook bestuurders

zijn die absoluut anders kijken naar wat we hier hebben

opgeschreven. Ook ik heb van hen berichten gehad. Ze zijn

overigens ook blij dat we echt stappen zetten om ervoor te

zorgen dat er minder mensen het land in komen. Wat mij

betreft gaan we zo snel mogelijk met al die elementen, zodat

de instroom ook echt naar beneden gaat en het afdwingen

van spreiden überhaupt niet nodig was. Maar dat zal de tijd

moeten leren. Dat snap ik.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Tot slot. De mensen in Ter Apel en Budel en op andere

plekken hebben de afgelopen jaren het gewicht moeten

dragen van het falen van het opvangbeleid. Die mensen

hebben iets van hoop gekregen toen de spreidingswet werd

aangenomen. Sla die hoop nou niet de grond in. Dat is mijn

oproep. Help ons allemaal in heel Nederland om op een

solidaire opvang voor asielzoekers te organiseren. Daar

worden we een beter land van.

De voorzitterVoorzitter

De heer Eerdmans. De heer Dassen is al geweest in dit

rondje.

JA21De heer EerdmansJA21

Goede constatering.

De voorzitterVoorzitter

U was de eerste in dit rondje.

VoltDe heer DassenVolt

Er zijn al meerder sprekers twee keer geweest. Ik neem aan

dat ik dan toch ook gewoon een tweede keer kan.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-8

De voorzitterVoorzitter

Ja, u mag een tweede keer, maar eerst even de heer Eerdmans.

JA21De heer EerdmansJA21

Voorzitter, even een compliment voor u, want hier hou ik

van. Mensen die even iets meer op hun tellen passen en

naar voren komen mogen ook een vraag stellen in plaats

van de zesde keer Dassen.

(Hilariteit)

JA21De heer EerdmansJA21

Dat mag ook gezegd.

De voorzitterVoorzitter

Ik neem het in ontvangst.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik dacht dat het compliment voor mij was bedoeld.

VoltDe heer DassenVolt

U kwam er snel tussendoor, voorzitter.

JA21De heer EerdmansJA21

Via de heer Dassen komt het bij mevrouw Yeşilgöz. De

spreidingswet, de dwangwet voor asiel, is er uiteindelijk

natuurlijk gekomen dankzij de Eerste Kamerfractie van de

VVD. Nu wordt aangekondigd dat die wordt afgeschaft.

Heel goed. Maar we weten ook dat 1 november de vrijwillige

periode afloopt. Dan gaat het dwangelement in feite op

tafel komen. Kan mevrouw Yeşilgöz ons garanderen dat

die dwangwet voor die tijd wordt ingetrokken?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Nee, dat is aan het kabinet. U weet dat ik niet in het kabinet

kom.

JA21De heer EerdmansJA21

Maar dit is wel belangrijk. Veel mensen hebben natuurlijk

grote problemen geuit over het fenomeen "dwangwet" dat

ze naar hun gemeente zien komen. Dat betekent dat er in

hun gemeente gedwongen azc's met asielzoekers worden

geplaatst. De hoop is nu gevestigd op de nieuwe coalitie.

Die heeft gezegd: die dwangwet gaat van tafel. Maar er is

wel haast bij. Mijn vraag is eigenlijk of die Eerste Kamerfractie van de VVD ook echt mee gaat. Of zit daar halverwege

nog een Van der Burgvleugel, waardoor we ons toch wat

zorgen moeten maken of dat echt gaat lukken?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik vind het niet fair om namen te noemen van mensen die

wel of niet voor dit akkoord zouden zijn. De Tweede

Kamerfractie van de VVD is unaniem voor. We hebben lang

met elkaar gesproken en de fractie steunt dit. Met de Eerste

Kamerfractie heb ik niet urenlang gesproken. Zij hoeven

zich er ook helemaal niet aan te committeren. Die zal wel

zien wat er vanuit de Tweede Kamer en het kabinet komt.

Het enige wat ik op dit moment kan doen is het verzoek van

de heer Eerdmans doorgeleiden naar het nog te vormen

kabinet, want ik ga er gewoon niet over. Dat is de uitwerking. Dat is het bijzondere van een hoofdlijnenakkoord. Dit

gaat ons, mij ook, vandaag in het debat en de komende

jaren lastigvallen. Ik ga het niet bepalen. Dit gaat het kabinet

bepalen. Dat moet het gedegen, volgens het reguliere

democratische proces, invullen, zoals altijd in Den Haag.

JA21De heer EerdmansJA21

Dat is hartstikke goed, maar er is wel enige haast bij. Dat

wil ik hier gezegd hebben. 1 november begint de dwang in

de huidige wet. JA21 heeft die intrekkingswet gemaakt

vanuit de gedachte: mocht de formatie mislukken, dan ligt

die klaar. Die kan ik dus zo aanbieden aan de ploeg, als die

er komt en als die er zit. Er is haast bij. Ik wilde de laatste

vraag stellen. Deze coalitie heeft, zoals we weten, geen

meerderheid in de Eerste Kamer. De vier partijen zullen

moeten sprokkelen. Als ik goed tel, moet je 50PLUS er nog

bij hebben, naast FVD, SGP en JA21, om die meerderheid

te hebben. Je moet dus wel weten waar je mee bezig bent,

als je wilt dat die dwangwet voor 1 november van tafel gaat.

Ik vind dat nogmaals wel een heel belangrijk signaal naar

de huiskamer, in tegenstelling tot wat linkse collega's de

hele tijd zeggen. Mensen zitten echt totaal niet op die

asieldwangwet te wachten.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Hoe dan ook, het is aan het kabinet om dat uit te werken.

Ik heb in meerdere coalities gezeten waarbij er geen meerderheid was in de Eerste Kamer. Politiek hard werken aan

steun voor je punt is denk ik heel gezond. We zijn dat als

VVD'ers gewend en we zullen dat nu niet anders doen. Ik

raad de heer Eerdmans aan om met de nieuwe bewindspersoon straks snel koffie te gaan drinken.

VoltDe heer DassenVolt

Mevrouw Yeşilgöz had het net over wegkijken. Zij weet heel

goed dat het direct impact heeft wat wij hier doen. Vandaag

werd door het COA naar buiten gebracht dat duizenden

opvangplekken, die heel hard nodig zijn, niet klaargemaakt

worden, omdat de spreidingswet wordt ingetrokken. Dat is

toch wegkijken voor het grote probleem waar COA en heel

veel vluchtelingen nu mee te maken krijgen? Hierdoor zorgen we ervoor dat Ter Apel deze zomer en daarna volledig

overspoeld is. Hoe gaan we zorgen dat we niet wegkijken?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ter Apel is de afgelopen twee jaar al overspoeld. Sinds

2021 is het absoluut een crisissituatie. Of we hier nu wel of

niet staan met een akkoord, dat was deze zomer niet anders

geweest. Dat is wel de pijnlijke waarheid. Ik kan mij voorstellen dat verschillende partijen deze zomer hier zullen

zeggen dat het door deze coalitie komt, maar de afgelopen

jaren was het niet anders. De enige manier om dat structureel en fundamenteel anders te krijgen, is keuzes maken en

ervoor zorgen dat minder mensen het land binnenkomen.

Die keuzes maken we nu.

VoltDe heer DassenVolt

Dat zijn keuzes die pas op lange termijn effect gaan hebben

en niet direct. Op dit moment zijn er al duizenden opvang-

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-9

plekken minder. De Ombudsman zei het hier gisteren heel

mooi. Hij zei: maak geen beloftes die je niet waar kunt

maken. Als je nu kijkt naar de voorstellen die gedaan worden, dan zijn dat niet de voorstellen die daadwerkelijk tot

een oplossing gaan leiden, zoals een tweestatusstelsel of

het intrekken van de spreidingswet.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Moet ik het nog een keer voorlezen?

VoltDe heer DassenVolt

Dat zijn allemaal zaken die niet tot een oplossing bijdragen.

De Ombudsman zei: als je dat soort beloftes doet en je kunt

ze niet waarmaken, dan schaad je daarmee het vertrouwen

in de politiek.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dit is precies het ding. Ik sta hier al een tijdje. Tot net was

het alsof iedereen hier grip op migratie wilde. De heer

Dassen zegt dat alle maatregelen die Nederland minder

aantrekkelijk gaan maken dan de landen om ons heen geen

enkel effect hebben. Daarmee zegt hij dus dat hij er niet in

gelooft en dat hij ook niet vindt dat het aantal mensen dat

naar Nederland komt naar beneden moet. We zitten er dan

fundamenteel anders in. Ik gun Nederland en de mensen

die hier naartoe komen echt beter dan wat we nu leveren.

Al deze punten, soms een wetswijziging en soms een aanpassing van regels of systemen, laten bij elkaar opgeteld

zien dat Nederland klaar is met het ruimer interpreteren

van alles. We hoeven niet te zorgen dat we aantrekkelijker

zijn in Europa dan dat we hoeven te zijn. Ik denk dat dat het

meest humaan is dat we kunnen doen om meer grip te

krijgen op de situatie. Als dat niet het verhaal van de heer

Dassen is, dan is dat zijn goed recht. Ik denk dat Nederland

snakt naar een overheid die meer grip hierop heeft. Ik denk

dat Nederland dat ook op 22 november heeft laten zien. Dat

is wat hier gaande is. Mensen zijn het zat dat we daarvan

wegkijken. Ik wil absoluut niet horen bij de groep die daarvan wegkijkt.

VoltDe heer DassenVolt

Dat is wel precies wat mevrouw Yeşilgöz doet. Ze kijkt weg

en ze belooft heel veel dingen die ze niet kan waarmaken.

Dat is precies de waarschuwing waar ze geen antwoord op

geeft. Als je kijkt naar de dingen die ik net noemde, bijvoorbeeld het tweestatusstelsel, dan zie je dat ze daar in Duitsland al jaren vanaf proberen te komen. Er is ook een reden

dat we dat in Nederland niet meer willen. Het strafbaar

stellen van illegaliteit doen ze in België en dat leidt tot

gigantisch veel overlast. Het afkopen doen ze in Hongarije.

Is dat dan het rijtje waar wij als Nederland onderdeel van

willen zijn? Dan zeg ik inderdaad: dat zou ik niet willen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Wij zijn hier niet gekozen om de hele dag te vertellen wat

we wel of niet willen. We zijn gekozen om dingen te doen

en om het verschil te maken voor al die mensen. Volt loopt

altijd voorop om kritisch te zijn op elke Europese afspraak

op asiel, om alles te blokkeren of tegen te houden en om

overal te zeggen wat wel of niet kan. Ik zou wel willen horen

bij landen als Duitsland, Frankrijk of Scandinavië, waar ze

duidelijk grip proberen te krijgen op het aantal mensen dat

komt. Als je ziet in wat voor situatie wij in Nederland nu

zitten, dan zou ik het bijzonder vinden als iemand zegt dat

het wel lekker loopt, dat het humaan is of dat je hier trots

op bent. Dat is gewoon niet aan de hand. Dat betekent dat

we een stap verder moeten gaan dan het wisselen van

ideologische wensbeelden. We moeten besluiten nemen.

Dat is wat hier voorligt. Al deze elementen gaan wel degelijk

het verschil maken, en ik hoop ook op korte termijn. Daar

ga ik in ieder geval alles aan doen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

De coalitiepartijen presenteren vandaag de resultaten van

hun akkoord in een jubelstemming. Keuzes waar ik het

hartgrondig mee oneens ben, maar dat zal mevrouw

Yeşilgöz niet verrassen. De vraag is alleen of het een eerlijk

verhaal is. Mevrouw Yeşilgöz en de andere partijen kunnen

naar hun achterban gaan met al die cijfers die ze uit de

doorrekening halen, maar aan de andere kant weten we

dat van zo'n 1,5 miljard aan uitgaven volstrekt onzeker is

of ze door deze coalitie wel gerealiseerd kunnen worden.

Wat die asielplannen betreft zei mevrouw Yeşilgöz in een

andere rol over de noodmaatregelen uit een brief van haar

collega Van der Burg "dat kan niet". Nu ze hier staat in een

andere rol kan het ineens wel. We gaan onder dit akkoord

enorm bezuinigen op de rijksoverheid, op gemeenten,

zonder duidelijk te maken waar de VVD op wil bezuinigen,

wat we dan minder gaan doen. Vertelt zij dan aan haar

kiezers wel het eerlijke verhaal als zij praat over de resultaten die ze boekt, zonder uit te leggen dat nog zeer onzeker

is of die daadwerkelijk behaald kunnen worden, omdat de

financiële en de inhoudelijke onderbouwing onvoldoende

is om te kunnen zeggen: dit gaan we bereiken? Dan vertelt

mevrouw Yeşilgöz, buiten dat ik het met haar keuzes oneens

ben, ook nog eens een heel oneerlijk verhaal aan haar

achterban.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het tegenovergestelde is waar. Als het gaat over de bezuinigingen op ambtenaren, zijn er in de afgelopen jaren mede

door iedereen hier in de Kamer — wij ook, overigens —

allerlei nieuwe taken, nieuwe wensen, nieuwe taken, nieuwe

wensen, zoveel ambtenaren bij gekomen. Die doen allemaal

relevant, belangrijk en belangwekkend werk. Daar doe ik

niets aan af. Maar we hebben het apparaat wel dermate

laten optuigen dat het gezond is om weer te kijken waar

het minder kan. Als het gaat over de Europese afdracht,

zeggen wij dat tegenvallers in Brussel ook in Brussel moeten

worden opgevangen en niet op de begrotingen van de lidstaten. Dat is een heel fair standpunt. We gaan daar ons

best voor doen. We hebben voor de toekomstige samenwerking nu al afgesproken dat je voor het geval dat het niet

wordt gehaald, een plan b moet hebben, een noodrem moet

hebben, dat je ergens op terug moet kunnen vallen. Het

vorige kabinet had tig van dit soort posten en toen hadden

we niet eens zo'n afspraak gemaakt. Toen heb ik overigens

de heer Van Baarle niet gehoord.

Als het gaat over een asielcrisiswet klopt het dat vanuit het

ministerie is aangegeven dat de juristen inschatten dat het

niet gaat. Maar vanuit de VVD-fractie is afgelopen jaar al

tweemaal gevraagd: voer dat nou in, doe dat nou! Als je

dan verkiezingen hebt gehad, aan de onderhandelingstafel

zit en een hoofdlijnenakkoord schrijft, is het niet gek dat je

daar je politieke wensen inbrengt. Al die wensen zijn

gebaseerd op één ding: hoe brengen we dit land verder?

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-10

Dat is hoe het er uitziet. Daar kan de heer Van Baarle het

mee eens zijn of niet, maar dit is absoluut het eerlijke verhaal. Sterker nog, het staat er ook zwart-op-wit. Als je dan

kijkt naar het totaalplaatje op de financiën en je ziet een

dalend tekort, een lagere schuld, forse investeringen in

veiligheid maar juist stijgende koopkracht en minder

armoede, dan kan je daar wel tegen zijn, maar dat is in

economisch moeilijke tijden toch een redelijk goed verhaal.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dit vind ik echt te makkelijk. Mevrouw Yeşilgöz zegt: de

overheid is in de afgelopen tijd enorm gegroeid. Dat klopt.

Sinds 2018 zijn er 25 fte bijgekomen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Duizend.

DENKDe heer Van BaarleDENK

25.000, excuus. Als de VVD zegt: we gaan die met elkaar

schrappen, alleen maar op basis van het argument dat het

aantal in de afgelopen tijd gegroeid is, zonder daarbij het

eerlijke verhaal te vertellen wat er dan minder wordt

gedaan, dan is dat niet eerlijk tegenover de kiezer en

tegenover de achterban. Ik zou mevrouw Yeşilgöz dus willen

vragen: wat gaat er dan daadwerkelijk minder gebeuren bij

de overheid? We weten dat bijvoorbeeld de hersteloperatie

toeslagen voor een heel groot gedeelte afhankelijk is van

externe inhuur. Gaan we daar dan minder mensen voor

inzetten? Gaan we minder mensen inzetten voor bijvoorbeeld de klimaattransitie? Gaan we minder mensen inzetten

voor de hersteloperatie in Groningen, waar ook een enorme

groep mensen op is gezet om de mensen in Groningen te

helpen? Ik vind dat mevrouw Yeşilgöz, als zij zegt "we gaan

de overheid afslanken op een heel grote manier", ook eerlijk

moet zijn tegenover haar achterban en de mensen in

Nederland en erbij moet vertellen wat er dan ook in tastbare

zin minder gaat worden. Dan moet ze niet met algemene

woorden komen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dat is een terechte vraag, die de heer Van Baarle straks aan

het nieuwe kabinet moet stellen. Want dat is het. Dit gaan

we — dat zei ik net al — vandaag vast nog een paar keer

beleven. Maar het is een keuze: of je hebt een dichtgetimmerd coalitieakkoord met vier partijen die zeggen "zo zal

het precies gaan" — dan hebben we hier een ander debat

— of je voert de wens van de meerderheid van de Kamer

uit, die zegt "we willen meer afstand en ruimte, dus het

kabinet komt maar met dingen en dan zien we wel." Dan

ziet het er zo uit. Wij hebben de afgelopen vijf maanden

inderdaad geen tijd besteed aan dat exact tot achter de

komma uitwerken en dat dan ergens in een la verstoppen,

zodat ik als ik dan de vraag krijg, zou kunnen zeggen: het

kabinet moet het bepalen, maar ik wil dat het er zo uitziet.

Dat zou volgens mij ook niet goed zijn. Het is juist aan die

bestuurders om dat vervolgens te bepalen en om te kijken

waar het kan, op zo'n manier dat het wel goed te dragen

is. Want, nogmaals, ik vind de vraag terecht, maar ik vind

dat hij niet op het juiste moment aan de juiste persoon

wordt gesteld. Wij maken die keuze niet alleen omdat er,

overigens door de wensen van de politiek, heel veel ambtenaren bij zijn gekomen, maar ook omdat als we in economisch moeilijke tijden willen investeren en we naar geld

zoeken, de VVD altijd zal kijken naar waar het bij de overheid

minder kan, in plaats van de belastingen te verhogen voor

de mensen thuis en de mkb'ers. Dat zijn de keuzes die we

hier hebben gemaakt.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Hieruit blijkt dus dat mevrouw Yeşilgöz mij doorverwijst

naar een toekomstig kabinet, maar zelf geen antwoord heeft

op de vraag wat er dan minder wordt bij de overheid, waar

deze coalitie een recordbedrag op wil bezuinigen, niet alleen

op de landelijke overheid, maar ook op gemeenten. De

mensen in Nederland kunnen er dus rekening mee houden

dat slachtoffers van de toeslagenmisdaad of gemeenten

die geld krijgen voor het openhouden van bibliotheken of

sportvoorzieningen te maken krijgen met het afschalen van

hun hulpverlening en diensten. Dat is de implicatie van het

antwoord van mevrouw Yeşilgöz. Deze bezuiniging op de

landelijke overheid levert ongeveer 1 miljard op, maar ik

zie aan de andere kant dat er 1,2 miljard wordt uitgegeven

aan maatregelen om het makkelijker te maken voor aandeelhouders om aandelen in te kopen, aan de dividendbelasting

en aan de renteaftrek in de Vpb. Ik zou aan mevrouw

Yeşilgöz willen vragen: kan zij mij tonen waaruit blijkt dat

die maatregelen van 1,2 miljard daadwerkelijk iets opleveren

voor de economie? Want als die maatregelen niks opleveren, waarom moeten we dan 1 miljard bezuinigen op de

overheid, waardoor bijvoorbeeld de toeslagenouders, maar

ook mensen in gemeenten die te maken krijgen met een

bibliotheek die misschien moet sluiten, in onzekerheid

verkeren? Kan mevrouw Yeşilgöz mij dus het bewijs geven

dat die maatregelen iets opleveren voor de economie? Ik

heb het bijvoorbeeld in de CPB-doorrekening niet kunnen

zien.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

De heer Van Baarle gaat wel heel erg creatief om met wat

er op papier staat en met mijn woorden, zo creatief dat ik

mezelf even moet herpakken. Waar begin je? Want er worden allerlei aannames gedaan die, denk ik, echt niet fair

zijn. Het is straks aan een verstandig kabinet, waar wij ook

bewindspersonen in hebben. Als een van onze bewindspersonen op die post zit, dan kan de heer Van Baarle dus ook

aan diegene gaan vragen: welke keuzes heb je gemaakt?

Als ik zeg dat ik ervan uitga dat er verstandige keuzes zullen

worden gemaakt, dan is het best raar dat de heer Van Baarle

hier nu concludeert dat het allemaal onverstandig zal zijn.

U ziet vervolgens dat wat we in het hele pakket en in de

financiële plaat hebben gedaan, als doel heeft om ervoor

te zorgen dat we de mkb'ers, de ondernemers laten zien

dat we hen waarderen en dat we zien dat zij zorgen voor

innovatie en banen. We laten zien dat we ze niet het land

uit willen jagen, maar dat we juist willen dat ze hier blijven,

hier investeren en zorgen dat ons land nog welvarender

wordt voor alle Nederlanders. Dat zijn de keuzes die daarin

zijn gemaakt. Daar kan je voor of tegen zijn, maar opgeteld

levert dat een lastenverlichting op voor middeninkomens

en voor ondernemers, forse investeringen in veiligheid en

al die elementen die ik net noemde. Daar ben ik tevreden

mee.

De voorzitterVoorzitter

Prima. U continueert.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-11

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik was gebleven bij het feit dat we serieus budget uittrekken

voor maatregelen die ons zo veilig mogelijk houden. Dat

gaat onder andere over onze voortdurende inzet en strijd

tegen drugscriminaliteit en ondermijning, maar ook over

onze verantwoordelijkheid nemen voor veiligheid in de

wereld, dus het tegenovergestelde van gesloten zijn en met

je rug naar de wereld staan. Juist door de NAVO-norm vast

te leggen en steun aan Oekraïne vast te leggen, zorgen we

ervoor dat we onze verantwoordelijkheid internationaal

blijven nemen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik verwelkom de afspraken die zijn gemaakt over de steun

aan Oekraïne, dus goed dat de vier partijen het daarover

eens zijn. Alleen zijn de centjes daar nog niet echt bij geleverd. Er moet dit voorjaar nog over 1 miljard voor dit jaar

worden besloten en in het najaar over 3 miljard voor het

jaar erop en het jaar daarna. Heeft u ook akkoord van alle

vier de partijen dat zij dat zullen steunen in de Kamer?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Daar heb ik alle vertrouwen in. We hebben het op exact

dezelfde manier geregeld als het demissionaire kabinet nu,

buiten de kaders, dus het is geregeld.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Dat is fijn. Daar staat dus ook de handtekening van de PVV

onder, die eerder niet voor die steun stemde. Die zal daar

dus nu voor stemmen. Fijn om dat te kunnen vaststellen.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Krijg ik daar een compliment, meneer Timmermans?

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik vind het fijn dat we dat kunnen vaststellen. Wat ik minder

fijn vind, is dat onder uw leiding … Als u zo spreekt over

niet met de rug naar de wereld staan en open zijn naar de

wereld, hoe kunt u dan in hemelsnaam zo tekeergaan bij

de begroting voor ontwikkelingssamenwerking? Als er één

instrument is dat de Nederlandse overheid heeft om de

ontwikkeling in arme landen in een gunstige zin te beïnvloeden en dat ook leidt tot minder migratie en tot betere klimaatadaptatie … Daar heeft Nederland in de afgelopen

decennia veel bereikt. U breekt dat nu helemaal af, waarmee

u het risico loopt dat er meer migranten naar Europa en

naar Nederland komen. Waarom in hemelsnaam heeft de

VVD gekozen voor een breuk met een beleid waar de VVD

jarenlang achter stond, dat de VVD gesteund heeft en

waarvoor de VVD ook bewindslieden heeft geleverd?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dat steunen we nog steeds. Noodhulp, opvang in de regio:

dat blijft allemaal in stand. De heer Timmermans kan niet

helemaal verrast zijn dat we wel hebben gekeken waar het

wat minder kan met ontwikkelingshulp. Dat stond ook in

ons verkiezingsprogramma. Dat staat er volgens mij altijd

in, dus dat is niet een heel nieuw punt voor de VVD. Het

belang van het in stand houden van de basiselementen en

fors investeren in defensie maakt dat we naar buiten toe

altijd onze verantwoordelijkheid zullen nemen. We maken

daarin wel andere keuzes dan de heer Timmermans, maar

ik geloof niet dat ons doel heel erg verschilt.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Nou, Nederland heeft weleens op 1% van het bruto nationaal product gestaan als het gaat om ontwikkelingssamenwerking. De afgelopen periode heeft het ook heel vaak de

norm gehaald — net gehaald of net niet gehaald — van

0,7%. Nu zakken we naar onder 0,5%, misschien in de richting van 0,4%. Dat is toch echt een kaalslag op het gebied

van ontwikkelingssamenwerking? Daar kan mevrouw

Yeşilgöz niets anders van maken.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Er blijft — gelukkig, zeg ik — wel geld over voor ontwikkelingssamenwerking in de vorm van steun voor het nakomen

van internationale verplichtingen, opvang in de regio en

noodhulp. Maar we maken daarin andere keuzes, dat is

waar.

D66De heer JettenD66

Over veiligheid gesproken: de politie in Nederland verzet

echt fantastisch werk, maar staat ook voor heel grote uitdagingen. Veel zorgtaken, bijvoorbeeld voor verwarde personen, komen bij politieagenten terecht. Burgmeesters op het

platteland zitten met de handen in het haar omdat er al

jaren te weinig agenten in de regio zijn en ook in de steden

staat de inzet van de politie zwaar onder druk, onder andere

door veel ME-inzet en door de vergrijzing, waar ook het

politiekorps mee te maken heeft. De afgelopen maanden

dacht ik: bij dit rechtse kabinet van deze vier partijen zal in

ieder geval één onderwerp goed geregeld zijn, namelijk het

investeren in veiligheid. Vorige week zaten mevrouw

Yeşilgöz en ik bij Op1 aan de talkshowtafel en toen stelde

ik daarover een kritische vraag. Want maar 300 miljoen,

terwijl ik een miljard had verwacht. Dat stond immers in

het verkiezingsprogramma van de VVD. D66 zat daar ook

dicht tegenaan. Toen kreeg ik als antwoord, kort samengevat: "Dat is eigenlijk niet zo erg. We hebben de politie aan

tafel gehad bij de formatie en die vindt het eigenlijk ook

wel best zo." De politie en de vakbonden hebben de afgelopen dagen de noodzaak gevoeld tot het gezamenlijke statement dat de bijdrage van dit coalitieakkoord aan de politie

in de komende jaren echt ondermaats is en dat er boven

op wat u nu heeft afgesproken 400 miljoen nodig is voor

de basistaken van de politie en de benodigde extra inzet.

Mijn simpele vraag aan mevrouw Yeşilgöz is: waarom heeft

u die 400 miljoen niet geregeld?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Eerst een paar correcties in de vragen van de heer Jetten,

als dat mag. Er gaat met dit akkoord bijna 3 miljard naar

veiligheid, nationaal en internationaal. Dit is een van de

grootste investeringspotten naast klimaat. Vervolgens is

het niet zo dat D66 bijna een miljard uittrekt. Als je inzoomt

op de politie, blijkt dat aanzienlijk minder te zijn. In het

akkoord hebben we nu 300 miljoen opgenomen voor de

veiligheidsketen. Daarnaast is er 200 miljoen voor de

rechtsstaat. Daar zit ook geld in, bijvoorbeeld voor de

rechtspraak. Bij elkaar is dat echt een grote bak geld. Overigens kan ik als minister over specifiek de politiebonden

zeggen dat ik nog nooit heb meegemaakt dat ze na het

bereiken van een akkoord niet heel kritisch waren. Zo hoort

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-12

dat ook. Ik was daar trots op en ik verwachtte het ook. Al

hadden we een miljard vrijgemaakt: ik had ze nog steeds

graag gezien, want zij moeten aandacht vragen voor de

zware taak die zij hebben. Wij kunnen dat politiek doen,

maar zij zijn degenen die het vervolgens waar moeten

maken. Zij geven aan als ze het hele akkoord lezen: als wij

al die taken morgen moeten oppakken, gaat dat niet.

Natuurlijk, dat weten we. Dat betekent dat een kabinet dit

vervolgens samen met hen moet gaan inrichten. Hoe ga je

dat doen? Als het je lukt om bijvoorbeeld de taak ten aanzien van verwarde personen weg te nemen en te beleggen

bij de zorg, waar die taak ook thuishoort, speel je weer

ongelofelijk veel mensen vrij.

Er spelen dus een paar dingen tegelijk. De bonden en de

politie laten het vertrouwde geluid horen dat hier bij hoort.

Dat hoort ook, en daar moeten we ook naar luisteren. Zij

zijn niet aan de formatietafel geweest. Ik spreek ze vaak als

minister, maar daar zijn ze niet geweest; andere veiligheidsdiensten wel. Vervolgens hebben we een aantal andere

dingen waargemaakt. Van bewaken en beveiligen hebben

we nu een generaal dossier gemaakt, wat een enorm verschil zal betekenen voor de politie, de NCTV en andere

partners. Zo kan ik wel even doorgaan. Er valt heel veel

meer over te zeggen, maar in de basis zullen we het altijd

samen met de politie, het Openbaar Ministerie en de

rechtspraak doen. Daar moet het goed lopen. Ik ben ervan

overtuigd dat niet alleen deze vier partijen, maar ook een

meerderheid van de Kamer het zullen steunen als we meer

geld nodig hebben voor de politie. Maar voor nu is dit het.

D66De heer JettenD66

Er is meer geld nodig voor de politie. Zelfs na de presentatie

van het akkoord hebben de politie, de korpsleiding en de

politievakbonden dat heel helder gezegd. Dat was volgens

mij bij Goedemorgen Nederland. De doorrekening van het

akkoord laat ook zien dat er meer nodig is. Er staat inderdaad bij Defensie een dikke vette plus. Dat is goed, want er

is nogal wat aan de hand in de wereld. Maar bij Veiligheid

staat er -0,7. Voor de mensen thuis: dat betekent dus een

bezuiniging van 700 miljoen op Veiligheid. In uw programma was er de investering van 1 miljard beloofd. Er

waren dus politieagenten die dachten dat met dit rechtse

kabinet hun salaris omhoogging, er nieuwe collega's konden worden aangenomen en de werkdruk naar beneden

ging. Kiezers dachten dat de veiligheid in goede handen

was. Die komen nu toch een klein beetje bedrogen uit. Maar

ik ben blij dat mevrouw Yeşilgöz zegt: als er meer nodig is,

kunnen we dat regelen.

Ik wil die handschoen dus best graag oppakken. Ik heb even

naar de doorrekening van de VVD zitten kijken. Ik heb

allerlei dekkingsopties gevonden in uw programma, waarmee we die 400 miljoen, die de politie nu vraagt, vandaag

nog kunnen fiksen. Dan gaat u met het nieuwe kabinet dus

niet alleen maar met dat mooie inhoudelijke akkoord met

daarin allerlei afspraken de boer op, maar stoppen we er

ook nog 400 miljoen bij, zodat die basis op orde komt.

Kunnen wij vandaag zaken doen?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dit vind ik de cynische kant van de politiek. De heer Jetten

zegt namelijk dat er 700 miljoen wordt bezuinigd op Veiligheid. Al die mensen horen dat. De politieagenten horen dat

ook, terwijl het niet waar is. Het gaat namelijk over wat het

oplevert als je inderdaad minder asielzoekers krijgt. Het is

helemaal geen bezuiniging. Meneer Jetten, dit is de reden

waarom mensen 22 november massaal op partijen hebben

gestemd die er niet eerder hebben gestaan en de verantwoordelijkheid hebben genomen. Dus doe dit niet, meneer

Jetten. Dit hoeft niet zo. Ik geef net aan dat ik het er helemaal mee eens ben dat we altijd moeten kijken naar wat

de politie meer nodig heeft.

Ik weet precies met welke motie de heer Jetten straks gaat

komen; zover gezocht was die niet. Maar die ga ik niet

steunen, want we hebben een afspraak gemaakt met deze

partijen. We hebben gezegd: dit is 300 miljoen voor de

veiligheidsketen en dit is 200 miljoen voor het versterken

van de rechtsstaat. Dit zijn de stappen die we eerst gaan

zetten, naast de 2,4 miljard voor Defensie. Als er dan in de

toekomst meer nodig is, ga ik er ten eerste van uit dat de

bewindspersoon ervoor zal vechten, net als ik de afgelopen

jaren heb gedaan. Met hulp van iedereen binnen de ambtenarij en de politie heb ik een van de beste cao's ooit voor

de politie kunnen afsluiten. Ik ga ervan uit dat die

bewindspersoon dat ook doet. Als er iets extra's nodig is,

ga ik ervan uit dat deze coalitie samen met de rest van de

Kamer dat ook regelt. Dus nee: moties die daar nu in gaan

wurmen, ga ik niet steunen. We hebben voor nu andere

keuzes gemaakt, omdat we vonden dat dat nu nodig was.

Ik noem lastenverlichting naar de middeninkomens, naar

de ondernemers en naar alle mensen thuis. Dat zijn ook

politieagenten. Het is dus niet zo dat we ze in de steek laten.

Voor al die taken die erbij komen, gaan er ook taken van

af. Het kabinet gaat netjes met de politie kijken hoe je dat

inricht op een manier waarop dat goed gaat. Tot slot op dit

punt: al zouden we vandaag 3 miljard vrijmaken voor de

politie, de Politieacademie zit vol. Het absorptievermogen

van de organisatie is bereikt; er kunnen niet meer agenten

zomaar bij. Dus volgens mij moeten we niet proberen hier

goedkope politiek te bedrijven, maar juist heel goed luisteren naar de politie en het gezamenlijk goed doen.

D66De heer JettenD66

Ik weet eigenlijk niet zo goed of ik hierom moeten lachen

of een beetje moet huilen. Want dit was wel een heel

cynisch antwoord. U denkt dus 700 miljoen te kunnen

besparen op de politieketen, omdat we heel misschien ...

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Op asiel!

D66De heer JettenD66

... heel misschien ...

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Nee, dat is de JenV-begroting. Het is op asiel, niet op de

politieketen.

D66De heer JettenD66

Maar die politieketen heeft daar nu nog niks aan. Want die

grip op migratie heeft u niet morgen geregeld.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het is niet ten koste van de politie!

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-13

De voorzitterVoorzitter

De heer Jetten, de heer Jetten.

D66De heer JettenD66

De top van de politie én de politievakbonden hebben ook

dit akkoord minutieus gespeld. Ze hebben gekeken of de

verkiezingsbelofte voor betere arbeidsvoorwaarden, minder

werkdruk en meer inzet op het platteland wordt waargemaakt. Hun conclusie is gewoon, heel hard: nee. Mijn simpele vraag aan mevrouw Yeşilgöz is als volgt. U bent nu

een paar jaar minister van Justitie en Veiligheid geweest

en weet hoe belangrijk het is om te luisteren naar die politiemensen. Als ik een motie indien, waarin ik met u kan

regelen, volgens een dekking van de VVD, dat we die 400

miljoen gewoon opplussen, dan kunt u die mooie ambities

waarmaken in plaats van de politie op te zadelen met extra

taken zonder extra geld.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Als D66 opeens, nu, op miraculeuze wijze voor de politie

staat, dan zie ik straks graag uw steun. Dan zie ik straks

graag de steun voor al die elementen die in de veiligheidsparagraaf staan, van het taakstrafverbod bij geweld richting

hulpverleners en de politie, tot en met de inzet op tasers

en camera's; al die zaken, waar D66 altijd van zegt: daar

doen wij niet aan mee. Dan hier, opeens, met een of ander

raar frame komen en doen alsof er 700 miljoen bezuinigd

wordt op de politie ... Daar is niks van waar, zeg ik tegen

alle agenten die nu live meeluisteren en thuis; niks van

waar. Er wordt fors geïnvesteerd. Afgelopen periode is er

overigens, samen met de andere partijen, ook fors geïnvesteerd. Naar de aanpak van ondermijning gaat het meeste

geld ooit. Al die elementen blijven we versterken. Dus ik

vind het prima dat u mij de maat neemt, maar dan wel op

basis van feiten.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Het valt toch niet te ontkennen dat als u de doelen voor de

asielketen niet haalt, u 700 miljoen moet bezuinigen? Waar

of niet?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dat is helemaal niet aan de orde.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Maar als u uw doelen niet haalt, moet u 700 miljoen bezuinigen. Zo lees ik het document van het Centraal Planbureau.

U kunt daar niet iets anders van maken.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Er zal door deze coalitie niet bezuinigd worden bij Justitie

en Veiligheid op deze manier. Als er dan een taakstelling

komt voor bezuinigingen, dan zitten we inderdaad op de

plek waar u het net over had. Dan gaan we kijken en dat

gaat de minister van Financiën samen met al die ministers

doen. Zo is het de afgelopen jaren ook gegaan. Toen hebben

we trouwens ook niet bezuinigd op de politie. Dus nee, dat

is niet aan de orde.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

U stond daarstraks te verkondigen dat de financiële plaat

en de afspraken hard zijn. Dan ontkomt u er niet aan als u

uw doelen in de asielketen niet haalt, om 700 miljoen te

bezuinigen. Dat valt niet te ontkennen; dat zijn feiten.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dat gaat dus niet van de politie af. Nogmaals, ik heb in de

afgelopen jaren als minister ook moeten bezuinigen en dat

is nooit van de politie afgegaan. Daarin heb je dus de keuze.

Als het binnen JenV is, dan heb je nog steeds je eigen

keuzes als je een deel van die taakstelling op je moet

nemen. Dat heb ik gedaan. Overigens heb ik hier elke week

vragen moeten beantwoorden over de keuzes die ik toen

heb gemaakt. Die heb ik met plezier beantwoord. Die gingen

over de ophoging van de boetes, omdat ik degene was die

weigerde om het bij de politie weg te halen. Mij is toen door

die hoek van de Kamer de maat genomen door steeds te

zeggen: nee, dat moet je wel doen. Ik heb dat geweigerd.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Oké. Kunt u ons dan alvast inzicht geven in waar u het dan

vandaan wilt halen? Gaat dat …

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dit is dezelfde vraag als de heer Van Baarle mij stelde.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

… bij de rechtbanken of de gevangenissen vandaan komen?

Waar gaat u het geld vandaan halen?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dat is dezelfde vraag als de heer Van Baarle mij stelde. Als

dat zo zou zijn — het lijkt nogal ver gezocht op basis van

de CPB-doorrekeningen, van onze eigen doorrekeningen

van ons verkiezingsprogramma en van alle deskundigen

— stel, stel, stel, dan zal het aan het kabinet zijn. Maar dat

is niet aan de orde. Ik snap het frame dat de heer Timmermans hieroverheen probeert te leggen, maar dat is echt

niet aan de orde hier.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Nee, nee, dit soort jij-bakken. Dit is geen frame. Dit haal ik

gewoon uit de documenten. Als u uw doelstelling niet haalt,

dan moet u 700 miljoen bezuinigen. Punt.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Eén ding weten we zeker: het aantal niet, maar er zullen

minder mensen naar ons land komen en er zullen minder

aanspraken gemaakt worden op sociale voorzieningen, op

uitkeringen en op bijstand. Dat is een garantie. Hoeveel,

dat zullen we met elkaar moeten zien. Bij de doorrekening

die wij met het verkiezingsprogramma hebben ingeleverd

en het hoofdlijnenakkoord ondersteunt het CPB dat ook.

Dus ik denk dat ik even verderga.

De voorzitterVoorzitter

Graag.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-14

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik was bij het stukje gekomen dat er in het akkoord eindelijk

stevige maatregelen zijn op asiel. Maar dat hebben we al

met elkaar vastgesteld. Dat is ongelofelijk belangrijk zodat

Nederland het vrije en veilige land blijft waarin we draagvlak

houden voor de echte vluchtelingen, zuinig zijn op onze

verworvenheden en onze vrijheden beschermen.

Voorzitter. De basisvoorwaarden voor een financieel verstandig beleid staan ook overeind. Ook dat heb ik net uitvoerig meegegeven. Wij zorgen ervoor dat het voor degenen die hun best doen of gedaan hebben, in ons land

gewoon goed is. Wij zorgen ervoor dat zij een prettig en

betaalbaar leven hebben. Er is ook ruime aandacht voor de

versterking van de positie van mensen met een middeninkomen, door lastenverlichting en het op termijn bijna gratis

maken van de kinderopvang voor werkenden. Dat laatste

is voor de VVD van groot belang om de onafhankelijke

positie van vrouwen in ons land verder te verstevigen.

Voorzitter. Zoals eerder gezegd, zijn we ook onze ondernemers niet vergeten. We geven ze weer zuurstof, zodat zij

kunnen doen wat zij het liefste doen: ondernemen. Dat doen

we door lastenverlichting, minder regels en meer ruimte

voor groene groei. Als het aan de VVD ligt, dan is ondernemen vanaf nu geen vies woord meer in Den Haag en koesteren we onze mkb'ers en andere ondernemers. Zij vormen

immers de ruggengraat van onze samenleving. Zij zijn

degenen die lef tonen en risico's nemen. Zij zijn degenen

die onze welvaart doen groeien en banen creëren.

We werken aan de betaalbaarheid van wonen, zowel voor

mensen met een huurhuis als mensen met een koophuis.

De hypotheekrenteaftrek blijft in stand en het eigenwoningforfait wordt niet verhoogd. We zorgen ervoor dat er zowel

huur- als koopwoningen worden gebouwd.

Ik ben ook blij dat we oog houden voor het klimaat door

ons aan de doelen van de Klimaatwet te houden en de

afgesproken maatregelen verder uit te voeren. En er is een

enorme extra investering in kerncentrales. We willen de

planeet niet alleen doorgeven aan de generaties na ons;

we willen er daarmee ook voor zorgen dat we niet langer

afhankelijk zijn van regimes, waar we helemaal niet van

afhankelijk willen zijn.

Voorzitter. Voor de VVD is het van groot belang dat een

aantal zaken op het gebied van persoonlijke vrijheden en

zelfbeschikking zijn vastgelegd. Wij willen en gaan ook geen

stappen terugzetten in ons land. De fundamenten van onze

vrije samenleving houden in dat je altijd de vrijheid hebt

om jezelf te zijn, dat je regie hebt over je eigen leven en je

eigen lichaam, dat je mag houden van wie je wilt en dat je

je leven kunt leven zoals je dat wilt. Zolang twee vrouwen

niet rustig hand in hand over straat kunnen, een man met

een keppeltje niet veilig zichtbaar zichzelf kan zijn en vrouwen nog steeds moeten strijden voor zelfbeschikking, blijft

dat onze strijd.

daarmee willen, maar het is aan het kabinet. Ja, die uitwerking hoort bij een extraparlementair kabinet. Ik zal de toekomstige voorstellen vanuit de Kamer gaan beoordelen en,

waar nodig, aanvullen met eigen initiatieven. Dat wordt

met een stabiel kabinet dat Nederland veilig houdt in een

hele onrustige wereld.

Dank u wel.

SGPDe heer StofferSGP

Ik was niet van plan te interrumperen, maar er zat toch iets

in de bijdrage van mevrouw Yeşilgöz dat mij triggerde. Zij

zei namelijk: "vanaf nu is ondernemen geen vies woord

meer in Den Haag". Hoe kwam het dan nu eigenlijk dat het

de afgelopen jaren zo misging? Wat zat er volgens haar

mis?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Volgens mij was er een heel cynisch beeld van ondernemers, alsof dat allemaal een soort Dagobert Ducks zijn, die

op een zak met geld zitten en niet willen bijdragen aan dit

land. Het tegenovergestelde is waar. Er zijn vanuit de Kamer

vaak voorstellen geweest waar ik geen voorstander van

was, die een meerderheid voor elkaar kregen en die ervoor

zorgden dat ondernemers als een soort bankautomaat

werden gezien voor alle plannen. Ik ben blij dat we een heel

groot deel daarvan in het akkoord kunnen terugdraaien. Ik

vind ook dat ondernemers dat verdienen. We moeten de

manier waarop onze mkb'ers en alle andere ondernemers

bijdragen aan ons land, weer waarderen en koesteren. De

heer Stoffer kan dat ook terugzien in dit akkoord.

SGPDe heer StofferSGP

Ik ben blij dat de VVD na zo veel jaren tot dit zelfinzicht is

gekomen. We trekken de komende jaren samen op. Dank

u wel.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Wij hadden dat inzicht al. Maar wat mooi is, is dat we nu

hopelijk een meerderheid in de Kamer hebben, waardoor

het soort rare voorstellen waarbij echt alle rekeningen naar

de ondernemers gaan, zoals de motie-Van der Lee, geen

meerderheid meer gaan krijgen.

VoltDe heer DassenVolt

Ik wil nog even verdergaan over het toekomstige verdienvermogen van Nederland. Ik vraag me af wat er met de

bezuinigingen die er op onderwijs plaatsvinden en het

schrappen van de verschillende fondsen overblijft van het

toekomstige verdienvermogen van Nederland. Dit soort

zaken werken allemaal door en er wordt daarnaast juist

minder ingezet op innovatie.

Voorzitter. Ik ga afronden; het meeste is immers ook al

gezegd. Het is nu zaak om al deze maatregelen te gaan uitwerken en uitvoeren, om te laten zien aan alle Nederlanders

dat de politiek weer aan hun kant staat. En wat betreft wat

er in dit akkoord niet is uitgewerkt: u hoort hier nu in ieder

geval twee van de vier punten en straks nog twee. We zullen

vurig verdedigen wat de intentie daar was en wat we

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

We blijven natuurlijk wél inzetten op innovatie. Aan de ene

kant hebben ondernemers, evenals de wetenschap, vooral

nodig dat de overheid hen met rust laat. Dat doen we onder

andere hiermee. Aan de andere kant hebben ze ook investeringen nodig. Dat doen we bijvoorbeeld door Invest-NL

overeind te houden.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-15

VoltDe heer DassenVolt

In het akkoord staat dat versterking van de kenniseconomie,

innovatie en infra een prioriteit moet zijn. Mevrouw Yeşilgöz

noemt Invest-NL. Daar gaat geloof ik 1 miljard naartoe. Het

Nationaal Groeifonds en het fonds onderzoek en wetenschap worden geschrapt, voor 8 miljard. Dat is nogal een

vermindering van de investeringen die wij doen in ons

toekomstige verdienvermogen. Ik vraag me dan toch af hoe

mevrouw Yeşilgöz dat rijmt met wat zij net zegt.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Investeren in het toekomstige verdienvermogen doe je ook

door ondernemers te laten ondernemen. Dat werd hen door

een meerderheid in deze Kamer de afgelopen jaren

behoorlijk onmogelijk gemaakt. Die elementen draaien we

terug. We zorgen dat ondernemers weer zuurstof ervaren

en kunnen ondernemen. Hetzelfde geldt natuurlijk voor

innovaties en start-ups: ze willen ruimte. Wat ik het meeste

terughoor als ik ondernemers spreek, is: geef me in ieder

geval een betrouwbare, voorspelbare en transparante

overheid. Klaar! Een meerderheid hier in de Kamer zorgde

continu — en ik hoop dat dat nu klaar is — dat ondernemers

werden gezien als een soort bankautomaat. Dat moet

stoppen. Dat gaat het verschil maken. Dat gaat niet door

ergens geld in te pompen en het er ergens anders weer uit

te laten komen. We investeren er nog steeds in, maar ik

denk dat we nu echt veel slimmere keuzes maken, zodat

ondernemers ook echt kunnen ondernemen.

VoltDe heer DassenVolt

Het zou en-en moeten zijn: niet alleen moet ondernemers

de ruimte gegeven worden, maar je moet er ook voor zorgen dat je echt werkt aan en investeert in je toekomstige

verdienvermogen. De Kenniscoalitie geeft dat ook aan. Kijk

naar de landen om ons heen. We hebben als Nederland

afgesproken dat we eigenlijk 3% van ons bbp willen investeren. Dat is de Lissabonnorm. Kijk naar wat Duitsland en

België doen. Die zijn veel harder aan het investeren in toekomstige technologieën als kwantum, AI en noem maar

op. Vergelijk dat met wat ze in de Verenigde Staten en in

China aan het doen zijn. Dat is de race waar we mee te

maken hebben. Dat is de concurrentie op wereldschaal waar

we mee te worstelen hebben. Dan kan mevrouw Yeşilgöz

hier toch niet zeggen dat dat niet moet gebeuren, dat we

juist die investeringen moeten verlagen, dat we minder

moeten gaan doen aan innovatie en dat alleen 1 miljard in

Invest-NL voldoende is? De Chinezen en de Amerikanen

zullen ons uitlachen. Als je kijkt naar wat andere landen in

Europa doen, dan zullen we achterblijven, juist op die

nieuwe innovatieve technologie, juist op dat verdienvermogen van Nederland voor de toekomst. Ik vraag aan mevrouw

Yeşilgöz of ze dat mee wil nemen en of ze ook wil zien dat

het niet voldoende is om alleen maar te zeggen dat we

ondernemers weer moeten waarderen. Want dat moeten

we ook, maar dat is wel onvoldoende om ons toekomstige

verdienvermogen en onze welvaart waarmee we uiteindelijk

de zorg, het onderwijs en defensie kunnen bekostigen, ook

te waarborgen. Dat is precies een beetje de korte termijn

waar mevrouw Yeşilgöz nu aan refereert.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Integendeel. De heer Dassen zegt "korte termijn", maar al

die voorstellen waar volgens mij de heer Dassen ook

voorstander van was en die nu in het hoofdlijnenakkoord

worden teruggedraaid, zorgden ervoor dat ondernemers

hier niet eens meer konden ondernemen. Alle voorbeelden

die de heer Dassen noemt, gaan ook over private investeringen. Dan moet je wel je land zo hebben ingericht dat

bedrijven hiernaartoe willen komen en willen blijven. Als

je aan de ene kant in Den Haag, in de Kamer, dat alles kapot

maakt, de hele tijd de belastingen verhoogt, zorgt dat we

daarin ook met de rest van Europa uit de pas lopen, zodat

ondernemers niet meer kunnen ondernemen, en dan vervolgens mooie verhalen houdt, zoals dat men wel moet

kunnen innoveren … Ze moeten er wel zijn, meneer Dassen!

Ze moeten vervolgens hier wel überhaupt hun werk kunnen

doen en voor banen kunnen zorgen. Dat werd hen in Den

Haag, door een meerderheid van de Kamer, echt onmogelijk

gemaakt. Dat is wat mij betreft, wat de VVD betreft, echt

ongelofelijk klaar. Dit is een reden waarom wij een heel

groot deel van ons politiek kapitaal aan die onderhandelingstafel hebben geïnvesteerd in het terugdraaien van al

die links-rabiate voorstellen in de motie-Van der Lee die

ervoor zorgden dat ondernemers bijna kopje-onder gingen.

Ja, ik had ook andere keuzes kunnen maken, zoals de heer

Jetten straks in moties gaat laten zien, maar die kon ik niet

maken omdat ik moest opkomen voor ondernemers die

hier bijna de nek werd omgedraaid. Dat moet nu klaar zijn.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Bikker. Maar als de heer Tom van der Lee even

naar voren wil komen, dan kan dat ook, hoor. Nee, nee,

nee, nee, nee.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het was niet persoonlijk, meneer Van der Lee. Een klein

beetje.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Voorzitter, be careful what you wish for. Ik wil toch even

terug. Ik heb net met de heer Wilders wat gesproken over

het hoofdlijnenakkoord en een aantal witte vlekken, dingen

die er niet in staan, en hoe je daar dan mee omgaat. Mijn

eerste beeld was eigenlijk dat wat er niet in staat, vrije

kwestie is. Dat is aan de Kamer, behalve als het in de

financiële bijlage staat. Daarmee staat eigenlijk alles vast.

Maar goed, dat gaan we dan ontdekken. Tot nu toe denk ik

dat de VVD daarin slim onderhandeld heeft. Vervolgens

kwam ik er in het gesprek met de heer Wilders achter dat

er toch een aantal dingen wel zijn afgesproken die niet in

het hoofdlijnenakkoord staan. Het viel mij bijvoorbeeld op

dat zowel de heer Wilders als mevrouw Yeşilgöz met nadruk

noemen dat de klimaatdoelen en de 55% staan. Dat heb ik

niet zo teruggelezen in het hoofdlijnenakkoord, maar dat

hoor ik nu, als ik het goed beluister, wel strak terug van de

beide eerste hoofdpersonen uit de coalitie. Dan is mijn

vraag aan mevrouw Yeşilgöz: zijn er meer van dat soort

afspraken die niet in die hoofdlijnen zijn beland maar die

eigenlijk wel een gegeven zijn voor deze vier coalitiepartners?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik heb de tekst niet voor me, maar het verbaasde mij en het

verbaast me nu ook dat mevrouw Bikker bijvoorbeeld uit

de klimaatparagraaf niet haalt dat we die doelen vasthouden, want dat doen we wel. De een heeft daar wat harder

voor gevochten dan de ander; laat ik me even zacht uitdruk-

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-16

ken. Maar het is wel overeind gebleven en het grootste deel

van het Klimaatfonds is overeind gebleven. Sterker nog, er

komt 9,5 miljard extra bij voor kernenergie. Dat is allemaal

bedoeld om die doelen te halen. Er staat zelfs bij: als we de

doelen niet halen, komt er ook alternatief beleid om ervoor

te zorgen dat we ze wel halen. Wat mevrouw Bikker eruit

had gehaald, verbaasde mij dus. We hadden dat misschien

wat helderder kunnen opschrijven. Maar nee, in die zin is

het niet zo dat er een soort schaduwlijst met afspraken is

die we nog ergens in een la hebben. Nee, bij een hoofdlijnenakkoord spreek je soms echt op hoofdlijnen dingen af.

Daar gingen zojuist heel veel debatten over. De hoe-vraag

is aan het kabinet. Nee, we gaan niet bezuinigen op de

politie. Hoe ga je het vervolgens allemaal wél inrichten?

Dat is aan het kabinet. Je doet dus uitspraken en vervolgens

laat je het aan het kabinet. Wat er niet in staat, is in de regel

inderdaad een vrije kwestie. Het kan best zijn dat we er alle

vier anders in zitten. Het kan ook zijn dat we er alle vier

hetzelfde in zitten of dat we in die vijf maanden bijvoorbeeld

niet over een bepaald onderwerp hebben gesproken; dat

kan ook.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Helder. Ook helder dat voor het kabinet de vraag "hoe dan?"

… Hopelijk zullen ze een andere kop voor de regeringsverklaring verzinnen, maar ik kan dit volgens mij nu nog

noteren voor veel punten. Tot nu toe is het dus wel "het

kabinet hoe dan?". Maar dan even terug. In de hoofdlijnen

mis ik een aantal thema's waarvan ik denk dat het spannend

is om daar geen afspraken over te hebben. Ik benoem er

twee en ik ben heel benieuwd hoe mevrouw Yeşilgöz

daarnaar kijkt. Dat is aan de ene kant het feit dat een hele

hoop omwonenden van vliegvelden, of dat nou Schiphol

is of Lelystad — neem de Veluwe, neem de Foodvalley —

echt zitten te springen om duidelijkheid: gaat de luchtvaart

krimpen en blijft Lelystad open of niet? Ik zie daar uitspraken

over van een VVD-Kamerlid, maar mijn beeld is dat dat dan

de VVD-opvatting is en niet de opvatting van de coalitie.

Het zou dus heel goed kunnen dat Lelystad dichtgaat. Eenzelfde vraag heb ik ten aanzien van het thema van de pensioenen. Dat is natuurlijk een vrij groot thema, waar het in

de verkiezingstijd veel over is gegaan. Ik lees daar bijzonder

weinig over in het hoofdlijnenakkoord.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik begrijp beide vragen heel goed. Om met die laatste te

beginnen: ik kan aansluiten bij wat de heer Wilders daarover

zei. Het staat de fracties dus inderdaad vrij om zelf met

voorstellen te komen, maar het kabinet zal dat niet doen.

Over de vliegvelden staan volgens mij duidelijke zinnen …

Nou ja, "duidelijke zinnen" … Er staan zinnen daarover in.

Ik snap waarom mevrouw Bikker dan vraagt: waar ben je

dan op uitgekomen? Het eerlijke antwoord is dat we het

met elkaar op die manier niet eens werden, maar het

belangrijk genoeg vonden om het er wel in te vermelden.

Dat is dan iets waar we langer bij stil hebben gestaan. We

hebben ook gezegd dat het aan het kabinet is om ervoor te

zorgen dat de omwonenden inderdaad prettig kunnen leven

en wonen, maar dat je het verdienvermogen van Nederland

niet aantast en dat je kijkt hoe je het kunt regelen met

Schiphol. Dat is een ingewikkelde en die laten we ook graag

aan het kabinet. Nogmaals, dit is voor mij de invulling van

een hoofdlijnenakkoord. Een afgetimmerd coalitieakkoord

heeft nadelen. Mevrouw Bikker en ik weten dat, maar we

weten ook allebei dat het voordelen heeft. Dat is ook met

elkaar nagaan wat die ruimte voor de Kamer, die de Kamer

en ik zo graag wilden, dan betekent. Hoe ziet die er dan uit?

Maar deze twee kunnen straks in de praktijk inderdaad op

verschillende manieren worden opgepakt.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Dat vraagt dus wel om wat precisie in de communicatie,

want het maakt natuurlijk heel veel uit of die nachtvluchten

op Schiphol wel of niet doorgaan, en om precisie in de

indruk die je wekt. Het vraagt ook om precisie in de communicatie over de manier waarop we bijvoorbeeld verdergaan

met de opvolging van de parlementaire enquêtes. Eerlijk

gezegd, zie ik in het hoofdlijnenakkoord wat dat betreft bijzonder weinig terug over Groningen. Ik hoop toch van harte

dat de coalitiepartners, die in hun financiële bijlage echt

wel stevige afspraken hebben staan en zaken op een

bepaalde manier wel hebben dichtgetimmerd, hun oren

niet zullen sluiten voor wat Groningen juist op dat vlak

nodig heeft. Er zijn verwachtingen gewekt rondom de

commissie-Van Geel. Ik zie daar nu niks over in de financiële

bijlage. Ik vind dat heel spannend, want ik heb eigenlijk

geen idee hoe deze partijen daar nog geld voor willen fiksen. Over die witte vlekken zeg ik wel echt: hoe dan?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Bezien vanuit de positie van mevrouw Bikker snap ik dat zij

dat witte vlekken noemt. In mijn beleving is het niet mogelijk

om een hoofdlijnenakkoord te hebben, een akkoord op die

hoofdlijnen, zonder dingen ter uitwerking over te laten aan

het kabinet of ruimte te laten aan de Kamer. Dat is namelijk

de definitie daarvan. Dus voor mij zijn dat geen blinde

vlekken. Voor mij is dat de fase die we nu ingaan, waarin

er heel veel ruimte is voor de Kamer, maar ook voor het

kabinet, doordat dit niet van tevoren helemaal is ingevuld.

Het hoe dan was wel de wens van de Kamer: zorg dat er

wat meer afstand is. Maar dan krijg je een niet totaal uitgewerkt coalitieakkoord van 83 pagina's. Dat is hoe het dan

werkt. Het kan best zijn dat de Kamer na deze periode zegt

"misschien moeten we voortaan wel alles dichttimmeren",

maar ik hoop dat we dit met elkaar en met lef los kunnen

laten en kunnen kijken waar het kabinet mee komt. Wat mij

betreft gaat het kabinet al die belangrijke elementen ook

met de maatschappelijke partners, met de gemeenten en

met het veld goed vormgeven. Het moet gaan over stabiel

en verantwoord bestuur, en daar hoort dit wel bij.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik wil even doorgaan op die witte vlekken, zoals mevrouw

Bikker ze noemt. Zij fluistert mij in: misschien zijn het wel

zwarte gaten. Als natuurkundige vind ik dat een mooiere

term. Wat gaan we bijvoorbeeld doen met de pensioenwet?

Ik heb het idee dat de VVD-fractie dat toch echt anders

interpreteert dan bijvoorbeeld de NSC-fractie.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik ga het gewoon doen.

CDADe heer BontenbalCDA

Ja, dit is makkelijk voor mijn interruptie. Staat het de NSCfractie vrij om allerlei andere voorstellen te doen op dat

punt?

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-17

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Zeker.

om zo met lokale overheden om te gaan die zo belangrijk

zijn voor de uitvoering van de heel veel grote opgaven die

we op dit moment hebben?

CDADe heer BontenbalCDA

Dus alles wat niet besproken is, valt onder de vrije ruimte.

Dan ben ik ook benieuwd hoe we dat gaan doen met allerlei

vrije kwesties die impact hebben op de doelen. Als je

vliegveld Lelystad openhoudt, dan heeft dat gevolgen voor

stikstof, dan heeft dat gevolgen voor klimaat. Hoe gaat dat

bij de uitwerking als een kabinet al die plannen bij elkaar

moet brengen? Ik noem bijvoorbeeld het afschaffen van de

hybride warmtepomp. Dat zorgt ervoor dat je je klimaatdoel

door iets anders moet halen. Dat kan bijvoorbeeld een extra

windpark op zee betekenen. De 130 kilometer per uur die

gereden moet worden, gaat ten koste van stikstofruimte,

waardoor we geen PAS-melders kunnen legaliseren. Die

dingen hangen wel allemaal met elkaar samen. Hoe gaat

een bewindspersonenploeg dat dan coherent onder elkaar

uitvechten?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het zou wel jammer zijn als de oppositie al voordat er een

kabinet is, zegt dat de hoofdlijnen niet werken en dat zij het

al helemaal uitgewerkt had willen zien. Volgens mij was

het een breed gedragen wens om het op hoofdlijnen te

doen. En dan ziet het er wel zo uit. Vervolgens hebben we

met elkaar afgesproken dat de leiders in de Kamer blijven.

Ik wil hier best bewindspersoontje spelen, maar ik ben

straks geen bewindspersoon meer. Dat is echt aan het

nieuwe team. De vragen van de heer Bontenbal laten zien

dat dit geen makkelijk werk is, maar dat wisten wel. Al deze

elementen moet je afwegen. In een hoofdlijnenakkoord

geef je dus aan wat de richting wat jou betreft is, maar het

hoe vul je dan niet in. Als ik mij niet vergis, hebben we daar

vanaf de eerste ronde met de heer Plasterk zo over

gesproken en in ieder geval met de heer Putters en met

deze informateurs. Wij moeten onszelf bedwingen om niet

overal het hoe dan in te gaan vullen, want dan timmer je

het helemaal dicht. Dat was niet de opdracht aan onszelf

en dat was volgens mij ook niet de opdracht van de meerderheid van de Kamer. Het kan dus geen totale verrassing

zijn dat we vooral het wat hebben ingevuld maar niet het

hoe dan. Dat we daar juist ruimte laten, kan dus niet echt

een verrassing zijn.

CDADe heer BontenbalCDA

Maar de vraag is natuurlijk: in welke gradatie laat je het

open, ja of nee? Mijn idee is toch dat een deel van de

moeilijke discussies wel doorgeschoven wordt naar de

bewindspersonenploeg. Maar goed, dat gaan we dan wel

zien.

Dan heb ik, tot slot, een laatste vraag, en dan bent u van

mij af — in de eerste termijn overigens, niet voor de rest

van het jaar. Het gaat over hoe we gemeentes behandelen.

Dus die SPUK-uitgaven worden allemaal in het Gemeentefonds gestopt. Allemaal technisch, maar daar gaat een

kaasschaaf van 10% overheen. Tegelijkertijd staat er ook in

het akkoord dat gemeentes niet meer zelfstandig mogen

bepalen wat de hoogte van de ozb is. Dus aan de ene kant

trek je geld weg bij gemeentes en zeg je "dat is efficiency".

Tja, dat vind ik vrij makkelijk. We trekken geld weg bij

gemeenten, en aan de andere kant zeggen we: je eigen

belastinggebied gaan we inperken. Dat is toch geen doen,

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

En daar staat ook bij dat we dat in overleg met ze zullen

doen. Dat is ook de reden waarom niet is gezegd tot hoe

hoog zo'n ozb mag, of hoe dat er precies uit moet zien. Het

moet wel behapbaar zijn; het moet wel op een manier zijn

die gemeenten aankunnen. Maar tegelijkertijd willen we

niet dat daar een soort van — hoe zeg je dat? — kleppen

staan, waarmee je mensen steeds hogere lasten kunt

opleggen. Ik bedoel, wat u overal in terugziet, vanuit mijzelf

en vanuit de VVD gezegd — en elke partij zal dat voor zichzelf anders vertellen — is: hoe kunnen we nou voorkomen

dat er sprake is van lastenverzwaringen, niet voor 100%

maar zo veel mogelijk? Hoe kun je zorgen voor zo veel

mogelijk lastenverlichting, zorgen dat mensen weer een

betaalbaar leven kunnen hebben, en ondertussen weten

dat we een polderland zijn, dus we dat ook gezamenlijk met

elkaar moeten doen? Dat zijn de elementen die de heer

Bontenbal hieruit haalt, en dat is precies wat het is. En als

je kijkt naar andere elementen — maar dan gaan we misschien heel erg in op die plaat — dan wordt bijvoorbeeld

een bezuiniging op de jeugdzorg, iets wat we officieel

anders noemen maar die van 511 miljoen, weer teruggedraaid. Ook weer een grote wens van gemeenten, zoals we

weten. Dus ik denk dat we in de balans een goed verhaal

hebben, of in ieder geval een heel goed startpunt voor het

kabinet om met gemeenten en provincies in gesprek te

gaan.

De voorzitterVoorzitter

Prima. Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de

vierde spreker van vandaag: de heer Omtzigt van de fractie

van NSC.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik heb vijf minuten, toch? Ja. Voorzitter. Voor de verkiezingen maakte Nieuw Sociaal Contract duidelijk dat Nederland

een forse koerswijziging nodig heeft, vooral op de gebieden

van goed bestuur en bestaanszekerheid. Verder stelden wij

dat migratiebeperking nodig is, en dat we daar een wet

voor wilden indienen. En dat we in een enorme woningcrisis

zitten in dit land, waardoor veel mensen het leven stil hebben staan. We hebben dus een forse woningbouwimpuls

nodig. Dat waren de eerste vier hoofdstukken van ons verkiezingsprogramma. We wilden ook een meer open verhouding tussen Kamer en kabinet voor hoe het land geregeerd

wordt.

De verkiezingsuitslag op 22 november gaf een aardverschuiving in politiek Den Haag. Hij stuurde ook een aantal duidelijke signalen van de Nederlandse samenleving naar deze

noodzakelijk.

Vandaag sta ik hier om een bijzondere samenwerkingsrelatie aan te kondigen en te verdedigen, die we met vier partijen aangaan: de Partij voor de Vrijheid, de VVD, BBB en

Nieuw Sociaal Contract. Een akkoord op hoofdlijnen. Dat

hebben we gesloten om samen te komen tot een extraparlementair programkabinet, waarmee we laten zien dat de

regering weer op enige afstand komt te staan. Een aantal

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-18

wissels zal de komende tijd omgaan in Nederland. Op het

gebied van goed bestuur hebben we de grootste hervormingen sinds ten minste 1966, en waarschijnlijk sinds 1918.

We zetten de eerste stappen op weg naar grondwettelijke

toetsing en de oprichting van een grondwettelijk hof. We

gaan het kiesstelsel wijzigen, zodat kiezers en gekozenen

regionaal dichter bij elkaar komen te staan. De inspecties

worden onafhankelijker, zodat ze kunnen ingrijpen, en

klokkenluiders worden nog beter beschermd. Ik zou u graag

de totale lijst voorlezen, maar dit is de agenda die wij

gemaakt hebben na het toeslagenschandaal en na het

Groninger gasschandaal, omdat we moeten leren dat we

onze instituties ook moeten versterken.

Op het gebied van bestaanszekerheid verlagen we het eigen

risico. We voeren een nieuwe lagere schijf in bij de inkomstenbelasting. We verlagen de gasbelasting na de vele

verhogingen. We verhogen ook de huurtoeslag en het

kindgebonden budget. U zult zien dat vooral de mensen

aan de onderkant baat hebben bij de plannen die dit kabinet

heeft ingediend. Daar ben ik trots op, want die armoede in

Nederland moet niet verder oplopen. Maar bestaanszekerheid is zo veel meer dan inkomen. Bestaanszekerheid gaat

ook over het hebben van een vast inkomen, over het hebben

van werk dat zeker is en dat je niet constant te weinig werk

hebt om rond te komen.

We hebben een woningbouwimpuls van 7,5 miljard euro.

We willen 100.000 woningen per jaar erbij hebben, zodat

mensen weer kans hebben op een woning.

Bij migratie ligt er een zeer ambitieus pakket om zowel de

arbeidsmigratie, de studiemigratie als de asielmigratie fors

in te perken in de komende jaren.

CDADe heer BontenbalCDA

We weten dat collega Omtzigt steeds voor een goed bestuur

en ook voor de rechtsstaat heeft gepleit. We weten ook dat

hij in het verleden zelf kritisch was op een heel aantal

maatregelen die nu in de asielmigratieparagraaf staan. Veel

partijen hier willen ook meer grip op migratie, dus wij zouden als fractie een aantal maatregelen die hierin staan,

kunnen steunen. Collega Omtzigt was in het verleden ook

kritisch over een asielstop en over het opschorten van

behandelingen. Wat heeft hem doen besluiten om deze

paragraaf wel te accepteren? Mijn vraag is eigenlijk: is er

een juridische toets gedaan op deze maatregelen? We

hebben vanochtend om 10.00 uur heel veel documenten

gekregen waarin op allerlei dossiers vragen zijn uitgezet,

maar uitgerekend op dit dossier zie ik niet een vraag en niet

een antwoord. Is er een juridische toets gedaan op alles

wat in de asielmigratieparagraaf staat?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Er zijn veel juridische toetsen gedaan in het afgelopen jaar,

in de tijd dat het CDA nog samen met de VVD, D66 en de

ChristenUnie een pakket maakte. Die toetsen zijn ook

openbaar. Er is geen asielstop, maar er is een asielbeslisstop. Dat betekent dat mensen hier geregistreerd en opgevangen worden. Zoals we net gehoord hebben, zijn de

asielrichtlijnen dan integraal van toepassing. Dat betreft de

Opvangrichtlijn, de Procedurerichtlijn en de Kwalificatierichtlijn. Dat betekent dat ook tijdens die stop iemand na maximaal 15 en in uitzonderlijke gevallen na 21 maanden een

eerste besluit moet hebben. Dit is ook volgens de Europese

regelgeving.

CDADe heer BontenbalCDA

Bent u alsnog bereid deze hele paragraaf wel te laten toetsen? Integraal.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Bij elke wet die wij hier behandelen, wordt getoetst, zowel

door de regering zelf als door de Raad van State als door

de Tweede Kamer, of die voldoet aan de verdragen en aan

de richtlijnen. Op initiatief van de fractie van Nieuw Sociaal

Contract, overigens ook met steun van de CDA-fractie, heeft

de Tweede Kamer een commissie voor grondrechten en

constitutionele toetsing ingericht. Wij zijn zeker van plan

om alle maatregelen die in het akkoord staan waarvan we

denken dat ze getoetst moeten worden … Ik vermoed

zomaar dat dit bij de asielmaatregelen wat vaker gebeurt

dan bij de andere maatregelen. Die kunnen daar getoetst

worden.

CDADe heer BontenbalCDA

Maar het kan dus zijn dat daar dingen in staan die bij nadere

toetsing niet blijken te kunnen. Ik had eerlijk gezegd verwacht dat juist deze paragraaf diepgaand aan zo'n toets

zou zijn onderworpen. Maar goed, dat komt blijkbaar nog.

Dan wil ik mijn laatste interruptie in dit drieluik besteden

aan het afkopen van asielkopers. We zijn een van de meest

welvarende landen ter wereld. Het kán. Het migratiepact

biedt daar ruimte voor, maar is het niet cynisch dat juist

Nederland dit gaat gebruiken? Het Hongarije van Orbán

doet het en daar is die regel misschien ook wel voor

gemaakt. Maar is het niet cynisch dat Nederland, zo'n welvarend land, ook voor de asielzoeker die het echt nodig

heeft, die namelijk voor oorlog en geweld op de vlucht is,

die maatregel gaat toepassen? Duik je daarmee niet onder

een morele ondergrens?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Wij vangen in Nederland relatief veel asielzoekers op. Veel

mensen krijgen een status, zeker in vergelijking met de

landen om ons heen in de Europese Unie. Er zitten een

aantal maatregelen in het pakket die niet in ons verkiezingsprogramma stonden, maar een aantal maatregelen stonden

er wel in. Dus ook wij hadden bijvoorbeeld het tweestatussenstelsel, wat een vergaande hervorming is van het asielstelsel, in ons verkiezingsprogramma staan. Ook overeenkomsten met derde landen staan in ons programma. Wij

hebben die afkoop niet in ons verkiezingsprogramma staan,

maar ik denk dat het goed te verdedigen is om dat een

aantal jaren te doen tijdens deze regeerperiode, ook omdat

wij op dit moment te maken hebben met een forse

opvangcrisis en een behoorlijke wooncrisis.

SGPDe heer StofferSGP

De heer Omtzigt sprak zojuist over inkomen, bestaanszekerheid en dergelijke. Ik heb van de week nog een motie

opgeduikeld, de motie-Van der Staaij/Omtzigt, van oktober

2021. We hebben een hoofdlijnenakkoord. Wat daar niet in

staat, is een vrije kwestie, heb ik begrepen. Datgene waar

ik het over wil hebben, is volgens mij een vrije kwestie,

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-19

want ik kom het niet tegen: de eenverdiener. Als SGP is dat

ons al jarenlang een doorn in het oog. Dat is het de heer

Omtzigt ook al een hele tijd. Ik zie daar iemand zitten die

wat beweegt in dat vak. Dat mag. Ik heb dat ooit van hem

over mogen nemen, met liefde. Mijn concrete vraag is de

volgende. In de motie, vanuit die periode gericht op Rutte

IV, staat: "spreekt uit dat een volgend kabinet concrete

maatregelen moet nemen om de belastingkloof tussen eenen tweeverdieners te verkleinen". Mijn vraag is wat we van

dit kabinet kunnen verwachten. Als we daar niet al te veel

van kunnen verwachten, vraag ik wat de heer Omtzigt en

ik samen kunnen doen om hier de schouders onder te zetten.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Daar moet ik even over nadenken. In dit pakket zitten een

behoorlijk aantal vrije kwesties, maar zaken die de financiële

plaat rechtstreeks raken, zijn natuurlijk geen vrije kwesties.

Als Nieuw Sociaal Contract zou zeggen dat het ons wel leuk

lijkt om een belastingverlaging aan díé groep te geven, zal

mevrouw Van der Plas van BBB, of de heer Wilders of

mevrouw Yeşilgöz, ongetwijfeld een andere groep vinden

die te veel belasting betaalt. Zoals u gezien heeft, is het

koopkrachtbeeld evenwichtig. Dat betekent dat eenverdieners er ongeveer net zoveel op vooruitgaan als tweeverdieners en alleenstaanden. Dat heeft u gezien in de doorrekeningen. Wat dat betreft is het pakket dat er ligt evenwichtig.

Als het pakket van een wat linksere signatuur er zo uitgezien

had, had u het ook geloofd. Het feit dat de uitkeringsgerechtigden er het meest op vooruitgaan van alle groepen, al is

het verschil vrij minimaal, zegt voldoende.

Wij zijn dus wel degelijk geïnteresseerd in een aanpak van

knelpunten. Er staat nog één specifieke post op de begroting. Dat is een half miljard euro voor de aanpak van groepen die een specifiek knelpunt hebben. Een van de dingen

die in de toelichting genoemd worden, zijn werkende

gezinnen die onder het minimuminkomen zitten. Dat kunnen

bijvoorbeeld de eenverdieners zijn. Het is niet zwart-wit,

zoals u weet. Er zijn dus ook gezinnen waarbij één persoon

een klein baantje heeft en één persoon net geen volledige

baan. Door de algemene heffingskorting val je als gezin

dan onder het bijstandsniveau. Daar moet de regering een

oplossing voor zoeken. Dat is een van de groepen die wij

als knelgroep gedefinieerd hebben. Daar is een half miljard

voor gedefinieerd. Ik moet wel zeggen dat het niet eenvoudig is om dat ten uitvoer te brengen. Maar ja, er is wel wat.

En nee, er is geen ongelimiteerde mogelijkheid om de

financiële plaat te veranderen.

SGPDe heer StofferSGP

Deze vraag is totaal niet bedoeld om te kijken of ik iemand

in een fuik kan laten zwemmen. De heer Omtzigt zal dat ook

nooit laten gebeuren. Daar is hij veel te ervaren en te deskundig voor. Ik bespeur bij hem in ieder geval, als er enige

realiteitszin is, wel de opening om hier met elkaar serieus

naar te kijken. Dat is ook mijn vraag. Laten we alsjeblieft

de komende periode als er een nieuw kabinet komt — ik ga

ervan uit dat dat er komt — serieus met elkaar kijken naar

deze problematiek en dit niet vergeten. Laten we als SGP,

NSC en hopelijk vele anderen in de Kamer schouder aan

schouder staan om de kloof tussen de een- en tweeverdieners in ieder geval de goede richting op te laten gaan. Als

we elkaar daarin kunnen vinden, is dat al een heel klein

beetje winst die we vandaag geboekt hebben.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Net zoals de voorgaande sprekers heb ik het debat met veel

interesse gevolgd. Het is een hoofdlijnenakkoord. Het zijn

25 kantjes. Die zijn niet eens zo dichtgetikt als vorige

regeerakkoorden. Die waren drie tot vier keer langer. Ik

denk dat over een heleboel zaken geen afspraken gemaakt

zijn. Dat betekent dat je zuurstof in het politieke debat gaat

krijgen. Dat betekent dat je op een aantal punten met vier

partijen afspraken zult maken, maar op een aantal punten

kun je hier in vrijheid beleid maken. Dat is ook ooit de

bedoeling van de Tweede Kamer geweest. In de Nederlandse Grondwet staat nergens dat er een coalitie- of

oppositie-Kamerlid moet zijn. Het is een Kamerlid, dat

zonder last moet kunnen stemmen. Ik zie uit naar die vormen van samenwerking met andere partijen in deze Tweede

Kamer. Dat is mijn langgekoesterde wens, zoals u weet. Op

een aantal zaken moet je gewoon afspraken maken; dat is

volstrekt helder. Financieel zijn er altijd meer wensen dan

er geld beschikbaar is. Dat geldt voor deze coalitie, voor dit

samenwerkingsverband, misschien nog wel ernstiger dan

voor eerdere samenwerkingsverbanden. Maar op andere

punten zijn er zeker dingen te doen. Ik hoorde net vliegveld

Lelystad al. Noem eens wat.

SPDe heer DijkSP

Ik heb drie vragen aan de heer Omtzigt over bestaanszekerheid. De eerste gaat over asielmigratie. Ik las de paragraaf.

Je verwacht dat er een stevige paragraaf ligt, maar dan

staat er ook: "asielvergunningen voor onbepaalde tijd

worden afgeschaft". Als er nou iets ongelooflijk veel onzekerheid creëert en eigenlijk het tegenovergestelde is van

bestaanszekerheid, dan is dit het. Ik wil graag dat u daarop

reageert.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Asielvergunningen voor onbepaalde tijd worden afgeschaft.

Dat betekent dat je, zoals de Europese richtlijnen ook aangeven, toetst of iemand terug kan na die bepaalde tijd.

Overigens is wel veranderd dat je na de termijn van nationalisatie, die opgerekt wordt naar tien jaar, ook met een

asielvergunning voor bepaalde tijd genaturaliseerd kunt

worden als Nederlander.

SPDe heer DijkSP

Er staat nog bij dat de rechtsbijstand voor asielaanvragen

zo veel mogelijk wordt beperkt. Dat zijn allemaal dingen

die ervoor zorgen dat mensen keihard in onzekerheid leven

en geen bestaanszekerheid krijgen. Een tweede vraag.

Pensioenen. Mensen hebben hun leven lang gewerkt. Het

gaat om uitgesteld loon. Dat is wat pensioen namelijk is:

hun geld. Daar staat niks over in dit akkoord. Is het een vrije

kwestie? Dit gaat namelijk ook over bestaanszekerheid,

geen casinopensioen maar een zeker en vast pensioen voor

mensen die dat graag willen. Is het een vrije kwestie en zo

ja, kunnen we daar dan ook ergens vandaan geld voor bij

sprokkelen? Moeten we daarvoor een fonds gaan oprichten?

Zegt u het maar.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Het is een vrije kwestie, omdat het er niet in staat, maar we

gaan wel met enig beleid om met een pensioenspaarpot

van 1.500 miljard. Maar ja, er zijn geen afspraken gemaakt

over hoe dat precies verder moet. Ik merk overigens wel

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-20

op dat er in de Eerste Kamer een meerderheid is voor de

nieuwe Pensioenwet. Het geheel terugdraaien zie ik dus

niet snel gebeuren, zeg ik in alle eerlijkheid.

SPDe heer DijkSP

De wereld kan altijd veranderen. Laten we ons best gaan

doen. Die uitnodiging heeft u dus van mij. Dan mijn laatste

vraag, over bestaanszekerheid en armoede. U bent goed

met cijfers. U weet donders goed dat het armoedecijfer van

2024 tot 2028 4,7% blijft. Met een bevolkingsgroei worden

dat dus zelfs nog meer mensen. De kinderarmoede stijgt

zelfs. Dat weet u ook. Ik heb niet echt veel zin om een discussie te gaan voeren over deze percentages, want het zijn

gewoon feiten en gegevens die iedereen kan inzien.

Waarom heeft de man die campagne voerde op bestaanszekerheid niet gevochten als een leeuw tegen armoede,

een aanslag op mensen? Ik zei het net al: kinderen kunnen

niet naar verjaardagen, kunnen niet naar het voetballen,

kunnen niet met hun vriendjes spelen, kunnen geen nieuwe

kleren krijgen. Ik hoor achter me dat er zo meteen inderdaad

17.000 extra kinderen in armoede komen. U heeft een

campagne gevoerd op bestaanszekerheid. In het vorige

regeerakkoord stond dat het gehalveerd werd. Op dit punt

wordt het niet eens minder bij mensen, maar meer. Ik vind

dat — dit is ook een oordeel — voor iemand die campagne

heeft gevoerd op bestaanszekerheid om je te schamen.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Een aantal punten daarop. Het eerste punt daarop is dat er

voor het vorige regeerakkoord, van de regering waar ook

de partij van de heer Jetten onderdeel van uitmaakte, 25

miljard extra beschikbaar was. Die regering heeft dus, in

vergelijking met wat er bij de verkiezing was, in 2025 en

2026 25 miljard extra kunnen uitgeven. Deze coalitie, dit

samenwerkingsverband, moet een netto bezuiniging van

ongeveer 6 tot 7 miljard doorvoeren. We moeten netto dus

bezuinigen in plaats van dat we netto ontzettend veel extra

geld hebben. Dat maakte de discussies ook lastig. Het

tweede is dat de armoede afneemt, ondanks het feit dat wij

bezuinigd hebben — nu kom ik wat in de techniek terecht

— in vergelijking met het basispad, dus in vergelijking met

wat het vorige kabinet van plan was. Hij neemt af ten

opzichte van de plannen van het vorige kabinet. Hij komt

in het algemeen weer op het niveau van wat hij was in 2024.

Voor gezinnen met kinderen stijgt hij een stukje. Drie. Als

u kijkt naar voetnoot acht van het CPB dan ziet u dat er op

aandringen van Nieuw Sociaal Contract een fonds van een

half miljard euro is voor groepen in de knel. Dat zijn bijvoorbeeld die werkende alleenverdieners die onder het bijstandsniveau zitten vanwege de samenloop van sociale zekerheid

en belastingen. Je hebt daar een aantal speciale maatregelen voor nodig en daar is een half miljard voor beschikbaar,

dat is niet weinig. Dat is in de doorrekening niet toegerekend aan die gezinnen die in de knel zitten, omdat het CPB

dat niet kon en dat begrijp ik. Wij hebben die maatregel niet

aangeleverd en het is best ingewikkeld. Er is dus fors geld

beschikbaar voor die groepen in de knel. Daarmee hopen

we dat percentage ook weer onder die 4,4% te krijgen.

Tot slot, in het regeerakkoord staat niet voor niets dat de

regering er elk jaar naar streeft om het armoedecijfer, voor

gezinnen met kinderen en in z'n algemeenheid, onder het

referentiejaar 2024 te krijgen. Dat is waar de heer Dijk aan

refereerde. Hij mag mij daar ook elk jaar aan houden, want

ik zal daar ook de regering elk jaar aan houden.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Voor mij gaat dit debat over de vraag: wat betekent het dat

er nu een coalitie is met extreem en radicaal rechts? Maar

ik wil eerst aansluiten bij de vragen die de heer Dijk heeft

gesteld. Sommige dingen zijn nieuw of historisch en sommige dingen veranderen dus helemaal niet. We horen hier,

in antwoord op een vraag over al die mensen die in

armoede zitten, een technocratisch verhaal dat erop neerkomt dat we het ietsje minder slecht gaan doen dan de

vorige coalitie en we in Nederlands dus dankbaar mogen

zijn. Mensen die geen geld te makken hebben en die hun

kinderen geen eten kunnen geven, hebben daar geen hol

aan. Dat wilde ik eerst even gezegd hebben.

Dan mijn vraag waarvoor ik hier stond. Goed bestuur. Er

staan plannen in dat hoofdlijnenakkoord voor in de verre

toekomst, als ze ooit zullen worden uitgevoerd. Op dit

moment gebeuren er al dingen, met steun van Nieuw

Sociaal Contract, die het tegenovergestelde zijn van goed

bestuur. Ik haal er maar een voorbeeld uit: de plannen over

landbouw. Hoelang moeten boeren nu al wachten op duidelijkheid uit Den Haag? Wat zegt deze nieuwe coalitie? We

gaan weer even van alles en nog wat proberen in de hoop

dat het goedkomt. Wacht maar even af wat daar uitkomt.

Is dat bij Nieuw Sociaal Contract de definitie van goed

bestuur? Mensen nog langer in onzekerheid laten, terwijl

de feiten in al die rapporten aangeven dat het een onhaalbare zaak is en slecht gaat aflopen? NSC laat boeren nog

maar even in de illusie van die valse hoop dat ze gewoon

door kunnen op deze manier. Is dat goed bestuur?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Op het eerste punt. Ik ben overigens degene die het meeste

kritiek gehad heeft op de doorrekeningen van het CPB. De

heer Timmermans en de heer Jetten vroegen om deze

doorrekening, dus ik kijk daarnaar en zie dat deze doorrekening een aantal positieve punten laat zien van het voorgenomen beleid. Als je denkt dat je via een doorrekening de

armoede naar beneden brengt en je bent niet in staat om

te kijken wat je wilt op het niveau, dan zal ik u nog een

aantal maatregelen noemen die we gaan nemen.

Als het aan Nieuw Sociaal Contract ligt, zouden wij bijvoorbeeld internetgokken verbieden. Formeel gezien zal het

niets doen met de plaatjes van het CPB. Het zou wel een

hoop mensen uit de grote ellende halen. Die groepen in de

knel gaan we bereiken. Het kostte me een jaar lang vragenstellen in de Kamer om erachter te komen dat er tienduizenden gezinnen die werken onder het bijstandsniveau zitten.

Dat willen en gaan wij oplossen. Ik ga u niet zeggen dat het

makkelijk is en dat het binnen een dag kan. Misschien zal

er ook iets voor achttienjarigen of negentienjarigen moeten

gebeuren.

Het derde is dat er een enorme woningbouwimpuls zit. Op

ons aandringen is er 7,5 miljard extra voor het bouwen van

woningen, 30% zijn betaalbare huurwoningen en de rest is

betaalbaar voor de middeninkomens. Waarom is dat van

groot belang? Voor heel veel gezinnen is niet net €5 of €10

extra per maand belangrijk, maar of ze die woning hebben

of niet. Het zijn niet allemaal gemakkelijke oplossingen of

gemakkelijke oneliners. Hierin is echt geïnvesteerd in het

programma dat wij hebben neergelegd.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-21

Als je naar arbeidsmigratie kijkt, zeg ik via u, voorzitter, dan

ziet u dat wij plannen over arbeidsmigratie en regulering

van de uitzendsector en van de organisaties die die mensen

werven, gaan doorvoeren. Dit is het eerste kabinet dat komt

met een afwegingskader — dat moet mevrouw Ouwehand

aanspreken — of wij wel nieuwe bedrijven moeten willen

die louter draaien op arbeidsmigranten of die een enorme

belasting vormen voor schoon water en qua energieverbruik. Dan moet u denken aan distributiecentra of bepaalde

datacentra die wij te gemakkelijk naar Nederland hebben

laten komen. Dan nemen wij maatregelen, en wel maatregelen die effect gaan hebben. Die zullen niet binnen een

maand of twee effect hebben, maar wij kijken er wel degelijk

naar hoe we dit op de lange termijn vorm gaan geven.

De tweede vraag van mevrouw Ouwehand ging over de

landbouwparagraaf. Ik denk dat zij met name de veeteeltparagraaf bedoelt en dan vooral de mestderogatie en dat we

die terug willen hebben. Wij vinden dat wij ook plannen

met Brussel moeten kunnen heronderhandelen. Er zitten

op drie punten in dit regeerakkoord forse vragen aan

Brussel. Die zitten er op het gebied van het landbouwbeleid,

en dan is de vraag met name om te kijken of we de mestderogatie gedeeltelijk terug kunnen krijgen. Er zijn ook

vragen op het gebied van de asielparagraaf, de opt-out. Dat

is overigens een wens geuit in de motie van collega Caspar

Veldkamp. Die zou het langst duren, want daar heb je een

verdragswijziging voor nodig waar alle 27 lidstaten mee

instemmen. Als u mij dus vraagt of dat volgend jaar

gebeurt, is het antwoord daarop: nee, maar je moet het wel

tijdig kenbaar maken.

De derde vraag die wij met nadruk op tafel gelegd hebben,

is: Nederland is een nettobetaler en zal dat ook blijven. Dat

is heel logisch als u het welvaartsniveau in Nederland vergelijkt met dat van een aantal andere landen. Maar er zit

een miljardenoploop in hoeveel nettobetaler we zijn en wij

vinden dat daar wel wat vanaf kan, dat het ook met 1,6

miljard minder kan. Ja, wij vinden dat we in Brussel harder

kunnen onderhandelen. Ja, wij vinden dat we dat de afgelopen jaren en de afgelopen decennia weleens te weinig

gedaan hebben. En ja, we denken dat we daar soms iets te

makkelijk plannen ingeleverd hebben waar we later enige

spijt van kregen.

(Hilariteit)

NSCDe heer OmtzigtNSC

Was dat tegen mij gericht? Wie was dat?

De voorzitterVoorzitter

De heer Paternotte heeft even een jingletje ingestart.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik verstond iets van "later" en "altijd".

De voorzitterVoorzitter

Dit was even Radio Paternotte.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Valt dat onder de NPO?

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Wat een timing!

De voorzitterVoorzitter

Dat de heer Paternotte dat een tweede keer gaat doen,

betwijfel ik.

Mag ik iedereen vragen om korte vragen en ook korte antwoorden? Anders koersen we echt op middernacht, wil ik

maar zeggen. We zijn met de vierde spreker bezig.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Over armoede. Deze coalitie kiest ervoor om de belasting

op vermogen te verlagen en de armoede niet zo hard aan

te pakken als zou kunnen. Dat ten eerste. Ten tweede constateer ik dat Nieuw Sociaal Contract zegt "wij vinden het

inderdaad goed bestuur om de boeren nog langer in onzekerheid te laten en het gewoon nog een keertje te gaan

proberen in Brussel". Ik wil de heer Omtzigt meegeven dat

als hij zegt: soms hebben wij dingen gedaan die we beter

anders hadden kunnen doen, dan was dat dus nietinstemmen geweest met de Programmatische Aanpak

Stikstof die nu volledig is vastgelopen.

Over goed bestuur lees ik ook dat de heer Omtzigt de

rechtsstaat wil versterken, maar in het coalitieakkoord wordt

als het aan Nieuw Sociaal Contract ligt, de toegang tot de

rechter in milieuzaken gewoon beperkt. Dit hele coalitieakkoord ademt "dit is wat wij willen, maar misschien moet

dan de helft van de zaken maar door de rechter worden

beslist". Is dát versteviging van de rechtsstaat? Verstevig

je de rechtsstaat met allerlei zaken over landbouw, over

natuur, over asielmigratie en met al die vage plannen die

we nu in het hoofdlijnenakkoord lezen en waarvan experts

zeggen dat het nog maar de vraag is of het juridisch kan?

Het gevolg zal zijn dat het allemaal op het bordje van de

rechter terechtkomt. Is dat wat de heer Omtzigt verstaat

onder "versterken van de rechtsstaat"?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Zoals ik aan de collega van het CDA heb meegegeven, zullen

wij alle plannen hier in de Tweede Kamer toetsen op of zij

aan de Europese richtlijnen, internationale verdragen en

dergelijke voldoen. Daar zullen wij ons ook aan houden.

Dat hebben we afgesproken in de coalitie. Dat heeft u de

andere twee partners ook horen zeggen. Dat is een

gemeenschappelijke afspraak en daar kunt u ons aan houden. Als u vraagt naar toegang tot de rechter, dan heeft u

bijvoorbeeld ook gezien dat we eens gaan herevalueren

hoe het met de strafbeschikking gaat. Dat houdt in dat heel

veel Nederlanders feitelijk door het Openbaar Ministerie

een straf opgelegd krijgen, niet voor de rechter komen,

maar wel een strafblad krijgen. Juist op dat punt willen we

zorgen dat de toegang tot de rechter verbeterd wordt. Ik

denk dat mevrouw Ouwehand refereert aan de zin over wie

er mag procederen namens het algemeen belang. Ja, zij

knikt. Zoals u ziet, wordt er onderzoek gedaan naar wat dat

precies is. Daar is nog geen besluit over genomen. Zo staat

die zin ook in het hoofdlijnenakkoord.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Maar als je de rechtsstaat wil versterken, dan weet je dat

het Verdrag van Aarhus al regelt dat je gewoon naar de

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-22

rechter moet kunnen als het gaat om milieuzaken. Dit is

dus niet het versterken van de rechtsstaat, wil ik maar even

zeggen.

Mijn laatste vraag …

burn-outgeneratie gaan krijgen, omdat deze coalitie weer

iets gaat invoeren waarvan ik dacht dat we er voor altijd

vanaf waren, namelijk de langstudeerboete, een straf op

studeren. Mijn vraag aan de heer Omtzigt is waarom hij

ervoor heeft gekozen om die langstudeerboete weer in te

voeren.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee, de vraag is of iedereen altijd met alles naar de rechter

mag. Dat wordt onderzocht. Maar het Verdrag van Aarhus

blijft rechtovereind, zeg ik tegen mevrouw Ouwehand.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Hiermee suggereer je dus dat iedereen altijd met alles naar

de rechter gaat als het gaat om milieuzaken. Dat is helemaal

niet waar!

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee, niet …

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ja, zeker wel! Ik heb die motie die NSC heeft gesteund wel

gelezen. Dit is wat er bedoeld wordt. Ga nou niet staan

draaien. Dat is ook geen versterking van onze parlementaire

rechtsstaat.

Mijn laatste vraag is de volgende. We hebben gezien dat

de NSC-fractie heeft gezegd: we zullen Wilders scherp

houden hoor, want die gaat natuurlijk gewoon los, maar

dan komen wij in actie. Vorige week heeft een PVV-lid hier

in de Kamer Palestijnen een "nepvolk" genoemd. Niemand

van NSC kwam naar voren. Niemand stond op om te zeggen: dit is een ontkenning van het bestaansrecht van de

Palestijnen; dit kan op geen enkele manier. Wanneer ga je

echt vechten voor die kwetsbare waarden die we in onze

democratische rechtsstaat moeten verdedigen in plaats van

demoniseren?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Palestijnen zijn geen nepvolk; laat dat volstrekt helder zijn.

Het is een volk dat in de Gazastrook leeft en gedeeltelijk op

de Westbank onder de Palestijnse Autoriteit. Wij verschillen

van mening over hoe we dat kwalificeren. Ik hoef niet naar

voren toe om dat duidelijk te maken, net zomin als u mij

de vraag hoeft te stellen of ik nog steeds voorstander ben

van een tweestatenoplossing. Dat is zeker het geval.

D66De heer JettenD66

Even terug naar het thema bestaanszekerheid, waar de heer

Omtzigt net zelf over sprak en ook over in debat ging met

de heer Dijk en de heer Stoffer. Veel jongeren in Nederland

hebben te maken met issues rondom mentale gezondheid,

prestatiedruk en grote financiële zorgen. Kortom, de

bestaanszekerheid van de jonge generatie staat behoorlijk

onder druk. Bij College Tour tijdens de verkiezingscampagne

zei de heer Omtzigt daarover tegen studenten in de zaal dat

we wat milder moeten zijn voor elkaar en dat zij niet het

idee moeten hebben dat ze constant op de top moeten

presteren. Daar was ik het eigenlijk ontzettend mee eens,

want we hebben de afgelopen jaren nogal veel prestatiedruk

op die studentengeneratie gelegd. Daarom verbaast het

me zo dat we na de pechgeneratie straks misschien wel de

NSCDe heer OmtzigtNSC

Een aantal punten als antwoord. Het eerste antwoord is dat

ik als Kamerlid van het CDA tegen de invoering van het

leenstelsel, dus tegen de afschaffing van de basisbeurs,

gestemd heb. Die basisbeurs is afgeschaft door de Partij

van de Arbeid — de heer Timmermans zat toen in de regering — en de VVD, gesteund door D66 en GroenLinks, de

heer Klaver in dit geval. Die basisbeurs is daarna, ook op

ons aandringen, weer ingevoerd. Ik heb de afgelopen tijd

best heftige aanvallen gehad van D66 over de vraag of de

compensatie die wij in dit regeerakkoord hebben zitten —

1,4 miljard euro voor de pechgeneratie, boven op de 1

miljard die al uitbetaald is, zodat studenten die geen beurs

gehad hebben en thuiswonend waren, nu ongeveer 65%

krijgen van wat ze anders gekregen hadden — voldoende

was. Het zou D66 sieren als ze niet constant mooi loopt te

doen richting de studenten, maar volle verantwoordelijkheid

zou nemen voor het afschaffen van de basisbeurs en het

ervoor zorgen dat studenten jarenlang geen beurs gehad

hebben en alleen schulden konden aangaan.

Ik snap de vraag over de langstudeerboete. In vorige kabinetten was het altijd leuk, want dan hadden we de heer

Verhagen en de heer Rutte, en dan wisten we hoelang ze

gestudeerd hadden. Dat was een jaar of vijf extra. Je hebt

straks ongeveer een jaar extra voordat je aan die langstudeerboete komt. Als we erover moeten praten of er, net als

nu bij de basisbeurs, uitzonderingen zijn voor mensen die

langdurig ziek zijn of over hoe we omgaan met mensen die

een bestuursjaar doen, dan heeft u mij aan uw zijde om te

kijken hoe we dat goed gaan oplossen. Maar ik kom zelf uit

een academische traditie in Engeland waarin je, als een

studie drie jaar duurde, er ook drie jaar over mocht doen,

en geen drie jaar en twee maanden. Het collegegeld in

Nederland is best hoog, dik €2.000, maar veel opleidingen

kosten het vijfvoudige voor de belastingbetaler. Dat betekent dus dat als je moet kiezen hoe je daarmee om moet

gaan, je ook aan een student mag vragen om in normale

omstandigheden de studie binnen de studietijd plus een

jaar af te ronden. Je zit daar als student immers met een

forse bijdrage van de Nederlandse samenleving. Is het mijn

favoriete maatregel in het hoofdlijnenakkoord? Dat is hij

niet, zeg ik u eerlijk. Maar ik vind 'm echt verdedigbaar ten

opzichte van de rest van de samenleving, die die studieplek

betaalt.

D66De heer JettenD66

De afgelopen periode heeft ook D66 de conclusie getrokken

dat het leenstelsel niet werkte en tot meer druk leidde bij

studenten. Daarom heeft D66-minister Dijkgraaf de basisbeurs weer ingevoerd en de afgelopen jaren fors in het

onderwijs geïnvesteerd. Daar waren we het samen over

eens. Toch weer even terug naar de details van die langstudeerboete. Dat betekent dat je vanaf het collegejaar 2026-

2027 €3.000 meer moet gaan betalen als je langer studeert

dan de afgesproken periode. 10% van de studenten zou nu

in die categorie vallen. We weten ook dat in die categorie

langstudeerders, waar een beetje een stigma op zit, over

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-23

het algemeen studenten uit minder welvarende groepen

zitten die geen zak geld van hun ouders meekrijgen en naast

hun studie ook nog veel moeten werken om het überhaupt

te kunnen betalen. Dat zijn studenten die aan het stapelen

zijn geweest, die eerst misschien niet op een goede school

zaten of die een te laag studieadvies hebben gekregen. Met

die langstudeerboete straft u dus eigenlijk precies de groep

die we meer kansen willen geven om volwaardig mee te

kunnen doen in de samenleving. Zoals de heer Omtzigt zelf

al zegt, zitten er misschien mensen bij met een zorgbehoefte, of mantelzorgers of topsporters. Het rammelt

eigenlijk aan alle kanten. Mijn vraag aan de heer Omtzigt

is heel serieus: bent u bereid om de invoering van de

langstudeerboete te heroverwegen?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee, ik ben vandaag niet bereid om dat te heroverwegen.

Maar als u vraagt of we bij zorgvuldige wetgeving ook goed

kijken naar bepaalde groepen, dan is mijn antwoord: ja,

wanneer de wetgeving naar de Kamer komt, zullen wij dat

doen.

D66De heer JettenD66

Fijn als we daar samen naar gaan kijken, maar ik ben echt

niet tevreden. Als je onder de streep kijkt naar wat het volgende kabinet gaat doen voor studenten, dan blijkt dat de

basisbeurs ten opzichte van de afgelopen twee jaar vanaf

1 september weer omlaaggaat, komt er minder compensatie

voor de pechgeneratie dan de afgelopen maanden is

beloofd, gaat de btw op studieboeken omhoog, is onduidelijk hoe er meer studentenwoningen bij komen en wordt er

fors bezuinigd op het onderwijs. En om het helemaal af te

maken komt er ook nog eens langstudeerboete voor studenten die hun studie net niet helemaal binnen de lijntjes weten

te volbrengen, terwijl studeren — daarover ging het ook in

College Tour — niet alleen een tijd is waarin je moet presteren binnen een bepaalde afgesproken tijdslimiet, maar

ook een tijd waarin je jezelf kan ontwikkelen, nieuwe mensen ontmoet en jezelf kan emanciperen. Als we echt staan

voor bestaanszekerheid en kansengelijkheid, dan moeten

we de studenten niet opzadelen met dit soort studieboetes.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dank voor de ingestudeerde lijst. Ik zal erop antwoorden.

De basisbeurs ging ook in de plannen van het huidige

kabinet per 1 september omlaag. De huidige regeringspartijen hebben daar niets aan gedaan. Het was een tijdelijke

verhoging van de basisbeurs. Daarin zit dus geen enkel

verschil tussen de partij van de heer Jetten en mijn partij.

Minder compensatie dan gedacht. In andere verkiezingsprogramma's heb ik geen enkele compensatie gezien. Wij

hebben 1,4 miljard compensatie gevonden, onder andere

door juist de 30%-regeling voor een stuk aan te passen. Wij

hebben altijd gezegd dat dat ongeveer 1,4 miljard is. Andere

partijen hebben daar andere cijfers opgeplakt. Ik heb geen

enkele andere partij een gedekt voorstel zien doen. Nieuw

Sociaal Contract heeft dat wel gedaan. De btw op studieboeken gaat inderdaad omhoog. Dat betekent dat een studieboek dat nu €40 kost, straks €44 zal kosten en dus €4 duurder zal zijn. Kan ik garanties geven over studentenwoningen? Nee. Maar feit is dat er 7,5 miljard extra is en dat geld

is voor alle type woningen, ook studentenwoningen. Ik hoop

van harte dat die nood gelenigd kan worden. De bezuinigingen op hoger onderwijs. Ik geef u aan dat het vorige kabinet

25 miljard extra uitgegeven heeft, waarvan structureel

ongeveer 4,5 miljard voor onderwijs. Daarvan blijft dik 3

miljard over. Alle intensiveringen met betrekking tot de

basisvaardigheden en kansengelijkheid zijn recht overeind

gebleven in het regeerakkoord.

Dan vraagt u naar de boete vanwege het net niet binnen

de lijntjes afronden. Nou, het is heel simpel. Je hebt een

jaar. Dat is niet net binnen de lijntjes. Je hebt een jaar uitlooptijd voordat je tegen de langstudeerboete aanloopt.

Dan doet deze regering iets wat de vorige regering niet

heeft gedaan. De vorige coalitiepartijen vonden het schandalig dat wij spraken over buitenlandse studenten op de

Nederlandse universiteiten. Bijna 40% van de instroom in

het eerste jaar komt nu uit het buitenland. Geloof mij, het

is echt een verrijking dat je in een ander land kunt studeren.

Iedereen die mijn cv gezien heeft, zal begrijpen dat ik dat

niet ga ontkennen. Maar het feit dat dit 40% is en dat dit uit

de Nederlandse publieke kas gefinancierd wordt — dit geldt

trouwens ook voor de ideeën die we de afgelopen tijd aan

de universiteiten gezien hebben — betekent dat we daarmee

eigenlijk onze plekken om mensen die hier opgroeien goed

te onderwijzen niet altijd beschikbaar hebben gehad. Ze

konden namelijk geen woning vinden en geen plek aan de

universiteiten. Dat gaat met dit huidige hoofdlijnenakkoord

net iets makkelijker worden. Is het een perfect plaatje? Nee,

het is geen perfect plaatje.

Maar wij gaan ervoor zorgen dat Nederlands weer de

standaard voertaal op de universiteiten wordt. Dat is

belangrijk. Dat is belangrijk omdat er nu onderzoeken

gedaan worden die heel belangrijk zijn, maar niet voor de

Nederlandse samenleving. Op het gebied van belastingen

— dat mij na aan het hart gaat — ziet u dat wij in dit land

heel veel mensen hebben die onderzoek doen naar de

vennootschapsbelasting, waarin veel gaten zitten. Ik heb

in dit land nog geen hoogleraar gezien die als leeropdracht

heeft om te kijken hoe we met het toeslagenstelsel verder

moeten, terwijl dat een urgent maatschappelijk probleem

is. Dat moet anders. Waarom doen we dit? We doen dit

omdat we wel graag in de internationale wetenschap

meedoen — dat doe ik zelf ook graag — maar we vinden

het ook belangrijk om te kijken welke knellende vraagstukken voor Nederland opgelost moeten worden. Er liggen

grote uitdagingen en die gaan we aan.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik vond het onnavolgbaar wat dit nog te maken had met de

vraag van de heer Jetten. Maar goed, dat laten we maar

even zitten.

Ik wil teruggaan naar de sociale kwestie. Op initiatief van

de heer Omtzigt is de Commissie sociaal minimum ingesteld. Die commissie komt eigenlijk tot een dubbele conclusie. De eerste conclusie is: als je echt iets aan de armoede

wil doen, dan moet er 6 miljard bij. De tweede conclusie is:

zoek het nou niet in toeslagen, maar zorg dat het inkomen

gewoon omhooggaat. Ik kan me nog herinneren dat de heer

Omtzigt die conclusies ook omarmde. In de afspraken zien

we dat er juist weer gekozen wordt voor de route via de

toeslagen. Ook zien we dat er van die 6 miljard maar 3

miljard overblijft. Dan zal de heer Omtzigt meteen tegen

mij zeggen: we hebben het krapper dan het vorige kabinet,

dus we moeten keuzes maken. Ja, je moet keuzes maken.

Maar waarom kies je er dan voor om de belasting op aandelen te verlagen? Waarom kies je er dan voor om de

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-24

belasting op kapitaal te verlagen? Het gaat om een

bescheiden bijdrage van de rijkste Nederlanders, waarmee

je meer geld zou hebben gehad om iets te doen voor het

sociaal minimum, bijvoorbeeld door het minimumloon te

verhogen. Waarom heeft u die keuze gemaakt?

heel vaak hebben gehad over de noodzaak om de armoede

onder kinderen snel terug te dringen, zullen er op basis van

de plannen die u nu presenteert in 2028 17.000 meer kinderen dan vandaag in armoede leven. Dat moet voor u en

voor mij, voor ons alle twee, ondraaglijk zijn. Wat gaat u

daaraan doen?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ten eerste draaien we een verlaging van het kindgebonden

budget terug. Ook de Commissie sociaal minimum zegt dat

het kindgebonden budget een effectieve manier is om de

armoede onder kinderen terug te dringen. Daar heeft het

vorige kabinet ook forse stappen op gezet naar aanleiding

van dat pakket voor het sociaal minimum. Ik denk dus dat

het zeer goed is dat we dat via dat kindgebonden budget

laten lopen, wat ook een toeslag is. Dit hoofdlijnenakkoord

voert een nieuwe wat lagere belastingschijf aan het begin

in. Dat betekent dat vooral mensen die een laag inkomen

hebben, minder belasting gaan betalen. Dat gaat namelijk

een klein stukje naar beneden. Daar is een paar miljard voor

uitgetrokken. Dat ziet u in de toelichting. Dat ziet u ook

daaraan dat de puntenwolk voor de groep die net boven

het sociaal minimum zit, net iets hoger ligt dan de puntenwolk voor de mensen met een hoger inkomen. U had niet

verwacht, zo zeg ik tegen de heer Timmermans, dat er in

een kabinet met deze samenstelling feitelijk geen nivellering

of denivellering plaatsvindt. Dus: ja, we doen er van alles

aan om de mensen rond het sociaal minimum eruit te tillen.

Ik noemde net ook al dat er nog een half miljard beschikbaar

is, onder andere om mensen te helpen die nu wel werken

maar onder het bestaansminimum zitten en waar geen

tegemoetkoming voor is. Daarbij gaat het om ongeveer

10.000 gezinnen.

De belasting op aandeleninkoop. In mijn ideale wereld, zeg

ik u, zou ik het amendement van de heer Van der Lee volgen. Ik vind dat de inkoop van aandelen belast moet zijn.

Want op het moment dat je als vennootschap geld uitkeert

aan je aandeelhouders, is dat belast. Dat is de dividendbelasting. Als het via box 2 is, heb je het aanmerkelijk belang.

Maar dan toch ... We zitten helaas in de Europese Unie en

een bedrijf kan zich verplaatsen. Bedrijven die ervoor kiezen

om hun beurskoers omhoog te doen door het inkopen van

eigen aandelen, hebben de keuze om dat in Nederland of

in België, Frankrijk of Duitsland te doen. Frankrijk heeft een

hele kleine belasting op het inkopen van aandelen, maar

die is vrij marginaal. De andere landen hebben er geen. Als

Nederland als enige land een belasting heeft op de inkoop

van eigen aandelen, dan levert dat alleen op papier geld

op. Want een groot bedrijf dat zich in — noem eens een

vestigingsplaats — Veldhoven bevindt en dat aandelen zou

willen inkopen, gaat dat niet langer doen en zal op termijn

naar Frankrijk of België verhuizen. Dat is de kille werkelijkheid. U vindt mij dus aan uw zijde, zeg ik tegen de heer

Timmermans, om te kijken of we in Europa kunnen zorgen

dat er een gelijk speelveld bestaat voor het inkopen van

eigen aandelen. Daar maak je namelijk het werkelijke verschil. Ik snap dat het ongemakkelijk voelt; ik vind het een

ongemakkelijke maatregel. Maar dit is de reden dat we het

op deze manier doen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Los van het feit dat ik de veronderstelling bestrijd dat

bedrijven alleen om deze reden vertrekken, wil ik toch wijzen

op het volgende. Terwijl wij het in de campagne samen

NSCDe heer OmtzigtNSC

Er staan twee dingen in het regeerakkoord. Ik heb u net

gezegd dat er nog een half miljard euro klaarstaat voor

maatregelen voor groepen in de knel. Daar zitten nadrukkelijk gezinnen met kinderen tussen. Dat moet nog in beleid

omgezet worden. Ik hoop dus dat het lukt om het fors onder

dat niveau te krijgen. Ten tweede staat in het hoofdlijnenakkoord niet voor niks de zin dat het kabinet elk jaar kijkt

of we wat betreft zowel de armoede als de armoede bij

gezinnen met kinderen onder het referentieniveau van 2024

zitten. Dat was het laagste in lange tijd. We kunnen de

regering dus ook elk jaar aanspreken op of dat beleid lukt.

Ik denk dat we mekaar daar zeker kunnen vinden. Ik heb er

hard voor gevochten dat die zinnen in het hoofdlijnenakkoord staan, maar heb er bij de collega's ook veel overeenstemming over gevonden dat het belangrijk is dat de

armoede onder kinderen in Nederland afneemt. Ik noem

het feit dat het Rode Kruis hier voedselpakketten uitdeelt.

Dat hebben we ook niet altijd gehad in dit land. Ik hoop de

dag mee te maken dat dat niet langer nodig is. Ik wil daar

ook hard werk van maken.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Zou de heer Omtzigt mij dan volgen als ik hem een uitspraak

van de Kamer zou voorleggen waarin we afspreken dat we,

linksom of rechtsom, niet zullen toestaan dat de armoede

onder kinderen in Nederland toeneemt?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik zal de regering daar als eerste op aanspreken. U kunt mij

er ook elk jaar op aanspreken of dat lukt. Ik ga er ook van

uit dat de heer Timmermans dat elk jaar zal doen.

VoltDe heer DassenVolt

Gisteren was de heer Van Zutphen, de Ombudsman, hier

in de plenaire zaal. Hij heeft eigenlijk een heel duidelijk

signaal aan de Tweede Kamer afgegeven, namelijk dat hij

bij "het strengste asielpakket" van dit akkoord moest

terugdenken aan "het strengste fraudebeleid" dat werd

gevoerd: niet luisteren, snel van start gaan en hardvochtig

te werk gaan. Dat is volgens mij een heel duidelijk signaal

van de Ombudsman. Dat moeten we in de Tweede Kamer

serieus nemen. Ik verbaasde mij er dan ook over dat de

heer Omtzigt net het initiatief van de heer Bontenbal voor

een rechtsstaattoets op die hele paragraaf, waar veel zorgen

over zijn, niet omarmde. Ik vraag me af hoe dat kwam.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Wij voeren hier een toets uit op elke wet die binnenkomt.

Op ons initiatief hebben we nu hier in de Kamer een speciale commissie, de commissie voor grondrechten, die dat

uitvoert. Wat ons betreft kan een minderheid van de Kamer

bij elk plan dat binnenkomt, vragen om dat aan een speciale

toets te onderwerpen. Want de heer Dassen zal het met me

eens zijn dat dat op bepaalde wetgeving niet vaak nodig

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-25

zal zijn. Ik bedoel dat hier heel veel wetgeving is waarvan

niemand denkt dat die de randen van de rechtsstaat raakt.

Bij asiel zal dat wat vaker zo zijn. Hij zal mij aan zijn zijde

vinden als hij die toetsen wil uitvoeren. Maar ik heb namens

Nieuw Sociaal Contract dit hoofdlijnenakkoord getekend in

de wetenschap dat alle vier de partijen de volle intentie

hebben, en dat ook uitgesproken, opgeschreven en ondertekend hebben en hebben laten zien, dat ze zich aan de

rechtsstaat willen houden. Daar kunnen we elkaar ook elke

dag gewoon op aanspreken. Ik ga er ook van uit dat de

regering en de minister-president — u zult dan vragen wie

dat is; daar komen we zo wel een keertje op terug — zich

ook gewoon netjes zullen houden aan de ambtseed en aan

de eed die ze op de Grondwet en het Statuut voor het

Koninkrijk zullen afleggen, en dat ze zich aan alle wetten

zullen houden, inclusief de Grondwet.

VoltDe heer DassenVolt

Die commissie voor grondrechten noemde de heer Omtzigt

net ook al. Ik begrijp daarvan dat het nu nog een werkgroep

is en dat ze morgen pas de tweede bijeenkomst hebben.

Het gaat dus nog wel even duren voor die hier daadwerkelijk

in staat is om dit te gaan doen. Ik hoorde mevrouw Yeşilgöz

net ook zeggen dat alles meteen implementeerbaar is, dat

we daar dus meteen mee van start kunnen. Daar gaat het

dan wel even mis. Ik vraag dan nog steeds of het ook niet

goed bestuur is om het van tevoren te toetsen, op het

moment dat er zo veel zorgen zijn en dat er ook zaken in

staan waarvan we weten dat ze eigenlijk niet kunnen, juist

ook om te voorkomen dat we tot bestuurlijke ongelukken

komen. We willen dadelijk niet bij de rechter terechtkomen

en we willen niet dat de rechter de schuld gaat krijgen van

zaken. Dat is toch ook goed bestuur?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dat zullen we toetsen. Ik voel hier eigenlijk aankomen dat

de heer Dassen zich aanmeldt bij de werkgroep van

mevrouw Palmen om deze groep in te richten. Ik denk dat

mevrouw Palmen dat zeer op prijs zal stellen. Ik kijk even

naar haar. O, mevrouw Koekkoek zit er al in.

VoltDe heer DassenVolt

Dat gebeurt dan niet op deze manier, door het weg te

schuiven met "dan kan de heer Dassen zich aanmelden". Ik

vraag nogmaals aan de heer Omtzigt waarom hij niet bereid

is om die paragraaf op voorhand te gaan toetsen, in plaats

van zich nu te verschuilen achter allerlei zaken die nog niet

helemaal geïmplementeerd zijn.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Je kunt pas toetsen als de maatregelen precies zijn vormgegeven. Bij heel veel van die maatregelen zijn twee of drie

verschillende vormgevingen mogelijk. Je kunt dus wel in

zijn algemeenheid gaan toetsen, maar daar zul je niet zoveel

uit krijgen. Je kunt bijvoorbeeld de aanscherping van de

glijdende schaal toetsen. Dat is dus de vraag hoe ernstig

een overtreding moet zijn voor het gevolgen heeft voor je

asielaanvraag. U zult in de memo's die vanmorgen naar de

Kamer gestuurd zijn, ook zien dat er binnen het internationaal recht nog een aanscherping gedaan kan worden. Maar

als je de aanscherping te hard maakt, ga je over de grens

van het internationaal recht. Als je nu zegt "toets een aanscherping", zal de uitkomst zijn dat er aanscherpingen zijn

die je wel kunt doen en dat er aanscherpingen zijn die je

niet kunt doen binnen het internationaal recht. Wat heb je

dan? Dan heb je niet zoveel. Daarom vraag ik om te wachten

tot die maatregelen er precies liggen. Dan zullen we ze

toetsen; dat is onze taak als Kamerlid. Het maakt niet uit of

je oppositie-Kamerlid dan wel coalitie-Kamerlid bent. Ik ben

ervan overtuigd dat de regering die er komt, haar best zal

doen om het binnen die grenzen te houden, want dat hebben we met z'n allen beloofd. Ik wil overigens over die

commissie voor grondrechten het volgende zeggen. Wij

doen ons best dat die commissie zo snel mogelijk up and

running is. Wat ons betreft wordt dat ook een vaste

Kamercommissie en geen tijdelijke Kamercommissie.

De voorzitterVoorzitter

Niemand kan u horen, meneer Dassen. U moet even op dat

ding drukken.

VoltDe heer DassenVolt

Dat mevrouw Koekkoek er al in zit, is leuk maar het is geen

antwoord op de vraag.

VoltDe heer DassenVolt

Excuus, voorzitter, maar dat komt ook doordat de heer

Omtzigt en ik elkaar een paar keer sneller antwoord gaven

dan wellicht gewenst was.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee, maar wij …

De voorzitterVoorzitter

Mooi gevonden, maar gaat uw gang.

VoltDe heer DassenVolt

Wij zijn daar druk mee bezig omdat we ons daar inderdaad

zorgen over maken. U kunt dat nu dus op deze manier

wegschuiven, maar ik begon de interruptie met het noemen

van de heer Van Zutphen, de Ombudsman. Hij stond hier

gisteren en gaf ook een heel duidelijk signaal. Ik denk dat

de heer Omtzigt hier vaker in de Kamer heeft gestaan om

te zeggen dat we hier signalen van de Hoge Colleges van

Staat serieus moeten nemen.

VoltDe heer DassenVolt

Wat ik de heer Omtzigt wel hoor zeggen, is dat hij bereid

is om zo'n toets uit te laten voeren op het moment dat de

zaken verder uitgewerkt zijn. Heb ik hem daarmee goed

begrepen? Want dat zou een goede stap voorwaarts zijn.

Ik ben er voorstander van om het nu al helemaal te toetsen,

maar als de heer Omtzigt zegt dat ze het nog verder willen

uitwerken, moeten we dat in ieder geval altijd laten toetsen.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Die staan zelfs …

NSCDe heer OmtzigtNSC

Op elke wet en op elke AMvB zit een advies van de Raad

van State, die precies op deze rechtsstatelijke zaken toetst.

Ook de Kamer doet deze toets. Ik sta open voor andere

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-26

suggesties, maar ik geef wel aan dat wij binnen het huidige

wetgevingsproces die toetsprocedure aan het versterken

zijn en ook vinden dat die goed doorlopen moet worden.

Daar zult u ons aan uw zijde vinden. En als daar iets uitkomt,

zullen we daarop acteren.

DENKDe heer Van BaarleDENK

De heer Omtzigt wil samen met zijn coalitiepartners 1 miljard gaan bezuinigen op de rijksoverheid en 638 miljoen op

gemeenten. Ik vraag me af of de heer Omtzigt al helder

heeft wat daarvan de praktische implicaties zijn voor mensen in het land. Welke keuzes worden daarbij gemaakt? Wat

gaat de overheid nog wel doen en wat gaat de overheid

minder doen? Wat zijn in het dagelijkse leven de gevolgen

hiervan voor mensen?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Het aantal ambtenaren is in de afgelopen jaren lang redelijk

constant gebleven, maar is de afgelopen vijf jaar zeer fors

opgelopen. Wij vinden dat dat weer enigszins terug kan.

We hebben het nu over de rijksambtenaren. Daarna had u

het over de gemeentes, toch? Ja. Dat is aan de gemeentelijke autonomie. Het vorige kabinet … Sorry, er is nog steeds

een huidig kabinet; dat was ik even vergeten. Mevrouw

Yeşilgöz lacht, want ze is daar nog steeds onderdeel van.

Nee, u niet, maar u zit hier wel vaak, moet ik zeggen. Het

kabinet heeft via een akkoord met de VNG weer een soort

trap-op-trap-afsystematiek vastgesteld, en dat betekent dat

de gemeentelijke uitgaven mee kunnen stijgen met wat er

hier in het Rijk gebeurt, en dat het voor de rest aan de

gemeentes en de gemeentelijke democratie is om keuzes

te maken over welke zaken in een individuele gemeente

wel of niet gebeuren.

DENKDe heer Van BaarleDENK

De heer Omtzigt geeft een omschrijving van wat hij gaat

doen, maar dat weten we: de heer Omtzigt gaat 1 miljard

bezuinigen op de rijksoverheid en 638 miljoen op gemeenten. De vraag was: wat zijn daarvan de gevolgen voor

mensen? Laat ik het voorbeeld van de toeslagenmisdaad

noemen. We weten dat er enorm veel mankracht nodig is

bij de overheid om de toeslagmisdaad af te handelen. Als

de heer Omtzigt 1 miljard gaat bezuinigen op de rijksoverheid, dan staat dat op gespannen voet met het recht doen

aan al die mensen. De helft van de ouders wacht op dit

moment nog op afhandeling. De heer Omtzigt vindt het van

belang dat er in gemeenten gewerkt wordt aan bestaanszekerheid, dat er toegankelijke voorzieningen zijn in de regio.

Op alle bijdragen die we als Rijk geven aan gemeenten,

bijvoorbeeld voor bibliotheken of kansengelijkheid, wordt

gewoon 10% bezuinigd, 638 miljoen! En de heer Omtzigt

staat voor goed bestuur — althans, dat zegt ie. Als hij hier

een blinde bezuiniging heeft ingeboekt zonder te kunnen

zeggen wat daarvan de gevolgen zijn voor de mensen die

afhankelijk zijn van de rijksoverheid en van gemeenten, is

dat geen goed bestuur. Dat is slecht bestuur.

NSCDe heer OmtzigtNSC

De bezuinigingen op de rijksoverheid slaan op de kerndepartementen en niet op de uitvoering, en komen dus niet

terecht bij de Belastingdienst of bij de hersteloperatie kinderopvangtoeslag. En u zult begrijpen dat ik met zeer grote

nauwkeurigheid zal volgen hoe recht gedaan wordt aan de

gezinnen die getroffen zijn door het kinderopvangtoeslagschandaal. Dat zal ik blijven doen de komende jaren en daar

kunt u mij dagelijks en desnoods ook 's nachts op aanspreken. Maakt u zich daar niet druk over. Ik maak me wel grote

zorgen over of dat proces op dit moment nog soepel genoeg

loopt, en over hoe het bijvoorbeeld op dit moment bij de

Commissie Werkelijke Schade loopt. Maar dat weet de heer

Van Baarle van mij als geen ander.

Er zijn op dit moment meer dan 100 specifieke uitkeringen

die in het Gemeentefonds gaan, en we besparen veel

administratieve lasten door die over te doen met, inderdaad,

een korting op de SPUK. Dat is op de hele gemeentelijke

begroting — ik kijk even naar de heer Van Hijum — rond

de decentrale overheid denk ik een korting van rond de 1%.

Is dat veel? Tja, dat moet je zelf bepalen, of dat veel is. Maar

in alle eerlijkheid: op het moment dat wij bezuinigingen

moeten doorvoeren, zijn er een aantal bezuinigingen die

overal neerslaan, ook daar. Dat zeg ik in alle eerlijkheid.

Maar er is geen grote bezuiniging van een zodanige omvang

dat gemeentes juist door die bezuiniging in één keer totaal

in de knel zouden komen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Nou, de heer Omtzigt had grote woorden tijdens de campagne, namelijk dat we de mens weer centraal moesten

gaan stellen, en niet het modellendenken; niet het rationele

bezuinigen en dingen opdragen, maar redeneren vanuit de

mens. Ik hoor bij de heer Omtzigt niet eens het begin van

een antwoord op wat het gewoon rationeel inboeken van

"o, even een miljard bij de rijksoverheid weg, even 638

miljoen euro bij gemeenten weg" voor praktische gevolgen

heeft voor mensen. Daar spreek ik de heer Omtzigt op aan.

En als hij het heeft over de afhandeling van de toeslagenmisdaad, dan valt die bezuiniging daar wél neer, zeg ik

tegen de heer Omtzigt. Want de afhandeling van de toeslagenmisdaad, het recht doen aan die ouders, daar zijn ontzettend veel mensen extern voor ingehuurd, omdat we het

met elkaar in de snelheid niet konden belopen om daar

mensen een aanstelling voor te geven. Er zijn met stoom

en kokend water externe mensen ingehuurd om ervoor te

zorgen dat we die ouders kunnen helpen. Deze overheid,

dit kabinet, de heer Omtzigt gaat in dit akkoord gewoon

met een kaasschaaf alle externen bij de overheid wegsturen,

voor een groot gedeelte, dus ook de mensen die op dit

moment werken aan de afhandeling van de toeslagenmisdaad. Dus ik zeg de heer Omtzigt nog een keer: denk na

over de implicaties die dit heeft voor mensen in het land,

voordat u een kille bezuinigingen inboekt, zonder de

gevolgen te overzien. Want dit raakt echt aan uw kernthema.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Misschien is het goed om richting de heer Van Baarle aan

te geven wat we wel doen in dit hoofdlijnenakkoord aan de

verhouding tussen overheid en burger. De grondrechten

in Nederland worden voor het eerst toetsbaar. Dit betreft

de grondwettelijke toetsing maar ook de toetsing hier in de

van het toeslagenschandaal, maar ook van het Groninger

gasschandaal; een les die overigens — zie Groot-Brittannië

gisteren — in meerdere landen geleerd wordt.

Dit akkoord bevat een recht op vergissen. Dat betekent dat

niet elk foutje meteen enorme consequenties moet hebben.

Ook dat hebben wij geleerd van het toeslagenschandaal.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-27

Er staat in het akkoord een recht op contact. Je moet de

overheid kunnen benaderen. Dat kan per telefoon zijn met

een vaste contactpersoon. Dat kan via een e-mail zijn. Het

ligt aan de dienst zelf hoe dat moet, maar je moet in contact

kunnen treden.

We willen de incassokosten en aanmaningskosten van de

overheid flink naar beneden brengen, omdat juist die kosten

grote hoeveelheden mensen in de problemen gebracht

hebben.

Het is ons gelukt om de hele bezuiniging op de jeugdzorg,

die de huidige coalitie niet kon terugdraaien, terug te

draaien in dit hoofdlijnenakkoord, omdat we wisten dat die

zeer kwetsbare groepen ouders en kinderen raakt. Ook in

het kader van het toeslagenschandaal: u ziet achter u Faith

Bruyning zitten die u alles kan vertellen, niet alleen over de

jeugdzorg, maar ook over de uithuisplaatsingen. Ouders

en kinderen die te maken krijgen met uithuisplaatsingen,

krijgen meer rechten. U kunt eens praten met Judith Uitermark, die achter u zit. Zij kan u uitleggen dat zij als rechter

tussen een kwartier en een halfuur de tijd had om een

ingewikkelde uithuisplaatsing te doen, met gevolgen voor

het leven. Wij willen de rechten voor ouders en kinderen

uitbreiden en wij willen minder uithuisplaatsingen. Uithuisplaatsing is namelijk niet alleen slecht voor het ouder en

het kind, maar ook verschrikkelijk duur. Wij nemen al een

aantal concrete maatregelen in het hoofdlijnenakkoord. We

hopen dat de regering in dezelfde geest nog een aantal van

dit soort maatregelen zal nemen bij de uitwerking van het

regeerprogramma. Zal het altijd goed gaan in de verhouding

tussen overheid en burger, als er een nieuwe regering zit?

Het antwoord is: nee, er zullen fouten gemaakt blijven

worden. Het is onze taak als Kamerlid om er dan bovenop

te zitten.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Ik wil de heer Omtzigt complimenteren, want hij is veel aan

het uitleggen en aan het toelichten. Als ik de financiële bijlage lees, dan zie ik in een aantal dingen de hand van NSC.

Eén daarvan is dat er verandering komt in het gegeven dat

we jarenlang hebben gezien dat het geld op ontwikkelingssamenwerking eigenlijk wegliep, via de asielinstroom naar

de Justitiebegroting. Dus de ODA-budgetten, voor de

mensen die de vaktermen kennen, werden enorm vaak

afgeroomd naar Justitie. Dat gaat nu veranderen. Daar ben

ik blij mee. Maar dan houdt het compliment op. Dat kon de

heer Omtzigt ook wel vermoeden, denk ik.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik voel hem al aankomen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Vervolgens wordt er 2,4 miljard bezuinigd op die ontwikkelingshulp. Dus de hulp aan de allerkwetsbaarsten en allerarmsten van de wereld wordt structureel minder. Zij zullen

hier nooit naartoe komen, want zij hebben helemaal niet

de middelen om richting Europa te komen. Zij hebben wel

qua humaniteit ernstig te lijden. Daarover kan je het debat

voeren, met z'n tweeën of vieren op allerlei plekken. Ik vind

dat echt heel jammer. Maar vervolgens gebeurt er ook nog

iets — en die had ik echt niet zien aankomen — in het sociale contract waarbij burgers en bedrijven zelf instappen om

te geven aan die allerarmsten. De giftenaftrek wordt

gehalveerd; de anbi's dus. Wat betreft die stapeling ben ik

niet benieuwd naar de technische toelichting, maar juist

naar de politieke weging van Nieuw Sociaal Contract. Kan

de heer Omtzigt die toelichten?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Net als in andere interrupties, zijn dit drie vragen bij elkaar.

Ik zal proberen ze alle drie te beantwoorden. De eerste gaat

over ontwikkelingssamenwerking. Op ontwikkelingssamenwerking wordt inderdaad structureel 2,3 miljard op het ODAgedeelte gekort. Maar, om u een voorbeeld te geven, de

asieltoerekening in 2026 bedraagt 2,4 miljard. Ik heb het er

even bij gepakt. Dat betekent dat van het huidige ODAbudget, dat dan 7,7 miljard bedraagt, 2,4 miljard wordt af

gehaald omdat we formeel volgens de boekhoudregels van

de OESO de eerstejaarsopvang van asielzoekers — u weet

dat we er daar veel van hebben — ten laste mogen brengen

van de ontwikkelingshulp. Dat gaan we inderdaad maximeren op ongeveer 10%. Dat is een advies van de Adviesraad

Internationale Vraagstukken. Dat betekent dat die de

komende jaren gemaximeerd wordt op rond de 600 miljoen.

Dan kun je er dus geen 2,4 miljard meer van aftrekken, maar

600 miljoen. We zijn akkoord gegaan met een bezuiniging

op ODA van ongeveer 2,3 miljard. Dat betekent dat er een

bezuiniging van enige honderden miljoenen per jaar overblijft op ontwikkelingssamenwerking. Waar we nu zitten,

vinden wij dat een verdedigbare keuze.

Ik deel echter wel de opvatting — misschien moet ik dat

nog een keer toelichten — dat er in het buitenlands domein

een paar goede maatregelen zitten als je hier minder asielzoekers en ontheemden naartoe wilt laten komen. De eerste

maatregel is ervoor zorgen dat Oekraïne op haar voorwaarden de oorlog met Rusland kan beëindigen. We hebben

hier 120.000 ontheemden uit Oekraïne. Die zouden niets

liever willen dan terugkeren naar hun eigen land. Die willen

helemaal niet hier in Nederland zijn, joh. Die zouden liever

gewoon wonen waar ze vandaan komen. Als we daaraan

werken, hebben we heel veel opvangplekken vrij, kan ik u

verzekeren, want de gemeentes vangen die 120.000 mensen

op dit moment op. Hetzelfde geldt als er minder problemen

zouden zijn in Syrië en als we mensensmokkelaars uit

Eritrea zouden aanpakken. Dat zouden echt effectieve

ingrepen zijn in het vluchtelingen- en asielbeleid. Ook

daartoe zijn we bereid. Een van de redenen dat we in de

buitenlandhoek dus een herschikking doen, is dat we

inderdaad vinden dat we in de huidige, buitengewoon

onzekere wereld meer geld nodig hebben voor Defensie,

niet omdat we het leuk vinden of omdat het leuk is om geld

uit te geven aan het leger, maar omdat het met een oorlog

op het Europese continent onontkoombaar is dat wij ervoor

zorgen dat wij ook klaar zijn. Dat is ook waarom Isa Kahraman, onze defensiewoordvoerder, het initiatief zal steunen

om die 2% in de wet vast te leggen.

Wat de giftenaftrek betreft … Ja, ik bedoel: ik krijg vraag

voor vraag. Ik hoor de heer Klaver zeggen dat dat de simpele vragen zijn. Zeker. Er is een evaluatie van de giftenaftrek geweest. Die evaluatie heeft laten zien dat het niet zo'n

effectieve belastingmaatregel is. Oftewel: de giftenaftrek

an sich leidt niet tot heel veel extra giften. Er wordt daarom

een stuk bezuinigd op de giftenaftrek. Dit onderzoek heb ik

ook nog bij me in een map, maar het is mevrouw Bikker

ongetwijfeld bekend. Als u vraagt of het in ons verkiezingsprogramma stond, is het antwoord: nee. Dat weet u ook

wel. Maar omdat die effectiviteit niet zo hoog was, zijn wij

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-28

akkoord gegaan met deze maatregel. Wij vinden die dus

verdedigbaar.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Dank, vooral ook voor het laatste stuk van het antwoord,

want dat was wel de kern van mijn vraag. Het staat voor

mij namelijk voor meer, voor hoe de samenleving en juist

de kracht van die samenleving terug te vinden zijn in dit

hoofdlijnenakkoord. Eerder had ik het met collega Wilders

en collega Yeşilgöz over een aantal witte vlekken. Voor mij

is de betrokkenheid van mensen op elkaar er zo een. Het

beperken van de giftenaftrek, het afschaffen van de maatschappelijke diensttijd en het feit dat vrijwilligerswerk en

mantelzorg helemaal niet genoemd worden in het hoofdlijnenakkoord zijn nou typisch de dingen waarvan ik denk:

dat gaat over het christelijk-sociaal denken waar ik meneer

Omtzigt heel vaak over heb gehoord. Ik ben dus benieuwd

of hij richting de regeringsverklaring kans ziet om toch juist

ook dat appel op die samenleving in een gepolariseerd land,

waarin we het zo nodig hebben dat we omzien naar elkaar,

meer te verwezenlijken. Het is namelijk zo jammer als we

het alleen maar hebben over kille afspraken, terwijl mensen

in relatie tot elkaar gegeven zijn en we dat nog heel hard

nodig gaan hebben de komende tijd.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik sta vol voor die betrokkenheid met vrijwilligerswerk en

mantelzorg. Moeten we iedereen in dat hoofdlijnenakkoord

noemen? In het hoofdstuk over veiligheid hebben we

inderdaad de politieagenten, de boa's en de rechters

bedankt, en in het hoofdstuk over landbouw de vissers en

de landbouwers. Ik had inderdaad heel graag de mensen

die vrijwilligerswerk en mantelzorg doen, de vele onderwijzers die voor de klas staan, en de mensen in de verpleging

genoemd in dat akkoord. Dus als ik dat hierbij mag doen,

doe ik dat van harte. Hun werk wordt buitengewoon

gewaardeerd. Het feit dat ze niet genoemd worden, betekent

dus niet dat ze niet belangrijk zijn als cement voor deze

samenleving en dat hun rol niet gewaardeerd wordt.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Maar dan maak ik 'm toch even af, want er staan inderdaad

meer dingen wel in de tekst maar vervolgens niet in de

financiële bijlage. Daar zit precies mijn zorg voor al dit soort

initiatieven. Heel vaak staan die inderdaad niet structureel

in de plaat, maar worden die telkens opnieuw incidenteel

gefinancierd, of dat nou gaat om de mantelzorg, het vrijwilligerswerk, de maatschappelijke diensttijd of de giftenaftrek.

Voor mij zijn dat allemaal momenten waarop je zegt: schakel

je de samenleving in om het goede te doen of zeg je "succes

ermee"? Ik hoop van harte dat NSC juist ook op dit punt

aanspreekbaar is als we de komende tijd gaan kijken naar

wat je financieel zou moeten doen om dat vol te houden.

Ik ben daar heel benieuwd naar bij die regeringsverklaring.

Laten we alsjeblief voorkomen dat dit cement van de

samenleving, zoals de heer Omtzigt dat terecht zegt, verkruimelt omdat we het nu even een witte vlek hebben laten

blijven in het hoofdlijnenakkoord. Als we elkaar daarop

kunnen vinden, dan is dat voor mij echt een winstpunt,

want dan is dat de terugkeer van dat warme stuk samenleving waar we allemaal trots op zijn en dat iedereen graag

overeind houdt.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dat houden wij zeer graag overeind. Kijk, op het moment

dat de vrijwilligersvergoeding niet genoemd wordt in de

fiscale plaat, dan blijft die als fiscale regeling overeind.

SPDe heer DijkSP

Een aantal dingen staan niet in dit hoofdlijnenakkoord. Ik

noemde eerder al de pensioenen. Ik vind het opvallend dat

de enorme budgetkortingen op de gemeenten van zo'n 2,3

miljard euro in 2026 er niet in staan. Daar moet dus ook

nog ooit een keer een oplossing voor worden gevonden.

Eén ding vind ik ook heel bijzonder — zeker omdat de heer

Omtzigt hier voor mij staat — namelijk de hersteloperatie

van het toeslagenschandaal. U weet en ziet dat die op zijn

minst gezegd niet lekker loopt. Mijn vraag is: hoe is dat

besproken?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ten eerste heb ik net al aangegeven dat pensioenen een

vrije kwestie zijn. We gaan rustig kijken hoe we dat goed

en verantwoord kunnen doen. Ik heb het net gehad over

terugdraaien. Dat zat niet in ons verkiezingsprogramma,

maar we kunnen zeker praten over hoe we in het komende

jaar kunnen werken richting wijzigingen.

De hersteloperatie heeft tot nu toe buiten haken gestaan,

ook voor de begroting. Ik hoop, overigens net zoals die

andere drie partijen, van harte dat die hersteloperatie ... De

VVD, PVV en BBB zitten daar niet anders in. Ik heb hier bijvoorbeeld vaak samen met mevrouw Van der Plas gestaan

over hoe het nu weer ging met die hersteloperatie. Dat

zullen we blijven doen. Dezelfde vraag stelden collega's

over Oekraïne: waarom staat er geen precies getal voor

2029 over hoe we Oekraïne steunen? Dat is omdat ik werkelijk waar geen idee heb wat in 2029 nodig is voor Oekraïne

of voor het toeslagenherstel. Ik hoop wel dat het toeslagenherstel dan is afgerond, maar ik durf u geen garanties te

geven. Zover ben ik ondertussen wel.

Laat ik het maar gewoon even zeggen. We hebben hier nu

heel lange discussies over hele precieze cijfers over vijf

jaar. Het vorige kabinet werd in 2020 geconfronteerd met

een coronacrisis en moest 100 miljard uittrekken. Het kabinet werd in maart 2022 geconfronteerd met een Russische

inval in Oekraïne en moest Oekraïne ondersteunen met F-

16's en de opvang van 120.000 ontheemden. Dat kostte

miljarden. Het feit dat het er niet in staat, betekent soms

ook gewoon dat we niet precies weten wat er gaat gebeuren

en dat we van de regering verwachten dat zij naar bevind

van zaken handelt. Dat geldt voor Groningen, toeslagenouders en voor geopolitieke uitdagingen die we alsdan hebben.

SPDe heer DijkSP

Ik begrijp dat er niet hele uitgewerkte plannen in staan,

maar er staat nu bijna niets. Dat geeft ook bij mij en mijn

fractie een soort onduidelijkheid en onzekerheid over wat

ermee gaat gebeuren. In de afgelopen tijd verschenen er

berichten in de media over dat het weer zoveel miljarden

meer kan gaan kosten. Ik zou graag willen horen hoe dat is

besproken. Hoe gaat deze ... Mag ik het coalitie noemen of

is dat voor een extraparlementair kabinet ...

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-29

NSCDe heer OmtzigtNSC

U mag het noemen zoals u het wilt. Ik noem het een extraparlementair program.

SPDe heer DijkSP

Oké, dan lijkt coalitie mij het beste woord. Hoe is daarover

gesproken? Er komen tegenslagen die miljarden gaan kosten. Daar hoef je geen raketwetenschapper voor te zijn.

NSCDe heer OmtzigtNSC

In de stukken die richting informateur Plasterk zijn gestuurd,

heeft u gezien dat op heel veel terreinen forse tegenvallers

zijn te verwachten, zowel bij de verduurzaming, de vergroening en een aantal rechtszaken die tegen de Staat loopt als

bij het toeslagenschandaal, Groningen en infrastructuur. Ik

noem ook het Hoogwaterbeschermingsprogramma over

hoe we Nederland droog houden. Dat zijn allemaal enorme

onzekerheden. Dat betekent gewoon dat de regering daarnaar moet handelen. Ik had graag een hele pagina over het

toeslagenschandaal geschreven. Je moet dan alles

beschrijven. Dat heb ik bewust niet gedaan, omdat het een

hoofdlijnenakkoord is. Maar u weet dondersgoed dat ik die

mensen niet zal vergeten. Al zou ik ze vergeten, dan zullen

zij niet vergeten om ervoor te zorgen dat ik het niet vergeet.

SPDe heer DijkSP

Ik had het mooi gevonden als u er wel een pagina aan had

besteed.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dat snap ik.

SPDe heer DijkSP

Ook omdat we dan de discussie verder kunnen brengen.

Dat vind ik hieraan namelijk jammer. Als ik het goed begrijp,

is dit een volledig open kwestie, zowel als het gaat om de

centen als om de manier waarop dit beter is op te lossen.

NSCDe heer OmtzigtNSC

De manier waarop het beter is op te lossen, is een open

kwestie. Als het gaat om de centen is het niet zo dat iedere

vraag die iemand stelt kan worden toegevoegd aan het

budget. We weten dat daar onzekerheden in zitten.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik heb een vraag aan de heer Omtzigt. In het akkoord staat

ook geschreven dat het eigen risico in de zorg meer dan

gehalveerd wordt. Een aantal hoogleraren heeft daarop

gezegd dat dit heel aardig en sympathiek klinkt, maar dat

het op termijn verschrikkelijk veel geld gaat kosten. Het

levert ten eerste een veel grotere zorgvraag op. Ten tweede

is daar geen personeel voor en ten derde zal de premie

waarschijnlijk moeten stijgen, want het moet betaald worden. Hoe reageert de heer Omtzigt op de reacties uit de

wetenschap en uit de hoek van de artsen?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Daar kun je op twee manieren naar kijken. Het eigen risico

is ongelofelijk impopulair in Nederland, en zeker bij mensen

met een laag inkomen. De reden daarvoor is dat die €385

die je nu kwijt bent als je naar het ziekenhuis gaat voor

mensen een grote belemmering is om hulp te zoeken

wanneer ze die hulp keihard nodig hebben. Wij waren ook

getroffen door het feit dat het afschaffen of het halveren

van het eigen risico ongeveer twee keer zo duur is als wij

dachten. Dat is twee keer zo duur, omdat heel veel mensen

meer zorg zullen vragen. Dat zijn mensen die nu zorg mijden.

Er zitten trouwens twee maatregelen in het eigen risico.

Eentje daarvan is netjes overgenomen van de huidige coalitie. Niet alleen gaat het eigen risico naar €165. Een andere

maatregel is dat het eigen risico in porties van €50 wordt

volgemaakt. Je bent dus niet in een keer €165 kwijt, maar

eerst €50 en een volgende keer weer €50, tot je bij €165

uitkomt. Daarmee wordt de drempel lager.

Het zal een uitdaging zijn om de zorgvraag op te vangen.

Ik vond de berekeningen van VWS erg hoog. We zien vandaag in de berekeningen van het Centraal Planbureau dat

de verlaging van het eigen risico een half miljard goedkoper

is — dat is nog steeds heel duur, zeg ik erbij — omdat dat

tweede effect wat kleiner is. Maar inderdaad, er is een uitdaging in zowel de zorg als in de kinderopvang. Ik kijk

daarbij even naar mevrouw Yeşilgöz, die de kinderopvang

net genoemd heeft. Op het moment dat je de bijdrage voor

de kinderopvang verhoogt en die bijna gratis wordt, ook

voor de middeninkomens, zal er extra vraag optreden. Daar

zullen we beleid op moeten voeren.

Als u me vraagt of er één bijlage bij het regeerakkoord is

die we niet geschreven hebben en die we wel hadden

moeten schrijven, dan is dat de bijlage "Wie gaat dit uitvoeren?". Daar ben ik me van bewust. Ik ben me ervan bewust

dat we in een aantal cruciale sectoren in Nederland tegen

limieten gaan aanlopen. De vraag is daar waar we de

mensen vandaan halen, of dat nou voor de energietransitie

— ik kijk dan naar de heer Bontenbal — de zorg, het

onderwijs, of de kinderopvang is, waarover we ontzettend

mooie plannen hebben kunnen opschrijven. Daarom is dat

onderwijs ook zo belangrijk. Daarom is het zo belangrijk

dat mensen langer kunnen doorwerken. Maar dit blijft een

grote uitdaging.

JA21De heer EerdmansJA21

Dat is de kern. Ik denk dat het extreem problematisch is als

je mensen die zorg mijden het idee geeft dat ze zorg kunnen

halen en dat ze naar het ziekenhuis moeten gaan als ze dat

willen, als er vervolgens een wachtlijst blijkt te bestaan die

twee keer zo lang is als de lijsten zoals we ze nu kennen.

Dat is het op termijn opstapelen van verwachtingen en

teleurstellingen. Dat is eigenlijk het punt dat ik vooral wil

maken en waarop gewezen wordt. Je hebt natuurlijk een

personeelstekort, maar als je het op deze manier inleidt,

wordt het nog veel erger.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ja, en toch aarzel ik bij deze beschrijving. Dat heeft te maken

met de reden waarom ik denk dat de PVV zo hard op het

eigen risico heeft ingezet. Dat heeft te maken met het feit

dat als u — ik kijk dan naar de heer Eerdmans — of ik naar

het ziekenhuis moet en €385 moet betalen, wij niet hoeven

nadenken of we dat doen. Dat doen wij, want we hebben

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-30

een inkomen waarmee we die €385 kunnen betalen. Mensen

met een laag inkomen moeten die afweging wél maken.

nu je conclusie trekt, Ronald, want zo gaat het niet verder"?

Ik ben benieuwd hoe dat na vrijdag gelopen is.

Het hele idee van het nieuwe zorgstelsel was dat de zorg

gelijk was voor allerlei groepen in de bevolking. Er zijn een

paar dingen die de zorg ongelijk maken. Het eigen risico is

daarbij een heel groot element. Dat betekent dat bepaalde

mensen fors minder toegang hebben tot zorg dan mensen

met een wat hoger inkomen. In Nederland zien we dat het

verschil tussen het aantal gezonde levensjaren voor de

groepen met het laagste en het hoogste inkomen bijna

twintig jaar is. Er zijn grote verschillen in de verwachte

gezondheid. Daarom is preventie van het grootste belang,

is het van het grootste belang dat we mensen gelijke toegang tot zorg geven, dat er een vorm van kansengelijkheid

is en dat we actief gaan werken om gezondheidsverschillen

te verkleinen. Hier hoort nog een tweede maatregel bij. Dat

is dat de verzekeringspolis glashelder wordt. Nu kan het zo

zijn dat je een polis koopt die net €2 goedkoper is, maar

waarbij het ziekenhuis waar je toevallig naartoe gaat niet

onder de gecontracteerde zorg valt. Nou, dan ben je helemaal in de aap gelogeerd. Daarom werk ik er ook naartoe

dat iedereen het begrijpt en dat het doel van de Zorgverzekeringswet, namelijk één basisverzekering voor iedereen,

effectief veel meer is zoals die één basisverzekering voor

iedereen. En ja, dat kost wat geld; dat snappen we. Maar

ook dat is een politieke keuze.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik denk dat we veel beter mensen gezond moeten gaan

maken en moeten voorkomen dat ze inderdaad in de rij

staan gaan bij het ziekenhuis. Maar goed, dit moet geen

zorgdebat worden; laten we dat maar uitstellen tot de

regeerploeg bekend is. Dat wou ik eigenlijk voor mijn laatste

vraag bewaren. De heer Omtzigt heeft een etentje met de

heer Plasterk gehad, ik geloof in Enschede.

NSCDe heer OmtzigtNSC

In De Lutte.

JA21De heer EerdmansJA21

Juist. Dat was afgelopen vrijdag, begreep ik.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ja.

JA21De heer EerdmansJA21

De lucht was geklaard tussen de heer Omtzigt en de heer

Plasterk. Toch kwam maandag de verklaring van Ronald

Plasterk, waarin hij zegt: er zijn berichten over mij verschenen en die vind ik onwaar en onheus. We weten waar hij

het over heeft. Die zijn te belemmerend voor mijn positie

om leider van het nieuwe kabinet te worden, zegt hij. Heeft

de heer Omtzigt nog druk uitgeoefend? Laat ik het aardiger

formuleren. De heer Wilders heeft meteen "jammer" en

"helaas" enzovoort ge-x't, zeg maar getwitterd. Mevrouw

Van der Plas heeft dat volgens mij ook gedaan. Van

mevrouw Yeşilgöz weet ik het niet uit mijn hoofd. Maar wat

is uw reactie eigenlijk geweest richting de heer Plasterk?

Heeft u nog contact met hem gehad of heeft u van de

andere kant gezegd: "Ik vind het eigenlijk heel goed dat jij

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik vind het lastig om elk contact te openbaren, maar zoals

dat betaamt op het moment dat je nog wat uit te praten

hebt, zijn wij gewoon gaan zitten. Dat was in De Lutte, in

De Wilmersberg. Dat was buitengewoon prettig, samen

met Eddy van Hijum. Dat hebben we gedaan om gewoon

te praten over wat er in het verleden gebeurd is, maar ook

over welke plannen je met een nieuw kabinet kunt maken.

Die problemen waren daarmee uit de wereld. Het enige wat

nog stond waren de integriteitstoets — die zullen wij doen

bij elke bewindspersoon die aangezocht wordt — en de

vraag hoe dat patentenonderzoek uitgevoerd had kunnen

worden. Dat had uitgevoerd moeten worden door de

informateur of de formateur.

D66De heer JettenD66

Ik heb één checkvraag vooraf, namelijk of het net een slip

of the tongue was van de heer Omtzigt. Hij zei in een interruptiedebatje met de heer Dassen in een bijzin: "We zitten

helaas in de EU." Ik wil dat even weten.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee, dat is geen slip of the tongue. Nee. Dat is een slip of

the tongue, sorry.

(Hilariteit)

D66De heer JettenD66

Oké, check.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Wij zitten gelukkig in de EU. Ik wil de EU op een aantal

manieren hervormen, zoals u weet. Maar het woord "nexit"

zouden we niet gebruiken, dus dat gebruiken we niet. Dat

is dan ook weer een slip of the tongue, ja.

D66De heer JettenD66

Dan hebben we dat opgehelderd; dat is in ieder geval fijn.

Ik wil het over een ander onderwerp hebben. De coalitie

gaat op behoorlijk wat punten de btw fors verhogen. Ik zat

te denken: wat betekent dat nou gewoon voor mensen

thuis? Stel dat je een weekendje naar Twente gaat, een

prachtige streek in Nederland. Het is hartstikke leuk om af

en toe een weekendje weg te gaan.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Er zijn hele mooie campings. Dan doet het helemaal niks.

D66De heer JettenD66

Maar niet iedereen wil op de camping staan. Je gaat met

de trein naar Twente toe. In die trein wil je een boek lezen.

Dat boek wordt €2,40 duurder. 's Avonds wil je naar een

optreden van Ilse de Lange in het theater in Enschede: €15

duurder. Omdat het een stuk van huis is, besluit je om een

leuke bed and breakfast te boeken in Hengelo: €14 duurder.

Als je dan de volgende ochtend de Tubantia wil lezen, moet

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-31

je daar €0,40 extra voor neerleggen. Kortom, een weekendje

Twente wordt met deze btw-verhogingen €30 duurder. Dat

zou prima uit te leggen zijn als je dat geld echt nodig had

om hele belangrijke investeringen te doen en alle andere

opties om die financiële plaat sluitend te krijgen uitgewerkt

waren. Maar ik zie dat we belastingontwijking nog meer

kunnen aanpakken. We gaan vervuilende rode diesel weer

subsidiëren. Er waren dus ook andere keuzes te maken.

Mijn vraag aan de heer Omtzigt is: die btw-verhogingen

moeten u toch ook niet helemaal lekker zitten?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee, als ik de keuze heb, verhoog ik helemaal geen belastingen. Dan verlaag ik de belastingen, geef ik meer geld uit

en doe ik alsof het niet anders kan. Maar in tegenstelling

tot de vorige regering, die 25 miljard per jaar extra kon uitgeven, moeten wij een aantal miljarden ombuigen. Als je

dan ook een aantal keuzes wilt maken, zoals de verlaging

van het eigen risico of extra geld voor de versterking van

de rechtsstaat — wij willen dat voor de rechtsstaat,

mevrouw Yeşilgöz voor extra inzet voor de politie — dan

zal er ergens helaas ook iets binnengehaald moeten worden.

Ik moet wel zeggen dat ik de kaartjes van Ilse de Lange nog

nooit zo duur heb gezien. U doet net alsof dat €15 duurder

is. Dan zou een kaartje €135 kosten.

D66De heer JettenD66

Klopt.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Kost dat €135? Poeh. Dan ben ik daar recentelijk niet naartoe

geweest. Muziek van Ilse de Lange is wel mooi, net als de

B&B, maar ja. Dit zijn keuzes. Dit zijn keuzes die we kunnen

dragen voor de intensiveringen die we doen, maar die maak

ik niet met heel veel plezier. Overigens zit er ook nog een

stelpost van 250 miljoen euro in — dat is meer dan de btw

op boeken — om fiscale constructies te bestrijden. We willen ook af van trustvennootschappen die eigenlijk geen

functie hebben voor de economie. Als een groot bedrijf hier

namelijk een treasuryfunctie heeft, dan heb je gewoon een

doorstroom. Dan komt het geld namelijk overal vandaan

naar binnen en wordt het hier uitgegeven. Dat is helemaal

prima. Dat hoort bij de economie; dat moet je hier ook

hebben. Maar we willen af van een trustvennootschap om

belasting te vermijden. We nemen dus wel degelijk een

aantal maatregelen in dit regeerakkoord. Maar ik vind het

leuk dat u bij de VVV van Twente wilt komen werken.

D66De heer JettenD66

Ja, dat doe ik graag.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dat stellen wij op prijs. U bent nog vergeten dat het voetbalkaartje voor FC Twente ook nog wat duurder wordt. Maar

dat is het echt helemaal waard, kan ik u verzekeren, gezien

de voorronde van de Champions League!

D66De heer JettenD66

Bij Twente nog meer dan bij …

NSCDe heer OmtzigtNSC

O nee, ik mag niet naar die kant kijken vandaag.

D66De heer JettenD66

We gaan geen opmerkingen maken over de club van

mevrouw Yeşilgöz!

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Doen, doen!

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nou, u mag ook wat zeggen over Roda JC, meneer Timmermans!

D66De heer JettenD66

Ik ben als Nijmegenaar en Feyenoordfan goed bediend dit

jaar.

Maar goed. De heer Omtzigt geeft terecht aan dat je financiële keuzes moet maken als je zo'n coalitieakkoord maakt.

Ik proef ook wel dat hij niet heel erg enthousiast is over die

btw-verhoging. Maar er zijn volgens mij ook andere opties.

Er zijn nog meer belastingconstructies die we kunnen aanpakken. We zouden in plaats van verlagen, de belasting op

CO2-vervuiling gewoon wél kunnen verhogen. Dat levert

heel veel geld op. Dan hoeven we daarmee niet die hardwerkende mkb'ers met een boekenwinkel, of die hoteleigenaren die in de grensstreek concurreren met hotels in

Duitsland of België, te straffen. Dan hoeven we boeken ook

niet nog duurder te maken, als we zien dat mensen in dit

land zo veel moeite hebben met lezen en schrijven. Is de

heer Omtzigt dus bereid om richting de Miljoenennota aan

de kabinetsploeg die eraan zit te komen, te vragen of er ook

nog andere manieren zijn om deze paar honderd miljoen

bij elkaar te schrapen, zodat we de btw op boeken en theaters niet omhoog hoeven te gooien?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Even één opmerking. Een kaartje voor Ilse de Lange is

€49,50 als je naar Hengelo gaat. Dat is dus geen €135. Die

kon ik al niet plaatsen. Gelukkig maar. U bent van harte

welkom dus. Je kunt er voor die prijs met z'n drieën naartoe.

Als u met goede alternatieven komt op het moment dat er

een belastingplan ligt, dan zijn die van harte welkom. Maar

ik heb toch twee opmerkingen over de keuzes die de heer

Jetten maakt. Ik snap, zeker vanuit het perspectief van de

heer Jetten als minister voor Klimaat, dat hij graag extra

belasting heft — al is het niet zo dat hij graag belasting heft

— als dat het effect heeft dat het de CO2-vervuiling, en die

van bepaalde andere vervuilende stoffen, tegengaat. Het

belastingniveau en de kostprijs van stroom zijn in Nederland

nu zo hoog geworden dat bedrijven hier sluiten. De

stroomprijs is hier 40% à 50% duurder dan in de omliggende

landen. Het heffen van extra belasting op stroom en andere

zaken heeft nu echt het waterbedeffect gekregen dat

bedrijven hier vertrekken naar vlak over de grens. Ik zou

daar dus zeer zorgvuldig mee zijn. Mocht de heer Jetten

goede voorstellen hebben voor het bestrijden van belastingconstructies die meer dan 250 miljoen opleveren, dan ben

ik, of eigenlijk Folkert Idsinga — dat is de collega die binnen

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-32

onze fractie belastingen doet — zeer zeker bereid om te

kijken of we dat kunnen doen.

D66De heer JettenD66

Heel kort. Ik heb overigens met een andere pet op, namelijk

als minister voor Klimaat, een onderzoek in gang gezet om

juist de tarieven voor bedrijven die verduurzamen, fors te

verlagen. Daar kan een volgend kabinet dus hopelijk verstandige dingen mee gaan doen. Maar ik pak deze handschoen graag op door straks, bij het Belastingplan, een paar

honderd miljoen te vinden bij bedrijven en vermogende

mensen die belasting ontwijken, zodat we daar de rekening

neerleggen in plaats van bij al die mensen die in Nederland

willen genieten van een boek of het theater. Ik zie u dus

weer bij het Belastingplan in september. Dan kunnen we

deze Twentetaks hopelijk met elkaar terugdraaien.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Welke taks?

D66De heer JettenD66

De Twentetaks.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dat is wel goed gevonden als frame. Dat is toch wel knap!

CDADe heer BontenbalCDA

Ik heb waardering voor een aantal onderdelen uit het

akkoord; ik zal daar in mijn bijdrage straks iets over zeggen.

Wat ik het zuurst vind aan het akkoord, is dat het weinig

investeert in het sterker maken van de samenleving. Dat

straalt het akkoord niet uit. Het heeft echt iets kils in mijn

optiek. De maatregel die ik daar het meest exemplarisch

voor vind, is het schrappen van de maatschappelijke

diensttijd. Er zijn meer dan 100.000 jongeren die daar

inmiddels aan hebben deelgenomen, met succes. Een kwart

van het aantal jongeren blijft actief bij de organisatie waar

ze de diensttijd hebben ingevuld. Dat is prachtig. We maken

daar de samenleving sterker mee. Het kost 200 miljoen.

Waarom heeft u geaccepteerd dat juist die maatregel

geschrapt wordt? Het is relatief weinig geld en het zijn dit

soort prachtige projecten die de samenleving sterker maken.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Daar bleef ook best wel wat van over. Wij schaffen de subsidie af. De maatschappelijke diensttijd kan gewoon

decentraal voortgezet worden. Als een jongere vrijwilligerswerk wil doen bij de voetbalclub — daar zit ik zelf bij en dat

gebeurt ook; mijn dochters hebben dat gedaan — hoeft er

op zich geen subsidie op te zitten om dat voort te zetten. Ik

hoop van harte dat het niet alleen van subsidie afhangt. Ik

zeg nogmaals — ik kan het herhalen — dat ik het een verdedigbare maatregel vind dat er geen landelijke subsidie op

hoeft te zitten. We schaffen de mogelijkheid om het te doen

niet af en stellen het juist zeer op prijs dat jongeren in contact komen tijdens hun schoolperiode met een totaal andere

werkelijkheid dan waar zij normaal in zitten.

CDADe heer BontenbalCDA

Dit is te makkelijk. Dan schuif je het namelijk op het bord

van gemeenten, die ook nog eens die 10% aan hun broek

krijgen en de ozb niet mogen verhogen, of het gaat gewoon

niet door; dat weet u ook. Als dat geld niet naar maatschappelijke diensttijd gaat, sneuvelt het project gewoon; dat

weet u. U kunt zeggen: het mag doorgaan. Nee, dit project

gaat natuurlijk niet door, als er niet vanuit het Rijk een bijdrage is. Het begint net te lopen. Het is iets prachtigs en

het boekt successen. De rapportage is net uit. Daarin kunt

u de successen in lezen. Het is zo exemplarisch voor dit

akkoord dat het zo weinig de samenleving sterker maakt.

Deze maatregel doet dat juist wel. Dan verbaast het me dat

je de maatregel, die relatief weinig geld kost, toch schrapt.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ja, dat is een politieke keuze die we gemaakt hebben.

Overigens wijs ik u wel op de verhoogde inzet voor het

Dienjaar bij Defensie.

CDADe heer BontenbalCDA

Daar zijn we blij mee, dus dat is goed. Dan zou mijn laatste,

derde, vraag zijn of u bereid bent om ook ruimte te geven

als het CDA met voorstellen komt om die maatregel wél

overeind te houden. Wilt u daar dan over meedenken?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nogmaals, de financiële plaat raakt ook de verhoudingen

met de partners in het samenwerkingsverband dat we

hebben in dit kabinet, dus dat zou ik met de anderen moeten

overleggen. Als u met goede voorstellen komt die breed

overtuigen in de Kamer, staan wij daarvoor open. Zoals ik

aan het begin al gezegd heb, bestaat er ook een grote lijst

van vrije onderwerpen waarbij ik graag het aanbod aanga

om daar gezamenlijk initiatieven op te ondernemen.

De voorzitterVoorzitter

Als u een stilte laat vallen, komt er vanzelf weer een interruptie. De heer Timmermans.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Deze kan kort, voorzitter. Ik heb het er zojuist ook al met de

heer Wilders over gehad. We weten inmiddels dat de

bedoeling van de nieuwe coalitie is dat de heer Van Zwol

wordt aangewezen als formateur. Vervolgens gaat men aan

de slag met een kandidaat voor het voorzitterschap van de

ministerraad. Deelt de heer Omtzigt met mij de keuze om

deze kandidaat ook te onderwerpen aan een hoorzitting in

de Kamer, aangezien het niet iemand is die als grootste uit

de verkiezingen is gekomen, iemand die niet getest is en

nieuw is in het geheel? Dan zou de Kamer toch de mogelijkheid moeten hebben om deze persoon te horen alvorens

deze persoon minister van Algemene Zaken en voorzitter

van de ministerraad wordt?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Daar moet ik even over nadenken. Overigens snapte ik het

antwoord van de heer Wilders ook, die zei: laat dat nou net

de persoon zijn die hier waarschijnlijk urenlang loopt te

antwoorden op vragen bij de regeringsverklaring. Dat is

niet een simpele hoorzitting, maar meer vergelijkbaar met

een kruisverhoor. Het is dus van alle ministers degene die

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-33

het meest getest gaat worden voordat de regering begint

met regeren. Ik moet hier gewoon even over nadenken,

maar ik wil wel de indruk wegnemen dat deze persoon niet

getest gaat worden voordat die zijn werkzaamheden — zijn

of haar werkzaamheden — kan aanvangen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Nog even ter ondersteuning van wat ik zei: bij de regeringsverklaring zijn ze al op het bordes geweest en hebben ze

de eed al afgelegd. Het zou goed zijn als we voordat dat

proces een aanvang vindt, voordat de Koning de eed of de

belofte afneemt, al kunnen vragen: wie is dit eigenlijk, is

deze persoon geschikt? De regeringsverklaring gaat over

wat de gehele regering doet, maar ik wil weten of degene

die voorgedragen wordt, die we nu nog niet kennen,

geschikt is. Ik vind dat een hele gebruikelijke, normale vraag

als ook andere bewindslieden diezelfde test moeten

ondergaan.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik ga daar even over nadenken. Ik denk dat het niet per se

noodzakelijk is, maar laat mij er gewoon even over nadenken als u met een voorstel komt.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

De oude Pieter Omtzigt zou meteen ja hebben gezegd.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik wijs er toch op dat dit de eerste coalitie is die alle

bewindspersonen, inclusief de helft van de bewindspersonen die van buiten komt, blootstelt aan een publieke hoorzitting. Dat is nogal wat wat je vraagt van mensen. Natuurlijk

is er meteen weer zoiets van "én het moet meer, én het

moet harder", maar ik vind het nogal wat wat wij van

mensen met een publiek ambt vragen. De heer Timmermans weet hoe zwaar dat kan zijn, gezien de publieke

ambten die hij heeft uitgeoefend. Ik hoop dus wel dat we

heel hard op de inhoud gaan zijn — daar reken ik ook op,

daar reken ik ook op bij de heer Jetten en de heer Timmermans — maar enigszins zacht op de persoon.

Voorzitter. Het is een akkoord op hoofdlijnen. Formateur

Richard van Zwol zal samen met de vier partijen een

minister-president aanzoeken, zoals ik zojuist al zei, en

daarna een aantal ministers. Deze ministers zullen daarna

samen de tijd nemen om een regeerprogramma voor de

komende jaren te schrijven. Ik heb al een aantal waardevolle

suggesties gehoord, of het nou mantelzorgers betreft of de

verhouding met de samenleving, waar ze in mijn ogen

aandacht aan kunnen besteden in dat regeerprogramma,

maar het is hún regeerprogramma.

Deze nieuwe procedure heeft voordelen. Politieke partijen

houden hun kenbaarheid en kopstukken zijn niet langer

gebonden aan het spreken met één mond, waartoe leden

van het kabinet gehouden zijn in Nederland. Daardoor was

het altijd onherkenbaar wie waarvoor stond in een kabinet

en raakte het politieke midden zijn kleur volledig kwijt. Dit

was een van de redenen voor de politieke aardverschuiving

die we gehad hebben. Want wat ik hier vandaag ook

gehoord heb, enige analyse over waarom er zo'n grote

verschuiving is geweest, heb ik nog niet overal gehoord.

Er zijn veel vrije onderwerpen waarop de regering of de

politieke partijen een meerderheid in de Tweede Kamer en

overigens ook in de Eerste Kamer kunnen vinden. Dat is

het zuurstof voor de democratie.

Voor Nieuw Sociaal Contract zijn er nog twee aandachtspunten. Vanzelfsprekend begeeft de regering zich binnen

de kaders van de rechtsstaat. Dat hebben we ook nog

expliciet afgesproken, veel duidelijker dan andere regeringen dat gedaan hebben. Na het toeslagenschandaal,

waarbij dertien wetten jarenlang overtreden zijn, was er

ook enige aanleiding om het daarover te hebben. De plannen van de regering moeten uitvoerbaar zijn. Bij de tijdelijke

commissie Uitvoeringsorganisaties — dat was een parlementair onderzoek van de regering — was er een advies

om een uitvoeringstoets te brengen op het regeerakkoord.

In de ogen van Nieuw Sociaal Contract is het wenselijk dat

de nieuwe regering haar eigen plannen in het regeerprogramma ook toetst. Want op het moment dat iets niet

helemaal uitvoerbaar is of dat er kleine problemen zijn,

kunnen de uitvoeringsorganisaties, die zwaar werk doen

en die ook overbelast zijn geraakt de afgelopen jaren, of

het het COA en de IND betreft, of het de Belastingdienst

betreft, het UWV of het CBR, tijdig zeggen: dit kan wel en

dit kan niet. Dat helpt ons alleen in het vertrouwen van de

burger.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Een vraag nog van de heer Jetten.

D66De heer JettenD66

Eén ding is na dit debat duidelijk. De heer Omtzigt en de

fractie van NSC zijn definitief de brug over. Ze gaan

samenwerken met de PVV, waar eerst nog grote twijfels

over waren. De heer Omtzigt heeft ook met verve dat

akkoord hier staan verdedigen. Maar er is een vraag die

nog altijd boven het debat hangt: wie gaat die kabinetsploeg

straks leiden? Mijn vraag aan de heer Omtzigt is de volgende. Hij is een van de langstzittende Kamerleden. Hij

heeft altijd heel veel kritiek gehad op premier Rutte. Wat is

het functieprofiel waar hij die volgende minister-president

op gaat beoordelen? Waar moet iemand aan voldoen om

in de komende vijf weken een go te krijgen om dat volgende

kabinet te gaan leiden?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik denk dat het goed is dat wij met z'n vieren dat gesprek

morgenochtend aangaan. U weet: de twee kerntaken van

de minister-president zijn het leiden van de ministerraad

en het vertegenwoordigen van Nederland in het buitenland.

Dat zijn de twee kerntaken die de komende minister-president goed moet kunnen uitvoeren.

D66De heer JettenD66

Mag de heer Wilders dan die kandidaat ook voordragen?

Dat is de afgelopen weken hier steeds wel de indruk

geweest. De heer Wilders mag zelf geen premier worden,

maar het is wel aan hem om dan een kandidaat uit te kiezen.

Dat is de afgelopen weken in ieder geval niet goed gegaan.

Mag hij de komende weken weer een alternatief naar voren

schuiven? Of is dat iets wat u met z'n vieren gaat beslissen?

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-34

NSCDe heer OmtzigtNSC

We gaan samen kijken hoe we dat het beste kunnen doen.

Het is logisch dat de heer Wilders, die met zijn PVV 37 zetels

in de Tweede Kamer heeft gekregen bij de vorige verkiezingen, daarbij een zeer zware stem heeft.

D66De heer JettenD66

Helder. Stel dat de heer Wilders daar een zware stem in

heeft gehad en die nieuwe premier straks is begonnen en

er vrij snel achter komt dat de werkelijkheid weerbarstiger

is. Er is ergens een oorlog, er is een crisis of er zijn financi-

ële tegenvallers, en er moeten aanpassingen worden

gedaan aan het regeerprogram zoals u dat nu met z'n vieren

heeft uitonderhandeld. In hoeverre vindt de heer Omtzigt

dan dat die premier naar bevind van zaken mag handelen,

aanpassingen mag doen aan de financiële plaat of aan het

regeerakkoord? Of moet ie dan altijd terug naar de vier

partijleiders? En valt daarmee eigenlijk dat extraparlementaire karakter wel mee en is het gewoon een traditionele

coalitie waarbij uiteindelijk vier fractievoorzitters de baas

zijn van de Trêveszaal en niet de voorzitter van die vergadering?

NSCDe heer OmtzigtNSC

In Nederland hebben we de regel dat er uitgegaan wordt

van het vertrouwen van de Tweede Kamer in het kabinet

of in een bewindspersoon, tenzij het tegenovergestelde

blijkt. Dus als er geen motie van wantrouwen ingediend

wordt, dan wordt er gewoon van uitgegaan dat dat vertrouwen er is. Er is geen expliciete vertrouwensstemming, zoals

die wel bestaat in andere parlementen. De regering regeert

en zal af en toe gewoon contact zoeken. Dat contact zal ze

natuurlijk vaak zoeken met de partijen die bewindspersonen

geleverd hebben, maar dat zal ze ook zoeken met andere

partijen omdat er een behoorlijk aantal vrije kwesties is.

Daar nu al precies een regelboekje voor geven zou de

complexe werkelijkheid die zich gaat voordoen geweld

aandoen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Mijn indruk is dat de heer Omtzigt daarmee een beetje

voorsorteert op kabinetten van eind jaren zeventig, begin

jaren tachtig waarin bewindspersonen met visie een stuk

neerlegden om Kamerfracties te overtuigen. Heb ik dat

goed? Daar sluit het volgende nog bij aan. Hij hield net een

hartstochtelijk pleidooi voor het kijken naar de gevolgen

voor de uitvoering. Dat snap ik heel goed, want als we iets

hebben te leren van de afgelopen tijd, dan is het dat we

telkens moeten kijken naar de gevolgen voor de uitvoering.

Maar betrekt de heer Omtzigt daar dan ook de resultaten

van die uitvoeringstoets bij? Ik denk bijvoorbeeld aan het

aantal opvangplaatsen in de asielzoekerscentra. Stel dat

dat enorm toeneemt door de huidige maatregelen. Dat zou

ertoe kunnen leiden dat je over dat hoofdlijnenakkoord toch

denkt: hebben we nou het meest verstandige met elkaar

afgesproken? Ik ben even benieuwd hoe de heer Omtzigt

dat nou weegt. Als de bewindspersonen straks vanuit hun

kennis en knowhow aan de slag mogen en zij concluderen

dat dingen niet, slecht of minder goed uitvoerbaar zijn, hoe

moeten ze daar dan mee omgaan in het licht van het

hoofdlijnenakkoord?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Die moeten ze aangeven. De regering regeert en wij controleren wat er dan gebeurt.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Helder. En als je maatregelen voorstelt — ik denk met name

aan de migratieparagraaf, waar heel veel van afhangt — is

hij dan met mij van mening dat het belangrijk is om scherp

te hebben wat de gevolgen zijn voor COA en IND? Is hij met

mij van mening dat je dan ook op dat punt die uitvoeringstoets moet doen? Veel hangt ook af van hoe die paragraaf

de komende tijd wordt uitgevoerd en van wat dat betekent

voor bijvoorbeeld het noorden, niet alleen voor Ter Apel,

maar ook voor Budel en andere plekken.

NSCDe heer OmtzigtNSC

De uitvoeringstoets dient breed gedaan te worden. Ik heb

er vertrouwen in dat we op asiel en migratie een paragraaf

hebben liggen die uitvoerbaar is. Ik zit er a priori dus wat

anders in dan mevrouw Bikker, gelet op de verwachtingen

die ze hier wekt. Maar mocht er iets misgaan — de asielketen is kwetsbaar; dat hebben we de afgelopen jaren gezien

— dan zal daarop geacteerd worden. Maar het hele idee

dat ik hier krijg, is dat dat de enige uitvoeringsorganisaties

zijn. Als politiek hebben wij soms het onmogelijke gevraagd

van de Belastingdienst. Wij hebben Belastingdienst/Toeslagen soms iets te snel iets laten uitvoeren. Bij het CBR waren

er wachttijden van maanden waardoor mensen geen herkeuring kregen of geen eerste rijbewijstoets konden afleggen. Denk ook aan de problemen die we bij DUO hebben

gehad. Ik kan alle uitvoeringsorganisaties langsgaan. Als

je denkt dat deze toets bedoeld was voor één uitvoeringsorganisatie, dan heb je het mis. Dat is die namelijk niet.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Dat suggereer ik ook niet. Ik constateer alleen dat dit kabinet

nogal stevig inzet op die migratieparagraaf. Die staat niet

voor niets als eerste genoemd. Ik heb meneer Wilders daar

zeer uitgesproken over gehoord.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Bestaanszekerheid staat als eerste genoemd.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Excuus. U heeft hélemaal gelijk. Dat punt geef ik u ook

graag. Maar bij de presentatie van het akkoord, die u samen

gaf, was de heer Wilders vrij uitgesproken over wat voor

hem als grootste partij op één stond en dat was het punt

van migratie. Dus toch even. We kunnen hier gaan betweteren, maar daar gaat het ons volgens mij allebei niet om.

Volgens mij gaat het erom dat we uitvoerbaar en goed

beleid hebben. Maar als ik kijk naar de migratieparagraaf,

de plannen en de bezuinigingen die worden ingeboekt en

zie dat de spreidingswet wordt afgeschaft, dan maak ik me

zorgen over de uitvoerbaarheid. Die zorg heb ik ook bij

andere punten. Wat betreft de toeslagen maak ik me ook

nog steeds zorgen bij dit hoofdlijnenakkoord. Maar ik pak

iets specifieks eruit, omdat ik het heel spijtig zou vinden als

we hoog-over een uitvoeringstoets doen terwijl we de uitvoeringstoets juist moeten doen op de plekken waarvan je

ook echt benieuwd bent of het daar gaat piepen en kraken

en of het te doen is voor de uitvoeringsorganisaties. Vandaar mijn voorbeeld. Ik hoop van harte op de steun van

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-35

NSC, juist op deze punten, zodat we beleid in het land krijgen dat daadwerkelijk uitvoerbaar is.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dat is waarom we dat open neerleggen bij de regering.

Daar moet goed rekening mee gehouden worden. We gaan

er ook van uit dat ze daar rekening mee houden met zo'n

uitvoeringstoets. Dat zou nieuw zijn, want dat hebben vorige

regeringen niet gedaan. Nogmaals, ik zou mijn handtekening niet onder dit hoofdlijnenakkoord gezet hebben als ik

niet zou denken dat het uitvoerbaar zou zijn. Ik denk dat het

uitvoerbaar is. Ik heb er vertrouwen in dat wij de goede

mensen gaan vinden die dit kunnen uitvoeren. Ik heb er

ook alle vertrouwen in dat we ooit wel een keer een probleem onderweg gaan tegenkomen dat we niet van tevoren

gezien hadden. Ook dan zullen we gewoon handelen.

andere namen. Het is een meerderheidscoalitie geleid door

een premier die we nog niet kennen, maar eigenlijk politiek

aangestuurd door de vier leiders in de Kamer, waarmee we

gewoon een klassiek kabinet hebben.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nou, de heer Timmermans heeft niet goed opgelet, dat de

helft van de ministers van buiten komt, dat de vier partijleiders in de Tweede Kamer blijven, dat er een minister-president van buiten aangezocht wordt, dat er een hoofdlijnenakkoord is dat door de ministers zelf uitgewerkt gaat worden

in een regeerprogramma. En ja, er moeten financiële

afspraken gemaakt worden, want er is werkelijk waar geen

coalitie te vormen als je geen manier van afspraak hebt

over hoe je met de financiën omgaat. Als we dat spannend

gaan vinden, dan snap ik 'm echt niet meer.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Uit het debat vandaag blijkt duidelijk dat de vier coalitiepartijen heel duidelijke afspraken hebben gemaakt over het

financieel kader en dat als daar tegenvallers of meevallers

zijn, het kader zoals afgesproken leidend is. Dat kan dan

niet anders dan betekenen dat op het moment dat er nieuwe

uitdagingen zijn of dingen veranderen — de heer Omtzigt

noemde er al een aantal — het kabinet zich zal moeten

beraden met de vier partijleiders over hoe dat dan ingevuld

moet worden, want die vier partijleiders hebben getekend

voor een dwingend financieel kader. Dus wat is hier nou

anders dan bij een klassiek kabinet en een klassieke coalitie?

Dan kun je het wel hebben over allerlei maatregelen, maar

uiteindelijk is de kern van overheidsbeleid verbonden met

het geld dat je ervoor hebt. En over dat geld zijn gewoon

dwingende coalitieafspraken, die dan ook, neem ik aan, de

premier en het kabinet zullen binden en de premier en het

kabinet dus ook zullen dwingen om met de partijleiders te

overleggen als er een verandering komt.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik vind dit niet zo spannend. Ik vind het volstrekt logisch

dat we goed nadenken over de financiën. Als het hier zo

zou kunnen zijn dat we wisselende meerderheden zouden

kunnen vinden om extra geld uit te geven en extra bezuinigingen te doen, kan ik u verzekeren dat we voor de categorie

extra uitgeven ontzettend veel wisselende meerderheden

zullen vinden en dat het voor de categorie bezuinigen in

één keer een heel stuk magerder wordt. Dat is hoe het werkt,

of je nou in de gemeenteraad zit, of het over uw eigen

huishoudportemonnee gaat of het hier over de rijksbegroting gaat. Dus ja, natuurlijk zal er dan met elkaar gesproken

worden, omdat er op elk moment meer wensen zijn, meer

noden van de samenleving, of dat over armoede gaat, over

Oekraïne gaat, over het toeslagenschandaal of over of we

wel genoeg geld voor de zorg hebben. Er zijn altijd meer

noden dan er geld beschikbaar is en deze vier partijen

hebben ook enige terughoudendheid bij het verhogen van

belasting, kan ik u verzekeren.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Het enige verschil is dat de minister-president niet de leider

is van de grootste partij in de coalitie. Dat is het enige verschil met een normaal kabinet. Er zitten in dit kabinet, het

demissionaire kabinet, ook ministers van buiten. Ook dat

is nieuw. In de meeste kabinetten zaten weleens ministers

van buiten. Ook dat is niet nieuw. Ik weet het ongemak bij

NSC en de heer Omtzigt dat hij een coalitie aangaat met de

heer Wilders, maar hij doet het gewoon. Teken er dan ook

voor.

VoltDe heer DassenVolt

Ik ga toch even door op wat de heer Timmermans net zei,

want dat is inderdaad wel iets wat nu bewaarheid wordt.

De heer Omtzigt heeft eerder aangegeven dat hij niet met

de PVV in een coalitie zou stappen en als partij die is

opgericht voor goed bestuur en de rechtsstaat, is dat ook

helemaal te begrijpen. Nou stond mevrouw Ouwehand hier

net en die stelde eigenlijk een heel terechte vraag: wanneer

staat u op om te zorgen dat die rechtsstaat en het goede

bestuur, die democratie, ook beschermd wordt? Uw antwoord daarop was: daar hoef ik niet elke keer voor op te

staan. Maar ik moet eerlijk zeggen dat ik dat wel van u verwacht, dat ik verwacht dat op het moment dat journalisten

tuig van de richel worden genoemd, zoals deze week weer

met een retweet werd gedaan, dat partijen zich bemoeien

met journalisten, dat de heer Wilders op CPAC staat te

verkondigen tegen mensen die de Capitoolbestorming

steunen "we gaan u allen groot maken", de heer Omtzigt

zich uitspreekt, dat de heer Omtzigt een streep trekt en

aangeeft wanneer iets normaal is en wanneer iets niet

normaal is. Het is heel mooi dat er zaken op papier staan,

maar de democratie wordt niet alleen maar doorleefd met

zaken die op papier staan. Dat gebeurt met woord en daad.

Ik hoop wel dat de heer Omtzigt het vuur heeft — wat ik

van hem ken en waarmee hij zijn partij heeft opgericht voor

de rechtsstaat en het bestuur — en elke keer de stap naar

voren neemt op het moment dat de democratie en de

rechtsstaat op die manier onder vuur komen te liggen.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Goed. Ik ben heel blij met dit antwoord, want dan weten

we heel duidelijk dat dit een gewone meerderheidscoalitie

is. U gaat een meerderheidscoalitie aan met de heer Wilders. Zeg dat dan gewoon. Dit is een gewone verhouding

tussen kabinet en Kamer. Klassiek. Geef het nou maar geen

NSCDe heer OmtzigtNSC

De democratie betekent dat de Nederlandse kiezers op 22

november met 37 zetels duidelijk hebben gemaakt welke

koerswijziging ze willen, ook op het gebied van migratie.

Wij wilden overigens ook een koerswijziging op migratie,

ook al was die wat minder hard op een aantal punten dan

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-36

die van de PVV. De democratie betekent ook dat je daar

goed rekenschap van geeft en niet tegen een hele grote

groep kiezers zegt: u bent geen onderdeel van deze democratie. Daarom hebben wij het proces de afgelopen maanden vormgegeven zoals het is vormgegeven. We hebben

het vormgegeven door eerst te praten over wat wij vinden

wat die basisregels van de democratie zijn. Daar kwam op

10 januari een verklaring over uit. Die verklaring ging er

ook van uit dat we ons houden — dat hebben alle vier de

partijen hier ook bevestigd — aan het internationaal en

Europees recht. In die verklaring stond dat wij de grondrechten beschermen, bijvoorbeeld door de islam en het christendom beide te zien als een godsdienst. Op godsdienst

zijn overigens alle vormen van kritiek gewoon toegestaan.

Dat is een verklaring waar ik geen kritiek op gehoord heb

van de heer Dassen. Ik denk dat hij 'm zelf had kunnen

ondertekenen. De partijen zullen zich ook binnen de grenzen

van de rechtsstaat begeven. Dat hebben ze alle vier spontaan gezegd.

Er ligt nu een hoofdlijnakkoord. We hebben hier nu tot 17.30

uur gezeten, waarbij ik nog niet op één punt heb gehoord

waarom het niet zou voldoen aan die basislijn. We zijn dus

heel duidelijk geweest, bijvoorbeeld dat we antisemitisme

en moslimhaat hard zullen bestrijden. Daarom denk ik dat

dit verantwoord kan in de vorm van het extraparlementair

programkabinet, dat we net beschreven hebben. Ik denk

dat dat recht doet aan de uitslag. De heer Dassen kan mij,

maar ook alle anderen, er dagelijks op aanspreken als

iemand iets zou doen. Maar meteen zeggen dat het niet

kan, zonder te zeggen hoe het wel kan, laat ik niet gebeuren.

VoltDe heer DassenVolt

Dit is een procesantwoord, terwijl ik gehoopt had dat de

heer Omtzigt zou aangeven dat hij ervoor zal zorgen dat hij

elke keer naar voren stapt op het moment dat de instituties

of de media of wie dan ook als onderdeel van de democratische rechtsorde aangevallen worden. Daarvan had ik

gehoopt dat dat het antwoord zou zijn. Maar helaas, dat is

het niet. En dat is inderdaad wel de zorg die ik heb. Daar

wil ik het ook bij laten, want ik hoef daar nu verder niet een

heel debat met de heer Omtzigt over te voeren.

Wel heb ik nog een andere vraag, en daar gaat mijn laatste

interruptie aan op. De heer Omtzigt en ik hebben meerdere

keren initiatieven ontplooid om te zorgen dat de integriteit

in het bestuur verbeterd wordt. De vorige keer dat er een

formateur werd aangesteld, hebben wij gezamenlijk een

motie ingediend om te zorgen voor een lobby- en draaideurverbod en een afkoelperiode, en om ervoor te zorgen dat

er gespreksverslagen worden gemaakt van de gesprekken

tussen de minister-president en de bewindspersonen en

dat die gedeeld worden met de Kamer. Die motie zou ik

graag opnieuw willen indienen. Ik vraag aan de heer Omtzigt of hij die kan steunen.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik ga 'm zo nog even bekijken. In het hoofdlijnenakkoord

staat heel duidelijk dat er een lijst komt van de GRECOaanbevelingen, waar de heer Dassen en ik ons op baseerden, en dat we die gaan volgen. Al het andere is een vrije

kwestie, dus ook daar zullen we gewoon initiatieven blijven

nemen op zaken als een lobby- en draaideurverbod. Het

huidige kabinet was daar overigens al een stukje mee bezig,

gezien de brieven die we in de afgelopen twee maanden

gekregen hebben. En toch: dit is het eerste kabinet dat in

het hoofdlijnenakkoord heeft staan dat er een grondwettelijk

hof wordt opgericht, waarbij de grondrechten, die al sinds

... Wij zijn het enige land in heel Europa waar je niet naar

de rechter kunt als je grondrechten aangevallen, geschonden, worden. Dat kan niet in Irak, Cuba, Noord-Korea en

Nederland. Dat gaan we regelen. We gaan kijken hoe we

ervoor kunnen zorgen dat de media minder geconcentreerd

wordt. Er komt een extra toetsing. Ik heb gisteravond

opgemerkt dat DPG — dat heeft meer dan tien krantentitels,

van Trouw, de Volkskrant en Het Parool tot het AD, alle

regionale dagbladen, van Tubantia tot PZC en van het Brabants Dagblad tot de Stentor, en ook NU.nl — bijvoorbeeld

RTL en Videoland zou kunnen overnemen. Dan is er

namelijk een concentratie waardoor je de pluriformiteit

verliest. Er staat 200 miljoen voor goed bestuur. Er is op dit

moment een Staatscommissie rechtsstaat bezig om te kijken

hoe de instituties versterkt kunnen worden. Daar sta ik voor,

elke dag. Ik ben mijn werk in Malta, in Polen en zelfs in

Rusland de afgelopen jaren niet vergeten. Daar kunt u me

op elk moment op aanspreken.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

De heer Omtzigt zei zojuist: we hebben afspraken gemaakt

over de basislijn. Ik heb niemand horen zeggen dat het

hoofdlijnenakkoord dat we nu met elkaar ...

NSCDe heer OmtzigtNSC

Sorry, ja, u heeft gelijk. Dat klopt.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ja. Ik dacht: is hij me nou vergeten?

NSCDe heer OmtzigtNSC

Nee.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Goed. Het zou wel fijn zijn dat de heer Omtzigt, als hij ons

wil geruststellen dat er goed op de rechtsstaat wordt gepast,

ook ziet en zelf erkent dat talloze voorstellen die we in het

hoofdlijnenakkoord zien, maar zeker ook het gedrag van de

partijleiders dat we sinds het vaststellen van de basislijn

hebben gezien, een ondermijning van de rechtsstaat zijn.

Het is precies het tegenovergestelde van wat er nodig is.

Ik ben dus verbijsterd dat de heer Omtzigt daarover niet in

ieder geval zegt: ik heb niet alles binnengekregen wat ik

wilde, maar ik erken wel dat alleen al op bijvoorbeeld het

vlak van natuur ... We hebben daar in Europa afspraken

over gemaakt: er geldt een verslechteringsverbod. De natuur

in Nederland mag niet verder achteruitgaan; dat is al jaren

wel het geval. Kijk naar het hoofdlijnenakkoord. Daarin

staat: "Tja, de rechter heeft gezegd dat de Nederlandse staat

maatregelen moet nemen om dat verslechteringsverbod

ook eens na te leven. Dat nemen we natuurlijk niet serieus.

In plaats daarvan gaan we in Brussel proberen de maatregelen weer te versoepelen." Dat is het tegenovergestelde

van het respecteren van de rechtsstaat. Het tegenovergestelde!

NSCDe heer OmtzigtNSC

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-37

Het verslechteringsverbod hebben we in Nederland op

landniveau strakker vormgegeven dan andere landen. Ik

denk dat u dat straks met mevrouw Van der Plas kunt uitdiscussiëren. Ik sta voor de rechtsstaat. Ik laat me hier ook

niet aanmeten dat ik hier niet vecht en blijf vechten voor

onafhankelijke instituties. Dat is precies wat ik het afgelopen

jaar heb gedaan en ook blijf doen. Als u naar het ambitieuze

hoofdstuk nummer 7 van het hoofdlijnenakkoord kijkt, ziet

u dat veel instituties aanzienlijk versterkt worden. En ja, er

zijn grote verschillen van opvatting tussen de vier partijen.

Dat hoort bij politieke partijen. Dat kan, maar dat betekent

niet dat je geen vormen van samenwerking aangaat. Wij

hebben een vorm van samenwerking gevonden waarbij

het mogelijk is om elkaar erop aan te spreken als je vindt

dat een andere partij ergens niet aan voldoet. Dat kan ook

over ons gezegd worden en dat doet u op dit moment.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Maar dit is niet de eerste keer. Ik hou het even bij het

natuurbeleid. Het gaat niet alleen om deze coalitie; het is

al jaren aan de gang. De afspraken worden hardnekkig

genegeerd: men weet wat er in de wet staat, maar doet het

gewoon niet en verzint een list. De rechter maakt daar na

jaren ... Dat mensen dat hebben moeten aanvechten, tot

bij het Europees Hof aan toe! Daar gaan jaren overheen.

Intussen gaat de natuur achteruit en zijn er maatregelen

die slecht zijn voor een gezonde landbouw. Na jaren zegt

de rechter: dit mag zo niet. En je gaat het opnieuw doen?

Dan heb je je kans toch wel gehad. Dan ben je hardnekkig

aan het wegkijken van de internationale afspraken die we

met elkaar hebben gemaakt om onze natuur ten minste niet

nog verder achteruit te laten gaan dan die al is gegaan.

Daar ligt dus een grote verantwoordelijkheid.

Ik wil nog iets zeggen. Je kan op papier schrijven wat je

wilt, maar als in de praktijk de vrije pers wordt aangevallen,

als in de praktijk het hitsen tegen alles wat in deze samenleving kwetsbaar is, gewoon doorgaat, dan is deze dag

misschien nog wel donkerder dan die van vorige week toen

dat coalitieakkoord kwam. Want de heer Omtzigt zegt hiermee: ik normaliseer niet alleen een radicaal-rechts kabinet,

maar, weet je wat, ik praat het met vrome woorden over

de rechtsstaat ook nog goed. Nou, dan zijn we helemaal

ver van huis.

NSCDe heer OmtzigtNSC

We zitten hier in het hart van de democratie, waar 150

volksvertegenwoordigers gekozen zijn die allemaal de eed

op de Grondwet afgelegd hebben en ook gezegd hebben

dat ze zich eraan gaan houden. Van alle Kamerleden probeert u het nu mij aan te smeren dat ik het minst gezegd

zou hebben van schendingen van de rechtsstaat van de

afgelopen paar jaren. Denkt u dat, als dat zou gebeuren in

Nederland of in Europa, in de politiek of elders, in mijn

eigen partij of elders, ik er dan niets mee zou doen? Dat

werp ik verre van mij, mevrouw Ouwehand. Daar kunt u

me ook dagelijks op aanspreken.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dat doe ik, en de heer Omtzigt reageert niet met "ja, ik zie

hier ook dat de rechtsstaat ondermijnd wordt". Er is sprake

van een aanval op de vrije pers; er is sprake van liegen over

nareis op nareis. We vragen hier een debat aan en NSC

steunt dat niet. Er wordt hier in het parlement taal gebezigd

die mensen ontmenselijkt. Het bestaansrecht van de

Palestijnen werd ontkend. Dan verwacht ik dat je, als je voor

die rechtsstaat bent, het ziet en dat je er wat aan doet. Dat

is wel het minste. In plaats daarvan wijst de heer Omtzigt

naar zijn eigen hoofdstuk. Als je je in de praktijk niet houdt

aan het respecteren van de rechtsstaat, dan betekent dat

niks. Dat moet je niet goedpraten. Ik herhaal het: de heer

Omtzigt maakt niet alleen een radicaal-rechts kabinet

mogelijk, hij probeert het ook nog goed te praten. Dan is

de glijdende schaal waar we op staan, gewoon wel zodanig

ingezeept dat we veel harder afglijden dan ik me ooit had

kunnen voorstellen. Ik vind het echt heftig.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Mevrouw Ouwehand beweert hier dat ik niks gezegd zou

hebben over het bestaansrecht van de Palestijnen. Dat is

mij net gevraagd en ik heb duidelijk laten weten wat ik

daarvan vind. Juist op dit moment, nu die oorlog in Gaza

aan gang is, zult u mij daarover horen. U zult mij horen over

de verschrikkelijke aanvallen door Hamas op 7 oktober.

Maar u zult me zeker ook horen over het bestaansrecht van

de Palestijnen en over de Israëlische acties in de Gazastrook.

Dat kunt u ook zien in de inbreng van onze collega Caspar

Veldkamp. U zegt net dat ik er niks van gezegd heb. Dat

klopt apert niet. Het klopt apert niet dat ik me niet soms

uitspreek. Als u daarnaar vraagt, zal ik dat ook doen. Ik ben

overigens niet de enige scheidsrechter in dit parlement; dat

is de rol waar u me nu in probeert te duwen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Het klopt inderdaad dat de heer Omtzigt niet de enige

scheidsrechter is.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Op het voetbalveld op zaterdag ben ik gelukkig de enige;

dat is al moeilijk genoeg, kan ik u verzekeren.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Ja, maar meneer Omtzigt is wel onderdeel van een coalitie

van een aantal politieke partijen, waaronder politieke partijen die in de afgelopen tijd verschrikkelijke dingen hebben

gezegd. Er is één politieke partij die het bestaansrecht van

de Palestijnen heeft ontkend door te zeggen dat Palestijnen

"een nepvolk" zijn. Een politieke partij heeft gezegd dat het

on-Nederlands is als moslims in de openbare ruimte

gebruikmaken van hun vrijheid om te bidden. "Nederland

is Nederland niet meer", tweette de heer Wilders. Een

andere coalitiepartner zei: "Antisemitisme zit bij sommige

mensen in de ziel". Er werd zelfs gezegd: "in de islamitische

cultuur". Ik zou van iemand als de heer Omtzigt, die prat is

gegaan op het belang van gelijkwaardigheid, wetende wat

de toeslagenmisdaad heeft gedaan, verwachten dat hij niet

alleen met zijn eigen standpunten komt maar dat hij ook

gewoon afstand neemt van dat soort verdelende retoriek

die vanuit een radicaal-rechts perspectief komt en de

samenleving indeelt in groepen. Waarom neemt de heer

Omtzigt daar niet gewoon met ferme woorden afstand van?

NSCDe heer OmtzigtNSC

U hoort van mij waar ik afstand van neem. U vindt dat ik

op commando precies moet zeggen wat ik vind. Ik zeg u

vandaag dat de Palestijnen een volk zijn, dat wij dat erken-

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-38

nen en dat wij voor een tweestatenoplossing zijn. Dat is

toch helemaal geen vraagteken? Er is toch helemaal geen

vraag die daarover gesteld moet worden? Ik snap dus niet

helemaal wat de heer Van Baarle, door die twijfel te zaaien,

nu van mij verlangt. Er ligt hier een akkoord, een basistekst,

waarin de vrijheid van godsdienst helder erkend wordt. Die

is helder erkend in september … In januari. Je kunt dus

gewoon van alle grondwettelijke rechten gebruikmaken.

In de tekst van het hoofdlijnenakkoord staat dat wij discriminatie, racisme, antisemitisme, waarvan ik moet zeggen

dat die hard toeneemt in deze samenleving, en moslimhaat

zullen bestrijden. Daar kunt u mij en andere collega's ook

op aanspreken. Daar zal ikzelf ook mee bezig blijven. U

noemde niet voor niets het discriminatoire karakter van het

toeslagenschandaal. Juist daarvan heb ik geleerd en juist

daarom staan er tal van zinnen in het hoofdlijnenakkoord.

Om maar eens een voorbeeld te noemen: er staat dat alle

automatische beslissingen, alle zaken die we met algoritmes

doen, waardoor je die discriminatie er ongewild in kunt

krijgen, herleidbaar moeten zijn. En ja, er zijn verschillen

tussen politieke partijen. Dat is waarom we deze vorm van

samenwerking gekozen hebben. Ja, er zijn dus tal van

onderwerpen waar we niet precies hetzelfde over denken.

Dat is nieuw in Nederland, maar ik denk wel dat dat

belangrijk is om te erkennen. Zoals ik eerder heb laten zien

op bijvoorbeeld pensioenen — waar de SP mij op aan kijkt

— betekent dat dat we zelf voorstellen kunnen doen tot

veranderingen van die wet. We zullen de wet niet intrekken

— dat staat ook niet in ons verkiezingsprogramma — maar

we zullen wel met voorstellen komen. Dat is hoe een

extraparlementair kabinet werkt.

Ik denk dat we hier het afgelopen uur het eerste stukje

hebben kunnen zien van hoe fel de debatten daarover zullen

zijn. Ik denk dat de democratie wel vaart bij een fel debat,

bij felle, duidelijke keuzes en soms ook bij het heel duidelijk

de maat nemen van elkaar als iets niet klopt. Een democratie

vaart ook wel bij het erkennen van de redenen voor de totaal

andere verkiezingsuitslag van 22 november. Deze was totaal

anders dan die we daarvoor hadden. De erkenning dat een

groot gedeelte van Nederland zich niet langer herkende in

en gerepresenteerd voelde door de huidige politieke partijen, is een sentiment dat ik hier bij vooral de toekomstige

oppositie niet voldoende scherp gezien heb. U mag mij

overal de maat op nemen en ik ben ervan overtuigd dat u

dat zult blijven doen. En dat hoort erbij. Maar ik probeer

ook te kijken waar deze politieke aardverschuiving vandaan

kwam en welk beleid er gewenst wordt. Dat is een beleid

van migratiebeperking. Dat is een beleid van meer burgerrechten. Dat is een beleid van meer woningen bouwen. Dat

is een beleid om bestaanszekerheid een prominente plek

te geven. En dat is wat wij de komende jaren willen waarmaken als Nieuw Sociaal Contract en waarop u ons elke

dag kunt aanspreken.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Waar ik de heer Omtzigt op aanspreek, is dat hij de meest

verschrikkelijke uitingen, radicaal-rechtse uitingen, discriminerende uitingen en uitingen vanuit wantrouwen normaal

maakt in dit land door zich daar niet met felle bewoordingen

tegen uit te spreken. Waar ik hem op aanspreek, is dat hij

politieke partijen die die uitspraken doen, beloont door ze

op te nemen in het landsbestuur. Dat moet iemand die staat

voor de Grondwet serieus nemen. Ik heb de uitspraken net

opgenoemd. Dat zijn geen normale uitspraken. De uitspraak

"Palestijnen zijn een nepvolk" is het niet erkennen van een

fundamenteel recht op zelfbeschikking. Zeggen dat antisemitisme in de islamitische cultuur zou zitten, is een walgelijke, discriminerende generalisatie. Ik verwacht van de heer

Omtzigt niet dat hij dan zegt: ja, er zijn binnen deze constellatie verschillen en religiekritiek mag. Ik verwacht dat hij

zich daar ferm tegen uitspreekt. Op het moment dat hij dat

niet doet, draagt hij bij aan de normalisatie van radicaalrechts en zorgt hij ervoor dat dit gedachtegoed het landsbestuur in sijpelt. Ik zeg hem: stop op die weg. Stop op die

weg.

NSCDe heer OmtzigtNSC

U heeft mij nu meerdere keren gevraagd of ik de Palestijnen

als volk erken. Ik erken dat volmondig, inclusief een tweestatenoplossing. Daarmee heb ik een andere positie ingenomen dan een collega-Kamerlid van de Partij voor de

Vrijheid. Wat mij opvalt, en dat zeg ik u in alle eerlijkheid,

is dat ik probeer te kijken hoe we politiek omgaan met het

ongemak dat ik voel. Daarom was er die verklaring van 10

januari. Dat is waarom we de dingen openlijk bespreken.

Maar ik heb hier ook tegen een aantal andere collega's

gezegd: hebben we ook nagedacht over wat we de afgelopen jaren niet goed hebben gedaan terwijl we 25 miljard

hebben uitgegeven, over wat we niet goed gedaan hebben

waardoor we grote delen van de Nederlandse bevolking

volstrekt vervreemd hebben van de politiek en waardoor

wij als parlement en politici onderaan de ladder van publiek

vertrouwen gekomen zijn, ver onder de politie, rechters,

ambtenaren, leerkrachten en verpleegkundigen? Ver daaronder! Ik wil eraan werken dat dat de komende jaren wél

gebeurt en dat we begrijpen hoe we dat vertrouwen moeten

terugwinnen in deze gecompliceerde, moeilijke politieke

omgeving. Daarom heb ik een stap naar voren gezet.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik denk dat het verwijt van mevrouw Ouwehand niet zozeer

was dat de heer Omtzigt nú niet heeft gezegd wat hij heeft

gezegd. Het verwijt is dat op het moment dat een PVV-

Kamerlid het over een nepvolk heeft, de woordvoerder van

Nieuw Sociaal Contract die erbij is, zijn mond houdt, dat

hij niks zegt. Op het moment dat Wilders zegt dat hem een

politiek proces is aangedaan, hoor ik vanuit de bankjes van

NSC geen enkele reactie. Op het moment dat Wilders zegt

dat vluchtelingen bezetters zijn, hoor ik vanuit NSC geen

enkele reactie. Op het moment dat de pers werd aangevallen omdat er onwelgevallige stukken in staan, heb ik u niet

zien reageren. Kijk, ik geloof in uw goede bedoelingen. Ik

geloof ook in uw oprechtheid als het gaat om de democratische rechtsstaat, maar bij democratisch ethos hoort ook

dat je je laat horen op het moment dat er iets gebeurt wat

in strijd is met het democratisch ethos. Ik wil u niet de maat

nemen. Ik wil u alleen voorhouden dat u in feite toestemt

als u zwijgt wanneer iemand iets zegt wat in strijd is met

het democratisch ethos. Dat mag ik niet laten gebeuren. Ik

weet dat u dat ook niet wil laten gebeuren. Ik wil u niet de

maat nemen op dat punt, maar ik roep u wel op niet te

dralen en niet te wachten, maar meteen te zeggen: dit kan

niet. Zo houden we het democratisch ethos in dit land

overeind. Anders wekt u de indruk dat u zwijgt vanwege

de coalitie, om Wilders maar niet voor het hoofd te stoten.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-39

Ik zwijg niet zodat ik iemand niet voor het hoofd stoot. Ik

zeg alleen wel wat van het feit dat hier maar één politicus

genoemd wordt die hier dingen zou kunnen zeggen waar

ik de hele dag afstand van zou moeten nemen. Maar u zult

mij niet horen zwijgen. U hebt mij de afgelopen jaren als

ik iets vond niet horen zwijgen. U heeft dat niet gehoord

wanneer er een regering zat die ik zelf steunde en u heeft

het niet gezien toen dat in Europese landen gebeurde. Ik

kan een hele flauwe jij-bak doen over mensen die dat wel

deden in Brussel. Ik kan dat allemaal doen, maar ik wil het

niet. U heeft me toen ook niet horen zwijgen. En u zult me

niet horen zwijgen wanneer mensen diep in de problemen

komen door overheidshandelen. Ook dan hoort u mij niet

zwijgen.

U hoort mij met oplossingen komen. Ik denk alleen dat we

met deze coalitie, met dit samenwerkingsverband, een

aantal urgente problemen van Nederland goed kunnen

gaan oplossen. Zullen dat alle problemen zijn? Nee. Zullen

we het altijd met elkaar eens zijn? Nee. Zullen we het elkaar

publiekelijk vertellen wanneer we het niet met elkaar eens

zijn? Ja, zelfs zo vaak dat ik tijdens de formatie weleens

gedacht heb dat we elkaar ook weleens een onsje minder

de maat konden nemen, of minder over elkaar in de krant

konden praten. Dat hoort bij deze coalitie en dat gaat

gebeuren. Daar hoeft u helemaal niet zo bang voor te zijn.

Het idee dat u me alleen daarop hebt uitgedaagd in het

afgelopen anderhalf uur en minder op de plannen voor

Nederland, is misschien wel een compliment voor het

hoofdlijnenakkoord en de openingen richting de oppositiepartijen die wij bewust in dit akkoord gelaten hebben.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Twee flauwe dingen. Die impliciete jij-bak pik ik niet. Ik ben

jarenlang beveiligd omdat ik het regime in Polen en Hongarije heb aangepakt, dus die impliciete jij-bak van u …

NSCDe heer OmtzigtNSC

U voerde campagne, meneer Timmermans.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik pik dit niet van u. Tot slot. Ik denk dat het ontzettend

belangrijk is dat we op dit punt actief blijven. Als ik iets doe

wat niet klopt, dan reken ik erop dat u mij aanspreekt. Maar

hier gaan we een heel andere kant op met dit land. We doen

nu net alsof dit een normale coalitie is. Dat is het niet.

Radicaal rechts komt in het centrum van de macht te staan.

Dat is uniek in de Nederlandse geschiedenis. Dat schept

een speciale verantwoordelijkheid voor u en mij als mensen

die geloven in een open democratie. Laten we die verantwoordelijkheid samen invullen en niet zwijgen als iets

gebeurt dat niet deugd.

NSCDe heer OmtzigtNSC

U voerde campagne …

De voorzitterVoorzitter

De heer Timmermans is aan het woord.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ten tweede spreek ik u aan op het gedrag van uw coalitiepartners. U kunt daarover iets zeggen op het moment dat

het nodig is. Dat is iets wat hoort bij democratisch ethos.

Ik zeg u daarbij: ik neem u niet de maat, maar ik laat mij

ook niet door u de maat nemen op dit punt.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Ik zwijg niet wanneer er iets gebeurt wat niet deugd. Juist

daarom bracht ik u toch even in herinnering dat bij de vorige

verkiezingen voor het Europees Parlement precies vijf jaar

geleden de heer Timmermans als voorman van de Sociaaldemocraten campagne voerde met Joseph Muscat, de

premier van Malta. Wij wisten toen al hoe corrupt zijn

regime was. De heer Timmermans zei helemaal niets.

Joseph Muscat moest later aftreden vanwege de moord op

Daphne Caruana Galizia, omdat zijn regering ten diepste

corrupt was. Wij hoorden het niet. Via de voorzitter zeg ik

tegen de heer Timmermans dat als hij mij overal op aanspreekt, ik ook de heer Timmermans daarop zal aanspreken.

De heer Timmermans deed dat wel in Polen en Hongarije.

Waarvan akte. Hij deed dat ook toen het moeilijk werd, maar

hij deed dat ook weleens een keer niet. Omdat hij mij erop

aanspreekt, zal ik niet zwijgen om hem daarop aan te spreken.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Het onderzoek naar de moord op Caruana Galizia is ook

vanuit de Europese Commissie en door mij persoonlijk

gesteund. Wij hebben de familie alle steun gegeven die

daarbij nodig was. Dat weet de heer Pieter Omtzigt ook.

Het is terecht dat de corruptie in Malta is aangepakt. Daar

doe ik niets aan af. Maar ik wil staande houden dat we nu

in dit land met een unieke historische situatie te maken

hebben die nog niet eerder is voorgekomen: radicaal-rechts

in het centrum van de macht. Dat betekent dat mensen die

geloven in democratisch ethos een extra verantwoordelijkheid hebben om ervoor te zorgen dat wij niet normaliseren

wat nooit normaal mag zijn.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Daarom hebben we dit akkoord gesloten. Daarom is duidelijk dat de basis van de rechtsstaat in het akkoord zit.

Daarom zitten die afspraken van januari erin. Daarom zit

die versterking van de rechtsstaat erin. Daarom steek ik

mijn nek uit en ga ik niet aan de zijkant staan.

En toch, ja, de Europese Commissie steunde het onderzoek

naar de moord op Daphne Caruana Galizia, maar de heer

Timmermans voerde campagne met degene die hoogst

verantwoordelijk was. Hij prees hem voor de lhbti-rechten

daar. Dat was terecht, want dat doet Malta goed. Maar de

heer Timmermans zei niets over de corruptie tijdens die

verkiezingscampagne. Die beelden zijn duidelijk. Ja, je moet

je mond opendoen. Ja, je moet je mond ook opendoen in

je eigen politieke familie. Dat heb ik ook gedaan en dat zal

ik blijven doen als dat noodzakelijk is. Ik denk dat we hier

binnen de democratische rechtsstaat die alle vier de partijen

hebben onderschreven, vormgeven aan de plannen om

een aantal urgente problemen van Nederland op te lossen.

Heb ik daarbij voor honderd procent mijn zin gekregen? Of

hebben wij als Nieuw Sociaal Contract — wij zijn wél een

democratische ledenpartij — daarbij voor honderd procent

onze zin gekregen? Het antwoord is: nee. Nee, dat heb je

met twintig zetels. Je probeert uiting te geven aan je idea-

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-40

len. Daar vecht ik elke dag keihard voor. Daar mag u mij

elke dag op blijven aanspreken, of dat nu van links of van

rechts komt, of dat nu in de straat is of door mensen die in

de knel zitten. Mensen weten mij te vinden. Dat vertrouwen

zal ik niet beschamen.

De voorzitterVoorzitter

De volgende spreker is de heer Jetten van D66.

D66De heer JettenD66

Voorzitter. Na de verkiezingen begon volgens traditie het

oer-Hollandse gezelschapsspel de formatie. Geert was er

als eerste bij. Hij riep: wie doet er mee met een spelletje

kwartet? Hij keek olijk de zaal in, maar bij de uitgang was

het al dringen. Ikzelf stond al buiten. Frans snelde naar de

exit en ook Mirjam en Henri verlieten de zaal. Caroline zat

als eerste enthousiast aan tafel en zei: "Ik speel met Geert."

Dilan draalde nog wat. Ondanks het feit dat ze bij de verkiezingen haar hand had overspeeld besloot ze toch: "Ach ja,

waarom niet? Ik doe ook een potje mee." Pieter twijfelde

nog het langst. Hij wilde eerst nog even thuis overleggen.

Daarna deed hij toch mee. Hij mocht het kwartetspel

beginnen. "Geert, mag ik in de categorie rechtsstaat van

jou het moskeeverbod?" "Die heb ik. Die geef ik je meteen,"

zei Geert verheugd. "Weet je wat? Ik heb nog zo veel kaarten; je mag ze allemaal hebben, zolang je maar in dit kabinet

komt zitten. En wil er nog iemand wat drinken? Want mijn

ijskast zit overvol."

Voorzitter. Zo werd het kwartetkabinet geboren. BBB

scoorde een kwartetje voor boeren, PVV voor asiel, NSC

voor democratisering en de VVD voor defensie. Er mist nog

altijd één belangrijke kaart, namelijk de kaart van premier.

Het grote probleem van zo'n kwartetkabinet is dat niemand

het geheel in handen krijgt. Onderwijs, gezondheid, klimaat:

ze liggen allemaal op de stapel van ongebruikte kaarten.

Dat is slecht voor het land. Een op de drie leerlingen kan

niet goed lezen en schrijven. Schoolklassen moeten naar

huis worden gestuurd omdat er geen leraar is en werkgevers staan te springen om goed geschoold personeel. Net

nu we weer fors investeren in goede docenten, in het

wegwerken van leerachterstanden, in vaste contracten voor

wetenschappers, in meer innovatie, voeren PVV, VVD, NSC

en BBB de grootste onderwijsbezuiniging van deze eeuw

door. Dat is een frontale aanval op de toekomst van onze

kinderen en op onze economie. Daarom zeg ik: draai deze

bezuinigingsblunder terug.

Voorzitter. Over de zorg wekten de coalitiepartijen hoge

verwachtingen, van de gratis tandarts en de terugkeer van

verzorgingstehuizen tot het afschaffen van het eigen risico.

Maar er ligt nu een akkoord met meer kwakzalverij dan

echte geneeskunde. Het gevolg is dat de wachtlijsten zullen

oplopen, de kwaliteit van zorg niet beter wordt en mensen

uiteindelijk meer gaan betalen. Het allerbelangrijkste is nog

wel dat we met elkaar niet langer en gezonder leven, want

deze coalitie bezuinigt op preventie en op de GGD's.

Nederlanders verdienen beter.

Voorzitter. Terwijl de klimaatcrisis ons recht in het gezicht

staart, kijkt deze coalitie weg van droge zomers, overstromingen, een hoge energierekening en mislukte oogsten

met duurdere groenten en fruit tot gevolg. Dit is dus ook

niet het moment om die groene koers af te zwakken, maar

juist om door te zetten. Het Klimaatfonds gaat niet door de

shredder, zoals de heer Wilders altijd stoer riep, maar toch

bezuinigt deze coalitie miljarden op duurzame energie,

werkt ze groene koplopers tegen en gaan vervuilende

bedrijven niet meer, maar minder betalen. Dat is oneerlijk

en onrechtvaardig voor al die mensen die zo hun best doen

om te verduurzamen. Het is bovendien onnodig. Want

vergeet niet: als er één land is dat deze klimaatklus kan

klaren, zijn wij dat. Wij zijn het land van de deltawerken en

het land dat ook kan verdienen aan groene actie.

Tot slot, voorzitter. Dit kwartetkabinet is geen spelletje. Het

is een instabiel experiment, met partijen die wilde beloftes

doen om Europese migratieafspraken of natuurbeleid

onderuit te halen, terwijl ze nu al weten dat dat niet zal gaan

lukken. Daarmee kun je achteraf de schuld aan Brussel

geven, en aan de rechter als boosdoener voor het feit dat

die beloftes niet waargemaakt zijn. Dat is een beetje alsof

je een schwalbe maakt, daar een rode kaart voor krijgt, maar

vervolgens de schuld geeft aan de scheidsrechter. Nederland verdient beter. D66 zal daarom de komende tijd stevig

oppositie voeren en een alternatief bieden. Want voor ons

is duidelijk dat Nederland een prachtig land is, een open

land, een vrij land, waarin we ons niet terugtrekken achter

de dijken, maar onze centen verdienen dankzij samenwerking over de grenzen heen. D66'ers staan voor een land

waarin iedereen zichzelf kan zijn. Dat is het land waar ik aan

wil bouwen. Dat land laten we niet van ons afpakken.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dan gaan we luisteren naar mevrouw Van der Plas. Daarna

ga ik schorsen voor het diner.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Goedenavond, voorzitter. Voorzitter, burgers van Nederland

en mensen op de publieke tribune. Allereerst wil ik de

informateurs, de heer Van Zwol en de heer Dijkgraaf,

bedanken voor de fijne samenwerking de afgelopen weken.

Ook nu weer een groot woord van dank aan de mensen in

het formatiekwartier die ons hebben ondersteund. De

ambtenaren van Algemene Zaken en van de ministeries,

geen vraag was hun te veel. De bodes, die altijd met een

vrolijke lach op hun gezicht voor ons zorgden. De beveiligers, die over onze veiligheid waakten. En de restaurantmedewerkers, die elke dag zorgden voor de lunch en, indien

nodig, het diner. Zonder jullie allemaal was dit niet gelukt.

Zeer veel dank. Het was ook niet gelukt zonder de coalitiepartners: de heer Wilders, de heer Omtzigt en mevrouw

Yeşilgöz. Ook dank aan hen.

Voorzitter. Op 22 november 2023 koos dit land voor een

andere koers. Toen we op 24 november startten met de

formatie, zei ik dat we recht moesten doen aan de verkiezingsuitslag. Dat is gelukt. Daar ben ik trots op. Daar zijn

we als BBB trots op. Daar is de BBB-kiezer trots op. En daar

is de ruimte meerderheid van Nederland trots op. Zeker,

de weg hiernaartoe had hobbels. Maar hobbels zijn er om

te nemen en dat hebben we gedaan. Wij hebben dat altijd

gedaan met een positieve en constructieve houding. Wij

deden dit niet voor onszelf, maar voor de mensen in het

land die snakken naar een oplossingen voor veel problemen

die door de vorige kabinetten niet zijn opgelost of zelfs

erger zijn geworden.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-41

Dit hoofdlijnenakkoord is een akkoord voor de hele

samenleving, voor iedereen die elke dag zijn bijdrage levert

aan Nederland, groots of klein, voor de stille meerderheid

die zich eindelijk gehoord en gezien voelt, en voor de boeren, de tuinders en de vissers, die deze week eindelijk meer

lachten dan huilden; huilen deden ze de laatste jaren volop.

De wanhoop in de ogen van redelijke mensen is deze week

hoop geworden. Er is ook hoop voor die kleine jongen, een

boerenzoon, die mij twee jaar geleden na een bijeenkomst

in Zeeuws-Vlaanderen achternarende en aan de mouw trok.

Hij vroeg mij: mevrouw Van der Plas, denkt u dat ik ooit

nog boer zal kunnen worden? Ik kon niet tegen hem liegen

op dat moment. Ik zei: dat weet ik niet, jongen, maar ik zal

er alles aan doen. Met dit akkoord durf ik te stellen dat er

weer hoop is voor die Zeeuwse jongen en vele andere jonge

potentiële boeren, tuinders en vissermannen. Als ik de

potentie in dit akkoord niet had gezien, dan had ik mijn

handtekening er niet onder gezet. Men voelt de hoop, men

voelt het lef en men voelt de trots.

De voorzitterVoorzitter

Er is een vraag van de heer Bontenbal.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik ben eerlijk gezegd bang dat die hoop van korte duur is.

Je kunt de vorige coalitie van alles verwijten ten aanzien

van wat er mis is gegaan — er zijn dingen misgegaan; dat

zal het CDA echt niet ontkennen — maar er stond wel een

hele grote pot geld klaar, namelijk om boeren toekomstperspectief te geven. Deze coalitie schrapt dat transitiefonds

van 21 miljard. Er komt dan een andere bijdrage, een uitgavenpot van ongeveer 5 à 6 miljard voor terug. Dat betekent

de facto dat er 15 miljard op de toekomst van de landbouw

wordt bezuinigd. Ik snap dat u de hoop stelt op Brussel. Het

zou prachtig zijn als Brussel gaat meebewegen; dat hopen

wij ook. Maar feitelijk haalt u 15 miljard voor de toekomst

voor de agrarische sector weg. Ik begrijp werkelijk niet dat

de BBB dit verdedigt.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

In dat stikstoffonds was 17 miljard gereserveerd voor

opkoop. Dat was helemaal niet voor het perspectief. Dat

was voor opkoop, om boeren weg te halen, om boeren uit

te kopen. 5 miljard van dat transitiefonds — 5 miljard! —

zou maar richting het boerenerf gaan. Voor de rest was het

bedoeld om boeren op te kopen, en dan ook nog met het

idee dat we dan stikstofdoelen gaan halen. Want dat is wat

Brussel zegt, hè: met dat geld moet je ook je reductie

behalen. Maar wat als dat nou niet was gebeurd en we hier

zo veel boeren hadden uitgekocht, voor al die miljarden?

"Het duizenddingendoekje" heb ik het transitiefonds vorig

jaar nog genoemd in een debat. Het is een duizenddingendoekje waar je alles mee kunt doen en waarvan niemand

controleert of het geld wel bewezen effectief wordt uitgegeven. Stop dus maar met het frame dat wij 17 miljard bij de

boeren weghalen. Stop dus maar over die 15 miljard, 17

miljard of enkele miljarden. Dat was namelijk helemaal niet

bedoeld om op het boerenerf terecht te komen. Een heel

groot deel zou ook nog gaan naar adviesbureaus en consultancybureaus. Slechts een klein deel zou terecht komen op

het boerenerf.

CDADe heer BontenbalCDA

Dat zit anders. Een heel deel zou bijvoorbeeld naar het

verplaatsen gaan, zodat je jonge boeren ook weer toekomst

kunt geven. Maar als ik u was, zou ik dan nog nooit dat

transitiefonds geschrapt hebben. Dan zou ik de middelen

anders besteed hebben. Maar u heeft toegestaan dat er 15

miljard, waar u misschien nog een andere invulling voor

had kunnen vinden, is weggegeven. Het Klimaatfonds is

nota bene opgehoogd met een paar miljard. Dat heeft de

VVD slim gedaan; het Klimaatfonds is groter geworden,

maar het transitiefonds voor de landbouw is fors kleiner

geworden. Ik begrijp echt niet dat u dat kunt verdedigen.

Ik heb nog twee vragen. Alle provincies zijn bezig om het

NPLG, het Nationaal Programma Landelijk Gebied, uit te

voeren. Daar is geen financiering meer voor. Wat gaan we

op dit moment tegen al die provincies zeggen?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

De nieuwe minister van Landbouw gaat hiermee aan de

slag. Wij hebben hier een hoofdlijnen … Wat zegt u? U zegt

dat er geen geld voor is. Maar er blijft zeker geld over. We

moeten ook kijken hoe wij de doelen gaan halen. Wij hebben ook in het hoofdlijnenakkoord staan dat boeren veel

meer naar doelsturing moeten — dat is iets waar het CDA

ook groot voorstander van is — en dat er veel meer moet

worden ingezet op innovaties. Daar wordt ook geld voor

vrijgemaakt.

CDADe heer BontenbalCDA

Dat willen wij ook allemaal, maar volgens mij is er geen

geld meer voor het NPLG en zitten de provincies nu dus

klem.

Dan heb ik nog één vraag. Die gaat over de 130 kilometer

per uur. In de ambtelijke adviezen die zijn opgevraagd, staat

heel duidelijk dat het gaat om extra stikstofruimte. Extra

stikstofuitstoot en extern salderen; u weet er alles van. Dat

moet ergens vandaan komen. Dat wordt waarschijnlijk bij

de boeren gehaald. 130 kilometer per uur rijden betekent

feitelijk dat het voor de PAS-melders, die we allemaal graag

willen legaliseren, nog moeilijker gaat worden om gelegaliseerd te worden. Dit is wat 130 kilometer per uur gaat

doen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nou, fijn dat u zo'n vooruitziende blik heeft. Geef mij die

ook; dan ga ik morgen naar de lottoboer en vul ik het lottoformuliertje in. U heeft kennelijk een vooruitziende blik. Dat

is helemaal niet …

CDADe heer BontenbalCDA

Dat staat in het ambtelijke advies. Ik lees gewoon het advies

op dat vanochtend om 10.00 uur is gegeven.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Als dat bij boeren wordt weggehaald …

CDADe heer BontenbalCDA

Extern salderen staat er gewoon letterlijk in.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-42

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Of dat bij boeren wordt weggehaald, is aan het nieuwe

kabinet. Dat hangt ook af van hoe wij in Brussel omgaan

met de stikstofregels. Wij gaan daarvoor naar Brussel. Daar

gelooft niemand in, maar wij wel. Wij hebben ook al een

nieuwe stikstofwet aangekondigd. De KDW's moeten uit

de wet worden gehaald. Er moet een andere drempelwaarde

komen. Het AERIUS-model moet vervangen worden zodra

er een juridisch houdbaar alternatief is. Ik ben gelukkig dus

wat optimistischer dan de heer Bontenbal.

D66De heer JettenD66

Ik wil allereerst mevrouw Van der Plas feliciteren, want het

is haar tegen de maatschappelijke stroom in gelukt om er

weer een fossiele subsidie bij te krijgen, namelijk de subsidie op vervuilende rode diesel. Dat lijkt misschien een

cadeautje voor de boeren, voor wie mevrouw Van der Plas

op zegt te komen, maar door tegelijkertijd die 15 miljard bij

de boeren weg te grissen, is het uiteindelijk wel een heel

zuur cadeautje.

In het hoofdlijnenakkoord staat dat er bij het toewerken

naar dat betere verdienmodel voor boeren wordt gewerkt

met het trappetje van Remkes. Dat was het stikstofadvies

van een paar jaar geleden. Dat trappetje van Remkes houdt

in: innoveren, extensiveren, verplaatsen en stoppen. Je

kunt extensiveren, dus minder dieren op meer grond houden, verplaatsen, omdat je op een andere plek je bedrijf

wel kan voortzetten, en stoppen, omdat heel veel boeren

de komende jaren ook willen stoppen. Wij wilden dat met

de vorige coalitie doen met 15 miljard, zodat dat een warme

sanering zou zijn geweest, zodat je als boer was gecompenseerd voor de schade die je opliep, zodat je geld kreeg voor

het afbreken van je stal en zodat je had kunnen investeren

in een alternatief bedrijfsmodel op je boerenerf. U maakt

daar nu, met het schrappen van dat transitiefonds, een ijskoude sanering van. Ik kan u zeggen dat zelfs Tjeerd de

Groot dit de afgelopen jaren niet bedacht kreeg.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nee, de heer De Groot zal dit akkoord niet zo leuk vinden,

denk ik. Dat snap ik. De heer Jetten zegt: boeren willen

stoppen. Weet u waarom boeren willen stoppen? Omdat

ze het gewoon helemaal spuugzat zijn hoe ze behandeld

worden. Er zijn ouders die tegen hun kinderen zeggen: neem

het bedrijf alsjeblieft niet over. Dat heeft er niks mee te

maken dat ze geen toekomst meer zien vanwege regelgeving. Dat speelt wel mee, want de afgelopen jaren is er

constant sprake van stapelende regelgeving, maar het heeft

het meest te maken met hoe zij door sommige groepen,

sommige partijen en sommige individuen zijn weggezet in

Nederland. Dat heeft er de afgelopen jaren toe geleid dat

de boeren wanhoop in de ogen kregen. Dat is wanhoop in

de ogen van redelijke mensen, zoals de heer Remkes zei.

Als de heer Jetten denkt dat hij mensen een plezier doet

door ze uit te kopen … Het is één groot drama op het boerenerf om uitgekocht te worden. Ik lees en krijg dagelijks

berichten van melkveehouders die voor de laatste keer de

melk laten ophalen, die voor de laatste keer hun koeien

verzorgen en met het hele gezin huilend op het erf staan

als de koeien weggaan. Dat is hier helemaal niet in het vizier

geweest. "Joh, laat ze toch stoppen. Dat is hartstikke mooi,

zo'n zak geld. Daar kunnen ze lekker hun stallen mee

afbreken. Het is toch hartstikke mooi wat we hier doen?"

Wat wij hier doen, is verschrikkelijk.

Wat wij de boeren de laatste jaren in Nederland hebben

aangedaan, is verschrikkelijk. Generaties lang hebben ze

daar gezeten en zijn ze boer of visser geweest. Het is een

hele levensstijl. Ze hebben gezorgd voor het landschap,

voor toerisme en recreatie in de buurt en voor gezond

voedsel. Ze hebben alles gedaan wat de maatschappij van

hen heeft gevraagd. En ze zijn hier weggezet als "dierenbeulen", "gifspuiters", "milieuvervuilers" en "mensen die we

hier liever niet hebben". De heer Timmermans zei laatst

nog: de intensieve veehouderij moet hier maar weg, die

moet maar even verplaatsen, net als de glastuinbouw, want

die zijn wel een beetje ongewenst. U kunt het hier met z'n

allen bestrijden, maar praat met elke willekeurige boer:

boeren zijn hier in Nederland weggezet als ongewenst; ze

zijn ongewenst verklaard. Dát is waarom de meeste boeren

stoppen, want ze hebben er gewoon helemaal genoeg van.

Ik snap dat. Partijen hier zeggen dat wij valse hoop geven.

Nee, wij geven boeren hoop. Boeren snappen heel goed

dat wij dat containerschip niet ineens kunnen draaien en

dat het niet morgen allemaal geregeld is. Dat zeggen ze

ook. En als je iets hebt wat uiteindelijk niet lukt, maar ze

hebben wel gezien dat je er kei- en keihard voor strijdt —

iets wat hier is nagelaten, want boeren moesten weg —

dan krijgen ze weer vertrouwen in de toekomst.

En voorzitter, weet je wat vertrouwen in de toekomst doet

met mensen en met bedrijven? Ze gaan weer investeren.

Ze gaan weer dingen doen. Maar alles wat hier gebeurd is,

heeft die hele verduurzaming misschien wel op slot gezet,

omdat het óf niet kon, óf niet mocht, óf het was nooit goed

genoeg. En elke ondernemer in Nederland weet dat als

mensen toekomstperspectief hebben — dat begint bij vertrouwen, in de trant van: hèhè, ik mag er zijn; ik hoef hier

niet weg — zij gaan investeren in bedrijven. Dan hebben

zij weer goede hoop.

Moet ik mij daarvoor schamen? Nooit. Nooit zal ik mij

daarvoor schamen. Wat we regelen, dat regelen we. Wat

niet kan, dat zullen we uiteindelijk zien. Maar ik ga ervan

uit dat het wél lukt. Ik heb de hele linkse hoek in deze Kamer

de hele dag alleen maar horen zeggen "het lukt niet, het

kan niet." Zo gaat het al vanaf 22 november: ach, het gaat

ze nooit lukken, haha, komt nooit goed. Dat is de sfeer die

daar heerst. De sfeer die hier heerst, aan deze kant, is:

"Jongens, we gaan ervoor. We gaan het aanpakken. We

zijn er positief in en we zijn er ook positief in dat het lukt."

Ik ben daar blij mee, en niet alleen ik: een grote meerderheid

van Nederland staat te juichen dat deze coalitie is gevormd.

D66De heer JettenD66

Een heel lang antwoord, maar eigenlijk geen antwoord op

de vraag die ik net stelde. Want natuurlijk is het super

emotioneel als je met je boerenbedrijf stopt. Vaak gaat het

om mensen die van generatie op generatie op dezelfde plek

wonen en met veel trots dat bedrijf hebben gerund. Daar

dan mee stoppen, is een heel heftig besluit. Dat is precies

de reden waarom minister Van der Wal de afgelopen jaren

het gros van het geld van het transitiefonds juist voor deze

gezinnen had gereserveerd, zodat als je om welke reden

dan ook wil of moet stoppen, je niet zelf letterlijk en figuur

in de shit zit met een veel te hoge hypotheek bij de bank,

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-43

met allerlei rekeningen die niet betaald zijn, met stallen

waar je niets meer mee kan en waar de drugscriminelen

voor komen aanbellen met de vraag of zij die kunnen

gebruiken.

Dat geld in dat transitiefonds is ervoor bedoeld dat je je

familiebedrijf op een nette manier kunt verplaatsen of

stoppen en dat je op een nette manier weer een nieuw

bestaan en een nieuw perspectief kan opbouwen. Mevrouw

Van der Plas geeft het hier zelf toe: we hebben al die

beloftes in dit akkoord niet morgen geregeld. U moet nog

tien keer naar Brussel; u moet nog naar de rechter; u moet

nog nieuwe modellen ontwikkelen. Maar u heeft wel morgen die 15 miljard geschrapt. U draait boeren dus een rad

voor ogen, zonder hun een nieuw verdienmodel te bieden.

Daardoor zal de korte blijdschap van nu uiteindelijk een

hele zure boodschap voor die boeren zijn.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik ben blij dat wij een positievere instelling hebben dan de

heer Jetten. Dat helpt ons land namelijk wat verder.

Wat betreft het op een nette manier afbreken van de stallen:

hoort de heer Jetten wel wat hij zegt? Hoort de heer Jetten

wat hij zegt? "Zodat ze op een nette manier kunnen stoppen." "Zodat ze op een nette manier kunnen verplaatsen."

Die mensen wíllen helemaal niet verplaatsen; die mensen

wíllen helemaal niet stoppen. Die mensen willen daar blijven, op de grond waar ze generaties lang boer zijn geweest.

Dat is wat ze willen en dat is waar we voor moeten strijden.

"Op een nette manier verplaatsen": dit is dus waar boeren

gewoon zo wanhopig van hopen. We verplaatsen op een

nette manier, dan hoor je er niemand meer over, doei. Maar

zo werkt het niet. Stap eens in het leven, in het hart en de

ziel van een boer of een visserman, van een vissersfamilie.

Het is niet voor niks dat mensen tegen mij hebben gezegd

— ik heb dat hier al vaker aangegeven: Caroline, we huilen

meer dan dat we lachen; doe wat!

En dat is niet alleen door regels. Boeren hebben alles

gedaan wat de maatschappij vraagt, regel op regel, ze

hebben altijd meebewogen en het is nooit goed. Nooit

goed! Dat is wat boeren raakt. Boeren willen niet verplaatsen. Die willen niet weg. Die willen blijven, die willen boer

zijn. Er wordt hier of door andere groepen weleens gezegd:

joh, dan worden ze toch fietsenmaker. Als ze fietsenmaker

wilden worden, waren ze fietsenmaker geworden. Heel

simpel. Dan waren ze geen boer geworden; dan waren ze

fietsenmaker geworden. "Dan worden ze maar fietsenmaker". Wat? Wat is dit? Dat is waar ik voor strijd.

Het afbreken van de stallen is ook zoiets bizars. Ja, dan

krijgen ze geld voor het afbreken van de stallen. Als een

boer al wat anders wil doen en wil stoppen, dan is het best

handig om die stallen mogen te houden en daar bijvoorbeeld een recreatieverblijf van te maken, een dagopvang

van te maken of daar iets mee te doen. Maar weet je hoe

de regels zijn? Ja, dat mag niet hè. Kannie-magniekabinet,

dat kan niet, nee. Ho, dat kan niet. U moet even die stal

gaan afbreken en dan moet u een nieuwe stal gaan

opbouwen. Ja, natuurlijk mag u het wel voor recreatie

hebben, maar dan moet u gewoon even wat nieuws neerzetten. Ja hallo, zegt de boer, maar ik heb al een stal hè;

dat kan ik gewoon zo veranderen. Nee, dat kan allemaal

niet. Hier! Ze zijn helemaal gek geworden in Nederland.

D66De heer JettenD66

Als die boer zijn stal zou willen omvormen tot een dagverblijf, een minicamping of wat dan ook, had het vorige

kabinet met minister Van der Wal daar 15 miljard voor

beschikbaar, om boeren daarmee te helpen. Bij u is het nul

euro. U trekt nul euro uit met dit coalitieakkoord om die

boeren weer perspectief te geven. Die boeren zijn zo chagrijnig op de Nederlandse politiek — daar geef ik ze ook

groot gelijk in — omdat we ze decennialang vast hebben

laten zitten in een systeem waarin je alleen nog maar een

droge boterham kon verdienen als je verder ging intensiveren, verder ging opschalen, nog een lening bij de bank nam,

nog een keer je met een kluitje in het riet liet sturen door

hele grote bedrijven die hier miljarden aan verdienen, terwijl

je als boer er maar geen euro op krijgt voor die liter melk

of die kilo varkensvlees die je verkoopt.

Het gaat dus uiteindelijk om het perspectief dat we gaan

bieden. We hebben in dit land meer boeren nodig om op

een duurzame manier fatsoenlijk voedsel te produceren

waar we als samenleving een eerlijke prijs voor willen

betalen. Dat kan die sector niet alleen. Die sector heeft daar

linksom of rechtsom de hulp van de overheid bij nodig.

Niet loze beloftes in een akkoord, maar een heldere visie

met geld om boeren daarbij te helpen. En u levert gewoon

niet. Sterker nog, u pakt die 15 miljard van de boeren af en

het enige wat u ze teruggeeft, is gesubsidieerde rode diesel.

Maar van harte gefeliciteerd.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik constateer dat de heer Jetten slecht luistert. Een ding

weet ik zeker. De partij die de boeren in ieder geval niet

heeft geholpen de afgelopen jaren, dat is D66. En dat is

uitgekomen in de zetelaantallen op 22 november 2023. Er

is geen boer, met gezond verstand zeg ik erbij, in Nederland

die niet ... Ik heb het over de partij en niet over de personen.

D66De heer JettenD66

...

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Plas is aan het woord. Ik zet uw microfoon

even aan en dan kan u overnieuw beginnen.

D66De heer JettenD66

Ik kan ook een flauwe opmerking gaan maken over hoeveel

zetels we allebei hebben. Laten we dat alsjeblieft niet gaan

doen. We debatteren hier gewoon op de inhoud.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nou ja, goed. Ik ben van één naar zeven gegaan en D66 van

24 naar negen. Tel uit je winst.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Even terug. Ik heb gezien wat een blijdschap er is onder

boeren, juist ook omdat men ziet dat er een kabinet komt

dat echt naast boeren wil zoeken naar oplossingen. Mijn

complimenten daarvoor, ook aan mevrouw Van der Plas

dat ze daarnaar gezocht heeft. Echt waar, ik prijs de dag dat

het lukt om een aantal uitzonderingen in Brussel voor elkaar

te krijgen, omdat de Nederlandse grond anders is dan de

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-44

grond op zoveel andere plekken in Europa waar dezelfde

richtlijnen voor gelden. Ik wens u van harte toe dat het lef

daarbij nodig is ... Dat zeg ik natuurlijk via u, voorzitter, al

zie ik de voorzitter nog niet direct naar Brussel gaan en

wens ik dat iemand anders toe. Ik wens u echt van harte

toe dat het lukt om in Brussel dat resultaat te boeken. Dat

wil ik allereerst vooropstellen, want volgens mij is dat echt

iets wat winst is in dit akkoord, met daarbij de notie dat het

voor de boer niet begint bij geld. Het begint bij de waardering voor het vak, het vaak eeuwenlang een familiebedrijf

hebben en de wens van heel veel jonge boeren om dat

voort te zetten. Natuurlijk vind ik het wel heel spannend

zoals het nu opgeschreven staat. Want ja, natuurlijk moet

met volle inzet van alles geprobeerd gaan worden in Brussel.

En natuurlijk kunnen we gaan kijken hoe die Europese uitslag zal zijn en of die inderdaad een verandering kan geven.

Ik heb eerder gezien dat Piet Adema — zeg maar Piet —

met volle inzet aan de slag is gegaan; ik ken bijna niemand

die zo veel lef heeft als deze minister. Het lukte niet en

daarom vind ik het loeispannend om te kijken of het de

komende tijd wel lukt. Ik heb de gedachte gehad: heeft

mevrouw Van der Plas, BBB, dat gewogen toen ze dit

opschreef? Ik zie de intentie en de wens, maar ik benoem

ook het risico. We snappen elkaar echt wel als het gaat om

de spanning op het boerenerf, maar ik ben wel heel

benieuwd hoe mevrouw Van der Plas dat ook weegt naar

de toekomst toe.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nou, ik kom niet net uit een ei gekropen, dus natuurlijk heb

ik dat afgewogen. Dat is mijn antwoord. Natuurlijk.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Oké, dan gaan we zien hoe dit zich ontwikkelt. Ik vind het

wel spannend, ook voor de boerenerven, waar het nu al

heel ingewikkeld is. Denk aan het feit dat ze hun mest niet

kwijt kunnen. Ik woon in het veenweidegebied en zie de

problemen voor de melkveebedrijven op dit moment. Het

is heel lastig. Waar kunnen zij aanspraak op gaan maken?

Ik ben dus ook wel benieuwd welke mogelijkheden

mevrouw Van der Plas ziet voor de tussentijd, voor de tijd

waarin het, in ieder geval in de beeldvorming, nog wachten

zal zijn op Brussel. Dat is vraag één.

Twee. Hoe beoordeelt mevrouw Van der Plas de kracht van

het ministerie van Landbouw naar de toekomst toe? Ik zie

500 miljoen voor landschapsbeheer, maar …

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Agrarisch natuurbeheer.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Ja, nou, ik wil ook wel agrarisch natuurbeheer zeggen —

dat maakt me niet uit — maar ik weet heel goed dat de boer

betaald moet worden voor die diensten. Dat vind ik

belangrijk en daarvoor hebben we gestreden. U heeft het

voor mekaar gekregen. Complimenten daarvoor. Maar ik

vind het opnieuw wel heel spannend voor dat kleine

ministerie van Landbouw. Als er gesproken wordt over

bezuinigingen, dingen moeilijk zijn en de kaasschaaf over

alle ministeries gaat, kan ook dit ministerie opnieuw geraakt

worden. Hoe heeft mevrouw Van der Plas dat gewogen?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dat is onder andere door ook de naam "Voedselzekerheid"

in het ministerie te zetten. Voedselzekerheid is een wereldwijd vraagstuk. Sinds de komst van BBB in de Tweede

Kamer is voedselzekerheid veel meer op de agenda komen

te staan. Daarmee moeten we ook onze boeren hier

beschermen. Vroeger was het misschien van: joh, land …

Ik kan me het volgende nog herinneren; ik denk dat het in

2017 was. Ik was De Wereld Draait Door aan het kijken toen

alle ministersposten bekend werden gemaakt. Matthijs van

Nieuwkerk zei nog iets als: o ja, en Carola Schouten krijgt

het ministerie van Landbouw; die heeft ook wat gekregen.

Ik zat voor de televisie en dacht: mensen hebben geen idee

hoe belangrijk land- en tuinbouw is, dat hier voor voedsel

wordt gezorgd en dat dit een van de belangrijkste ministeries is.

Dat hebben wij wel op de kaart weten te zetten, want niemand kan meer om het ministerie van Landbouw heen, en

zal dat straks ook niet kunnen. Niemand kan er meer

omheen dat onze boeren, tuinders, telers en vissers in

Nederland echt de mooiste taak van de wereld hebben,

namelijk gezond voedsel produceren. Wij hoeven de wereld

niet te voeden als Nederlandse agrarische sector, maar we

kunnen wel helpen de wereld te voeden. Nederland heeft

een vruchtbare delta, goede grond, een goed klimaat, goede

infrastructuur, rivieren waarover getransporteerd kan worden en goede wegen. Het is heel belangrijk om dat in

Nederland te houden. Andere landen die dat niet hebben,

tikken echt op hun voorhoofd, zo van: waar zijn jullie mee

bezig? Die denken echt: waar zijn jullie mee bezig?

Ik was een paar weken geleden nog in Rome. Daar heb ik

gesproken met Hans Hoogeveen, jullie allen welbekend.

Hij heeft jarenlang op het ministerie van Landbouw gewerkt

en werkt nu voor de voedselorganisatie in Rome. Daar

wordt ook gezegd: "Jongens, jongens, jongens, waar zijn

jullie mee bezig in Nederland? Snappen jullie wat jullie aan

het doen zijn?" Als het eenmaal weg is, komt het nooit meer

terug. Er is geen mens in Nederland die tonnen of miljoenen

gaat investeren in een boerenbedrijf als de toekomst hier

niet zeker is. Niemand gaat dat doen. Het buitenland kijkt

naar ons en denkt: ze hebben geen idee wat ze aan het doen

zijn. We hebben bijna de meest vruchtbare landbouwgrond

ter wereld en de beste boeren, met de hoogste kennis,

universitair geschoold vaak nog.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Mevrouw Van der Plas hoeft mij hier niet van te overtuigen.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Plas is aan het woord.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik geef antwoord op een vraag. Ik probeer daarvan het

belang te zien, omdat mij gevraagd werd of ik een en ander

wel heb afgewogen. Ja, ik zou bijna zeggen "ik ben gekke

Henkie niet", maar dat wordt onze Henk weer boos.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-45

De voorzitterVoorzitter

Is die wel gekke Henkie?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nee.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Voorzitter, toch even. 2017 was inderdaad de tijd dat dat

ministerie terugkwam. Ik weet dat nog heel goed, want daar

waren wij als ChristenUnie bij betrokken. Dus ja, we zagen

dat belang echt wel en we hebben ook gezien dat er een

aantal dingen niet goed zijn gegaan. Daar heb ik me al

eerder over uitgesproken. Wat ik aan mevrouw Van der

Plas duidelijk probeer te maken, is waar mijn zorg ligt en

dat is een oprecht meedenken. Dat is niet om te zeuren, dat

is niet om irritant te doen, dat is oprecht meedenken omdat

ik ook de toekomst van die boer voor ogen heb. En als ik

dan kijk naar het ministerie van Landbouw en als je dat

vergelijkt met de grote potten geld die een heel aantal

andere ministeries krijgen, dan vind ik de afspraken die zijn

gemaakt spannend financieel gezien. Als het minder gaat,

zal ook dit ministerie moeten leveren zoals het er nu ligt,

terwijl er bij het ministerie verder ook al het nodige vertrokken is doordat het transitiefonds weg is. Ik geef dat aan

mevrouw Van der Plas mee. Ik krijg dan een uitleg over

waarom boeren heel belangrijk zijn en daar ben ik het volmondig mee eens, maar ik geef toch deze zorg mee.

Ik heb een laatste vraag, voorzitter. Als het gaat over stikstof, vind ik dat het in deze Kamer veel te vaak alleen over

de boeren is gegaan, alsof zij alleen zouden moeten leveren,

terwijl ik vind dat je ook hebt te kijken naar de luchtvaart,

dat je ook hebt te kijken naar de industrie. Dan is mijn vraag

aan mevrouw Van der Plas welke zekerheiden zij heeft in

dit hoofdlijnenakkoord dat ook als het gaat om de klimaatdoelen en om de doelen waar het kabinet nog steeds aan

gehouden juist ook naar die andere sectoren gekeken zal

worden. Dan denk ik bijvoorbeeld aan de vliegvelden, aan

Lelystad, maar je kan ook aan andere zaken denken. Welke

zekerheden heeft zij dat ook die andere sectoren aangesproken zullen worden?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Mij wordt heel vaak gevraagd: welke zekerheden heeft u?

Ik heb geen zekerheid. Ik heb nergens zekerheid over. Ik zei

vorige week tegen de pers ook: als ik hier van de roltrap

val, dan ben ik dood. Ik ben dus zelfs niet zeker dat ik vanavond levend dit pand verlaat. Dus ik vind dat zulke rare

vragen altijd: welke zekerheden heeft u, welke garanties

heeft u? Garantie krijg je op de wasmachine. Dat is waar je

garantie op krijgt. Maar wij gaan hiervoor, wij strijden

hiervoor. Het is een goed doordacht akkoord. De handtekeningen van alle vier de partijen staan eronder, ook van de

VVD, ook van NSC en ook van de PVV. Je hebt natuurlijk

nooit garanties, maar je zet er niet iets waarvan je niet

gelooft dat het kan. Het kan wel. Er zijn landen die ook met

een onmogelijke taak naar Brussel zijn gegaan en die het

ook lukt.

Wij hebben redelijk vaak gehoord dat er in Brussel tegen

ons wordt gezegd: er is hier, in Brussel, gewoon verbazing

over hoe weinig zichtbaar Nederland is om dingen te

bereiken voor het land. Andere landen lopen daar met

honderden mensen rond. Ngo's, de Greenpeacen van de

wereld: allerlei organisaties zitten daar elke dag met z'n

honderden en die zitten de hele dag koffie te drinken met

Europarlementariërs, met ambtenaren. Die zitten allemaal

dingen door te geven. Mevrouw Bikker kan nee schudden,

maar dat is wat er daar gebeurt. En wij zijn Nederland. Wij

willen altijd voorloper zijn en we willen koploper zijn, maar

ondertussen hebben we onszelf daar heel gedienstig neergezet. Dat is ook, zeg ik via de voorzitter tegen mevrouw

Bikker, wat wij horen in Brussel. Dat is niet even meneer

weet ik veel wat met welke achternaam die ons dat even

op straat zegt: hé, heb je dat gehoord? Nee, wij praten ook

met mensen. We zijn niet gek. We hebben heel veel contacten in Brussel. Dat is overigens ook de reden dat we meedoen aan de Europese verkiezingen 6 juni. Stem BBB, zeg

ik er maar even bij.

De voorzitterVoorzitter

Zo, even een commercialtje. Meneer Timmermans.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Laat ik vooraf zeggen: ik ben ook weleens een keer in

Brussel geweest en Nederland is best goed met lobbyen in

Brussel, hoor. Steek je licht niet onder de korenmaat.

Nederland heeft daar een goed diplomatiek ambtenarenapparaat. LNV is daar heel goed vertegenwoordigd. LTO is

daar ook heel goed vertegenwoordigd. Dus het laatste waar

ik me zorgen over zou maken, is het lobbyen vanuit

Nederland. Maar laat ik even teruggaan naar wat voor mij

de kern van de zaak is. Brussel, geen Brussel: we hebben

in Nederland twee heel grote problemen. Dat is dat onze

natuur zich niet meer kan herstellen omdat er onder andere

te veel stikstofdepositie in de natuur is. Het tweede probleem is dat de waterkwaliteit belabberd is in Nederland.

Dat heeft heel veel met nitraat te maken. Dat betekent dat

we die problemen moeten oplossen, of dat nou door Brussel

gevraagd wordt of niet. We zullen die problemen moeten

oplossen.

Ik vind dat de landbouw een deel van de oplossing kan zijn.

Ik vind ook dat we in dit land een balans kunnen vinden

tussen een gezonde natuur en het bedrijven van een

gezonde landbouw dat duurzaam is. Maar daarvoor is wel

een gigantische transitie nodig en voor die transitie is heel

veel geld nodig. Daarom vind ik het zo jammer dat in dit

akkoord niet meer de 15 miljard staat die zou hebben kunnen helpen om die transitie voor heel veel boeren ook

mogelijk te maken. Mevrouw Van der Plas zal het toch niet

met mij oneens zijn dat de meerderheid van de boeren

dondersgoed weet dat de veestapel kleiner zal moeten

worden als we dit willen oplossen. Dat betekent niet dat er

geen verdienmodel meer is, maar het zal op een andere

manier moeten. Die transitie zal vanuit de overheid ondersteund moeten worden. Maar biedt boeren in hemelsnaam

geen valse hoop, want dan is de teleurstelling nog twee

keer groter. Het allerlaatste wat ik zou willen, is dat we in

een situatie van koude sanering belanden. U kunt Groen-

Links-Partij van de Arbeid er altijd op aanspreken om samen

met u daar oplossingen voor te vinden, maar we kunnen

niet wegstrepen dat onze natuur moet kunnen herstellen

en de kwaliteit van het water beter moet. Anders raakt het

rechtstreeks de volksgezondheid. Dan zouden we zeer

onverantwoordelijk bezig zijn.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-46

Dat zijn hele grote woorden die de heer Timmermans hier

gebruikt. Hij zegt dat het de volksgezondheid raakt en dat

de waterkwaliteit beter moet. Nederland is een delta, dus

we liggen laag. Dat betekent dat water uit grote delen vanuit

het zuiden en het oosten van Europa Nederland binnenstroomt. In Duitsland zijn de stikstofnormen voor het water

veel hoger dan in Nederland. In België zijn ze ook hoger.

Wij hebben hele strenge normen. Die zijn veel strenger dan

in Duitsland en België. Dus waar de Maas bij wijze van

spreken in het zuiden ons land binnenkomt, aan de Duitse

kant, of aan de Belgische kant ...

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

De Maas komt uit België. Ik woon er toevallig.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ja, zeker. Maas, Waal, Rijn, IJssel. Ja, ook de IJssel. Dat is

weer een zijtak van de Rijn. Ik ben ook op school geweest,

hoor. Maar de heer Timmermans weet wat ik bedoel. De

rivieren die uit het zuiden of het oosten het land binnenkomen, krijgen in Duitsland of in België de kwalificatie "in

orde", maar zodra ze in Nederland zijn, is de waterkwaliteit

niet goed. Dat heeft te maken met de strenge normen die

wij in Nederland hebben. Wij als Nederland hebben er zelf

voor gekozen om heel Nederland als kwetsbaar gebied aan

te wijzen, terwijl niet elk gebied kwetsbaar is en niet in elk

gebied de waterkwaliteit overal even goed of even slecht

is. Dat willen wij veranderen. Ik wil de heer Timmermans

ook nog wel eventjes herinneren aan het gesprek dat wij

hier hadden vorig jaar, toen wij met grote overmacht de

Provinciale Statenverkiezingen hadden gewonnen en in alle

provincies de grootste waren geworden, en ook niet voor

niks een aanzienlijk aantal zetels hebben behaald in de

waterschappen, met deelname aan 21 van de 21 waterschappen.

De voorzitterVoorzitter

Ja, en nu even terug.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dat zijn leuke tijden; daar heb ik het zo graag over. Maar

nu even terug. Toen heb ik de heer Timmermans hier uitgenodigd. Ik vond het zeer aardig dat hij ook de moeite nam

om daarvoor naar Den Haag af te reizen. Toen hebben wij

hier een heel gesprek gehad. De heer Timmermans als

Eurocommissaris is een heel andere heer Timmermans als

fractievoorzitter van GroenLinks-PvdA. De heer Timmermans heeft in dat gesprek gezegd: wij zijn het een beetje

zat om de boeman te zijn van Nederland; constant wordt

er tegen de EU gezegd dat het allemaal niet van Europa

mag, en dat ben ik wel een beetje beu, want er mag heel

veel binnen Europa. Toen heb ik aan de heer Timmermans

nog het volgende gevraagd. In de Vogel- en Habitatrichtlijn

bijvoorbeeld zit een uitzonderingsregel. Dat is iets technisch;

dat hoef ik niet helemaal uit te leggen. Wanneer is iets dan

een crisis? Wanneer kun je dan spreken van een crisis?

Toen zei de heer Timmermans tegen mij: "Dat bepaalt elke

lidstaat zelf. Die legt dat voor aan Brussel. Jullie moeten

eens ophouden met zeggen dat Brussel zo streng is, want

dat zijn wij helemaal niet." Maar als GroenLinksfractievoorzitter zit de heer Timmermans hier een ander verhaal af te

steken. Vorige week zei hij tegen de pers: het is allemaal

wensdenken; ze zien je in Brussel aankomen. Jawel, meneer

Timmermans, zeg ik via de voorzitter.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Nee, mevrouw Van der Plas.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik kan me dat gesprek nog heel goed herinneren en u kan

dat iets minder.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik kan dat ook. Ik heb toen heel helder tegen u gezegd dat

de doelen onveranderlijk zijn, namelijk dat de natuur zich

moet kunnen herstellen, maar dat Nederland in de manier

waarop het dat doet, veel meer ruimte heeft dan het zegt.

Dat heb ik toen tegen u gezegd; dat zeg ik nu weer tegen

u. Daarom ben ik net begonnen door te zeggen: het doel is

dat de natuur de ruimte krijgt om zich te herstellen. Die

ruimte krijgt de natuur op dit moment niet. Daar gaan we

allemaal een hele hoge prijs voor betalen, te beginnen bij

de boeren. Dus als u de boeren echt wil helpen, en daar wil

ik u in bijstaan, dan zullen we ervoor moeten zorgen dat

we een transitie tot stand brengen die duurzaam boeren

mogelijk maakt. Dat kost geld. Dat geld heeft u nou net

geschrapt in de begroting die u samen met uw partners

heeft opgesteld. Dáár maak ik me zorgen over. Want uiteindelijk keert de wal het schip. Uiteindelijk zult u gedwongen

worden om de waterkwaliteit te verbeteren en de stikstofdepositie te reduceren. Dan dreigt voor boeren een koude

sanering. Ik wil er alles aan doen om dat te voorkomen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dat wil de heer Timmermans niet. Dat is nou juist het grote

probleem. Hij wilde het ook niet toen hij Eurocommissaris

was. Er ligt bijvoorbeeld een rapport van het RIVM. Dat is

een wetenschappelijk rapport. Er ligt ook een rapport van

Herman de Boer van de universiteit van Wageningen. Daarin

wordt duidelijk gesteld dat de uitspoeling van nitraat naar

water bij het gebruik van kunstmest vele malen hoger is

dan bij het gebruik van dierlijke mest. Dat rapport is uiteindelijk een keer, zij het te laat, in Brussel terechtgekomen.

Niemand doet er daar wat mee. We weten dat boeren

minder stikstof uit dierlijke mest op het land mogen brengen, nu de derogatie afgebouwd wordt.

We weten hier — het is willens en wetens — dat dat uiteindelijk door kunstmest vervangen moet worden. Want gras

groeit niet alleen op water en zonlicht, zoals heel veel

mensen denken. Boeren moeten kunstmest gaan gebruiken.

We weten hier nu al dat dat tot een hogere uitspoeling van

nitraat op het oppervlaktewater gaat leiden. Dat weten wij.

Dat weten ze in Brussel ook. En er is geen mens die zegt:

ho, maar dit gaan we niet doen! Want wat krijg je over drie

of vier jaar? Dan wordt er weer waterkwaliteit gemeten.

Dan blijkt dat de nitraatuitspoeling hoger is door het gebruik

van kunstmest, waartoe boeren gedwongen worden, omdat

ze geen gebruik meer mogen maken van het natuurlijke

product mest. De nitraatuitspoeling wordt dus hoger. Dan

zegt Brussel: Nederland, u houdt zich niet aan de afspraken;

we gaan u nog harder pakken. Dát wil ik niet. Daarover wil

ik het in Brussel hebben: Waarom hebben jullie daar niks

mee gedaan? Waarom is er niet naar geluisterd?

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-47

Zijn die rapporten goed genoeg onder de aandacht

gebracht? Ik wil dat weten. Wat kunnen we doen, zonder

in Brussel vijandig te zijn? Ik ben dat totaal niet; ik ben

hartstikke vriendelijk. Ik ben af en toe een beetje fel, maar

ik ben vriendelijk. Dát wil ik weten. De heer Timmermans

heeft daar niets aan gedaan en hij gaat er hier in deze Kamer

ook niets aan doen. Want nu ga ik even naar de lottoboer:

ik ga u voorspellen dat als wij daartoe een motie gaan

indienen, de handen in de twee linkervakken hier niet

omhooggaan.

rigoureuze maatregelen treffen, rigoureuze maatregelen

om die boeren hier weg te halen. We weten niet wat het

gevolg is en ik weet wel wat het gevolg is; dat kan ik in ieder

geval zeker weten. Het landschapsbeheer gebeurt niet meer.

Ik zou nog graag even mijn zin willen afmaken, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Het woord is aan mevrouw Van der Plas.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Afrondend, voorzitter. Laat ik zeggen dat het gesprek nogal

meandert.

De voorzitterVoorzitter

Nou ...

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Helemaal niet.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Ik wil bij mijn conclusie blijven. We zullen minder stikstof

moeten laten neerdalen om onze natuur de ruimte te geven

om te herstellen. We zullen minder nitraat in de natuur

moeten brengen om de waterkwaliteit omhoog te brengen.

Dat gaat helaas niet zonder een reductie van de veestapel.

Laten we dat op een manier doen waarop we boeren een

perspectief op de toekomst geven. Trek daar voldoende

geld voor uit. Dan hebben de boeren een perspectief en

onze natuur ook.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ja, ik ga het dan nog een keer zeggen en nu op het gebied

van stikstof. Er liggen rapporten van de Universiteit van

Amsterdam. Er ligt een rapport waarin wordt aangegeven

dat het na zoveel honderd meter van een boerenbedrijf

helemaal niet zeker is waar die stikstof neerdaalt. Dat is niet

aan te tonen. Er is een onderzoek van de NOS van een paar

maanden geleden dat heeft aangetoond dat al die miljarden,

die miljarden die we hier zo graag rondstrooien om die

boeren maar weg te krijgen en die in het uitkopen van duizenden boeren gestoken worden, nog niet eens 2% tot 3%

stikstofreductie zullen betekenen. Op mijn vragen of we

weten wat het dan gaat doen, of we weten wat er dan

gebeurt en of we weten dat dat gaat helpen, heeft de

minister voor Natuur en Stikstof hier letterlijk gezegd: nee.

Dat was het antwoord: dat weten we niet.

Er komen straks ook nog klimaatmaatregelen aan; daar

hebben we ook vragen over gesteld. Weten we wat die

maatregelen gaan doen? Weten we dat dat gaat helpen?

Nee, dat weten we niet. De minister voor Klimaat, de heer

Jetten, heeft hier wel gezegd dat alles wat we doen, al die

miljarden die we uitgeven, 0,000036 graad opwarming van

de aarde gaat schelen. Nou, ik kan u vertellen dat, als ik

onder de douche sta, ik er niks van merk als ik mijn kraan

0,000036 graad warmer of kouder zet. En wij gaan hier wel

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Het landschapsbeheer gaat eraan. Want wie gaat ons

landschap beheren? Wie gaat dat betalen, vraag ik aan

meneer Timmermans. Dat is wat de boeren nu doen, hè.

Daar moet straks ook voor betaald worden. Hoeveel miljarden gaat dat kosten? Worden die op de burger afgewenteld?

En wie gaat al die boerderijen vervangen die ook een

agrarische kinderopvang hebben of een zorgboerderij zijn,

en die ook weggaan? Wie gaat dat doen? Wie gaat die kinderen opvangen? Wie gaat zorgen voor die mensen die nu

dagelijks op die boerderij zijn? Wij krijgen daarover dagelijks

mails van mensen die daar bezorgd over zijn. Wie gaat dat

doen? Dat weet de heer Timmermans niet. De heer Timmermans had dit kunnen stoppen toen hij EU-Commissaris was

en dat heeft hij niet gedaan. Hij gaat het hier zeker niet doen.

Dank u.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Baudet.

FVDDe heer BaudetFVD

Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik hoorde mevrouw Van

der Plas net iets zeggen wat me uit het hart gegrepen is,

namelijk dat al die klimaatplannen en al die duurzaamheidsplannen, als alle modellen kloppen, maximaal een Nederlands effect op het klimaat zouden hebben van nul komma

nul nul zoveel graden. Dat heb ik ook al vaak gezegd. Het

is dus volkomen futiel; het slaat helemaal nergens op om

onze hele economie op te offeren voor dat soort volstrekt

verwaarloosbare temperatuurschommelingen. Ik ben blij

dat mevrouw Van der Plas het daarmee eens is. Maar ik

begrijp niet waarom stat er in het akkoord zoals we dat

hebben gezien, helemaal niets staat over het verlaten van

die klimaatdoelstellingen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dat is omdat wij hebben afgesproken dat wij ons aan verdragen houden. Dat kan de heer Baudet niet leuk vinden,

maar zo is het nou eenmaal.

FVDDe heer BaudetFVD

Ja, en vindt u het zelf wel leuk of vindt u het eigenlijk ook

niet zo leuk?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Daar hoef ik hier niet op in te gaan. Ik heb mijn mening over

klimaatverandering en ik constateer dat er klimaatverandering is. De eerste groep die daar last van heeft, is die van

de boeren. Er is ook bijna geen boer die het niet inziet,

behalve dan misschien die halve boer waar u op het erf

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-48

komt. De meeste boeren willen wel degelijk verduurzamen.

Dat vinden ze ook helemaal niet erg, want zij zijn rentmeester van hun grond, van hun boerderij. Zij geven de aarde

graag door aan de volgende generatie. Dat heeft niks met

linksigheid of wollensokkenpraat te maken, maar met verantwoordelijkheid voor de generatie die na je komt. Klimaatverandering is ook van miljarden jaren. Ik heb net nog een

stuk gelezen over het uitsterven van de dinosaurussen door

een meteoriet of vulkaanuitbarstingen. Dat zou kunnen; dat

heeft niks met het klimaat te maken. Maar je ziet wel dat

we in de tijd dat de dinosauriërs hier leefden, een heel ander

klimaat hadden, een heel ander klimaat. Ik bedoel: Antarctica is ook ooit tropisch geweest. De linkse hoek raakt nu

wat verveeld door deze realistische praat. Ze mogen best

gaan dineren, maar ik praat daar wel graag over, ook omdat

wij uit onze eigen achterban — die is vrij groot — horen

van boeren: wij vinden het helemaal niet erg om maatregelen te treffen, maar wij willen wel gewoon een eerlijk beleid,

een realistisch beleid, een draagbaar beleid en een uitvoerbaar beleid; help ons daarbij. Forum voor Democratie zegt

van alles: nee, dat is niet zo. Dat helpt niet. Dan komen we

nergens.

FVDDe heer BaudetFVD

Ik hoor mevrouw Van der Plas dus aan de ene kant sceptisch

over het nut van 0,00 zoveel graden minder opwarming.

Daar zijn we het over eens. Aan de andere kant zegt ze: we

zijn overeengekomen dat we ons aan de verdragen gaan

houden. Inderdaad, de verdragen die vorige kabinetten

hebben afgesloten, verbinden ons, Nederland, om uiteindelijk naar helemaal CO2-uitstootneutraal te gaan. Daar is

natuurlijk ook een Nederlandse vertaling van gekomen in

de Klimaatwet, zoals u weet. Maar dat gaat op een gegeven

moment toch wringen. Ik kan me ook wel voorstellen dat

u zegt: laten we één stap zetten en dan zien we hoe het later

verdergaat. Maar ik zou daarover toch iets van reflectie

willen. Nul CO2-uitstoot, helemaal CO2-neutraal, betekent

wel een waanzinnige ombouwing van Nederland, die veel

groter is dan wat u nu zegt. Natuurlijk is het waar dat boeren

als rentmeester ook best op een normale manier met de

natuur willen omgaan. Maar de implicaties van nul

CO2-uitstoot netto voor Nederland zijn veel groter dan dat.

Dat is ook eigenlijk volstrekt onhaalbaar, als je het even

normaal gaat uitrekenen. Misschien kan mevrouw Van der

Plas daar toch nog iets over zeggen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Wij hebben als BBB altijd aangegeven dat beleid haalbaar,

uitvoerbaar, betaalbaar en draagbaar moet zijn. In die zin

kan ik een eind meegaan met de heer Baudet. Wij willen

als BBB niet dat er weer extra doelen bovenop komen. Wij

zijn er in Nederland goed in om dat wat de Europese Unie

tegen ons zegt extra, sneller en meer te doen. We hebben

in het hoofdlijnenakkoord ook op meerdere onderwerpen

gesteld: geen nationale koppen boven op Europees beleid.

Dit betekent zoveel als: geen extra regelgeving boven op

Europees beleid doen. Zo staan wij erin. Tot die tijd staat

het in Nederland ieder Kamerlid vrij om nieuwe wetsvoorstellen te doen om verdragen of wetten aan te passen. Als

we dat nooit hadden gedaan in Nederland hadden we nog

kinderarbeid gehad en geen stemrecht voor vrouwen.

Sommige mensen in Nederland zullen er misschien wel blij

mee zijn als vrouwen niet meer mogen stemmen. Dat is

een grapje trouwens. Dit gaat weer een heel eigen leven

leiden. Dat had ik niet moeten zeggen. Dat is mijn antwoord.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Kunt u ons naar het diner praten? We hebben

eerst nog een interruptie van de heer Jetten.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Mevrouw Ouwehand komt ook nog, dus het duurt nog wel

een uurtje voordat we hier klaar zijn, denk ik.

De voorzitterVoorzitter

Dat kan iets sneller, denk ik.

D66De heer JettenD66

Misschien om het vorige onderwerp nog af te ronden: de

btw op bioscopen blijft gelukkig wel nog laag. Don't look

up is een filmtip die ik aan mevrouw Van der Plas zou willen

meegeven. Maar ik heb een ander thema, want er is één

zinnetje in het coalitieakkoord waarop ik eigenlijk al een

week zit te kauwen. Misschien kan mevrouw Van der Plas

mij helpen. Wat is "politiek neutrale seksuele voorlichting"?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

In ons beeld is dat dat kinderen seksuele voorlichting kunnen krijgen zoals wij dat vroeger ook op school hebben

gehad. Dat is wel handig voor kinderen die in groep 7 of 8

zitten. Jongens gaan dan richting de puberteit en meisjes

gaan menstrueren. Dan is het wel handig dat je weet dat

je van seks met een jongen kindjes kan krijgen. Voorlichting

over voortplanting en over hoe het lichaam in elkaar zit: zo

hebben wij het op school gehad. Wij vinden ook dat dat

moet blijven. Wij zijn er niet voor dat dat wordt afgeschaft.

Er zijn ook heel veel kinderen die thuis die voorlichting niet

krijgen. Dan is het wel goed dat scholen dat oppakken. Maar

al die gekkigheid die over kinderen wordt uitgestort als ze

5 of 6 jaar oud zijn … Dat ze leren hoe ze … Mag ik dat

woord zeggen, voorzitter? Nee? U weet het wel. Dat ze leren

hoe ze bepaalde seksuele handelingen moeten verrichten

aan de onderkant van het lichaam van een andere persoon

— laat ik het zo zeggen — dat is toch niet normaal? Dat

gaan wij kinderen toch niet vertellen? Alsjeblieft. Dat is hoe

ik erin sta.

D66De heer JettenD66

Ik was al even bang dat je bij politiek neutrale seksuele

voorlichting leert dat je alleen nog maar met je rechterhand

en niet met je linkerhand mag masturberen. Dus dit eerste

antwoord valt me nog mee. Maar hier zit natuurlijk wel een

heel verkeerd mensbeeld onder. Het is niet zo dat we in

Nederland op scholen massaal aan onze kinderen hele

belachelijke dingen leren. We leren hen tegenwoordig alleen

net even iets meer dan alleen maar het feit dat je als meisje

in de puberteit ongesteld kan worden of dat als een mannetje en vrouwtje met elkaar in bed belanden daar een baby

uit voort kan komen. Gelukkig leren we tegenwoordig bij

seksuele voorlichting aan jongeren ook dat seks iets is wat

je met consent doet, dat het ook om plezier kan gaan, dat

je als jongen en jongen of als vrouw en vrouw op elkaar

verliefd kan worden en met elkaar seks kan hebben. We

leren ook dat er in het hele spectrum meer is dan alleen

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-49

maar die man en die vrouw. Dat zijn gewoon voorlichtingstaken die jongeren helpen om weerbaarder en sterker te

zijn, en om niet in hele vervelende situaties terecht te

komen. Maar door dat zinnetje "politiek neutrale seksuele

voorlichting" in het coalitieakkoord wordt de indruk gewekt

dat we hier aan de lopende band jongeren en kinderen nietneutrale voorlichting aan het geven zijn. Waarom was het

zo nodig om dat op te schrijven?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nou, omdat wij vinden dat het moet blijven bij de normale

seksuele voorlichting. Ik vind het bijvoorbeeld heel ongemakkelijk om kinderen van 5, 6 jaar oud mee te nemen in

vragen over wat seks is, en met mij vinden heel veel

Nederlanders dat. Kijk, ik weet niet hoe het vroeger bij de

heer Jetten ging, maar op het moment dat ik leerde dat een

mannetje en een vrouwtje seks hadden en daarvan een

kindje kregen, dacht ik: dat hebben mijn vader en moeder

dus ook gedaan. Ik schrok me helemaal kapot, want dat

wilde ik helemaal niet. Ik wil helemaal niet dat ze dat hebben

gedaan! Ik wil dit niet horen! Ik was toen 12 of 11. Laat staan

hoe dat is als je 5 bent. Ik heb er redelijk lang over moeten

doen om dat trauma …

De voorzitterVoorzitter

Nou, bent u er überhaupt wel overheen gekomen?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ja, zeker, zeker. Mijn kinderen hebben dat trauma nu! Dat

gaat van generatie op generatie, kan ik u vertellen. Maar

joh, als een kind 5 of 6 is, gaan we dat toch niet doen? Hou

op. Weet je, die ouders kunnen dat zelf vertellen als ze dat

nodig vinden. Laten we dat op school niet doen. Laten we

weer gaan lezen, schrijven en rekenen. Ik weet wat de volgende vraag is, namelijk: waarom gaat de btw op de boeken

dan omhoog? Ik vul die maar even in voor de heer Jetten,

want dat scheelt hem weer een interruptie. Ja, kijk, dat

kinderen bijna niet meer kunnen lezen of schrijven, is het

gevolg geweest van jarenlang beleid waarbij wij in ieder

geval niet een coalitie zaten.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend, afrondend.

D66De heer JettenD66

Dat was niet mijn volgende vraag. Ik kan mevrouw Van der

Plas geruststellen dat toen ik seksuele voorlichting kreeg

over een mannetje en een vrouwtje, dat vrij weinig indruk

op mij heeft gemaakt. Maar ik heb in al die jaren op de

basisschool en de middelbare school nooit geleerd dat er

ook andere mogelijkheden waren, net zoals heel veel andere

kinderen en jongeren in Nederland. En als je geen goede

seksuele voorlichting krijgt, dan kan dat gewoon leiden tot

hele kwetsbare en onveilige situaties. Als je, zoals in dit

coalitieakkoord staat, gaat bezuinigen op preventie en de

GGD's, dan betekent dat dat kwetsbare groepen, die vaker

in seksueel onveilige situaties terechtkomen, daar de

komende jaren minder hulp voor kunnen gaan krijgen.

Ik wil toch wel één ding heel duidelijk maken: het is een

fabeltje dat we kinderen van de leeftijd 5 en 6 dingen leren

die ze niet horen te leren. Die seksuele voorlichting op

Nederlandse scholen gebeurt al vele jaren ontzettend professioneel, met aandacht voor leeftijdsgroepen, en in de

afgelopen jaren gelukkig ook met meer aandacht voor

diversiteit en de kant van vrouwen en de lhbti-gemeenschap

bij seks. Door dat ene zinnetje op te schrijven heeft u toch

geïnsinueerd dat er een heleboel foute dingen gaande zijn

in Nederland. Door te bezuinigen op preventie en de GGD's

maakt u het straks moeilijker om voor veilige seksuele

voorlichting en ondersteuning te zorgen. Dat is echt een

hele foute keuze. Ik praat er graag nog een keer wat langer

met u over door, want dit moeten we echt niet gaan doen.

Seksuele voorlichting gaat uiteindelijk om de veiligheid van

jongens, meisjes en iedereen van de lhbti-gemeenschap.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Laat ik vooropstellen en duidelijk maken dat ik er niet tegen

ben dat kinderen leren dat ook mannen samen kunnen zijn

of vrouwen samen kunnen zijn. Dat heb ik nooit gezegd.

Dat staat daar ook niet in, natuurlijk niet. Natuurlijk vind ik

normaal dat kinderen dat leren. Waar ik het over heb, is de

explicietheid van zaken. Die krijgen wij gewoon terug van

ouders. We krijgen gewoon toegestuurd wat er in lesjes

staat. Dat gebeurt gewoon. Dan kan de heer Jetten wel

zeggen dat dit niet zo is, maar dat gebeurt gewoon wel. Dat

is wat wij niet willen. Ik heb gezien dat er inmiddels ook

aan a bij de letterbak is gekomen: lhbtiqa+. Sorry, daar ben

ik misschien te onwetend voor, maar ik heb geen idee waar

de a voor staat. Jongens, laten we het nu gewoon behapbaar houden voor de leeftijdsgroep. Dat staat er ook in: het

is toegesneden op de leeftijdsgroep op de basisschool.

Laten we al die gekkigheid die er verder bij zit, zoals ik die

daarstraks heb beschreven, gewoon even achterwege laten.

De voorzitterVoorzitter

Kunt u teruggaan naar uw tekst? Dan kunt u afronden en

dan gaan we naar het diner.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik ga zeker terug naar mijn tekst. Even kijken waar ik was

gebleven.

Voorzitter. Een van de sterkste schouders die Nederland

dragen, zijn onze politieagenten. De inzet van de politie in

Nederland is voor ons onmisbaar en essentieel om Nederland vrij en veilig te houden. Wij hebben grote waardering

en respect voor alle politieagenten en al die mensen die

elke dag voor onze vrijheid en veiligheid staan. Naast het

geld dat wij in het hoofdlijnenakkoord hebben vastgesteld,

is het vooral belangrijk dat de politie in haar taken wordt

ontlast. Te vaak moeten zij dingen doen die niet tot hun

basistaken behoren, zoals de zorg voor verwarde personen

of de administratieve rimram in de asielketen oplossen.

Deze taken horen niet tot de basistaken en moeten worden

gedaan door andere daarvoor opgerichte organisaties. Of

inzet bij demonstraties, de politie moet daar staan om te

faciliteren, maar niet om met honderden uit het hele land

te zijn opgetrommeld omdat er geweld of ordeverstoringen

worden verwacht. Er zal dan ook onderscheid worden

gemaakt tussen vreedzaam demonstreren en ordeverstorende acties. Bedreigingen en geweld worden niet getolereerd. Notoire relschoppers worden hard aangepakt en

gestraft. Voetbalhooligans zullen ook harder worden aangepakt, bijvoorbeeld naar het Engelse model.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-50

Samen met de politie en de veiligheidsketen gaan we kijken

waar de middelen het meest effectief kunnen worden

ingezet. Zo hebben wij ook afgesproken dat er meer zichtbare aanwezigheid en meer politie en politieposten moeten

komen in de wijken, in de buurten en in de regio. Ook de

recherche moet worden versterkt. Wanneer extra inzet nodig

is voor onze politie, zullen wij daar met elkaar natuurlijk

ook altijd naar kijken. Wij doen dat in het belang van de

politiemensen die ons land veilig en vrij houden. En wij

doen dat daarmee in het belang van de burger die recht

heeft op vrijheid en veiligheid.

Voorzitter. Om af te sluiten een stukje eerlijkheid. Is alles

in het akkoord van de ene op de andere dag uitvoerbaar?

Wordt het in de komende jaren alleen maar zoet en geen

zuur? Kunnen we alle 18 miljoen Nederlanders allemaal

even tevreden houden? Zullen deze plannen zonder slag

of stoot het licht zien? Op al deze vragen is het antwoord:

nee. Maar wij zullen er wel elke dag knetterhard aan werken.

Wij doen dit werk niet omdat het makkelijk is, maar juist

omdat het moeilijk is. Wij doen dit voor een BBBeter

Nederland.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Ik schors tot 20.00 uur voor het diner.

De vergadering wordt van 18.54 uur tot 20.04 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik geef het woord aan de heer Bontenbal van het CDA.

CDADe heer BontenbalCDA

Voorzitter. In een van de reconstructies in de krant las ik

dat, toen er nog steeds gedoe was over de titel van het

akkoord, BBB-collega Henk Vermeer geïrriteerd gezegd zou

hebben: "We gaan er geen CDA-tekst boven zetten." Dat

lijkt mij een terechte opmerking van collega Vermeer, want

dit akkoord bevat inderdaad weinig CDA-tekst.

Voorzitter. Het zoeken naar een nieuwe coalitie en het formeren van een nieuw kabinet na Tweede Kamerverkiezingen is altijd een moeilijk proces. Hoewel de inhoudelijke

en ideologische verschillen tussen de verschillende partijen

blijven bestaan, moet er een gemeenschappelijke basis

gevonden worden. Na de confrontatie in de verkiezingscampagne moet de kunst van het compromis beoefend worden.

Het vraagt om een democratische gezindheid, of ethos, om

er toch met elkaar uit te willen komen. Het belang van ons

land is immers groter dan het belang van de eigen partij.

Dat belang reikt verder dan het hier en nu.

In het hoofdlijnenakkoord mist het CDA een gemeenschappelijke visie op de toekomst van Nederland. Het is één

akkoord, met vier verschillende verhalen. Elke partij heeft

haar eigen wensenlijst opgeschreven. Voor het CDA is de

visie die nodig is voor Nederland glashelder: na decennia

van individualisering en nadruk op het ik moeten we

opnieuw werken aan een sterke, verantwoordelijke

samenleving. Een samenleving waarin mensen omzien naar

elkaar. Een samenleving die bereid is te investeren in een

toekomst van een Nederland van alle Nederlanders, en die

geen genoegen neemt met de bescherming van de status

quo. Het CDA zal losse voorstellen van het nieuwe kabinet

daarom beoordelen aan de hand van deze vraag: draagt

het voorstel bij aan een sterke, verantwoordelijke samenleving? Dat doen we niet zozeer vanuit een oppositierol als

wel vanuit ons verantwoordelijkheidsbesef dat de toekomst

van Nederland mede in onze handen ligt.

Laat ik beginnen met de goede voorstellen in het akkoord.

Het akkoord bevat op veel punten een voortzetting van het

huidige beleid. Dat is een goede zaak, want er is ook stabiliteit in beleid nodig. Ik denk dan aan de hervormingen op

de arbeidsmarkt, de inzet op volkshuisvesting, het grotendeels intact laten van het klimaatbeleid, de voortzetting van

de steun aan Oekraïne, de investering in defensie en het

verhogen van het kindgebonden budget om gezinnen

sterker te maken.

Mijn fractie heeft ook veel vragen bij dit akkoord. Die vragen

heb ik ook in mijn interrupties gesteld. Die zal ik niet herhalen. De belangrijkste vraag die ik aan de informateurs wil

stellen, is welke juridische adviezen zij gekregen hebben

over de migratieparagraaf. Dan doel ik vooral op de asielcrisiswet. Zijn de maatregelen die worden genoemd juridisch getoetst en dus uitvoerbaar?

Naast de goede voorstellen die het ook bevat, vindt de CDAfractie dit een kil akkoord, een akkoord dat de samenleving

niet sterker maakt. Dat betreuren wij. Het voorbeeld dat dit

het meest zichtbaar maakt, is het afschaffen van de maatschappelijke diensttijd. Vanochtend demonstreerden de

jongeren die hierbij betrokken zijn voor de Tweede Kamer

om de maatschappelijke diensttijd in stand te houden.

Jaarlijks maken inmiddels meer dan honderdduizend jongeren kennis met vrijwilligerswerk en de verantwoordelijke

samenleving in de praktijk. Het CDA zal zich ervoor inzetten

om de maatschappelijke diensttijd te behouden.

Voorzitter. Het akkoord is inderdaad geen CDA-tekst. Wel

zal het CDA steeds met voorstellen komen — ja, meneer

Vermeer, met CDA-teksten — die de samenleving op één

gaan zetten. Want het gaat pas goed met ons als we het

met elkaar goed hebben.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Dijk van de SP.

SPDe heer DijkSP

Dank u wel, voorzitter. Mensen hebben de hoop dat de

problemen van gezinnen en kinderen in armoede worden

opgelost. PVV, VVD, NSC en BBB hebben het lef om de

armoede niet op te lossen, maar op het niveau van 2024 te

houden. Duizenden kinderen blijven zo in armoede leven,

kinderen die niet mee kunnen doen. En ze zijn er nog trots

op ook.

Mensen hebben de hoop dat de problemen voor mensen

die zorg niet kunnen betalen worden opgelost. PVV, VVD,

NSC en BBB hebben het lef om het eigen risico niet af te

schaffen, maar pas over twee jaar te halveren en hiervoor

ook nog eens de premie te verhogen. En ze zijn er nog trots

op ook.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-51

Mensen hebben de hoop dat de problemen van huurders

met een te hoge huur wordt opgelost. PVV, VVD, Nieuw

Sociaal Contract en BBB hebben het lef om de huren niet

te verlagen, maar weer verder te verhogen. En ze zijn daar

nog trots op ook.

Mensen hebben de hoop dat de problemen met migratie

voor de samenleving opgelost worden. PVV, VVD, NSC en

BBB hebben het lef om aan de ene kant een hardvochtig

beleid op asiel te bepleiten, en zetten aan de andere kant

de sluizen voor arbeidsmigratie wagenwijd open, om zo

het verdienmodel van bedrijven met lage lonen en slechte

arbeidsomstandigheden in stand te houden en de samenleving voor de kosten te laten opdraaien. En ze zijn er nog

trots op ook.

Het verkorten van de WW, het afschaffen van de Tegemoetkoming arbeidsongeschikten, geen regeling voor vroegpensioen voor zware beroepen, geen verhoging van het minimumloon: bij elkaar 1 miljard aan bezuinigingen op de

sociale zekerheid. Ook in de zorg tellen de bezuinigingen

op tot bijna 1 miljard euro. Het onderwijs kent een vergelijkbare bezuiniging. Het is zo ontzettend onnodig! Het gaat

niet om een onsje meer of een onsje minder. Het gaat niet

om een procentpuntje hier of daar. Een verhoging van de

koopkracht van 0,2% voor de laagste inkomens is niet

genoeg. Dat is niet de inhaalrace die nodig is, zeker niet als

de hoogste inkomens en de grootste vermogens er het

meeste op vooruitgaan. Dat vergroot de ongelijkheid en de

tweedeling juist.

Geen euro wordt er van de grote vermogens, de aandeelhouders, de beleggers en de bedrijfswinsten gevraagd;

helemaal niks. Sterker nog, ze krijgen het geld met bakken

in hun schoot geworpen. Dat kan dan weer wel geregeld

worden, nu en meteen ook. Het wordt nu meteen geregeld,

terwijl mensen moeten blijven wachten op het afschaffen

van het eigen risico, op die lagere huren en op die hogere

lonen. Het is glashelder welke belangen er hier gediend

worden. Het is business as usual. Het is knettergek.

Het kan anders en het kan echt een stuk beter. Op 1 mei

deed de SP het voorstel voor een nieuwe miljonairsbelasting, een vermogensbelasting van 5% op de vermogens

boven de 5 miljoen euro. Dit zou een minimale bijdrage zijn

van de 0,3% allerrijksten van ons land. Het levert 12,5 miljard euro op. Dit voorstel deden wij omdat wij vinden dat

mensen die zich inzetten voor de samenleving en die de

sociale vooruitgang dienen, nu ook echt sociale vooruitgang

verdienen. Met deze bescheiden vermogensbelasting kan

geïnvesteerd worden in onze publieke sector, in onze zorg,

in het onderwijs, in de politie, in het ov, in de hele publieke

sector. Het minimumloon kan omhoog, de bijstand kan

omhoog, de AOW kan omhoog en het eigen risico kan

helemaal afgeschaft worden.

Mensen hebben de hoop dat er geïnvesteerd wordt in onze

samenleving, voor sociale vooruitgang en goede publieke

voorzieningen. Het gaat om een samenleving zonder

tweedeling en met meer gelijkheid. Mensen willen dat onze

samenleving weer een samen-leving wordt, dat mensen

geen honger hebben, dat mensen geen angst hebben voor

de kosten die zij hebben als ze naar de tandarts gaan, dat

mensen zich niet in hun thuis bedreigd voelen omdat ze de

huur niet meer kunnen betalen. Mensen snakken naar een

samenleving zonder grote onderlinge spanningen, die ook

door politici worden aangewakkerd en gevoed, zonder dat

alles en iedereen voortdurend tegen elkaar opgezet wordt.

Mensen willen niet dat de samenleving wordt verdeeld,

maar wel dat de welvaart eerlijker wordt herverdeeld. Dat

is niet wat dit akkoord biedt. Dat is niet wat deze partijen

gaan leveren. Daarvoor is meer nodig. Daarvoor zal de SP

zich blijven inzetten. We zullen plannen die verdeeldheid

en ongelijkheid veroorzaken, bestrijden. We zullen met

nieuwe voorstellen blijven komen om de politieke druk voor

sociale vooruitgang binnen en buiten dit parlement op te

voeren.

Voorzitter, wij zijn er klaar voor. Laat die nieuwe premier

maar komen, wie het ook mag zijn. Ik kan niet wachten.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Van Baarle van DENK.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Voorzitter. Vandaag bespreken we het eerste radicaalrechtse coalitieakkoord uit de moderne parlementaire

geschiedenis. Het is een coalitieakkoord waarmee Wilders

en zijn PVV door VVD, NSC en BBB worden genormaliseerd.

Dit akkoord is een knieval voor racisme en moslimhaat.

Jarenlang zaaide Wilders haat tegen Nederlandse moslims

door de islam te vergelijken met kanker en natuurrampen

en door de Koran gelijk te stellen aan Mein Kampf. Wilders

stelde fascistoïde maatregelen voor, zoals het verbieden

van de Koran en het sluiten van moskeeën. Wilders wilde

minder, minder, minder Marokkanen. De conclusie van

vandaag — dat is een gitzwarte conclusie — is dat je, als je

jarenlang moslimhaat, discriminatie en racisme uitdraagt,

mag gaan besturen in dit land. Wilders wordt door VVD,

NSC en BBB beloond voor zijn discriminerende trackrecord.

Zij moeten zich hiervoor kapotschamen. Ze openen de doos

van Pandora en maken normaal wat niet normaal is.

VVD, NSC en BBB vinden het gedachtegoed van Wilders

blijkbaar niet alleen normaal; ze gaan het ook gewoon uitvoeren. Er wordt ingegrepen in de vrijheden van Nederlandse moslims. De islamitische gebedsoproep gaat beperkt

worden, de inspectie wordt op Koranscholen afgestuurd,

de hoofddoek wordt geweerd uit de politieorganisatie, de

vrijheid van onderwijs wordt ingeperkt en moskeeën die

geld ontvangen uit het buitenland, krijgen een probleem.

De anti-islamagenda van Wilders staat niet in de ijskast,

maar is allang ontdooid en staat vers in dit akkoord. Het is

wellicht algemeen geformuleerd, maar we weten waar het

vandaan komt en wat het doel is. DENK zal zich hier keihard

tegen verzetten.

Vluchtelingen en mensen met een migratieachtergrond

worden in dit akkoord gewantrouwd. Nieuwkomers worden

per definitie verdacht gemaakt van antisemitisme en moeten

verplicht naar het Holocaustmuseum. Dat moet alleen maar

omdat de PVV en de BBB denken dat antisemitisme in de

islamitische cultuur zou zitten. Dat is islamofoob, maar ook

hypocriet. Want wie de lessen van het verleden daadwerkelijk geleerd zou hebben, zou nooit een partij aan de macht

helpen die de antisemitische omvolkingstheorie verspreidt.

Vluchtelingen raken rechten kwijt met onrechtstatelijke

voorstellen zoals een asielcrisiswet, een beslisstop en het

ontnemen van rechtsbijstand. In een democratie heeft

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-52

iedereen rechten, dus ook nieuwkomers. Maar deze coalitie

wil daar een hiërarchie in gaan aanbrengen. Het is "eigen

volk eerst"-beleid, dat de problemen van de samenleving

afwentelt op mensen die hiernaartoe vluchten. Het is ook

beleid waarmee Nederland zich internationaal zal isoleren.

Door ons zo op te stellen tegenover de internationale

gemeenschap, op het gebied van vluchtelingen maar ook

op het gebied van klimaat bijvoorbeeld, zal Nederland

steeds vaker alleen komen te staan. Daar komt bovenop

dat het budget voor ontwikkelingshulp totaal wordt uitgekleed, terwijl de wereld letterlijk in brand staat. Deze coalitie

van Israël-knuffelaars doet daar nog een schepje bovenop

door als Nederland weg te kijken van de Israëlische oorlogsmisdaden in Gaza en door als een van de weinige landen

de ambassade van Nederland naar Jeruzalem te willen

verplaatsen. Dat is radicaal isolationisme.

Voorzitter. Dit akkoord betekent ook een kaalslag wat betreft

onze solidariteit en de kansengelijkheid in dit land. De

investeringen in bestaanszekerheid zijn karig. De doelstellingen wat betreft armoede en kinderarmoede zijn gewoon

lamlendig. De armoede gaat volgens het CPB zelfs stijgen.

Er wordt bezuinigd op onderwijs en kansengelijkheid. Geld

dat beschikbaar is voor kwetsbare jongeren, wordt daarmee

weggeroofd. Langer doen over je studie, wordt beboet.

Terwijl heel veel Nederlanders hun rekening niet meer

kunnen betalen, gaan deze vier partijen bijna 2 miljard euro

aan snoepjes uitdelen aan rijke aandeelhouders, mensen

met veel vermogen, grote bedrijven en de fossiele industrie.

Tegelijkertijd moet de gewone Nederlander gaan betalen.

Benzine en diesel worden duurder. Studeren wordt duurder.

Tijdschriften en kranten worden duurder. Dan hebben we

ook nog de Wilders-wokebelastingen, in de vorm van een

vliegtaks en een belasting op plastic verpakkingen. Wie had

ooit kunnen denken dat Wilders de agenda van Sigrid Kaag

zou gaan uitvoeren?

Maar laten we ook hoopvol zijn: dit is een fatamorganakabinet. De asielmaatregelen gaan het niet halen bij de rechter, de miljardenbezuinigingen op de overheid gaan ze niet

rond kunnen rekenen, en de miljardenbezuinigingen op de

EU, de afdrachten, gaan er niet komen. Binnen de kortste

keren moet het radicaal-rechtse kabinet terugkomen naar

de Kamer en dan komt deze coalitie voor een splijtende

keuze te staan: nog meer miljardenbezuinigingen of het

kabinet laten klappen. Ik voorspel u: dit gaat klappen. Hoe

dan ook, ik ga daar niet op wachten, wij gaan daar niet op

wachten. DENK gaat zich op alle mogelijke manieren keihard

verzetten tegen deze radicaal-rechtse combinatie, met alle

parlementaire middelen die tot onze beschikking staan.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Mevrouw Esther Ouwehand van de Partij voor

de Dieren.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Voorzitter, dank u wel. Donkere tijden voor Nederland: voor

het eerst in de geschiedenis is er een radicaal-rechtse coalitie aan de macht. Dat komt niet uit de lucht vallen. Dat is

het gevolg van jarenlange ophits- en zondebokpolitiek, waar

onder andere de VVD, die in een existentiële crisis lijkt te

zitten, toch wel enthousiast aan heeft meegewerkt met de

PVV-corvee dat wij al jaren van ze kennen.

Voorzitter. We hoorden u vorige week een gedicht voorlezen

van Lucebert. Ik zeg er eerlijk bij dat ik het niet altijd even

gemakkelijk vind, maar dat gedicht heb ik wel vaker als

inspiratie gebruikt: alles van waarde is weerloos. En alles

van waarde heeft onze rechtsstaat nodig. De natuur waar

we met z'n allen volledig afhankelijk van zijn, de bescherming van minderheden, het basale gegeven waar je op

moet kunnen vertrouwen dat je gelijk bent hier in Nederland

en dat je niet als minderwaardig wordt weggezet, als

tweederangsburger wordt behandeld, dat je niet tegen

elkaar wordt opgezet. Zo'n samenleving, daar is die

rechtsstaat voor. Die rechtsstaat is ervoor om de macht te

kunnen bevragen. Om tegenmacht te organiseren. Die

rechtsstaat moet je dus respecteren.

Het was al een zeer zorgwekkend teken dat de coalitieonderhandelingen begonnen met: we moeten een basislijn vaststellen over de rechtsstaat. Ja, het was al de bedoeling dat

je daar trouw aan bent en dat je die respecteert. Is die

basislijn er gekomen, op 10 januari — ik weet de datum niet

precies meer? Daarna hebben we allemaal antirechtstatelijke

gedragingen gezien. En nu staan we hier toch te doen alsof

de rechtsstaat in veilige handen zou zijn, want we hebben

iets op papier geschreven. Ik dacht het toch niet. Ik dacht

het toch niet.

Henk Kamp werd vandaag heel even aangehaald. Dit

gedrag, dat je netjes op papier schrijft wat mensen willen

horen … In zijn geval was dat "de veiligheid van Groningers

staat voorop", maar dat bleek nergens uit. Dan kun je wel

de samenleving opzadelen met vijf jaar afwachten of die

belofte waar wordt gemaakt, maar die Groningers raakten

zwaar in de problemen, en meer en meer en meer. Ze

werden gewoon voorgelogen vanuit vak K.

Precies dat is niet exclusief voor een partij als de PVV of

een partij als BBB; we zagen dat hier al. Dus wat we hier

moesten doen, was die rechtsstaat versterken, verbeteren,

zorgen dat we ons aan onze eigen wetten gingen houden,

de uitspraken van de rechter over natuur en klimaat naleven,

minderheden echt beschermen en niet tegen elkaar opzetten. Maar het tegenovergestelde gebeurt met dit akkoord.

Voorzitter. De dieren waren al opgeofferd voordat de partijen eruit waren. De dieren hadden wettelijke bescherming

gekregen om ze eindelijk een keer op lange termijn te

bevrijden uit de bio-industrie, maar dat is in de achterkamertjes al onderuit geschoffeld om de BoerBurgerBeweging

ter wille te zijn, de partij die de loopjongen is van de agroindustrie. Dat zegt alles over deze coalitie, over de geest

waarin ze kijken naar alles wat onze bescherming nodig

heeft: kwetsbare vluchtelingen, minderheden, het recht om

jezelf te zijn in deze samenleving. Wil je armoede echt

oplossen, of zeg je dat maar een beetje en kies je er in de

keuzes die je maakt in het coalitieakkoord toch voor om

weer de rijken te ontzien? Doet het je echt iets dat we de

vrije pers versterken, of leg je kranten een btw-verhoging

tot 21% op? Dit soort keuzes. Nederland heeft een kabinet

nodig dat staat voor alles wat kwetsbaar is en dat beschermt

wat we nodig hebben om onze toekomst veilig te stellen.

Het meest illustratief zijn misschien nog wel de boeren.

Kennelijk was de tragiek voor de boeren nog niet diep

genoeg en moeten ze weer een rondje met valse beloften,

weer een rondje met feitenvrije politiek en het laten aankomen op rechtszaken. Dit ondermijnt alles wat boeren nodig

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-53

hebben. Want zij zijn de eersten die er last van hebben als

de biodiversiteit nog verder achteruitgaat en het klimaat

nog verder escaleert. Boeren hebben níéts aan het nog

verder uitstellen van de transitie die nodig is, en burgers

trouwens ook niet. Als ons drinkwater steeds vervuilder is

— drinkwaterbedrijven waarschuwen nu al dat ze hogere

kosten maken vanwege te veel mest, te veel gifstoffen —

bij wie komt de rekening dan te liggen?

Wel komt er een constitutioneel hof, wat een absolute ramp

betekent voor onze rechtsstaat en onze democratie, omdat

een klein clubje globalistische linkse rechters dan de ultieme

baas wordt in dit land. Er wordt gerept over aanpassing

van ons kiesstelsel, wat niets anders kan betekenen dan

verplichtingen aan partijen om aan allerlei criteria te voldoen, wat het veel moeilijker zal maken voor kleine getuigenispartijen zoals de onze om te overleven.

Wij weten hoe het afloopt en de Partij voor de Dieren zal

met alles wat ze in zich heeft keihard vechten tegen dit

schadelijke politieke project.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. U krijgt een roffel van uw fractie. We gaan

luisteren naar de heer Baudet van de fractie van Forum

voor Democratie.

FVDDe heer BaudetFVD

Dank u wel, voorzitter. Felicitaties aan de vier formerende

partijen. Er ligt een akkoord, maar waarom moest dit nu zo

ontzettend lang duren? Nooit zal ik begrijpen wat toch de

functie is van al die politieke spelletjes die we de afgelopen

maanden hebben gezien: het tijdrekken, het tussentijds

weglopen, het dreigen, het weer lijmen, het half voordragen

van een premierskandidaat om die vervolgens weer pootje

te lichten. Nooit zal ik begrijpen wat de voltallige vaderlandse pers daar toch deed, elke dag weer, eindeloos

wachtend voor de kamer waarin de gesprekken plaatsvonden. Waar dat hele circus mij wezensvreemd is, zie ik dat

een groot aantal beroepspolitici er echt van geniet. Politieke

spelletjes, een-tweetjes met de media, kleine valletjes zetten,

iemand eerst excuses laten maken in De Telegraaf en

daarna smalend zeggen: grapje, toch niet. Echt verbijsterend. Met het landsbelang heeft het niets te maken. Dat

wilde ik even zeggen.

Dan nu de inhoud. Volgens mij is mevrouw Van der Plas

een goed mens met het hart op de juiste plek. En Geert

Wilders heeft over ongeveer 50% van de onderwerpen

gelijk. Maar het akkoord, helaas, is voor minstens 80%

voortzetting van het staande beleid. Ondanks wat ketelmuziek blijft op de grote thema's, zo lees ik, de koers gewoon

hetzelfde. We krijgen geen nexit. Geen uitbreiding van

referendummogelijkheden. Geen direct gekozen burgemeester. Geen wijziging van het klimaatbeleid. Geen heropening

van het Groninger gasveld. Geen onderzoek naar wie Nord

Stream 2 opblies. Ook geen opzeggingen van vluchtelingenverdragen. Geen stop op de invoering van CBDC, de uitrol

van vijftienminutensteden, de macht van het World Economic Forum. Geen ruiterlijke verdediging van de vrijheid van

meningsuiting. Geen woord over het pandemieverdrag.

Zelfs geen statement over het stoppen van censuur op het

internet. Niets van dit alles. Integendeel, het stikstofbeleid

gaat door, de CO2-doelstellingen blijven gehandhaafd, de

oorlog in Oekraïne gaat door, de steun aan de NAVO gaat

door, de woeker van de verzorgingsstaat gaat door. Ook

staat er niks over woke en lgbt in het akkoord. Niets over

kinderen niet langer blootstellen aan hormoonblokkers en

puberteitsremmers.

Dan de btw op boeken, theatervoorstellingen, concerten,

enzovoorts, die meer dan verdubbeld wordt. Festivals

worden duurder. Kaartjes voor voetbalwedstrijden worden

duurder. Airbnb wordt duurder. Hotels worden duurder.

Vliegtickets worden duurder. Ook de zorgpremie wordt

onvermijdelijk duurder vanwege een onverantwoorde verlaging van het eigen risico. Ook de accijnzen op brandstof

gaan met €0,21 per liter omhoog. Er komt een plasticheffing,

een verhoging van de kansspelbelasting met meer dan 20%.

Allemaal socialisme, allemaal big government. Cadeautjes

voor specifieke groepen, voor zieligen, terwijl de sterkeren,

de productieveren en gewoonweg de mensen die gemiddeld verdienen en gemiddeld leven het allemaal moeten

betalen. De staatsafhankelijkheid wordt verder vergroot,

de middenklasse wordt verder uitgeknepen en een aantal

grote bedrijven blijft smullen van de groene subsidies, die

gewoon voort zullen gaan.

Begrijp me goed. Natuurlijk ben ik blij met 130 kilometer

per uur op de snelweg. Vanzelfsprekend juichen we de

toezeggingen richting de boeren en de vissers toe. En we

krijgen ietsjepietsje minder immigratie voor een paar jaar,

totdat een volgend kabinet ongetwijfeld de sluizen weer

wagenwijd open zal zetten. Maar laten we wel wezen: wát

een teleurstellende migratieparagraaf is het toch eigenlijk.

Want waarom geen intensivering van het remigratieprogramma? Waarom wordt illegaliteit niet strafbaar gesteld?

Waarom geen opmerking over Schengen? Waarom niets

over de desastreuze Amerikaanse regimechangeoperaties

in het Midden-Oosten, die de oorzaak zijn voor veel vluchtelingenstromen? Waarom ging de PVV daar toch allemaal

mee akkoord als dit de prijs is van een plekje aan tafel, de

prijs van even de ring van de macht mogen dragen? Zelfs

na zo'n eclatante verkiezingsoverwinning is het bestaan

van het kartel toch echt bewezen. De poot stijf houden om

te laten zien hoe weinig mensen in het land toch eigenlijk

te zeggen hebben, was mijns inziens misschien een betere

keuze geweest.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan de heer Stoffer van de Staatkundig Gereformeerde Partij.

SGPDe heer StofferSGP

Hoop, lef en trots: dat is de titel van het hoofdlijnenakkoord.

Een drieslag doet het altijd goed, maar ik vroeg me af: wat

zou ik erboven gezet hebben? Het flitste gelijk door mijn

hoofd: geloof, hoop en liefde. Ik kom daar nog op terug.

Voorzitter. Na het bekend worden van de verkiezingsuitslag

was breed de conclusie dat die uitslag vertaald diende te

worden in een kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB. Ook de

SGP adviseerde dat. Het akkoord dat vorige week is gesloten, leest als iets van gewone mensen. Daarom benaderen

wij dat ook positief kritisch, nuchter en zakelijk, maar tegelijk

waakzaam en alert.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-54

Vandaag stip ik slechts een aantal concrete punten aan, een

paar plussen en uiteraard een paar minnen. Een hoogst

actueel punt is Israël, na het bloedbad van 7 oktober en het

verterende vuur van het antisemitisme. Het akkoord straalt

op dit punt vertrouwen uit. Een goed voornemen is het plan

om onze ambassade van Tel Aviv te verplaatsen naar

Jeruzalem. Ik zeg: symboliek doet ertoe.

De houding ten opzichte van de EU is meer zelfbewust.

Binnen de EU moet meer ruimte komen voor verschillende

afwegingen in plaats van te streven naar een superstaat.

Onze boeren en vissers zouden er wel bij varen. Ook wat

betreft migratie zijn wij positief gestemd. Er blijft ruimte

voor hen die door vervolging en geweld geen kant meer

op kunnen, maar er komt ook een broodnodige inperking

van de instroom van migranten.

De SGP is blij dat in het hoofdlijnenakkoord ons gisteren

ingediende wetsvoorstel om de NAVO-norm voor Defensie

wettelijk te verankeren, is omarmd. Ik heb het gecheckt,

meneer Wilders: het ligt bij de woordvoerder van uw fractie,

de heer Pool. Ik verwacht dus dat het ook positief bekeken

wordt.

Voorzitter. Ik wil ook een aantal gevarendriehoeken bij het

akkoord zetten. Ik wil beginnen bij onderwijs. Respect voor

de vrijheid van onderwijs moet blijken uit daden en niet uit

woorden. Het is zorgelijk dat de burgerschapswet weer

wordt aangescherpt. Verder zijn de plannen om meer toezicht te krijgen op informeel onderwijs ronduit vaag. Het

gezin en de eenverdiener worden in het akkoord niet

genoemd. Mijn vraag is: zien de vier partijen deze hoeksteen

van de samenleving wel staan? Ook bij de medisch-ethische

vraagstukken is waakzaamheid geboden. De verruimde

abortuswetgeving, die door het vorige kabinet is ingezet,

gaat door. Het voorkomen van abortussen zien we niet meer

terug. Ook rond embryo's geeft de coalitie ruimte aan verruimingen.

De SGP zou het ook goed vinden als er meer erkenning zou

zijn voor de rol van kerken in de samenleving, niet slechts

als het gaat om de helpende hand voor de kwetsbaren,

maar ook bij vragen over de zin van ieders leven en als

bezielend verband voor de samenleving. De geestelijke

nood is hoog.

De bezuinigingen op de hulp aan onze naasten, dichtbij en

veraf, zijn de SGP een doorn in het oog. In het verlengde

hiervan hebben wij grote moeite met het snijden in de giftenaftrek. Dat is funest voor goede doelen en komt geheid

als een boemerang terug als de overheid zelf al het werk

der barmhartigheid moet overnemen.

Tot zover onze eerste indrukken van het voorliggende

hoofdlijnenakkoord. Er valt natuurlijk veel meer over te

zeggen, maar dat zullen we Deo volente doen bij de verdere

uitwerking van het akkoord in de debatten die daarover

volgen.

Voorzitter. Ik wil uiteraard de informateurs danken voor

hun inzet en resultaat, maar dit debat is een tussenstand.

Er ligt een inhoudelijk hoofdlijnenakkoord, maar soms zit

het venijn 'm in de staart. Dat bewijst ook de geschiedenis.

De formatie van wat in 1977 het tweede kabinet-Den Uyl

moest worden, liep na vele maanden vast op de poppetjes.

Oorzaak: wantrouwen en chagrijn tussen de hoofdrolspelers

van een arrogante PvdA en een kapot gebeukt CDA. Ik wil

maar zeggen: we zijn er nog niet.

Voorzitter. Ik kom nog even terug op het begin, die drieslag

hoop, lef en trots. Ik zei al dat ik me meer thuis voelde bij

de woorden "geloof, hoop en liefde", want in die woorden

klinkt namelijk iets door van de notie dat niet alles maakbaar

is, niet in het leven van mensen en ook niet in het leven

van volken. Het geloof dat deze wereld in Gods handen is

en niet van ons afhangt. Zelfs de heer Wilders, zeg ik via u,

voorzitter, kan de zon nog niet één minuut eerder of later

doen opgaan. Maar ook de hoop dat God ons wil leiden

door zijn woord en de geest van Pinksteren. En boven alles

de liefde van God voor mensen, maar tevens de bron van

liefde voor elkaar. Daar kunnen we het echt mee doen.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Een kritische vraag van de heer Bontenbal.

CDADe heer BontenbalCDA

Ik had toch verwacht vanuit de traditie waaruit Chris komt,

dat hij eerder de titel "ellende, verlossing en dankbaarheid"

had genoemd.

SGPDe heer StofferSGP

Ik vind dat ook een hele mooie drieslag, maar ik dacht

vandaag: laat ik het eens positief-kritisch benaderen. Maar

ik moet zeggen dat ellende, verlossing en dankbaarheid

ook eigenlijk een heel mooie uitkomst is. Ik ben blij met de

suggestie. Als ooit het CDA en de SGP een akkoord kunnen

gaan sluiten, dan zetten we die erboven. Dat is afgesproken.

De voorzitterVoorzitter

Ik geef nu graag het woord aan mevrouw Bikker van de

ChristenUnie.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Voorzitter. "Hoop", een prachtig woord. Een fundament,

een anker. Het tegenovergestelde van angst. Hoop, dat is

licht dat vanuit de toekomst op het heden valt, schrijft de

priester Tomáš Halík. Het maakt dus heel veel uit wat voor

toekomst je voor ogen hebt. Daar moest ik aan denken bij

het eerste woord van dit coalitieakkoord, "hoop". Het vervolgt met "lef" en "trots". "Hoop" en "lef" zijn mooie woorden

die een belofte met zich meebrengen en dus ook woorden

die een grote verantwoordelijkheid scheppen.

Hoop. Veel mensen hebben de hoop dat dit nieuwe kabinet

een antwoord zal zijn op hun wanhoop. We hadden het al

over de boeren, over de slachtoffers van het toeslagenschandaal, over de hoop van mensen met een veel te smalle

beurs voor wie de maand altijd langer duurt dan dat ze geld

hebben. Dat zij hoop krijgen, dat is mooi.

"Lef", het tweede woord, kan je ook zien als moed. Politiek

is niet voor bange mensen en regeren leidt onherroepelijk

tot kritiek. Toch nemen vier partijen ook vandaag verantwoordelijkheid voor het landsbestuur. Ik ben blij dat ons

land weer een missionair meerderheidskabinet gaat krijgen.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-55

Besturen betekent complexe dilemma's en ingewikkelde

afwegingen en dat vraagt moed om eerlijk te zijn over wat

wel en niet kan. Want sommige plannen lijken wel een

droomvlucht, zoals de unanieme instemming van alle

Europese lidstaten op een aantal dingen die worden voorgesteld. Is het dan moedig om nu met heel veel aplomb

een nieuwe koers aan te kondigen, terwijl je ergens ook wel

aanvoelt: zullen die anderen ons die ruimte gunnen? Dat is

spannend. Heb je dan ook de moed om er uiteindelijk voor

te gaan staan als het niet gelukt is en dan niet de instituten

als de rechterlijke macht of de Europese Unie de schuld te

geven?

En dan dat derde woord, "trots". Heel eerlijk: dat is voor

mensen van de ChristenUnie een klein beetje een ingewikkeld woord, want wij leren dat trots een hoofdzonde is.

Maar, zeg ik erbij, alleen als dat neerkijken op anderen

betekent. Ik proef bij de coalitiepartijen vooral dat zij trots

zijn op Nederland in de betekenis van fier, van rechtop

staan, en fier zijn op anderen, dat is iets goeds. Maar het

mag natuurlijk niet zo zijn dat we ons in ons landje terugtrekken achter de dijken, alsof de wereld daarbuiten, de

oorlog in Oekraïne, honger en armoede wereldwijd, noodzakelijke samenwerking in Brussel voor vrede en welvaart,

niet bestaat.

Voorzitter. In dit akkoord is de samenleving de grootste

witte vlek. Klaarstaan voor de ander lijkt uit beeld. Het

belang van mantelzorg en vrijwilligerswerk is cruciaal gezien

de vergrijzing en het goed samenleven, maar blijft onbenoemd. De maatschappelijke diensttijd wordt geschrapt,

de giftenaftrek wordt beperkt en ontwikkelingssamenwerking wordt zwaar gekortwiekt. Kortom, dit akkoord kan nog

wel wat samenlevingsvisie of uitwerking op deze punten

gebruiken.

Ik ben bijna klaar, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Maak 'm even af dan.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Ja, dat is ook goed. Maar dan krijgt u wel nog even een

goede preek van mij voor uw kiezen.

De voorzitterVoorzitter

Ik ben er klaar voor.

Voorzitter. De verkiezingsuitslag maakte duidelijk dat dit

land toe is aan verandering. Men wil geen technocratische

oplossing zonder een duidelijk verhaal waarom we bepaald

beleid voeren. En ja, dat is de afgelopen jaren onvoldoende

gelukt. Maar ook deze coalitie staat voor diezelfde uitdaging.

Want als je echt samen aan de slag wilt gaan, dan vraagt

dit opnieuw om leiderschap met visie. De ChristenUnie zal

bij nieuwe plannen, of die nu van links of van rechts komen,

kijken of die ons land tot bloei brengen, mensen in de meest

kwetsbare positie vooruithelpen en of er daarmee recht

wordt gedaan. Want als je hoop biedt, moet dat geen valse

hoop worden.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Voorzitter. Afsluitend. Je diepste hoop gaat niet komen van

deze coalitie en zelfs niet van de ChristenUnie, echt niet. Ik

herhaal de woorden van Halík: "Hoop is licht dat vanuit de

toekomst op het heden valt." Zo zie ik de opdracht van de

christelijk-sociale politiek. We plaatsen onze samenleving,

de economie en de schepping in het licht van het hoopvolle

toekomstperspectief van de vrede en het recht van Gods

koninkrijk. En ja, ik hoop dat het kabinet aan de slag gaat

met de problemen in het land, dat het kabinet het goede

zoekt en recht doet. Wij wensen van harte iedereen die zich

daarvoor inzet, Gods zegen.

Voorzitter. De afgelopen jaren was het voor de ChristenUnie

op sommige dossiers keihard werken om dingen tegen te

houden, zoals bij de medisch-ethische kwesties. Dat dossier

komt met deze coalitie in rustiger vaarwater. Dat is goed

nieuws. Op andere fronten, zoals armoedebestrijding, zie

ik dat onze inzet overeind blijft, maar de ambitie is vertrokken. Uit de doorrekening van het CPB blijkt zelfs dat de

ambitie om armoede niet te laten toenemen nog niet helemaal slaagt. De armoede stijgt onder deze nieuwe coalitie,

met name onder kinderen. Nu is de inkt nog niet droog,

maar dit vraagt wel echt om aanpassing voor Prinsjesdag.

Voorzitter. Als ik met deze constructief-kritische blik naar

dit akkoord kijk, zie ik ondanks de goede voornemens vooral

veel grote beloftes. Dan resoneert bij veel zinsneden nog:

hoe dan? Want ja, ik zie de nood van de gedupeerden in

Groningen en de wanhoop van de omwonenden in Ter

Apel. Maar gaat het schrappen van de spreidingswet er niet

voor zorgen dat de crisis in Ter Apel groter wordt en er veel

meer azc's nodig zijn dan nu? Wat gebeurt er met het rapport-Van Geel voor een rechtvaardiger schadeherstel in

Groningen? Dit is een compleet witte vlek in het akkoord.

Laat dit niet het kabinet worden van goede woorden voor

het noorden, maar vervolgens zonder daden voor het

noorden.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. De heer Jetten.

D66De heer JettenD66

Hoop vanuit de toekomst: prachtig. Mevrouw Bikker noemde

bijna in een bijzin het rapport-Van Geel. Dat is een heel

belangrijk rapport, want wij hebben door heel hard werk

van een iemand hier in de zaal, maar aangemoedigd door

heel veel Kamerleden, de afgelopen tijd eindelijk die gaskraan in Groningen dichtgedraaid. Ondertussen gaan de

aardbevingen in Groningen nog een tijd door, en zien we

dat heel veel mensen nog met schade in hun woningen

zitten en dat de mentale schade in Groningen vrij diep zit.

Daar moet de komende jaren dus ook de volle aandacht

voor blijven. Wat vindt mevrouw Bikker, met dat rapport-

Van Geel in de hand, dat de opdracht zou moeten zijn voor

het volgende kabinet in de fatsoenlijke afhandeling van

Groningen?

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Dank voor deze vraag. Allereerst hoop ik van harte dat het

nieuwe kabinet voort zal zetten dat een bewindspersoon

niet alleen in Den Haag is maar vooral ook veel in Gronin-

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-56

gen. Want als staatssecretaris Vijlbrief iets goed gedaan

heeft, dan is het wel dat hij daar geregeld te vinden is. Dat

hoor ik van zoveel Groningers terug. Daar begint het mee.

Maar het volgende is ook dat we écht recht doen, juist op

die punten waar Groningers al heel lang op zitten te wachten. Om het rapport-Van Geel hebben we allemaal

gevraagd. Deze Kamer heeft dit najaar al gezegd: we zullen

daar ook in moeten investeren. Maar dat vraagt dan nu ook

wel om de keuze die ook in die financiële bijlage nog niet

zit en die wel nodig is voor Groningen. Niet voor niks had

ik het er ook over dat die woorden voor het Noorden niet

bij woorden moeten blijven. Of het nou gaat om de

Nedersaksenlijn, waar ik echt goede woorden over zie maar

niet het geld — we weten allemaal hoe men tussen Stadskanaal en Emmen zit te springen om die verbinding — of

dat het om dat rapport-Van Geel of om de Lelylijn gaat: het

moet wel echt nog uitgewerkt worden. Dank voor die vraag,

maar ik vind het belangrijk dat erin wordt geïnvesteerd. Ik

zou het nog kunnen hebben over de buslijnen, het ov: het

staat erin, goeie plannen, maar nog geen poen. En dat moet

nog wel gebeuren.

De voorzitterVoorzitter

De volgende spreker is de heer Dassen van de fractie van

Volt.

VoltDe heer DassenVolt

Dank, voorzitter. Deze formatie duurt lang. Te lang. Maar

tegelijkertijd lijkt de tijd ook voorbij te vliegen. Want toen

het kabinet een jaar geleden viel, was het nog ondenkbaar

dat de PVV in het centrum van de macht zou komen. En

toch staan we hier vandaag. Sommigen zeggen: het valt

mee; Geert Wilders wordt geen premier. Dat klopt. Maar

zijn winst is wel groot, want zijn ideeën worden op deze

manier normaal gemaakt. Daarmee normaliseren VVD en

NSC wat in een democratie nooit normaal zou moeten zijn.

Ook in Europa wordt dat gezien, zoals bij de Europese

liberale fractie. Zij zien ook dat dit niet normaal is.

Voorzitter. Wanneer met droge ogen wordt beweerd dat

Jodenhaat onderdeel is van de islamitische cultuur, wanneer men zich bemoeid met journalisten of wanneer journalisten weer "tuig van de richel" worden genoemd, dan

verwacht ik dat coalitiepartijen daar niet passief naar zullen

kijken. Het hoofdlijnenakkoord stelt daarom niet gerust. Het

recht van sommigen wordt ingeperkt en het vrije woord

wordt duurder gemaakt. Het is een akkoord dat de rechtsstaat amper waarborgt voor mensen die vluchten voor

oorlog en geweld.

Voorzitter. Dient dit akkoord het belang van Nederland? Ik

noem de studenten, die zich afvragen wat de langstudeerboete voor hen betekent, de ondernemer, die investeringen

in innovatie nodig heeft, de generaal, die weet dat Europese

samenwerking nodig is om ons veilig te houden, en de

rechter en de Brusselse ambtenaar, die zich zorgen maken

over wie de schuld krijgt van de niet uitvoerbare plannen.

Bovenal zien zij dat Nederland zich naar binnen keert, door

in Europa niet te kiezen voor samenwerking, maar voor

confrontatie. Dat terwijl wij onze samenleving opgebouwd

hebben door altijd een open vizier op de wereld om ons

heen te hebben, omdat daar ook voor Nederland de oplossingen liggen. Terwijl wij meer dan ooit een sterke en

daadkrachtige Europese Unie nodig hebben, gaat het in dit

akkoord slechts over minder EU. Opt-outs, uitzonderingen,

lagere bijdrages: dat is het Europa van ieder voor zich.

Mevrouw Van der Plas zei het laatst terecht: wij zijn Europa.

Maar dit regeerakkoord ademt vooral: ik ben Europa. Ikke,

ikke, ikke! Of zoals Van Kooten en De Bie het zeiden: "Samen

voor ons eigen. Laat de rest de rambam krijgen."

Voorzitter. We hebben een politiek nodig die de complexiteit

van de wereld niet ontwijkt, maar bij de horens pakt, die

de rechtsstaat koestert en die mensen naast elkaar in plaats

van tegenover elkaar zet. We hebben een open land nodig,

dat samen met 450 miljoen Europeanen werkt aan een

veilige, groene en rechtvaardige wereld. Maar deze meerderheidscoalitie durft niet aan een visie voor een sterk,

solidair en daadkrachtig Europa. Dat vereist namelijk verbinding en verbeeldingskracht. Dat vereist de hoop dat

tegenstellingen overbrugd worden, het lef dat we voorbij

nationale ego's kunnen stappen en de trots op het vrije en

internationale land dat Nederland is en altijd zal zijn.

Voorzitter. De afgelopen maanden hebben we zitten kijken

naar de making van een rommelkabinet. Een kabinet dat

gestoeld is op wantrouwen in plaats van op vertrouwen is

wankel en hangt vanaf dag één aan een zijden draadje. Dat

is niet de stabiliteit die bedrijven, ondernemers en de burgers verwachten. Want dit akkoord staat vol met beloftes

die waarschijnlijk niet waargemaakt kunnen worden. Zoals

de Ombudsman gisteren in deze Kamer stelde, moet je niet

te veel beloven als je het niet kan waarmaken. Dat is funest

voor het vertrouwen in de politiek.

We zullen niet stilzitten en aanzien hoe deze beloftes tot

meer teleurstelling en minder vertrouwen zullen leiden.

Want er is een alternatief dat het vechten waard is: een

Nederland dat zijn grenzen overstijgt door de verbinding

te zoeken en door bruggen te slaan, met een politiek die

vooruit wil. Wij zijn ieder van ons de architecten van onze

toekomst. In deze verandering van een tijdperk bepalen wij

Europeanen hoe wij ons lot in eigen handen nemen. Wij

zijn Europa.

Dank u, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De laatste spreker van de zijde van de Kamer

is de heer Eerdmans van de fractie van JA21.

JA21De heer EerdmansJA21

Voorzitter. Een lange zit. Dank aan de informateurs voor de

begeleiding van een bijzonder proces, zo kunnen we wel

zeggen. Het hoofdlijnenakkoord is vrij gedetailleerd en

concreet. Dat vind ik een compliment aan de opstellers, de

vier partijen. Dit akkoord is geen extreemrechts akkoord.

Dit is volgens mij ook geen extreemrechtse coalitie. Laten

we het noemen wat het is: een centrumrechtse coalitie. Dat

is precies conform de motie-Eerdmans, in februari door de

Kamer aangenomen, die stelde dat er werk moest worden

gemaakt van een centrumrechts kabinet. Maar het valt me

niet mee met de krachttermen vandaag in het debat. Alsof

het ondraaglijk lijden gaat beginnen! De druiven zijn zuur,

maar in plaats van dat links zich nou eens afvraagt waar

die uitslag nou vandaan komt, worden er overal verwijten

gemaakt en krachttermen gebruikt. Ik hoor vandaag weinig

reflectie of bezinning aan de linkerkant. Het is duidelijk dat

het tijd is voor een totaal andere koers. Ons migratiebeleid

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-57

is in alle facetten, van arbeid tot asiel, vastgelopen. We zijn

veel te aantrekkelijk geworden voor asiel. Ik lees goede

maatregelen waarvoor JA21 de afgelopen jaren ook al heeft

gepleit. Natuurlijk staat of valt alles zo meteen met de uitvoering, die wij in beide Kamers kritisch zullen volgen. Wij

missen echt in het uitgebreide asielhoofdstuk wel een

expliciete keuze voor het vaak door mij geopperde Deense

model, de Deense aanpak. Dat zou inhouden dat we partnerlanden zoeken buiten de EU om onze asielprocedures

en de opvang over te nemen. Er staat namelijk nergens

geschreven dat asielzoekers die hier aankloppen, ook hier

op ons grondgebied een veilig onderkomen moeten krijgen.

Dat kan dus ook heel erg goed in een ander land en op een

ander continent, mits veilig en beschermd.

Voorzitter. In het hoofdlijnenakkoord staat dat wordt ingezet

op opvang in de regio, en er wordt gesproken over migratiedeals. Maar wat zijn dat dan voor deals, vraag ik me af.

Indien dat niet de Deense aanpak inhoudt, kunt u de

komende tijd zeker de nodige initiatieven van mij verwachten.

JA21 heeft met verbijstering gekeken naar de kritiek van

een groot deel van de Kamer op het uitroepen van de

asielcrisis, want je moet echt wel uit een ei komen om die

crisis niet te zien. Als het zo doorgaat, gaan we richting de

78.000 asielverzoeken, en volgend jaar kan het oplopen tot

83.000. Het ministerie spreekt zelf van een maatschappijontwrichtende situatie. Hoe "crisis" wil je het hebben? Het

is dus terecht om dit gewoon te gaan doen. Activeer die

artikelen 110 en 111 van de Vreemdelingenwet en voer die

asielbehandelstop in. Laat je vooral niet op voorhand

afschrikken door rechtszaken die ongetwijfeld worden

aangespannen. Het is echt hoog tijd voor een krachtige

minister van Asiel en Migratie, in plaats van een staatssecretaris van "kan niet en wil niet".

Voorzitter. In het akkoord wordt een aantal goede stappen

gezet met betrekking tot de Klimaatagenda. Ik noem even

de twee extra kerncentrales, het schrappen van de warmtepompplicht, het terugdraaien van de verhoogde CO2-heffing,

geen koppen zetten op Europese regels en inzetten op klimaatadaptatie. Maar ik vind het inderdaad wel opvallend

dat de klimaatdoelen allemaal overeind blijven. We moeten

nog afwachten of dat nou gaat gelden voor de totale operatie aardgasvrij, want daar zit gigantisch veel geld in, zoals

ik al in het interruptiedebatje met de heer Wilders heb

gemeld.

Voorzitter. Het pakket van lastenverlichting van 2 miljard

voor de middeninkomens is mooi, maar we weten nu al

dat het niet genoeg zal zijn. Het CPB heeft het doorgerekend

en ziet inderdaad dat de werkende middenklasse qua

koopkracht juist achterblijft bij de rest. Het zal toch niet zo

zijn dat onder een rechts kabinet mensen met een uitkering

er meer op vooruitgaan dan de werkende ruggengraat van

Nederland? Op dit moment zit onze grootste zorg dan ook

bij het financiële plaatje met de komende lastenverzwaringen. Denk aan de plastictaks, de "verre vliegtaks" en de

hogere btw voor hotels, de musea, kranten en digitale

media. En nee, we worden ook niet blij van de halvering

van het eigen risico en ook niet van de 10% korting op het

Gemeente- en het Provinciefonds. Maar goed, het is een

lumpsum. Je kijkt naar het totaal en het is eigenlijk een

afweging van belangen. Wij gaan het bij het regeerakkoord

verder bestuderen.

Voorzitter. Dan tot slot over de poppetjes. Kijk, het papier

is geduldig en we hopen dat er snel een kabinet komt van

aanpakkers, van inderdaad mensen met hoop, lef en trots.

Maar de grote huiskamervraag is natuurlijk wie die nieuwe

premier wordt. Ik heb al gezegd dat dat wat ons betreft

Wilders mag zijn. Die kan de lead nu nemen. Hij is de winnaar; hij verdient het en hij mag het gaan doen. Maar goed,

ik heb gehoord wat de heer Wilders hier zelf over zei.

Voorzitter. Ik rond af met het volgende. De kabinetten-Rutte

hebben laten zien hoe je flink tegen de schenen van rechtse

kiezers kan trappen. Dat is flink afgestraft. Nederland stemde

al die jaren rechts, maar kreeg er links voor terug. Dat lijkt

nu wel een keer afgelopen te zijn. Wij hebben de hoop dat

dit ook gaat gebeuren gevestigd op de vier partijen. JA21

wenst deze nieuwe coalitie oprecht alle succes.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Er is een vraag van de heer Jetten.

D66De heer JettenD66

Ik heb een vraag aan de heer Eerdmans: is hij beschikbaar?

JA21De heer EerdmansJA21

Nee. Ik kan beter vragen: waarvoor?

(Hilariteit)

D66De heer JettenD66

U mag van mij, en misschien van de heer Wilders, zelf kiezen.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik heb deze vraag zo vaak gehad, misschien net als velen.

Daarom dacht ik wel te weten wat u bedoelt. Als u mij

vraagt voor een post in het kabinet, is het antwoord nee.

Dat kan ik wel toelichten als u dat wil.

De voorzitterVoorzitter

Ja.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik sluit dat zeker niet uit, maar ...

De voorzitterVoorzitter

O.

(Hilariteit)

JA21De heer EerdmansJA21

Maar zeker wel op deze termijn. Er zijn drie voorwaarden

waaronder ik minister zal worden. De eerste is dat JA21 in

het kabinet stapt. De tweede is dat het een post is die mij

bevalt. De derde is overleg met mevrouw Eerdmans.

D66De heer JettenD66

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-58

Dat laatste is natuurlijk heel belangrijk, maar ik zal ervoor

zorgen dat uw telefoonnummer bij de heer Van Zwol

terechtkomt, mocht dat nog niet het geval zijn.

JA21De heer EerdmansJA21

Oke, dat is terecht. Dat kunnen we sowieso doen.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Zo helpen wij Kamerleden elkaar toch altijd. Tot zover de

termijn van de Kamer. Dank aan de heer Eerdmans. Ik geef

graag het woord aan de heer Van Zwol als zijnde oudinformateur. Daarna zal ook de heer Dijkgraaf spreken. U

weet dat u de heren niet kunt interrumperen, maar na afloop

wel een enkele feitelijke, informerende vraag kunt stellen.

Het woord is aan de heer Van Zwol.

De heer Van Zwol:

Dank u wel, voorzitter. De vraag die is gesteld door de heer

Bontenbal, geeft me ook de gelegenheid om een paar

woorden te spreken. Ik weet overigens niet of ik aan alle

vereisten die de heer Eerdmans net heeft genoemd om

voor een ministerschap in aanmerking te komen, in een

volgende fase kan voldoen. Maar wie weet is er nog een

staatssecretariaat over; hoop doet leven.

Alle gekheid op een stokje: het behoeft in uw Kamer geen

betoog dat de fase tussen verkiezingsuitslag en regeringsvorming even belangrijk als kwetsbaar is. Kwetsbaar, omdat

er heel veel ongeschreven regels zijn, waar uiteindelijk het

parlement zelf over gaat. Die ongeschrevenheid biedt overigens wel de democratische mogelijkheid om het formatieproces zo in te richten dat dat voldoet aan de eisen die de

verkiezingsuitslag met zich meebrengt. De flexibiliteit is in

zekere zin dus een voordeel, maar het moet uiteraard niet

omslaan in het nadeel van een te grote kwetsbaarheid.

Enige ordelijkheid is dus ook noodzakelijk.

Meneer de voorzitter. Uw Kamer speelt daarbij de belangrijkste rol om die ordelijkheid te bewerkstelligen. In onze

opinie doet uw Kamer dat ook al jarenlang: door de

opdrachten te formuleren aan informateurs, door termijnen

te stellen, door debatten als deze te houden en door na

afloop ook evaluaties te doen. Wij beiden, de heer Dijkgraaf

en ik, vinden het ook een voorrecht in dezen een kleine bijdrage aan de ordelijkheid te kunnen leveren. Dus dank

daarvoor.

Dan de vraag van de heer Bontenbal over juridische adviezen naar aanleiding van de asielparagraaf in het hoofdlijnakkoord. Iedereen heeft kunnen zien in de vanochtend

geopenbaarde stukken — vragen aan de departementen

en de gekregen antwoorden — dat er niet specifieke vragen

over het asiel- en vreemdelingenrecht zijn uitgezet en

teruggestuurd. Maar dat wil niet zeggen, en ik hecht eraan

dat te benadrukken, dat de asielparagraaf in het luchtledige

is opgeschreven. Uiteraard is het vertrekpunt de verkiezingsprogramma's van de vier onderhandelende partijen, waarbij

de meeste van deze programma's vrij specifiek en gedetailleerd zijn. Deze verkiezingsprogramma's zijn ook terug te

voeren tot ervaringen die deze partijen de afgelopen jaren

hebben opgedaan.

Vervolgens is het ook niet in het luchtledige opgeschreven,

omdat uiteraard volop gebruik is gemaakt van de openbare

beleidsstukken. Of deze nu komen van de ACVZ, tegenwoordig de AIV, van een commissie als de commissie-Roemer

of van de Staatscommissie Demografische ontwikkelingen

2050. Al dat soort openbare beleidsstukken zijn uiteraard

ten volle benut. Dat geldt ook voor openbare stukken die

ingaan op het juridische framework van het asiel- en

vreemdelingenrecht. Ik noem twee vrij recente, grote,

complexe adviezen op dit terrein: Terechte zorg, verkeerd

uitgangspunt, uit april 2020 over het asiel- en vreemdelingenrecht in Europees en Internationaal perspectief van de

heren Donner-Den Heijer en Van noodwet tot crisisrecht,

het advies van de afdeling Advisering van de Raad van

State uit december 2021. Op basis daarvan kan iedereen

zien dat wat is opgeschreven in het hooflijnenakkoord uitgaat van bestaand juridisch instrumentarium. Er is geen

nieuw instrumentarium bedacht, laat staan verzonnen. Al

het gebruikte instrumentarium moet uiteraard worden

gelezen in de afspraken die de vier partijen hebben gemaakt,

zoals verwoord in het verslag van informateur Plasterk, dat

gaat over de Grondwet, het internationaal recht en de verdragen en richtlijnen. Ik heb geconstateerd dat de fractievoorzitters dat in hun bijdragen in de loop van vandaag ook

nog een keer hebben benadrukt.

Tot slot. Uiteraard geldt voor de heer Dijkgraaf en mij dat

als je een tijdje meeloopt in Den Haag het eigenlijk wel op

je bucketlist staat om een dagje in vak K te zitten. Dank voor

de gelegenheid. En een dagje was ook wel weer voldoende.

(Geroffel op de bankjes)

De heer Dijkgraaf:

Daar heb je je antwoord.

De voorzitterVoorzitter

Het woord is aan de heer Dijkgraaf.

De heer Dijkgraaf:

Dank, meneer de voorzitter. De heer Van Zwol heeft de

vraag van de heer Bontenbal beantwoord. Ik zal alle andere

vragen beantwoorden. Dank aan de Kamer, want wij

beschouwen dat als een compliment. Er wordt wel gezegd

"het was een rommelig proces" en "het was chaos" en dergelijke, maar als er dan maar één vraag uit komt, denk ik:

dan viel dat toch wel mee.

Een van de lastige dingen van informateur zijn, is dat je

procesbegeleider bent en geacht wordt geen mening te

hebben. Ik herinner me dat er ergens in de afgelopen acht

weken iemand was — ik zal geen namen noemen, maar het

was de leider van de grootste fractie — die op een gegeven

moment zei: het gaat er niet om wat jij vindt, maar om wat

wij vinden. Je hebt natuurlijk weleens de neiging om je

mening te geven, maar hij had daarin volstrekt gelijk. Wij

zijn slechts procesbegeleiders.

Ik moet zeggen, meneer de voorzitter, dat ik deze dag op

een gegeven moment gestopt ben met te turven wanneer

ik dacht of ik zou interrumperen, want ik had begrepen van

u dat dat niet gebruikelijk was en dat dat ook niet de

bedoeling was. Het waren acht boeiende weken. Ik wil de

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-59

vier fracties danken. Mevrouw Yeşilgöz zei het al in het

openbaar — we kwamen binnen, de camera's waren aan

en het is uitgezonden — dus ik kan het herhalen: veel sterkte

met ons. Dat is soms best wel uitgekomen, maar het is

allemaal goed gekomen. Volgens mij hebben we uiteindelijk

een heel mooi proces met elkaar doorlopen, dat ook tot een

resultaat heeft geleid. Veel dank aan de vier fracties en aan

uw Kamer voor het vertrouwen om dit werk de afgelopen

tijd te mogen doen.

Ik zou zeker ook het ondersteunend personeel willen

bedanken. Gezien wat er allemaal op hen af is gekomen en

hoe professioneel dat allemaal is gebeurd, wil ik hen een

groot compliment geven. Je ziet hoe hard men werkt en

hoeveel uren men wil maken. Wij zouden ons werk zonder

die inzet niet kunnen doen, dus heel veel dank daarvoor.

Dat geldt zeker ook voor de ondersteunende ambtenaren,

die voor de buitenwereld veel minder zichtbaar zijn. Voor

de onderhandelende partijen en voor ons, de formateurs,

waren zij wel zichtbaar. Dank voor de uitstekende manier

en de professionaliteit waarmee ze dat deden. Dat is soms

best een lastige positie — dat is niet zo heel bekend — want

natuurlijk zitten ze soms toch een beetje tussen wal en

schip. Wij hebben ze nodig om de juiste informatie naar

boven te halen. Ze zijn natuurlijk ook dienend aan het proces

en ze zijn tijdelijk gedetacheerd. Dat zorgt dus voor best

een lastige positie. Ik zou ook voor de toekomst aandacht

voor willen vragen, zodat zij in de gelegenheid worden

gesteld om dat uitstekende werk voort te zetten.

Ten slotte zou ik de heer Van Zwol willen danken. Hij kijkt

enigszins verbaasd en ik had mij ook wel gerealiseerd dat

dat zou gebeuren. Ik denk dat wij 24 uur bezig waren toen

de pers ons vroeg hoelang we elkaar kenden. Dat was in

de veronderstelling dat we goed samenwerkten. Het eerlijke

antwoord was dat wij elkaar vier keer eerder ontmoet hadden: twee keer digitaal en twee keer fysiek in een commissie

van de Raad van State waar we beiden in zitten. Het mooie

is dat we elkaar vanaf het begin vertrouwden. Dat helpt erg

in dit proces. Het is ook mooi dat dat dus kan als je elkaar

nog niet heel lang kent. Ik mag hopen dat dat voor het

komende kabinet ook gaat gelden en dat men van het begin

af aan vol vertrouwen aan het regeren gaat.

Dank u wel.

(Geroffel op de bankjes)

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel.

gehoord de beraadslaging,

kennisgenomen hebbende van het verslag van de informateurs en het daarin opgenomen advies ten aanzien van de

kabinetsformatie;

neemt de inhoud van dit advies over;

wijst op grond van artikel 11.3 van het Reglement van Orde

de heer Richard van Zwol aan als formateur met de

opdracht de vorming van een kabinet dat berust op het

hoofdlijnenakkoord van de fracties van PVV, VVD, NSC en

BBB, en deze opdracht binnen vijf weken af te ronden,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders.

Zij krijgt nr. 42 (36471).

Dank u wel. De heer Timmermans.

GroenLinks-PvdADe heer TimmermansGroenLinks-PvdA

Dank u wel, voorzitter. Onder dankzegging aan de informateurs drie moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat de onderhandelende partijen zoeken naar

een kandidaat-minister-president van buiten de actieve

politiek, die geen eigen democratisch mandaat heeft;

spreekt uit dat de Tweede Kamer ook een openbare hoorzitting met de kandidaat-minister-president organiseert,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans,

Dassen, Ouwehand, Van Baarle, Eerdmans en Sneller.

Dan de tweede termijn. Het woord is aan de heer Wilders.

Zij krijgt nr. 43 (36471).

PVVDe heer WildersPVV

Voorzitter, dank u zeer. Dank ook aan de informateurs voor

uw geweldige werk. Ik was dat vergeten in mijn eerste termijn.

Motie

De Kamer,

Voorzitter. Ik kan me beperken tot één motie.

gehoord de beraadslaging,

Motie

De Kamer,

overwegende dat mensen die chronisch ziek zijn niet profiteren van een lager eigen risico, doordat de tegemoetkoming arbeidsongeschiktheid wordt geschrapt;

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-60

spreekt uit dat chronisch zieken evenveel moeten profiteren

van een lager eigen risico als de rest van Nederland,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans, Dijk,

Van Baarle en Ouwehand.

Zij krijgt nr. 44 (36471).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat de kans levensgroot is dat zich aanzienlijke tegenvallers voordoen ten opzichte van het hoofdlijnenakkoord;

overwegende dat de coalitie heeft afgesproken dat extra

bezuinigingen nodig zijn bij tegenvallers en dan bezuinigingen dreigen op zorg, onderwijs en sociale zekerheid;

spreekt uit dat bezuinigingen voorkomen moeten worden

en dat bij tegenvallers eerst gekeken moet worden naar

hogere lasten op winst en vermogen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Timmermans, Dijk,

Van Baarle, Ouwehand en Dassen.

Zij krijgt nr. 45 (36471).

Mevrouw Yeşilgöz.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dank, voorzitter. Ik denk dat dit debat heeft aangetoond dat

we als vier heel verschillende partijen met vier heel verschillende leiders samen iets proberen te maken van een verkiezingsuitslag. Voor mij is in de kern ongelofelijk van belang

dat wij als nieuwe coalitie er ook zijn voor alle Nederlanders.

Dat maakt het beleid dat wij met elkaar maken, de woorden

die we gebruiken en de beelden die we oproepen ook cruciaal.

Er gebeuren in dit debat een paar dingen die wat mij betreft

heel erg pijnlijk kunnen zijn voor de mensen voor wie wij

dit werk doen. Een van de dingen was het beeld dat werd

geschetst alsof we gaan bezuinigen op onze politieagenten.

Dat is niet aan de orde. Maar het gebeurde ook bij het

interruptiedebat tussen de heer Jetten en mevrouw Van

der Plas. Het werd, wellicht onbedoeld, een lacherig debat.

Dat deed mij wel denken aan een kindje dat dit vervolgens

ziet en zelf nog niet precies weet hoe het zijn gevoelens

moet uiten. Het kind zou graag willen kunnen houden van

wie het wil houden en kunnen spelen met wie het wil spelen, maar het wil ook zijn seksualiteit kunnen ontwikkelen.

Voor de VVD is het opnemen van de seksuele diversiteit in

de kerndoelen cruciaal geweest. Wij hebben daar hard voor

gestreden, juist om er te kunnen zijn voor kinderen. Maar

het is ook cruciaal voor kinderen om hun grenzen aan te

kunnen geven in een wereld die straks heel erg onveilig

voor hen zou kunnen blijken. Ik moest ook denken aan

leraren die naar eer en geweten op de beste manier die

kinderen dat proberen te leren.

Voorzitter. Ik denk dat het ongelofelijk belangrijk is dat we

in deze Kamer al die verantwoordelijkheden ook heel zwaar

op onze schouders voelen rusten, of je nou in een coalitie

zit, in een nieuwe politieke samenwerking of in een oppositie. Dat wilde ik graag nog onderstrepen.

Ik kijk uit naar de komende tijd.

FVDDe heer BaudetFVD

Zegt mevrouw Yeşilgöz van de VVD nu dat ze voorstander

is van lgbt-propaganda onder jongeren, onder kinderen op

basisscholen?

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Dit is wat ik hoopte dat vandaag niet zou gebeuren. Wij

staan hier voor alle Nederlanders, zeg ik richting de heer

Baudet. Wij staan hier voor ieder kind, voor iedere volwassene en voor zijn of haar recht om totaal zichzelf te kunnen

zijn. In vrijheid jezelf kunnen zijn, is geen propaganda, maar

dat is de basis van onze vrije, democratische samenleving

waarvoor ik de politiek ben ingegaan en elke dag zal strijden. Als dat nodig is, zal ik dat ook doen richting de heer

Baudet met zijn abjecte ideeën om dat weg te zetten als

propaganda.

FVDDe heer BaudetFVD

Dus mevrouw Yeşilgöz is er voorstander van dat transgenders en zo op basisscholen komen voorlezen en dat soort

dingen? Ik vraag dat gewoon voor de duidelijkheid.

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Ik ben heel erg duidelijk. Ik zal altijd strijden tegen dit soort

bekrompen ideeën die doen alsof onze kinderen geïndoctrineerd worden. Wij weten dat daar leraren zijn die op de

beste manier kinderen leren dat je moet kunnen houden

van wie je wilt houden, dat je mag zijn wie je wilt zijn en

dat je je grenzen altijd mag aangeven in een wereld die zich

soms tegen je zal kunnen keren. Dat is cruciaal. Dat is de

basis. Ik vind het ontzettend zonde dat de heer Baudet dit

soort abjecte ideeën in de Kamer verkondigt. Hij hoort ook

die verantwoordelijkheid te voelen voor al die jongeren die

nu kijken of hiervan horen en denken: "Mag ik er dan niet

zijn? Zijn die mensen er dan niet voor mij?" Ik vind dat verschrikkelijk, maar het laat zien waarom ons werk in de

politiek nodig is. Aan welke kant van welke samenwerking

ik ook zit, die vrijheid is cruciaal.

FVDDe heer BaudetFVD

Ja, dat is prima. Het laat ook goed zien wat de verschillen

zijn tussen onze partijen. Als je transgenders in het basisonderwijs normaal vindt, kun je VVD stemmen. Als je dat niet

normaal vindt, kun je FVD stemmen.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-61

VVDMevrouw Yeşilgöz-ZegeriusVVD

Het laat absoluut de verschillen zien. Het laat ook een strijd

zien. Een strijd voor vrijheid, liberale waarden en zelfbeschikking. Ik word er fysiek misselijk van dat er partijen zijn die

iets anders voorstaan.

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

De voorzitterVoorzitter

De heer Omtzigt van NSC.

NSCDe heer OmtzigtNSC

Dank u wel, voorzitter. Dank aan de informateurs dat zij ons

acht weken lang bij de les hebben gehouden. Iedereen die

ons heeft gezien, heeft gezien dat dit soms best moeite kan

kosten. Zoals collega Yeşilgöz al zei: wij zijn vier compleet

verschillende partijen. Dat zal ook zo blijken.

Ik steun van harte de motie van de heer Wilders over het

benoemen van de heer Van Zwol tot formateur. Hij zal dus

nog een week of vijf ... Ook dat is optimistisch. Ik moet tegen

hem zeggen dat mijn gok is dat we weer totaal tegen de

deadline aan gaan werken, waarbij wij op de laatste avond

weer met voorstellen komen. Het kan ook diep in de nacht

zijn. Zo gaat dat formatieproces. Dat gaat moeizaam. Dat

heeft met de onderlinge verschillen te maken.

Die onwennigheid zien we hier vandaag ook over de nieuwe

verhoudingen, en over wat een extraparlementair programkabinet betekent. Dat betekent nieuwe vormen van

samenwerking. Het betekent ook witte vlekken die bewust

wit gelaten zijn om een mogelijkheid tot samenwerking te

creëren, en nog niet weten hoe we daarmee moeten

omgaan. Ik zie dat als grote winst. Ik zie het als grote winst

dat er nu een wat open verhouding kan ontstaan tussen

regering en parlement, en ook tussen de fracties die met

elkaar een samenwerkingsverband gaan vormen.

Ik hoop wel dat we de hoofdzaken in de gaten houden. De

interrupties over de Lentekriebels doen denken dat we daar

in deze Kamer een keer een apart debat over zouden moeten

voeren. De heer Klaver had daar een opmerking over. Het

is van belang dat we kijken wat dit land nodig heeft. Dit

land heeft echt urgent een beter bestuur nodig en echt

urgent maatregelen voor bestaanszekerheid. En ja, wij zullen

op een later moment terugkomen om ervoor te zorgen dat

we goed toetsen of alle plannen goed uitvoerbaar zijn. Dat

hoort bij onze kerntaak als parlementariërs.

Wij wensen de formateur veel succes met zijn nieuwe taak.

Ik kan namelijk wel zeggen dat we afgesproken hebben dat

we de formatie met hem doen. Het is inderdaad nieuw dat

de formateur niet samenvalt met de beoogd minister-president. Ik hoop dat zo snel mogelijk naar buiten kan komen

wie wel de beoogd minister-president is.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Jetten, D66.

D66De heer JettenD66

Voorzitter, dank u wel. Ik heb twee moties.

overwegende dat onze politiemensen behoren tot de beste

ter wereld, maar dat er investeringen nodig zijn om dat zo

te houden;

constaterende dat het hoofdlijnenakkoord nieuwe taken

belegt bij de politie zonder daar adequate financiering voor

uit te trekken;

constaterende dat de politie heeft aangegeven minimaal

400 miljoen structureel nodig te hebben om de basis en

capaciteit op orde te brengen, te investeren in professionalisering van mensen en vernieuwing van systemen en

werkprocessen;

verzoekt de aanstaande coalitie om ervoor te zorgen dat de

politie na financiering voor de nieuwe taken zoals

omschreven in het hoofdlijnenakkoord ook nog minimaal

400 miljoen structureel extra ten opzichte van het basispad

toebedeeld krijgt (we dekken dit door de verplichtstelling

van pensioenopbouw te verlagen voor de hoogste inkomens; burgers die alsnog vrijwillig meer willen opbouwen,

blijven daarin fiscaal gefaciliteerd tot de aftoppingsgrens),

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Jetten en Eerdmans.

Zij krijgt nr. 46 (36471).

D66De heer JettenD66

Voorzitter. Dank voor de handreiking van de heer Omtzigt.

We gaan de komende tijd flink aan de slag om bij het

Belastingplan een beter alternatief aan te dragen voor de

verhoging van de btw op boeken. Alvast ter aanmoediging

de volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat iedereen volgens het hoofdlijnenakkoord

het recht heeft zich één keer te vergissen;

overwegende dat we dit recht deze coalitie ook gunnen;

van mening dat Nederlanders weer meer en beter moeten

gaan lezen;

spreekt uit dat de btw-verhoging op boeken, tijdschriften

en kranten van tafel moet,

en gaat over tot de orde van de dag.

Motie

De voorzitterVoorzitter

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-62

Deze motie is voorgesteld door de leden Jetten, Timmermans en Bikker.

Zij krijgt nr. 47 (36471).

D66De heer JettenD66

Voorzitter. Ik noemde dit akkoord "een luchtkasteel gebouwd

op financieel drijfzand". Ik ben er tijdens dit debat niet

geruster op geworden. Ik denk dat toekomstige nachtelijke

coalitieruzies al besloten liggen in dit akkoord. Dat maakt

één ding heel duidelijk: deze nieuwe coalitie verdient een

heel stevige oppositie. Daar zijn we als D66 klaar voor. Ik

wens de beoogd formateur veel succes bij waarschijnlijk

de langste formatiefase ooit.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Plas, BBB. Uw chocolaatjes liggen hier,

hè?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dank u wel, voorzitter. Nogmaals dank aan de informateurs.

Daar hebben we echt heel fijn mee samengewerkt. Ik

noemde ook de ambtelijke ondersteuning, de bodes, de

beveiliging en het restaurant. Daar ben ik ze heel erkentelijk

voor. Heel veel mensen denken door het beeld naar buiten

toe: "Er is allemaal gedoe, allemaal ruzie en allemaal dit en

dat. Gaat het wel goed? Kunnen ze met elkaar?" Nou, ik kan

u ook onthullen dat we heel erg veel hebben gelachen met

elkaar en dat we liedjes hebben gezongen, althans Henk en

ik vooral. Hup, daar is Willem met de waterpomptang,

Calimero, Beleef de dag van je leven in de Flevohof en We

are all together now van Jomanda zijn allemaal langsgekomen. We hebben dus echt ook heel veel plezier gehad. Er

zijn beelden van. Er zijn beelden, maar deze zullen in het

Nationaal Archief verdwijnen. Het slot daarvan gaat pas

open in het jaar 2124, als we zeker weten dat al onze kinderen dood zijn en wij dood zijn, zodat we er allemaal niet

meer op aangesproken kunnen worden. Nee, het was heel

goed.

Het was de mensen al een beetje opgevallen. Wat loopt ze

nou met dozen chocola? Mag ze dat allemaal wel hebben?

Maar ik heb wel wat meegenomen. Ik weet zeker dat

mevrouw Yeşilgöz, de heer Omtzigt en de heer Wilders

dachten dat het voor hen was, maar dat is niet zo. Helaas!

Ik heb dit meegenomen, eentje voor de heer Van Zwol,

eentje voor de heer Dijkgraaf en een grote voor het ondersteunend personeel en iedereen in het formatiekwartier die

ons heeft geholpen. Ja, die mensen werken hier, maar ze

mogen er gerust uit graaien. Ik kan nu ook wel een liedje

zingen dat bij deze doosjes hoort, maar dan zou ik reclame

maken. Ik hou het dus op: tralala dat jij er bent. Alsjeblieft.

O nee, dat moet de bode doen.

Dank u wel.

CDADe heer BontenbalCDA

Voorzitter. Ik zit nu allemaal liedjes te bedenken, maar ik

ga daar geen grappen over maken. Ik wil de informateurs

bedanken voor het goede werk dat ze hebben gedaan. Het

is inderdaad zoals collega Stoffer zei: als je een SGP'er en

een CDA'er bij elkaar zet, dan gaat het goed. Wij dienen

geen moties in vandaag. Wist u, voorzitter, dat hier te veel

moties worden ingediend? Ik heb een plan om minder

moties in te dienen eigenlijk wel een beetje in het hoofdlijnenakkoord gemist, maar wellicht komen we daar nog over

te spreken. Wij zullen ook niet voor moties stemmen vandaag. Dat heeft er simpelweg mee te maken dat het allemaal

spreekt-uitmoties zijn. Wij denken dat er een veel geschikter

moment is om over dit soort dingen te praten, namelijk bij

het debat over de regeringsverklaring. Dan kunnen er

gewoon nette voorstellen worden gedaan. De vier partijen

laten dit allemaal uitwerken in een regeerprogramma. Ik

denk dat dat ook een geschikt moment is om integrale

voorstellen te doen, hoe sympathiek de voorstellen over

kinderarmoede enzovoorts ook zijn. Maar ik denk dat we

ons een beetje moeten beheersen wat betreft het aantal

moties in dit soort debatten.

Er is één uitzondering. Dat is de motie van collega Wilders.

Daar gaan wij als fractie natuurlijk nog even over nadenken.

Stiekem vind ik het leuk om de heer Van Zwol nog een klein

beetje te laten bungelen in het ongewisse, maar misschien

dat wij een hand over ons hart strijken en toch voor deze

motie stemmen. U bent namelijk wel een van de meest

geschikte personen daarvoor.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Spannend. De heer Dijk van de SP.

SPDe heer DijkSP

Ja, voorzitter, die Bontenbal, hè, zonder moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat "bestaanszekerheid" een belangrijk thema

was tijdens de verkiezingen;

overwegende dat uit de analyse van het CPB blijkt dat door

het hoofdlijnenakkoord de (kinder)armoede zelfs toeneemt;

spreekt uit dat geen kind in armoede zou moeten opgroeien;

verzoekt het nieuw te vormen kabinet dit als doelstelling te

hanteren,

(Geroffel op de bankjes)

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

De chocolaatjes maken onderdeel uit van de beraadslaging.

De heer Bontenbal van het CDA.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

Zij krijgt nr. 48 (36471).

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-63

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het eigen risico slechts wordt gehalveerd

in 2027;

overwegende dat mensen hierdoor alsnog een drempel

zullen ervaren wanneer zij zorg nodig hebben;

verzoekt het nieuw te vormen kabinet het eigen risico volledig af te schaffen vanaf 1 januari 2025 en dit te betalen

door het zwaarder belasten van de allergrootste vermogens,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

Zij krijgt nr. 51 (36471).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het Nibud de koopkracht voor verschillende typen huishoudens in beeld kan brengen;

verzoekt het Nibud om een doorrekening te maken van het

coalitieakkoord, zodat de gevolgen voor verschillende typen

huishoudens inzichtelijk zijn,

Zij krijgt nr. 49 (36471).

en gaat over tot de orde van de dag.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de huren in de sociale sector vanaf 1 juli

2024 met maximaal 5,8% kunnen stijgen;

verzoekt het nieuw te vormen kabinet dit te voorkomen

door de huren te bevriezen en dit te betalen door maatregelen die alleen het bedrijfsleven ten goede komen te

schrappen, zoals het verlagen van de energiebelasting voor

de hogere schijven, het verhogen van de renteaftrekbeperking van de Vpb en het verhogen van de mkb-winstvrijstelling,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

Zij krijgt nr. 50 (36471).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dijk.

Zij krijgt nr. 52 (36471).

SPDe heer DijkSP

Tot slot. Ik heb een debatje gehad met de heer Omtzigt over

open kwesties. Ik ben ontzettend nieuwsgierig en benieuwd

naar hoe dat gaat verlopen. Ik zie alleen dat er geen enkele

cent voor gereserveerd is. Ik kijk dus heel erg uit naar dat

soort debatten.

De voorzitterVoorzitter

Dan de heer Van Baarle van DENK.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dank u wel, voorzitter.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat uit de doorrekening van het CPB blijkt

dat ten opzichte van 2024 het aandeel personen in armoede

met 0,1 procentpunt toeneemt en het aandeel kinderen met

0,5 procentpunt;

constaterende dat er geen maatregelen worden genomen

om het minimumloon te verhogen in dit hoofdlijnenakkoord;

van mening dat een toename van de armoede onacceptabel

is;

verzoekt het nieuw te vormen kabinet het minimumloon

alsnog te verhogen en dit te betalen door het afschaffen

van de belastingkorting op de inkoop van de eigen aandelen

terug te draaien,

spreekt uit dat de 800 miljoen euro voor de verlaging van

de dividendbelasting moet worden ingezet voor het voorkomen van armoede,

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-64

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 53 (36471).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Dan is het woord aan de heer Baudet van de fractie van

Forum voor Democratie.

FVDDe heer BaudetFVD

Dank u wel, voorzitter. In mijn eerste termijn heb ik twee

klachten geuit over het huidige akkoord. Dat ging ten eerste

over de manier waarop het tot stand kwam, met het in mijn

ogen zeer incorrecte optreden ten opzichte van de heer

Plasterk. Ten tweede ging dat over de inhoud van het

akkoord. In mijn ogen laat dat nogal wat te wensen over

qua duidelijkheid en breuk met het verleden. In dat kader

heb ik twee moties. De eerste is als volgt.

overwegende dat het hoofdlijnenakkoord een bezuiniging

van 22% op de kerndepartementen bevat;

overwegende dat er forse personele inzet nodig is voor de

afhandeling van de toeslagenmisdaad en de aardbevingsschade in Groningen;

spreekt uit dat de afhandeling van de toeslagenmisdaad en

de aardbevingsschade in Groningen niet in gevaar mag

komen door bezuinigingen op het ambtelijke apparaat,

en gaat over tot de orde van de dag.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

spreekt uit dat de heer Ronald Plasterk een uitstekende

premierskandidaat was geweest,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 56 (36471).

Zij krijgt nr. 54 (36471).

DENKDe heer Van BaarleDENK

Voorzitter, tot slot. Ik vind het dieptriest dat ik deze motie

überhaupt moet indienen. Maar als in dit huis een volk dat

alle bestaansrecht en het recht op zelfbeschikking heeft,

een nepvolk wordt genoemd, vind ik dat ik deze motie moet

indienen.

FVDDe heer BaudetFVD

De tweede motie betreft de inhoud van het akkoord en de

inhoud van het te voeren beleid. Ik denk dat er nog een

goede kans is dat dit kabinet alsnog de juiste koers vindt.

Dat zou zo zijn als de relatief meest rechtse persoon in dit

coalitieverband, al valt dat vergeleken met ons natuurlijk

allemaal erg mee, toch maar premier wordt. Dan kan die

misschien nog enigszins de koers houden. Dat is natuurlijk

Geert Wilders zelf.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

erkent het bestaansrecht en het recht op zelfbeschikking

van de Palestijnen en spreekt als wens uit dat de komende

regering dit uitdraagt,

spreekt uit dat de heer Geert Wilders alsnog gewoon premier moet worden,

en gaat over tot de orde van de dag.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet.

Zij krijgt nr. 55 (36471).

Zij krijgt nr. 57 (36471).

Mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren ziet af

van haar tweede termijn.

FVDDe heer BaudetFVD

De PVV is de grootste partij met 37 zetels; van harte gefeliciteerd met een bijzondere verkiezingsoverwinning. We

gunnen het Geert Wilders van harte.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-65

SGPDe heer StofferSGP

Ik heb toch een vraag. Dit gaat natuurlijk over personen.

Volgens mij moeten we over personen altijd stemmen met

briefjes. Dat kan niet gewoon met handopsteken en dergelijke.

FVDDe heer BaudetFVD

O ja? Dan zouden we dus ook niet kunnen stemmen over

een motie over wie de formateur of de informateur zou

moeten worden.

De voorzitterVoorzitter

Ik vind de moties dermate frivool dat ik daar geen schriftelijke stemming over wil houden. Het spijt mij vreselijk, hoor.

Sorry.

SGPDe heer StofferSGP

Goed. Dit soort moties helpt natuurlijk niet om het aanzien

van het parlement te vergroten. Ik wil de heer Baudet

voorstellen om ze in te trekken.

(Hilariteit)

FVDDe heer BaudetFVD

Waarom helpen deze moties niet om het aanzien van het

parlement goed te doen? Ik denk van wel. Ik denk dat heel

veel mensen in Nederland denken: de leider van de grootste

partij moet in principe premier kunnen worden. De partij

heeft 37 zetels en is met afstand de grootste. Het is Geert

Wilders en zijn partij gelukt om een coalitieakkoord uit te

onderhandelen. Er is eerder een premierskandidaat min of

meer voorgedragen. Die is het niet geworden. Wat mij

betreft geven we nu alsnog de eer aan de heer Wilders zelf.

Ik vind dat een hele serieuze en inhoudelijke motie.

PVVDe heer WildersPVV

Voorzitter, noemde u nu een motie om mij tot premier aan

te wijzen "frivool"?

(Hilariteit)

De voorzitterVoorzitter

Ik speel met mijn toekomst; ik weet het.

U moet natuurlijk doen wat u wilt, maar helaas gaat dat 'm

niet worden.

FVDDe heer BaudetFVD

Dan zullen we het wel zien. Wij gaan in elk geval wel voorstemmen.

De voorzitterVoorzitter

Dat scheelt weer. Mevrouw Bikker van de ChristenUnie.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

De voorzitter vraagt wie ik ga kandideren. Dat is niet aan

de orde, voorzitter! Ik wil wel heel graag de informateurs

danken voor hun goede werk. We gaan nog stemmen, maar

eerlijk gezegd wil ik de formateur alvast veel hoop, lef en

sterkte wensen.

Voorzitter. Naar aanleiding van het debat heb ik één motie,

die ik nu graag in zou dienen. Er zijn heel veel dingen waar

wij vragen over hebben gesteld en waarover we van

gedachten hebben gewisseld. Dat gaat ook nog volgen bij

een regeringsverklaring, maar op één punt denk ik: dat

kunnen we toch nu al wel met elkaar regelen? Dat betreft

het volgende.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat in het hoofdlijnenakkoord het huidige

doel om de kinderarmoede te halveren niet is terug te vinden, maar wel het doel de (kinder)armoedecijfers niet uit

te laten komen boven het referentiejaar 2024;

overwegende dat uit de Analyse hoofdlijnenakkoord 2025-

2028 van het CPB blijkt dat de maatregelen uit het hoofdlijnenakkoord nog niet toereikend zijn voor het realiseren van

de gemaakte afspraak;

spreekt uit dat de te nemen maatregelen zodanig zijn dat

(kinder)armoede in Nederland de komende jaren bij voorkeur lager en maximaal op het niveau van het jaar 2024

uitkomt,

PVVDe heer WildersPVV

Hoelang dacht u Voorzitter te willen blijven?

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Maar goed, met alle soorten van plezier breng ik beide

moties aanstaande dinsdag in stemming en dan doen we

het gewoon schriftelijk.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Bikker, Timmermans, Jetten, Dassen en Eerdmans.

Zij krijgt nr. 58 (36471).

PVVDe heer WildersPVV

Volgens mij hoeft dat niet. Ik dank de heer Baudet voor zijn

vriendelijke motie. Ik waardeer het oprecht. Maar zoals ik

al zei, hebben we de afspraak gemaakt om in de Kamer te

blijven. Zelfs mijn fractie zal die motie niet kunnen steunen.

ChristenUnieMevrouw BikkerChristenUnie

Voorzitter, dat was het voor nu. Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De heer Dassen van Volt.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-66

VoltDe heer DassenVolt

Dank, voorzitter. Dank ook aan beide informateurs. Ik heb

één motie.

JA21De heer EerdmansJA21

De tweede motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de anticorruptie waakhond GRECO van

de Raad van Europa al jaren constateert dat Nederland

onvoldoende bindende maatregelen kent om corruptie te

bestrijden en integriteit te waarborgen;

verzoekt de formateur voorafgaand aan de aanstelling van

de nieuwe bewindspersonen met de potentiële bewindslieden in gesprek te gaan, hen te laten vaststellen dat zij zich

houden aan het lobbyverbod voor het oude ministerie en

aanpalende beleidsterreinen, het draaideurverbod en de

afkoelperiode met verplicht advies, en hen verplicht de selfassessment integriteit bewindspersonen af te laten nemen,

dit gesprek schriftelijk vast te leggen en daarover terug te

rapporteren aan de Kamer,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dassen.

Zij krijgt nr. 59 (36471).

VoltDe heer DassenVolt

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. De laatste spreker van de zijde van de Kamer

is de heer Eerdmans van JA21.

JA21De heer EerdmansJA21

Voorzitter, dank u wel. Ik heb vier moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

spreekt uit dat in het regeringsprogramma concrete en

jaarlijks afrekenbare doelstellingen moeten worden opgenomen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Eerdmans en Bikker.

Zij krijgt nr. 61 (36471).

JA21De heer EerdmansJA21

De derde motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het hoofdlijnenakkoord stelt dat windmolens zo veel mogelijk op zee komen in plaats van op land;

spreekt uit dat er zo snel mogelijk een pauzeknop komt voor

zowel het Rijk als de provincies op het verlenen van vergunningen voor nieuwe windturbines of windturbineparken op

land,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.

Zij krijgt nr. 62 (36471).

JA21De heer EerdmansJA21

De laatste motie is iets uitgebreider. Dat komt door de

actualiteit van vandaag.

spreekt uit dat de Spreidingswet voor 1 november van dit

jaar ingetrokken moet zijn,

en gaat over tot de orde van de dag.

Motie

De Kamer,

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.

gehoord de beraadslaging,

Zij krijgt nr. 60 (36471).

constaterende dat Noorwegen, Spanje en Ierland vandaag

hebben aangekondigd de Palestijnse Staat te zullen gaan

erkennen;

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-67

constaterende dat Slovenië, België en Malta voornemens

zijn een soortgelijke stap te nemen;

overwegende dat dergelijke besluiten getuigen van steun

aan een decennialange terreurcampagne van de internationaal erkende terroristische organisatie Hamas;

overwegende dat terroristisch, religieus fanatisme nooit

mag leiden tot diplomatieke successen;

roept de nieuwe regering op diplomatieke steun aan

Palestijnse staatsvorming te allen tijde enkel te verlenen

mits sprake is van wederzijdse legitieme, democratisch

onderbouwde en diplomatieke onderhandelingen tussen

Israël en de Palestijnse autoriteiten,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Eerdmans.

Zij krijgt nr. 63 (36471).

Dank u wel.

De beraadslaging wordt gesloten.

De voorzitterVoorzitter

We hebben bij elkaar 22 moties. Ik stel vast dat er geen

bewindspersonen aanwezig zijn om ze te appreciëren, tenzij

de heer Dijkgraaf dat even wil doen. Ik zie hem … Nee, zo

werkt het niet. Ik ga straks schorsen en dan gaan we om

22.00 uur stemmen. Maar niet voordat ik de beide oudinformateurs hartelijk dank heb gezegd voor hun acht weken

noeste arbeid met resultaat. Het wordt enorm gewaardeerd.

Zij hebben zich belangeloos ingezet voor de parlementaire

democratie; daar zijn we ze intens dankbaar voor. Ik zal ze

nu even een mooi ruikertje overhandigen. Hartelijk dank,

hartelijk dank, hartelijk dank.

(Geroffel op de bankjes)

De vergadering wordt van 21.34 uur tot 22.06 uur geschorst.

Eindverslag van de informateurs

22 mei 2024

TK 75

75-5-68