Terug
Plenair · wetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Begroting Defensie 2025

Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2025 (36600-X) antwoord 1e TK + rest

4 december 2024

AI-samenvatting

Samenvatting

In het debat over de defensiebegroting 2025 stonden aankopen van wapensystemen bij Israëlische bedrijven centraal. Minister Brekelmans betoogde dat Nederland deze aankopen doet omdat Israëlische bedrijven essentiële producten snel kunnen leveren voor de veiligheid van Nederlandse militairen, en dat daarom onderscheid moet worden gemaakt tussen import (voor eigen gebruik) en export. DENK (Van Baarle) verzette zich tegen deze aankopen en stelde dat bedrijven als Elbit Systems hun wapens als "battle-tested" adverteren, wat betekent dat ze zijn ingezet tegen Palestijnen, en dat Nederland zich daarmee medeplichtig maakt aan mogelijke oorlogsmisdaden. SGP (Van Dijk) en PVV (Pool) steunden het kabinetsbesluit om Israëlische producten aan te schaffen. D66 (Van der Werf) pleitte voor meer Europese samenwerking om minder afhankelijk te worden van Israël.

De regering handhaafde dat geen Europese sancties tegen Israëlische bedrijven van kracht zijn, zodat aankopen volgens geldend beleid mogelijk zijn. Staatssecretaris Tuinman voegde toe dat veel Europese defensiesystemen verstrengeld zijn met Israëlische componenten. GroenLinks-PvdA (Nordkamp) pleitte voor onderzoek naar mensenrechtenschendingen in samenhang met importen. Drie moties werden ingediend: één van DENK om het militaire verdrag met Israël op te zeggen, en twee van BBB (Wijen-Nass) tegen aankopen bij Israëlische defensiebedrijven.

AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.

Document

Verslag

17 sprekers · 337 bijdragen

Relevant

Begroting Defensie 2025

VoorzitterVoorzitter

Van der Lee

Begroting Defensie 2025

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:

- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten

van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2025

(36600-X).

(Zie vergadering van 3 december 2024.)

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting

van het debat over de begrotingsstaten van het ministerie

van Defensie voor het jaar 2025. We zijn toe aan de eerste

termijn van de zijde van de regering.

Ik geef zo de minister het woord, maar ik wil eerst even

stilstaan bij het feit — althans, dat ik heb vernomen — dat

het op de dag af tien jaar geleden is dat de staatssecretaris

de Militaire Willemsorde heeft gekregen. We zijn denk ik

allemaal trots op wat hij destijds gepresteerd heeft. Het lijkt

me goed om dat moment nog even te benoemen. Gefeliciteerd, nogmaals, daarmee.

(Geroffel op de bankjes)

De voorzitterVoorzitter

Verder weet u dat er vijf interrupties zijn toegestaan richting

het kabinet. Wij houden die, met ondersteuning van de

Griffie, keurig bij. We gaan vanavond het hele debat afmaken, dus ook de tweede termijn van zowel de Kamer als de

regering. We moeten namelijk morgen stemmen. Ik hoop

dat we er met uw medewerking met elkaar in slagen om

het debat het liefst voor 23.00 uur af te ronden. Ik hoop ook

dat de bewindslieden kort en bondig antwoorden. Ik weet

dat ze dat kunnen! Ik wens ze daar veel succes mee.

De algemene beraadslaging wordt hervat.

De voorzitterVoorzitter

De minister mag als eerste beginnen. Het woord is aan de

minister van Defensie.

Minister BrekelmansMinister

Dank, voorzitter. Laat ik, net als een aantal Kamerleden

gisteren hebben gedaan, beginnen met het allerbelangrijkste: mijn grote dank en waardering uitspreken voor onze

militairen. In de paar maanden dat ik tot nu toe minister

mocht zijn, zie ik eigenlijk elke keer wanneer ik op werkbezoek ga — vanmorgen was ik bijvoorbeeld nog in Gilze-

Rijen en afgelopen maandag in Estland — gewone mensen,

gewone mannen en vrouwen, die buitengewone moed

tonen. Ik zie mannen en vrouwen die zich op een buitengewone manier inzetten voor onze veiligheid. Ze doen dat

met een buitengewone passie en ze hebben eigenlijk altijd

heel scherp voor de bril aan welke missie we met z'n allen

werken. Ook zijn het mannen en vrouwen met heel vaak

buitengewone capaciteiten en buitengewone expertise.

Het zijn allemaal mensen die tijdens hun militaire leven zich

in gevaarlijke omstandigheden bevinden en gevaarlijke

risico's nemen, vaak letterlijk met gevaar voor eigen leven.

Dat doen ze voor onze gezamenlijke veiligheid. Dat is en

blijft bijzonder. Dat is iets waar wij als bewindspersonen,

de staatssecretaris en ik, elke dag opnieuw bij stilstaan en

elke dag onze waardering over uitspreken. Ik vond het heel

mooi om gisteren te zien dat dat eigenlijk ook Kamerbreed

gebeurde. Ik heb verschillende politieke partijen dat expliciet

horen zeggen. Het is ook heel mooi dat we steeds meer

zien dat die waardering en eerbied breed in de samenleving

worden uitgesproken, juist nu de dreigingen zo groot zijn

en juist nu we nog zo veel meer mensen nodig hebben om

zich in te zetten voor onze veiligheid en vrijheid. Laat ik dat

vooropstellen. Dat is het allerbelangrijkste om bij stil te

staan voordat we het debat aangaan met elkaar.

We voeren dit debat op een belangrijk moment, namelijk

op een moment dat Rusland in Oekraïne de overhand heeft.

Op dit moment is Oekraïne, als we heel eerlijk zijn, de oorlog

niet aan het winnen. Je zou zelfs kunnen zeggen dat Oekra-

ïne de oorlog aan het verliezen is. We hebben te maken

met een verkiezingsuitslag die de boel nogal op zijn

grondvesten doet schudden, want we weten natuurlijk dat

aankomend president Trump uitspraken heeft gedaan over

hoe hij naar Oekraïne kijkt en hoe hij de partijen naar de

onderhandelingstafel zal dwingen. Tegelijkertijd zien we

dat het militair vermogen van Rusland alleen maar toeneemt. Dat zien we niet alleen op het slagveld; dat zien we

ook aan alle investeringen die Rusland doet in zijn militair

vermogen. Ondanks alle sancties die we hebben ingesteld,

neemt dat militair vermogen alleen maar toe. Dat zal de

komende jaren ook alleen maar blijven stijgen. Daaruit

mogen we wel de conclusie trekken dat de Russische

investeringen niet alleen gericht zijn op de stukken land die

Rusland op dit moment in zijn bezit heeft in Oekraïne. Die

dreiging is breder. De agressie is breder. We hebben de

afgelopen jaren gezien dat Rusland zijn ogen ook gericht

heeft op steden als Charkiv, Odessa en Kiev. Maar we weten

ook dat Rusland imperiale ambities heeft die tot over de

NAVO-grenzen reiken. We zien dat Rusland daar op dit

moment het militair vermogen voor aan het opbouwen is.

Ik maak mij zorgen over het feit dat er gesproken wordt

over het sluiten van een deal "no matter what". We zien dat

heel veel mensen snakken naar vrede in Oekraïne; dat

begrijp ik heel goed. Die mensen zeggen: ga nou eens aan

tafel zitten en sluit zo snel mogelijk vrede. Alleen, het risico

van het sluiten van een slechte deal is dat Oekraïne grote

concessies moet doen, omdat Oekraïne moet onderhandelen vanuit een positie van zwakte. Dat zou betekenen dat

agressie in Europa overwint. Dan leven wij met elkaar echt

op een ander continent dan waar wij allemaal opgegroeid

zijn.

De conclusie na de Tweede Wereldoorlog was dat vrijheid

en democratie in Europa overwinnen en dat agressie wordt

afgestraft. De conclusie van de Koude Oorlog was hetzelfde.

Weliswaar ging die gepaard met minder grootse oorlogsplaatsen op het Europese continent, maar ook daarvoor

geldt dat vrijheid en democratie hadden overwonnen. We

moeten er toch niet aan denken dat straks na meer dan drie

jaar oorlog, waarin zo veel doden zijn gevallen, uiteindelijk

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-1

de conclusie is dat de Russische agressie in Europa heeft

overwonnen? Op dat moment leven we echt op een ander

continent met elkaar. We leven dan niet alleen op een ander

continent, maar dat zal ook breder uitstralingseffecten

hebben. De rest van de wereld, waaronder China en Iran,

zal dan namelijk zien dat het uithoudingsvermogen van het

Westen drie jaar duurt; dan zijn we door onze democratische

cyclus heen. Je weet dan dat als je maar lang genoeg volhoudt, agressie uiteindelijk zal overwinnen.

Waar ik mij ook zorgen over maak, is dat het sluiten van

een soort staakt-het-vuren of vredesbestand zou betekenen

dat Rusland minder militaire middelen in Oekraïne hoeft in

te zetten. Dat zou kunnen betekenen dat Rusland meer

militair vermogen op de NAVO kan richten. We weten dat

Rusland sneller in staat is om zijn militaire middelen te

verplaatsen en op te schalen dan dat wij als Westen of als

Europa dat zijn. Denk je eens even in dat Rusland zou

besluiten om 200.000 à 300.000 militairen te verplaatsen

van Oekraïne naar bijvoorbeeld de grens met de Baltische

staten en dan een grote militaire oefening zou doen.

Dan weet ik wel hoe groot de paniek op dat moment is in

Estland, Letland, Litouwen, Polen en de rest van Europa.

Afgelopen maandag was ik nog in Estland. Mijn Estse collega heeft de kaartjes al klaarliggen. Die zegt: "We weten

precies waar Rusland welke troepen gaat opbouwen. Het

gaat nu om duizenden militairen. Als de oorlog in Oekraïne

zou stoppen, worden dat er mogelijk 60.000, 70.000 of zelfs

meer." Met die scenario's moeten we rekening houden. Dat

betekent dat we dus niet automatisch moeten denken: als

we maar vrede sluiten in Oekraïne of tot een staakt-hetvuren komen, dan zijn de Russische dreiging en agressie

voorbij. Sterker nog, de dreiging voor ons en voor Europa

zou weleens alleen maar groter kunnen worden.

Dat betekent dat we Oekraïne onverminderd moeten blijven

steunen. Oekraïne moet namelijk op korte termijn in een

sterke positie aan de onderhandelingstafel zitten en op

lange termijn ertoe in staat zijn om verdere Russische

agressie af te schrikken. We moeten onverstoorbaar doorgaan met het versterken van onze eigen krijgsmachten om

ervoor te zorgen dat Rusland weet dat het zou verliezen als

het in zijn hoofd zou halen om de NAVO te testen, om ons

bondgenootschap te testen. Daardoor haalt Poetin, of een

opvolger van hem, het hopelijk niet in zijn hoofd om dat

daadwerkelijk te proberen.

Ik wil ook benadrukken dat dit geen dreiging is die ver weg

is, ergens enkele duizenden kilometers van ons vandaan.

We zien namelijk iedere dag de hybride oorlogsvoering

waar wij zelf mee te maken hebben. We zien de cyberaanvallen. We zien dat onze vitale infrastructuur op zee wordt

bespioneerd en gesaboteerd. We zien de beïnvloedingscampagnes om ons te verontrusten en te destabiliseren. Ik heb

eerder gezegd: we leven op dit moment niet in oorlog, maar

ook niet in vrede; we leven in de zogenaamde grijze zone.

Daarom hebben wij als kabinet, zelfs voordat we het

regeerprogramma hebben gepresenteerd, ook gezegd: we

presenteren zo snel mogelijk de Defensienota, omdat we

de koers voor de komende jaren snel willen uitzetten en

onverminderd willen doorgaan met hetgeen waarmee ook

het vorige kabinet begonnen was. Jullie hebben allemaal

de presentatie gezien van de Defensienota met de titel Sterk,

slim en samen. Daarin zetten we de koers uit voor de

komende jaren. Die koers houdt vooral in dat we meer focus

zullen hebben op het verdedigen van ons bondgenootschap.

Dat noemen we hoofdtaak 1. Maar daarnaast zullen we

uiteraard ook blijven bijdragen aan stabiliteit in de regio's

die voor ons van belang zijn. Waar we invloed kunnen

hebben, zullen we proberen om onze belangen te behartigen in de wereld. We zullen een positieve invloed willen

uitoefenen, bijvoorbeeld op de vrije zeevaart.

Dit alles — ik ben nog bezig met mijn introductie, zeg ik

tegen de heer Dassen — betekent dat we breed moeten

investeren in onze krijgsmacht. Dat betekent niet alleen

investeren in onze gevechtskracht, maar ook in ons uithoudingsvermogen. Terwijl we dat doen, lopen we tegen een

aantal grote belemmeringen aan. Eén. De capaciteit van

onze defensie-industrie is een grote beperking, niet alleen

in Nederland, maar ook in de rest van Europa. Daarom

hebben de staatssecretaris en ik beiden gezegd: we maken

dit een grote prioriteit en proberen dit met z'n tweeën op

allerlei manieren te stimuleren. De tweede prioriteit zijn

onze mensen. We zien namelijk dat we veel meer mensen

nodig hebben binnen Defensie. Met de krapte op de

arbeidsmarkt is dat heel ingewikkeld. De staatssecretaris is

dag en nacht bezig om ervoor te zorgen dat wij de juiste

manieren hebben om meer mensen aan te trekken en om

mensen langer aan ons te binden.

In mijn introductie zou ik verder nog willen zeggen dat we

niet alleen onze krijgsmacht moeten versterken, maar dat

we ook onze brede weerbaarheid in de samenleving moeten

vergroten. Er wordt weleens gezegd dat in tijden van vrede

de vraag is hoe de krijgsmacht kan bijdragen aan onze

maatschappij, terwijl de vraag in tijden van oorlog

andersom is: hoe kan de samenleving bijdragen aan onze

krijgsmacht? We zullen ons moeten voorbereiden op scenario's die we eerder misschien als onvoorstelbaar achtten,

maar die er wel voor zorgen dat we beter kunnen omgaan

met onzekerheid en instabiliteit. Als we op die scenario's

voorbereid zijn, gaat daar ook een afschrikkende werking

van uit, omdat onze tegenstanders weten dat ze onze

samenleving niet kunnen verstoren. Aan al deze dingen

werken wij heel hard op het ministerie. Ik merk dat iedereen

doordrongen is van deze missie en van het belang dat we

hierin slagen. Er wordt gewerkt aan het wegnemen van alle

belemmeringen die we daarbij tegenkomen, bijvoorbeeld

als het gaat om wet- en regelgeving. Tot nu toe, ook in

eerdere debatten die we hebben gehad, merk ik daarvoor

brede steun vanuit de Kamer. Daar zullen we de komende

jaren nog vaak over in debat gaan.

Tot slot benadruk ik nogmaals dat het allemaal is gericht

op afschrikking, niet omdat wij als Defensie graag oorlog

willen voeren, maar juist omdat we er alles aan willen doen

om verdere agressie en oorlog in Europa te voorkomen.

De voorzitterVoorzitter

Ik wil graag de leden het woord geven voor een interruptie,

maar misschien is het goed als de minister eerst even vertelt

op welke thema's hij ingaat. Ik geef ook nog een tip: soms

is het verstandig om even te wachten op een antwoord op

een vraag die in de termijn al gesteld is in plaats van interrupties te verspillen door er te vroeg naar te vragen. De

minister geeft nu even aan welke thema's aan bod komen.

Minister BrekelmansMinister

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-2

De thema's die ik aan de orde zal stellen, in deze volgorde,

zijn: de steun aan Oekraïne, de NAVO, de EU, de industrie,

Israël, weerbaarheid, inzet en gereedheid — dat is een

breder thema — en tot slot, last but not least, onze veteranen. De staatssecretaris zal stilstaan bij personeel, materieel,

vastgoed en ruimte. Daarna heeft hij nog een categorie

overig.

De voorzitterVoorzitter

Dank. Dan is nu het woord aan de heer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Ik dank de minister voor de introductie. Sinds ik in de

gehoord waarbij mijn zorg zo groot is geworden. Ook in de

afgelopen jaren heb ik de minister, als het ging over de

steun aan Oekraïne, eigenlijk niet zo klip-en-klaar horen

zeggen dat het ontzettend slecht gaat, dat Rusland aan het

winnen is en dat de dreiging eigenlijk alleen maar groter is

geworden. Hij noemt terecht de winst van Donald Trump,

dat Rusland in staat is om zich militair heel snel te bewapenen en op te bouwen, en dat de dreiging richting Europa

alleen maar groter is geworden. De vraag die dat bij mij

oproept, is de volgende. De minister zegt: we moeten Oekraïne onverminderd steunen. Maar als ik dit lijstje hoor, zou

ik zeggen dat de minister zou moeten zeggen dat we Oekraïne veel meer zouden moeten steunen. We zouden dus

ook de volgende stap moeten maken door niet meer voort

te borduren op wat het vorige kabinet al aan financiële

middelen heeft uitgetrokken, maar extra financiële middelen

uit te trekken. Ik ben benieuwd hoe de minister daarnaar

kijkt, want volgens mij moeten we zo snel mogelijk de steun

opschalen om te voorkomen dat dit de realiteit gaat worden.

dat zegt Oekraïne ook. We kijken op allerlei manieren hoe

we met internationale munitie-initiatieven alles zo snel

mogelijk richting Oekraïne zullen krijgen. Voorlopig kan ik

vooruit met de budgettaire ruimte die ik heb. Ik zeg wel

tegen de heer Dassen dat als wij meer langjarige verplichtingen willen aangaan richting 2027, 2027 en 2028, we die

budgetten niet in de boeken hebben staan. In de loop van

volgend jaar zullen we binnen het kabinet het gesprek

daarover aangaan: gaan we daar meer budgettaire ruimte

voor vrijmaken, en zo ja, hoeveel? Tot nu toe heb ik met

dat budget uit de voeten gekund voor alle projecten die we

hebben lopen en alle dingen die we doen.

VoltDe heer DassenVolt

Hier gaat het voor mij wel een beetje mank. Het verhaal dat

de minister net vertelt, straalt nog meer urgentie uit dan

wat we hier eerder hebben gehoord. De bedragen die hij

noemt, zijn allemaal bedragen die door het vorige kabinet

zijn ingezet. Sindsdien is er geen enkele euro bij gekomen.

Je ziet dat andere landen op dit moment extra gaan steunen. Noorwegen, Zweden en andere landen zijn wel bereid

om extra financiële middelen richting Oekraïne te sturen,

juist omdat de Oekraïners zeggen: we moeten nog ontzettend veel kopen en dat kunnen we kopen; alleen hebben

we de financiële middelen daar niet voor. Ik begrijp niet

goed dat deze minister eigenlijk zegt dat het vorige kabinet

deze keuzes heeft gemaakt en dat hij daarop vaart, terwijl

hij net een lijst opsomt van ontwikkelingen die eigenlijk

ervoor moeten zorgen dat de urgentie door dit kabinet en

in deze Kamer nog veel meer gevoeld wordt. Maar er wordt

niet een extra stap gemaakt om ook te zorgen dat Oekraïne

dan extra kan opschalen. Daar zit wel een zorg, want de

woorden blijven de woorden, maar de extra daden die nodig

zijn blijven dan uit.

Minister BrekelmansMinister

Wij hebben nu in totaal 10,4 miljard vrijgemaakt voor Oekraïne. Dat is het totale budget dat we vrij hebben gemaakt

voor militaire steun. Daarvan is bijna 4 miljard geleverd.

De overige 6,5 miljard zijn spullen of onderdelen die op

korte termijn geleverd zullen worden ofwel projecten die

we hebben opgezet om de defensiecapaciteit te vergroten.

In de eerste periode was de steun vooral: we kijken wat we

in onze schappen hebben liggen en dat gaat zo snel

mogelijk naar Oekraïne. Maar ik zeg in alle eerlijkheid tegen

de heer Dassen dat we de bodem daarvan wel hebben

bereikt. We zijn daar in de Kamer vaak samen in opgetrokken en hebben gezegd: het is een belangrijke fase in de

oorlog; doe wat je kunt. Het kabinet heeft dat ook steevast

gedaan. Op een gegeven moment kom je op een punt dat

als je nog meer levert, je capaciteit kwijtraakt als Nederland

en door een kritische ondergrens zakt.

We zijn nu vooral bezig met het opzetten van projecten

waarmee we de industriële capaciteit vergroten om aan

Oekraïne te leveren. Bijvoorbeeld het actieplan drones, dat

ik een paar maanden geleden heb aangekondigd, is daar

een belangrijk onderdeel van. Je ziet op dit moment dat,

ook als ik nu veel meer budget beschikbaar zou hebben om

aan Oekraïne te geven, dat niet meteen tot heel veel meer

leveringen leidt. Waarom? Die Patriotraketten zijn er

gewoon niet. Ik kan wel nog meer geld daaraan besteden,

maar dan gaat alleen maar de prijs verder omhoog. We

doen zinnige projecten van al het geld dat we hebben uitgezet. We staan echt in de kopgroep als het gaat om steun;

Minister BrekelmansMinister

Het vorige kabinet — ik ben daar persoonlijk blij om — heeft

zoals wij allemaal weten enigszins over zijn graf heen

geregeerd door budgettaire ruimte vrij te maken voor de

komende jaren. We hebben dat in de Kamer met zijn allen

gesteund, omdat wij het belang daarvan zagen. Dat is in

andere landen niet zo. Er zijn landen die nu budget aankondigen voor volgend jaar. Dat is bijvoorbeeld in het geval

van Frankrijk en het VK in de ordegrootte van 3 miljard. Die

landen zijn twee, drie keer zo groot als Nederland. Als je

dat terugvertaalt, dan zou dat in de Nederlandse context

een miljard zijn, dus veel minder dan wij volgend jaar

beschikbaar hebben. Wij hebben volgend jaar 2,5 tot 3

miljard beschikbaar. Nogmaals, wij doen als Nederland

ontzettend veel. Oekraïne vraagt om extra luchtverdediging,

en als ik morgen 100 miljoen beschikbaar heb, heb ik geen

Patriotraket, heb ik geen Patriotsystemen en heb ik geen

NASAMS. Dus wij moeten projecten opstarten om die

productiecapaciteit te vergroten. Dat is waar de bottleneck

zit. En daar lopen wij als Nederland, met onze 400 miljoen

in het actieplan drones en op een heleboel andere terreinen,

echt voorop. Ik heb gezegd: als het gaat om wat wij als

Nederland kunnen doen, hebben wij voldoende budget

voor volgend jaar. Daarom heb ik met Prinsjesdag niet

gezegd: ik moet voor Oekraïne extra steun hebben. Maar

als we verder vooruit gaan kijken, zien we dat, zeker vanaf

2026, het budget afneemt. Als wij langjarige projecten willen

doen of nu verplichtingen willen aangaan voor de verdere

toekomst, dan zullen wij daar in de loop van volgend jaar

extra budget voor vrij moeten maken. Er zal dus extra

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-3

budget nodig zijn als we die steun aan Oekraïne onverminderd willen voortzetten, maar dat heeft mij op dit moment

nog niet beperkt in het meer en sneller doen van datgene

wat wij wilden doen.

De voorzitterVoorzitter

Uw derde interruptie, meneer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Volgens mij moeten we en-en-en doen. We moeten zorgen

dat we de defensie-industrie op orde krijgen, maar we

moeten ook zorgen dat de steun aan Oekraïne wordt

opgeplust. Natuurlijk, we moeten andere landen aansporen

om hetzelfde te doen, maar ik zie ook andere landen die die

steun wel flink aan het opschroeven zijn. Er is volgens mij

nog steeds een meerderheid in deze Kamer die vindt dat

wij als Nederland meer kunnen doen. Er ligt nu ook een

amendement voor om inderdaad volgend jaar die steun

met 1,2 miljard op te plussen, van meneer Nordkamp en

mijzelf. Volgens mij moeten we nu met deze dreigende taal

de keuze maken om te zeggen: we gaan Oekraïne extra

steunen.

Minister BrekelmansMinister

Dan ga ik herhalen wat ik heb gezegd. U heeft eerder vragen

gesteld over de kasschuif. Misschien dat ik die dan meteen

kan meenemen. Ik zei al dat je als je zelf iets op voorraad

hebt, zelf kunt bepalen wanneer je dat levert. Dan heb je

dat redelijk zelf in de hand en kun je dat redelijk zelf plannen. Op het moment dat je met ondernemers een nieuw

project start omdat er innovatieve drones in Oekraïne kunnen worden geproduceerd, bijvoorbeeld door Nederland

en Oekraïne samen, kan het zijn dat je verwacht dat die

drones in november klaar zijn, maar dat doordat een fabriek

wordt gebombardeerd — ik geef een letterlijk voorbeeld —

die productie met drie maanden wordt uitgesteld; dan valt

dat geld van die kasschuif een jaar later. Dat is waar we het

over hebben. We hebben een continue oorlog met elkaar

te voeren. Die houdt niet op op 31 december en begint

opnieuw op 1 januari. Die oorlog is continu.

Ik heb een budget waarmee ik plannen kan maken, waarmee

we als Nederland echt enorm veel doen. Niet alleen als het

gaat om de omvang, maar ook operationeel. U heeft misschien vertrouwelijk de staatjes gezien van de hoeveelheden

reserveonderdelen, munitie en brandstof. Het is echt

gigantisch wat wij als Nederland doen om dat voort te zetten en om daarmee een van de koplopers te zijn in Europa.

Dat wordt breed erkend, ook door Oekraïne. In ieder gesprek

dat ik voer, wordt die voortrekkersrol erkend. Daar had ik

tot en met volgend jaar in de boeken de ruimte voor, maar

als ik dat op langere termijn wil blijven doorzetten, die

reserveonderdelen voor F-16's en dat onderhoud — dat

geldt eigenlijk voor alle projecten — dan zal er op termijn

additioneel budget nodig zijn. Dat is hoe wij werken en niet

"wat heb ik nou tot 31 december en dan op 1 januari" en

dat soort dingen. Zo laat een oorlog zich niet plannen.

D66Mevrouw Van der WerfD66

De minister geeft terecht aan dat Oekraïne de oorlog op dit

moment aan het verliezen is en dat Rusland de overhand

heeft. Hij grijpt ook steeds terug naar de 10,4 miljard die

door het vorige kabinet op tafel is gelegd. Maar sinds dat

geld er is, is er natuurlijk wel het een en ander gebeurd. Er

is in de Verenigde Staten een andere president gekozen, er

zijn zeer grote verliezen geleden aan het front en ook andere

landen in Europa, onze buurlanden onder andere, zijn wel

bereid geweest om de portemonnee te trekken. Wij zijn qua

steun van de top drie naar plek negen afgegleden. En dan

blijft dus het feit dat minister Brekelmans nog nul euro heeft

vrijgemaakt, ondanks al die recente evenementen die er

zijn geweest. Ik ben toch benieuwd wat daar nou de reden

van is.

Minister BrekelmansMinister

Wat ik zo mooi vond aan de afgelopen jaren, ook vanuit

mijn rol in de Kamer, is dat we hebben gezegd: wij vinden

die steun aan Oekraïne even belangrijk. U hoeft mij niet te

overtoepen wat betreft hoe belangrijk die steun is en ik u

ook niet. Die vinden wij even belangrijk. Het is dus niet zo

dat minister Brekelmans iets niet toezegt of wat dan ook.

Ik probeer uit te leggen hoe in een oorlogssituatie die steun

tot stand komt. Ik probeer uit te leggen dat onze schappen

leeg zijn. Ik kan dus wel een euro meer hebben, maar die

euro zal door de industrie moeten worden opgeleverd. Dat

kost tijd. Dus voor al die projecten die wij doen — ik had

het net over dronecoalities, maar ook over internationale

coalities, waarin wij als Nederland vaak een van grootste

donoren zijn die daaraan bijdragen — hebben wij nog voldoende budgettaire ruimte. Alle andere landen hadden die

niet. Het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en dat soort landen

hadden nog geen steun aangekondigd voor de komende

jaren. Als Nederland hadden wij dat wel gedaan.

Frankrijk, Spanje, Italië, het Verenigd Koninkrijk en andere

landen leveren relatief gezien minder dan Nederland. Dus

dat hele beeld dat we van plek drie naar plek negen gaan,

is gewoon onzin. Er is geen Oekraïner die dat zegt als je dit

vraagt. Laten we nu dan ook niet dat spelletje spelen. Laten

wij met elkaar de discussie voeren over hoe wij zo effectief

mogelijk invulling kunnen geven aan Oekraïne. Als we

aangeven en als het zo is dat daar extra financiële ruimte

voor nodig is, dan hoop ik dat daar brede steun voor is. Die

zal er vast zijn van D66. Maar kom niet met dit soort flauwe

framepjes.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dit gaat niet alleen maar over woorden. Dit debat gaat ook

over daden. Als deze minister hier naar de Kamer komt

voor de Defensiebegroting, dan mag hij ook een serieuze

volksvertegenwoordiging tegenover zich verwachten. Als

hij zulke grote woorden spreekt, terechte grote woorden,

over hoe serieus het nu is aan het front in Oekraïne, dan

verwacht ik ook dat hij in navolging van bijvoorbeeld Rutte,

die gisteren in navolging van andere landen nog een oproep

deed om extra te steunen, toch iets gaat doen. Wat ik dan

opmerkelijk vind, is dat deze minister net doet alsof hij dat

geld niet weggezet zou krijgen. Op een website van de

Oekraïense overheid staat bijvoorbeeld dat er dringend

geld wordt gezocht voor investeringen in hun wapenindustrie. Daar staat nog ongeveer 10 miljard open. Daarvoor

hoeft de minister helemaal niet te wachten. Bij wijze van

spreken kan dat geld morgen overgemaakt worden. Ik ken

de heer Brekelmans inderdaad als een trouwe supporter

van Oekraïne. Ik vraag me dus af: waar komt die discrepantie tussen zijn woorden en daden vandaan?

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-4

Minister BrekelmansMinister

Nogmaals, er is geen gebrek aan daden. De landen die het

meest doen om de Oekraïense industrie te stimuleren, zijn

Denenmarken en wij. Bij de eerste NAVO-top die ik had, zat

ik ook met mijn Deense collega en minister Oemerov aan

tafel om hierover te spreken, over effectieve manieren om

die Oekraïense industrie te stimuleren. Natuurlijk, er is altijd

een tekort. Je kunt Oekraïne oneindig steunen, maar het

gaat er ook om waar je als land toe in staat bent, bijvoorbeeld om samen effectieve projecten op te zetten tussen

de Nederlandse industrie en de Oekraïense industrie, zodat

we niet alleen geld op tafel leggen, maar ook gebruikmaken

van de kennis en kunde die wij hebben. Als Nederland doen

wij alles tegelijkertijd. We doen mee aan internationale

coalities om zo snel mogelijk munitie uit de hele wereld

richting Oekraïne te krijgen. Dan gaat Tsjechië met de pet

rond. Wij doen als Nederland relatief meer dan Duitsland,

Frankrijk en het VK. Dat hele beeld alsof wij niks zouden

doen of minder zouden doen, klopt gewoon echt niet.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Werf, uw derde interruptie.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Het feit blijft gewoon dat dit kabinet geen geld heeft vrijgemaakt voor Oekraïne. Dat blijft gewoon een feit en dat ontkracht de minister, denk ik, terecht ook niet. Wat hij net wel

suggereerde, is alsof wij met Denemarken voorop zouden

lopen. Dat is gewoon niet waar. Dat heb ik gisteren ook

aangegeven. Duitsland gaf aan het begin van de week 650

miljoen. Het Verenigd Koninkrijk gaf eind oktober nog 2,3

miljard. Denemarken, Estland, Finland, Letland, Noorwegen,

Polen en Zweden kondigden vorige week samen meer steun

aan. Als de minister aangeeft dat dat voor hem geen probleem is, dan verwacht ik dat er heel snel een plan naar

deze Kamer komt waarin staat dat het kabinet dit ook gaat

doen. Ik zal vanavond ook een motie indienen om ervoor

te zorgen dat we heel snel een bedrag gaan vrijmaken. Als

het klopt wat de minister hier zegt, verwacht ik daar een

heel ruimhartig "oordeel Kamer" op, want dan kunnen we

dat inderdaad samen snel gaan regelen.

Minister BrekelmansMinister

Als dat soort bedragen worden genoemd, is het vaak geen

nieuw geld. Ik zeg het in alle openheid, maar dat weet u: ik

heb voor 400 miljoen het actieplan drones aangekondigd.

Misschien zal een krantenlezer in Frankrijk zeggen: hé,

Nederland heeft 400 miljoen extra vrijgemaakt! Maar dat

was onderdeel van die 10,4 miljard die we al hadden gereserveerd. Daaraan geven we invulling door 400 miljoen

voor drones vrij te maken. Dat geldt voor heel veel van de

steun die door andere landen wordt aangekondigd. Biden

heeft een groot pakket van 60 miljard aangekondigd. Overigens, als je dat naar Nederlandse begrippen vertaalt —

Amerika is twintig keer zo groot — dan is dat 3 miljard. Dat

komt best wel overeen met wat Nederland doet. Die heeft

nog 6 miljard over. Nou, die zal misschien een pakket van

6 miljard aankondigen. Dat is onderdeel van het eerder

toegezegde geld. Je kan hier nu een lijstje opsommen van

andere landen die iets hebben toegezegd en zeggen dat zij

meer doen dan Nederland, maar dat klopt gewoon feitelijk

niet.

De voorzitterVoorzitter

Meneer Krul.

CDADe heer BoswijkCDA

Wat zegt u nou?

De voorzitterVoorzitter

Sorry. Ja, er is iets met u twee.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik heb ook een heel doorsneegezicht.

De voorzitterVoorzitter

Het is puur cognitieve dissonantie in mijn hoofd! Daar vraag

ik nogmaals vergeving voor.

CDADe heer BoswijkCDA

Het is u vergeven. Als ik een extra interruptie krijg, dan vind

ik het goed.

Ik dank de minister voor de urgentie, die hij aangeeft, maar

er kwam bij mij een quote van John Adams in mijn hoofd.

Die zei destijds over de Franse steun tijdens de Amerikaanse

Revolutie: de Fransen houden een hand onder onze kin en

zorgen ervoor dat we niet verdrinken, maar tillen niet ons

hoofd uit het water. Ik heb een beetje het gevoel dat hetzelfde van toepassing is op de westerse steun aan Oekraïne.

Ja, ik zie dat wij als Nederland in de topgroep zitten. Ik vind

het persoonlijk niet zo heel relevant wie er op welke positie

staat. Maar ik deel wel het punt dat collega Van der Werf

aanstipte over de potentie van de Oekraïense defensieindustrie. Vorig weekend heb ik met een grote Oekraïense

delegatie aan tafel gezeten. Die heeft echt een pleidooi

gehouden, zo van: wij hebben zelf die productiepotentie;

wij hebben alleen geld en licenties nodig. Ik zou de minister

toch het volgende willen vragen. Kan hij mij uitleggen

waarom ik hem enerzijds hier hoor zeggen dat geld op dit

moment niet het probleem is en anderzijds een paar duizend

kilometer verderop hoor "we hebben geld nodig"? Kunnen

wij vanuit de Kamer deze minister helpen om daar wellicht

iets meer geld voor vrij te maken?

Minister BrekelmansMinister

Een heleboel van het budget dat we nu nog beschikbaar

hebben, besteden we in samenwerking met de Oekraïense

industrie. De Denen hebben het volgende gedaan en daar

zijn zij voorloper in. Er zit deels Europees geld in en dat

beheren zij namens de Europese Unie. Dat stoppen zij in

een Oekraïens fonds en dat fonds geeft dan weer geld uit

aan de industrie, dus van de overheid naar de business.

We hebben het volgende gezegd. Wij, en onze bedrijven

ook, hebben een aantal goede contacten met bedrijven in

Oekraïne. Ook mijn voorganger is overigens al op missie

gegaan met een aantal Nederlandse bedrijven naar Oekra-

ïne. Onlangs is er ook weer vanuit ons ministerie een missie

met verschillende bedrijven die kant op geweest. We

bekijken hoe wij Nederlandse en Oekraïense bedrijven

kunnen laten samenwerken en daar geven wij budget aan.

Je zou kunnen zeggen: het gaat van de overheid naar een

bedrijf naar een bedrijf. Dat is net even een ander model.

Ik heb dat zelf ook met mijn Deense collega besproken. We

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-5

hebben het volgende met elkaar afgesproken: jullie

bewandelen die route en wij bewandelen een andere route;

laten we aan het einde van het jaar de ervaringen naast

elkaar leggen en bekijken wat het beste werkt. Want uiteindelijk hebben we allemaal één doel, namelijk zo snel

mogelijk de industriële productie verhogen. Het liefst doen

we dat ook met Oekraïne, zodat het daar ook van profiteert.

Het liefst doen we dat ook op een manier waarop zij ook

daadwerkelijk de allerbeste drones ontwikkelen die Oekraïne

nodig heeft.

Ik was zelf namelijk een paar weken geleden in Charkiv.

Daar heb ik met eigen ogen gezien hoe snel het gaat en hoe

belangrijk het is. We brengen daar niet alleen Nederlands

geld in, maar ook onze kennis en kunde. We stoppen daar

geld bij. Dat maken we dus vrij voor die samenwerking

tussen Nederlandse en Oekraïense bedrijven. We hebben

daarvoor echt honderden miljoenen beschikbaar. In totaal

loopt het misschien zelfs in de miljarden. Die twee manieren

zijn er dus naast elkaar. We gaan uitwisselen wat de meest

effectieve manier is. Als blijkt dat de Deense manier effectiever is, dat dit een snellere en effectievere route is en dat

het risico op corruptie kleiner is — dat blijft natuurlijk in

Oekraïne soms ook een probleem als je grote fondsen maakt

en als die door verschillende handen, langs verschillende

ministeries moeten — dan sta ik daar natuurlijk voor open.

Want uiteindelijk ben ik niet getrouwd met een bepaald

model — om steun te geven, bedoel ik — maar gaat het mij

erom dat het zo effectief mogelijk is.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik had ook nog een vraag over licenties gesteld. Wij hebben

eerder als Kamer een motie ingediend om ook te lobbyen

voor licenties, want los van geld zijn licenties ook een probleem. Maar op die vraag heb ik nog geen antwoord.

Minister BrekelmansMinister

Wij zeggen steeds dat Oekraïne moet deelnemen aan

Europese projecten, bijvoorbeeld het opzetten van nieuwe

capaciteiten. In dit soort contracten, bijvoorbeeld voor de

gezamenlijke ontwikkeling van drones, heeft dat natuurlijk

ook met intellectueel eigendom te maken. Wie maakt wat?

Hoe valt dat uiteindelijk samen? Dat verschilt heel erg per

project. Er zijn bijvoorbeeld projecten waarin Nederland

onderdelen levert aan een Oekraïense drone-ontwikkelaar

en waarin het intellectueel eigendom in Oekraïne ligt bij

dat bedrijf. Maar er zijn ook constructies waarin een

Nederlands bedrijf wat meer de lead heeft. Dat verschilt

heel erg. Maar in algemene zin en als de mogelijkheid er

is, pleiten wij steeds voor het aangehaakt houden van de

Oekraïense industrie en het laten meeprofiteren van Europese projecten. Daar horen ook licenties en intellectueel

eigendom bij.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik heb een ander punt. Een andere bron van geld die wij

zouden kunnen gebruiken, zijn de bevroren Russische

tegoeden. Ik heb daar met een collega van deze minister,

minister Veldkamp, meerdere keren debatten over gehad.

Hij is welwillend. Mijn motie om die tegoeden zo snel

mogelijk te gebruiken, is breed aangenomen. Alleen is de

reactie continu: de ministeries van Financiën en het bancaire

stelsel doen moeilijk. Is deze minister bereid om samen

met zijn collega-ministers van Defensie een lobby te gaan

vormen en om ook vanuit zijn kant hier druk op uit te oefenen? We kijken namelijk met z'n allen naar elkaar met het

idee dat iemand anders wel de eerste stap gaat nemen.

Minister Veldkamp zegt dat het niet aan ons is, maar aan

de G7-landen. Ik heb dit geagendeerd in het NAVO-

Assemblee, waar voormalig collega Brekelmans ook lid van

was. Vervolgens kwamen er allemaal G7-collega's naar mij

toe die zeiden: deze discussie hebben wij in onze parlementen ook. Ik vind het dus wel frustrerend dat we met z'n allen

op elkaar aan het wachten zijn. Het zou mooi zijn als ook

de ministers van Defensie binnen de NAVO gaan lobbyen

om dat geld zo snel mogelijk in te kunnen zetten voor Oekraïne.

Minister BrekelmansMinister

Ik zeg ook echt tegen de heer Boswijk: dat doen wij ook, en

niet alleen binnen de NAVO. Bij de G7 zit de EU aan tafel.

Als wij bijvoorbeeld een Europese Raad hebben waarin dit

op de agenda staat, dan coördineren de heer Veldkamp en

ik dat ook. Dit onderwerp ligt inderdaad meer bij Buitenlandse Zaken, maar dan bespreken we met elkaar of het zin

heeft dat ik richting mijn Defensie-collega's dat punt nog

een keer maak. Als dat zo is, omdat wij denken dat het

misschien toch beter valt in dat gremium of omdat het goed

is dat wij dat met z'n tweeën doen, dan maak ik dat punt

met liefde nogmaals. Wij zetten ons daar dus gezamenlijk

voor in. Maar het is inderdaad zo dat het, omdat er zo veel

landen bij betrokken zijn, met de G7 en daaronder nog de

EU, heel moeilijk is om al die landen op één lijn te brengen.

Dat ervaar ik ook, net als de heer Veldkamp. Ik weet dat wij

hier in de Kamer een jaar geleden al drie stappen verder in

waren. Helaas constateer ik dat dat in G7- en EU-verband

niet zo is, maar wij blijven daaraan trekken.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Even samenvattend. De heer Brekelmans begon zijn betoog

met een warm pleidooi voor Oekraïne, zoals wij hem kennen, met een scherpe analyse van het dreigingsbeeld.

Tegelijkertijd kunnen we ook constateren dat er sinds het

aantreden van de heer Brekelmans als minister van Defensie

geen euro extra begroot is voor de steun aan Oekraïne,

terwijl er in de tussentijd zeker wat gebeurd is. Rusland

wint terrein, Trump zit in het Witte Huis en grote internationale spelers verlenen steun aan Rusland. Mijn vraag is,

nog even samenvattend: "Waarom? Waarom is er sinds uw

aantreden, zeker gezien de ontwikkelingen die daarna zijn

gekomen, geen ene euro extra steun naar Oekraïne gegaan

of voor Oekraïne gereserveerd?"

Minister BrekelmansMinister

Dan ga ik mezelf herhalen, want dit is volgens mij dezelfde

vraag als die eerder is gesteld. Ik heb mij sinds mijn aantreden gericht op twee dingen. Het eerste is dat wij zagen dat

de projecten die gestart zijn, langer duren dan we hadden

gehoopt. Dat heeft allerlei redenen. Dat ligt niet aan de

bereidheid van onze kant, want wij willen dat geld en de

middelen nog liever gisteren dan vandaag naar Oekraïne

hebben, maar we lopen daar tegen allerlei beperkingen

aan. Die verschillen per project, maar er is iedere keer een

begrijpelijke reden voor. Ik heb vanaf dag één gezegd dat

mijn focus is om ervoor te zorgen dat we dat geld en die

middelen zo snel mogelijk daarnaartoe krijgen. Sommige

projecten zijn daarom versneld. We hebben bijvoorbeeld

ook gekeken naar onze interne besluitvorming. Kunnen we

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-6

daarin nog dingen versnellen? Er zijn projecten waarvan

we in het verleden zouden hebben gezegd dat er te veel

risico's aan zitten — het is een oorlogssituatie; daarin heb

je niet altijd de zekerheden die je wil hebben — waarvan

we nu toch zeggen dat we ze gaan uitvoeren omdat het

oorlog is. Dat is één. Daar heb ik me dus op gericht.

Het tweede is de vraag die ik heb gesteld. We hebben in

het verleden op een aantal dossiers het voortouw kunnen

nemen: de pantserhouwitser, de Patriots en de F-16's. Die

spullen hebben wij geleverd. Daar komt nog enorm veel

achter weg aan onderhoudsonderdelen, munitie en training.

Dat blijft een stroom van middelen en werk. Maar ik heb

ook gevraagd wat nou het volgende is waar wij het voortouw in kunnen nemen. Wat is iets waar wij als Nederland

in uitblinken en waarmee wij echt het verschil kunnen

maken? Zo zijn we tot het actieplan drones gekomen, om

dat als een nieuw speerpunt te maken van onze steun. Dat

is er allemaal op gericht om het budget dat we beschikbaar

hadden — dat had het vorige kabinet al gereserveerd voor

de komende jaren — zo snel en effectief mogelijk uit te

geven. Daar heb ik mij de afgelopen maanden op gericht.

Daar kon ik, zoals ik net al aangaf, mee vooruit. Daarmee

hebben we grote projecten kunnen uitvoeren. We hadden

400 miljoen voor het actieplan drones. Dat is echt veel meer

dan de internationale dronecoalitie, waar heel veel landen

in zitten. Daar gaat het om tientallen miljoenen. Wij hebben

als Nederland gewoon 400 miljoen, en er is ook nog extra

geld beschikbaar om op te schalen als bepaalde projecten

succesvol zijn. En nu komt inderdaad de volgende vraag.

Als we verder vooruitkijken, dan zien we dat er aanvullende

middelen nodig zijn, want voor 2026 en verder loopt dat

budget af en zullen we inderdaad met elkaar de discussie

moeten voeren over hoeveel geld er nodig is om die

onverminderde steun aan Oekraïne te kunnen voortzetten.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Helder verhaal van de minister. Gisteren zei een woordvoerder tijdens het debat: geld is eigenlijk niet het probleem

voor Oekraïne; we krijgen de gelden simpelweg niet weggezet. Zoiets hoor ik min of meer ook uit uw mond. Tegelijkertijd weten we met elkaar dat Oekraïne ook zegt: geef ons

geld, want wij kunnen in ons land meer produceren dan

dat we nu afnemen. De minister zegt vaak dat we wel zouden willen leveren, maar dat we zelf niks op voorraad hebben. De minister benadrukt ook zijn eigen projecten en

plannen, en wat de rol van die projecten en plannen zou

kunnen zijn voor de steun aan Oekraïne. Daar wordt op

ingezet, maar er wordt niet naar gekeken hoe we geld aan

Oekraïne kunnen geven om het vanuit eigen productie te

laten komen. Ik ben benieuwd naar uw reactie. Is uw

opvatting wellicht — die is best te verdedigen — dat het

niet gaat om zo snel mogelijk zo veel mogelijk geld naar

Oekraïne sturen, maar om de vraag hoe we de kennisopbouw kunnen stimuleren en hoe de Nederlandse economie,

de Nederlandse bedrijven, betrokken zijn bij onze steun aan

Oekraïne? Dat hoor ik een beetje tussen de regels door. Dat

zou ook een logische verklaring kunnen zijn voor de positie

van het kabinet. Kunt u daar een korte reflectie op geven?

Minister BrekelmansMinister

Dat laatste, wat de heer Nordkamp aangeeft, is precies wat

we doen. Oekraïne zegt: wij hebben nu budget nodig om

te investeren in de Oekraïense industrie. Dat herken ik, want

dat is ook wat minister Oemerov uit Oekraïne regelmatig

in overleggen met mij heeft aangegeven. Maar als ik vandaag een x-bedrag vrij zou maken voor de industrie in

Oekraïne, dan leidt dat niet meteen morgen tot productie.

Dan moet Oekraïne ook materialen aanschaffen, mensen

aannemen, allerlei dingen doen om vervolgens die producten van de band te laten rollen. Dat zal ook pas ergens in

de loop van volgend jaar of het jaar daarna zijn, afhankelijk

van het project. Wij hebben als Nederland natuurlijk exact

hetzelfde gedaan. Wij zijn ook al eerder begonnen met die

investeringen in drones. Als wij die droneproductie in

Oekraïne een stimulans willen geven, hoe doen we dat dan

het meest effectief? Dat kun je doen door een zak geld te

geven, maar je kunt het ook doen door de knapste koppen

van Nederland in contact te brengen met de Oekraïense

industrie, ervoor te zorgen dat zij de beste drones kunnen

ontwikkelen én daar ook nog eens een zak geld bij te doen.

Zo hebben wij bekeken hoe wij de meeste toegevoegde

waarde kunnen leveren.

Wij investeren bijvoorbeeld ook niet in die FPV's, in die

simpele drones, want Oost-Europese landen kunnen die

veel goedkoper maken. Letland heeft daar een hele coalitie

voor opgezet. Zij doen dat snel, efficiënt en goedkoop. Onze

toegevoegde waarde zit veel meer in moderne drones die

niet gedetecteerd worden door Rusland, die langer in de

lucht kunnen blijven, die sneller kunnen vliegen, waar een

betere batterij in zit en noem het allemaal maar op. Daar

investeren wij in en dat stimuleren wij. Dat wordt ook ontzettend gewaardeerd door Oekraïne, dat zegt: jullie leveren

niet alleen een zak geld, maar ook kennis, ervaring en

commitment. Dat is de manier waarop we dat aanpakken.

De voorzitterVoorzitter

De derde interruptie.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik denk dat we langzaamaan ook bij de kern komen. Heb ik

goed begrepen dat de voorkeur van het kabinet niet is om

zo snel mogelijk zo veel mogelijk geld in Oekraïne te

investeren, maar dat daarbij zorgvuldig wordt gekeken hoe

die gelden, die investeringen, ook een bijdrage kunnen

leveren aan bijvoorbeeld onze Nederlandse defensiebedrijven?

Minister BrekelmansMinister

We kijken heel verschillend. We weten dat we simpele

munitie niet zelf in Nederland maken. Die maakt Oekraïne

in sommige gevallen ook niet zelf. Daar zijn internationale

coalities voor, zodat Tsjechië de hele wereld rond kan gaan

om de schappen leeg te schrapen. Maar er zijn ook dingen

waarvoor landen juist naar Nederland kijken, bijvoorbeeld

die drones, en zeggen: kunnen jullie nou niet helpen bij de

ontwikkeling van die drones? Dan spelen we daar een veel

actievere rol in. Toen ik de afgelopen keer met de Commandant der Strijdkrachten in Kyiv was, zijn we daar naar een

grote droneproducent geweest. Ik ga niet de details delen,

want die zijn daarvoor niet geschikt, maar zij kwamen iets

cruciaals tekort in de ontwikkeling van die drones. Wij

hebben meteen gekeken of de Nederlandse industrie dat

kan leveren. Dat bleek niet zo te zijn. Toen hebben we

gekeken waar in de wereld die industriële capaciteit of die

resource beschikbaar is om dat wel te leveren. Dat zijn

allemaal manieren waarop wij invulling geven aan die

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-7

actieve voortrekkersrol, waar we dat kunnen, om ervoor te

zorgen dat Oekraïne krijgt wat het nodig heeft.

opvatting rijmt dat niet een-op-een met het verhaal dat u

hier houdt. Hoe gaat u deze motie uitvoeren?

De voorzitterVoorzitter

Uw vierde interruptie.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Tot slot. Het is een helder verhaal van de minister. Tegelijkertijd is de urgentie in de Kamer heel groot, net als de

bedreigingen die u schetst in uw betoog. Daar zijn wij toch

ook ongerust over. We willen wat doen en we voelen die

noodzaak, ook door de beelden en bedreigingen die we

zien. De lijn van het kabinet — niet zo veel en snel als

mogelijk, maar kijken hoe de Nederlandse industrie daar

ook een bijdrage aan kan leveren en ervan kan profiteren

— is te verdedigen, maar heeft wel een remmend effect op

de totale steun aan Oekraïne. In dat licht is mijn vraag hoe

deze opvattingen zich volgens de minister verhouden tot

de vorige week aangenomen motie van de heer Paternotte

en de heer Boswijk om de voor Oekraïne gereserveerde

middelen te investeren in de lokale productiecapaciteit in

Oekraïne.

Minister BrekelmansMinister

Het gaat mij er niet zozeer om dat, zoals de heer Nordkamp

het formuleert, per se de Nederlandse industrie bij ieder

project moet profiteren. Ik noemde net het voorbeeld van

munitie. In heel veel gevallen hebben we die gewoon aangekocht. Daar profiteren wij in die zin helemaal niet van.

Daarvoor hebben we gewoon een zak geld op tafel gelegd.

Waarom? Omdat Oekraïne dat snel nodig heeft en omdat

dat dan de rol is die Nederland kan vervullen. Maar bij de

ontwikkeling van drones heeft Oekraïne er niet zoveel aan

dat wij weer een zak geld neerleggen waardoor ze misschien

nog duizenden van dat soort hele simpele drones krijgen,

want die hebben ze al genoeg, of ze hebben andere landen

die die drones kunnen leveren. Onze toegevoegde waarde

zit er meer in dat we meehelpen met de ontwikkeling van

de meest geavanceerde drones. Wij steken daar niet alleen

geld in, maar brengen ook Nederlandse ondernemers met

de beste kennis en expertise daarnaartoe om daarbij te

helpen. We willen dus niet per se dat een Nederlands bedrijf

meeprofiteert en dat we daarom steun leveren. Ik wil dat

we iets aan Oekraïne leveren waardoor zij de beste drones

krijgen, die ze niet alleen vandaag, maar ook morgen en

overmorgen nodig hebben. Wij bekijken dat dus steeds bij

alle steun die internationaal geleverd wordt. Waar zit onze

meeste toegevoegde waarde? Dat staat steeds centraal.

De voorzitterVoorzitter

Uw laatste interruptie, meneer Nordkamp.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik weet het. Dan citeer ik nog kort even uit de motie: verzoekt de regering om met de middelen die zijn gereserveerd

voor militaire steun aan Oekraïne de Oekraïense wapenindustrie te ondersteunen door directe investeringen in de

lokale productiecapaciteit, en in navolging van Denemarken

en Noorwegen zo snel mogelijk over te gaan tot contracten.

Het gaat dus om direct investeren in de Oekraïense productiecapaciteit. De motie is ingediend door Paternotte en

Boswijk en had een ruime meerderheid in de Kamer. In mijn

Minister BrekelmansMinister

Dan maak ik mezelf op de een of andere manier niet helemaal duidelijk, want dit is precies wat wij doen. Denemarken

stopt het in een overheidsfonds van minister Oemerov.

Vanuit dat fonds gaat het naar de Oekraïense bedrijven.

Dat is geld van de Deense overheid naar de Oekraïense

overheid. Vervolgens gaat het naar bedrijven. Wat wij doen,

is precies wat al in die motie staat, namelijk direct investeren in de Oekraïense industrie, doordat wij investeren in

projecten waarbij vaak ook Nederlandse bedrijven betrokken

zijn. Die schakel van de Oekraïense overheid zit er bij ons

dus vaak juist niet tussen. Ik zag die motie voorbijkomen

en dacht: da's mooi, want dat is precies wat we doen; dat

is precies ons model. Daarom kreeg de motie ook oordeel

Kamer.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog. Hij heeft al veel over

Oekraïne verteld, maar dat was nog niet alles.

Minister BrekelmansMinister

Nee. Ik heb volgens mij de vragen over steun en de kasschuif wel beantwoord.

Mevrouw Dobbe had nog de vraag wat de regering doet

op diplomatiek vlak. Nou, van alles. Wij zijn natuurlijk

betrokken bij het vredesinitiatief van Zelensky. Wij nemen

een voortrekkersrol als het gaat om accountability. Ik had

vandaag nog de Oekraïense Nobelprijswinnares op bezoek,

die zich hiervoor inzet. Op allerlei manieren geven wij daar

invulling aan. Als er diplomatieke initiatieven zijn die wij

een warm hart toedragen, dan steunen wij die uiteraard.

Op diplomatieke initiatieven waarvan wij denken dat ze ons

meer schade toebrengen dan iets anders, zijn we uiteraard

kritisch.

Mevrouw Dobbe had ook nog een vraag over landmijnen.

Wij hebben het Verdrag van Ottawa ondertekend. Wij

leveren dus zelf geen landmijnen, en zeker geen antipersoneelsmijnen of persoonsmijnen. Maar het is inderdaad zo

dat de Verenigde Staten hebben aangekondigd wel dat

soort mijnen te leveren, maar dat is niet iets wat wij zelf

doen.

SPMevrouw DobbeSP

Dank aan de minister voor de beantwoording. Ik heb een

vraag over het deel over de diplomatie. We hebben hierover

vaker debatten gevoerd. Wij hebben altijd duidelijk gemaakt

dat wij het heel belangrijk vinden dat er naast een militair

pad en het sturen van wapens ook een diplomatiek pad

wordt bewandeld. Dit om zo snel als mogelijk ervoor te

zorgen dat het bloedvergieten stopt. Het is goed om te

horen dat de minister zegt dat er al veel gedaan wordt op

diplomatiek vlak, maar ik vraag me wel het volgende af. In

de introductie van de minister zei hij dat hij eigenlijk niet

wil dat er een staakt-het-vuren komt. Dat is onder andere

omdat een staakt-het-vuren zou betekenen dat de troepen

van Rusland — ik zeg het heel oneerbiedig en ik weet dat

de minister het zo niet bedoelt — niet meer bezig worden

gehouden in Oekraïne en dat ze dan vrijkomen en een

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-8

bedreiging vormen op andere fronten. Dat is wel een heel

cynische kijk op een staakt-het-vuren. Dat zou er dan niet

moeten komen omdat de Oekraïners de Russische troepen

bezighouden, met hun eigen slachtoffers tot gevolg. Mijn

vraag is dan toch wat het doel is van de diplomatieke

inspanning die de minister net schetst.

Minister BrekelmansMinister

Ik ben blij dat mevrouw Dobbe die vraag stelt, want dan

kan ik dat nog nader toelichten. Laat ik vooropstellen dat

wij vinden dat het aan Oekraïne is om te bepalen welke

concessies het eventueel wil doen en of het aan tafel wil

om te onderhandelen. Ik merk soms dat mensen veronderstellen dat Oekraïne opgelucht adem kan halen en de Russische dreiging voor ons voorbij is, als er vrede gesloten

zou worden. Ik heb in mijn inleiding proberen aan te geven

dat dat niet het geval is, omdat ik ervan overtuigd ben,

gegeven wat Rusland allemaal aan het doen is, dat die

dreiging zal blijven en voor de NAVO misschien zelfs groter

zal worden, omdat Rusland gewoon in staat is om de troepen dan van Oekraïne naar elders te verplaatsen. We zien

dat er ook al plannen worden gemaakt om de presentie aan

de NAVO-grens te versterken. Ik heb daar niet aan gekoppeld dat ik vind dat Oekraïne geen vrede mag sluiten. Als

Oekraïne het bloedvergieten niet meer volhoudt of niet

meer wil of als Oekraïne bereid is om concessies te doen,

dan zal ik dat niet tegenhouden. Ik heb alleen willen wijzen

op mensen die denken en zeggen: ga nou zo snel mogelijk

vrede sluiten, want dan is het eindelijk allemaal voorbij.

Dat is te kortzichtig. Ik impliceerde dus niet dat Oekraïne

niet mag onderhandelen, maar ik wilde impliceren dat we

Oekraïne onverminderd moeten blijven steunen en dat we

onze krijgsmachten moeten blijven versterken, ongeacht

wat er uit het diplomatieke spoor komt.

Mevrouw Dobbe vraagt wat wij in dezen doen. Aan het

vredesinitiatief van Zelensky, de conferentie die hij daarvoor

heeft georganiseerd, nemen we actief deel. Daar voeren

wij gesprekken over met andere landen. Met name mijn

collega Caspar Veldkamp is daar de eerste persoon voor.

Er zijn ook initiatieven en voorstellen gedaan door sommige

landen in de wereld waarvan ik denk: dat zou niet in het

belang zijn van de veiligheid van Oekraïne en van Europa.

Uiteraard ben ik daar dan niet per definitie voorstander van.

Ik vond het wel heel frappant dat Scholz twee weken geleden zei: ik pak de telefoon op en ga bellen met Poetin.

Mevrouw Dobbe zal dat ongetwijfeld gezien hebben. Maar

wat gebeurde er een dag later? Toen was er een massale

raketaanval op Oekraïne, groter dan we in de maanden

daarvoor hadden gezien. In alle realiteit zeg ik dus: Rusland

is op dit moment aan de winnende hand en kan in die zin

achteroverleunen aan de onderhandelingstafel en volop

doorgaan op het slagveld. We moeten dus heel erg oppassen met Oekraïne dwingen om een deal te sluiten waarvan

we weten — ik zeg "we", maar dat zijn eigenlijk de Verenigde

Staten, maar in bredere zin de internationale gemeenschap

— dat die deal slecht is voor Oekraïne en daarmee ook

slecht voor Europa. Het initiatief is echt aan Oekraïne. Dat

land moet bepalen wat het daarmee wil doen.

SPMevrouw DobbeSP

Ik ben wel blij met deze nuancering. Wij willen ook niet dat

Oekraïne wordt gedwongen. We hebben altijd gezegd dat

er vrede moet komen op de voorwaarden van Oekraïne,

maar we moeten Oekraïne wel ten volle ondersteunen om

het diplomatieke spoor te bewandelen om het bloedvergieten te stoppen. Ik weet niet meer precies welke woorden

de minister gebruikte, maar hij zei zoiets als dat hij er niet

voor zal gaan liggen als Oekraïne zelf vrede zou willen

sluiten of in ieder geval een staakt-het-vuren zou willen

afdwingen. Dat is iets anders dan zelf actief proberen om

ervoor te zorgen dat het staakt-het-vuren er komt. Het moet

zonder dwang; dat is niet wat ik zeg. Maar we moeten wel

een spoor bewandelen waarbij er op alle mogelijke manieren wordt geprobeerd om Zelensky, die zelf zegt dat hij wil

dat de oorlog eindigt op een diplomatieke manier, daarin

te steunen. Dat is iets anders dan er niet voor gaan liggen.

Het is echt met dát doel Oekraïne steunen. Doet Nederland

dat ook?

Minister BrekelmansMinister

Dat doen we zeker, want iedere keer als Zelensky ons om

hulp vroeg daarbij, stonden wij klaar. Zelensky heeft

meerdere keren vredesconferenties georganiseerd. Ik heb

ze niet meer allemaal scherp, maar eentje was in Saudi-

Arabië. Ze waren in ieder geval op verschillende plekken

en wij namen daar actief aan deel. Zelensky vroeg ons ook

om te helpen om bepaalde landen aan tafel te krijgen, want

op een gegeven moment waren er ook landen, met name

uit de Global South, die besloten om niet te komen. Wij

namen daar dan aan deel. Er zijn ook initiatieven en bijeenkomsten geweest waarvan Oekraïne en Zelensky zeiden

dat ze daar geen steun aan wilden verlenen, omdat die

slecht voor hen waren, bijvoorbeeld omdat de Russische

agressie niet werd veroordeeld of omdat er eigenlijk al werd

voorgesorteerd op het opgeven van gebied. We hebben

daar niet aan deelgenomen, ook in lijn met wat op dat

moment de inzet van Zelensky was. Als Zelensky of Oekra-

ïne in de afgelopen jaren aan ons vroeg om diplomatiek

iets te doen, hebben wij dat volgens mij steeds gedaan. Wij

hebben niet het tegenovergestelde gedaan en wij zijn niet

ingegaan tegen de belangen van Oekraïne. Onze belangen

lopen daarin samen; dat is ook mijn punt. Als Oekraïne

wordt gedwongen om een slechte deal te sluiten, dan is

dat een slechte deal voor Europa.

SPMevrouw DobbeSP

Dan zou ik graag willen doorvragen over het punt van

landmijnen. Ik heb eerder ook een debat gehad met uw

collegaminister Veldkamp daarover. Wij maken ons enorme

zorgen over het feit dat president Biden landmijnen levert

aan Oekraïne. Dat zijn verboden wapens. Nederland en

Oekraïne hebben allebei de Ottawaconventie ondertekend.

Nu weet ik dat wij zelf geen landmijnen leveren, en dat is

maar goed ook, zou ik willen zeggen. Ik vraag ook aan de

minister of hij kan bevestigen dat we dat echt niet gaan

doen. Maar het is ook zaak om dat te veroordelen, als je

vindt dat landmijnen niet thuishoren in een oorlog, en dat

wij ons aan die conventie houden. Doen wij dat ook? Heeft

de minister ook actief richting Biden uitgesproken: doe dat

niet, geen landmijnen, want er is een grens aan wat je moet

willen in deze oorlog?

Minister BrekelmansMinister

Op de eerste vraag van mevrouw Dobbe zeg ik dat wij geen

landmijnen gaan leveren. Dat zijn we niet van plan en dat

zullen we ook niet doen.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-9

Dan de vraag of ik het veroordeel. Kijk, als een Oekraïens

dorp wordt ingenomen door de Russen, en dat betekent

dat het dorp helemaal kapot wordt geschoten, dat burgers

gevangen worden genomen, dat misschien wel vrouwen

en kinderen worden verkracht, en Oekraïne zegt "wij leggen

daar wat landmijnen neer omdat we dat willen tegenhouden", dan ga ik daar niet mijn morele vingertje voor heffen.

Dan heb ik andere prioriteiten. Dan veroordeel ik wat Rusland doet.

SPMevrouw DobbeSP

Maar oorlogsrecht is bedoeld om in dit soort gruwelijke

situaties toegepast te worden. Oorlogsrecht doe je niet in

vredestijd, waarbij mensen geen oorlogsmisdaden begaan.

Oorlogsrecht spreek je met elkaar af. Die afspraken maak

je, omdat je zegt dat er een ondergrens is van wat je wil in

oorlogsvoering. Dan mijn vraag. Vorige week was er in een

land dat ik zelf goed ken, Cambodja, een bijeenkomst van

de ondertekenaars van de Ottawaconventie. Nederland was

daarbij ook aanwezig als ondertekenaar. Hebben wij daar

toen de inzet van landmijnen veroordeeld?

Minister BrekelmansMinister

Dat weet ik eerlijk gezegd niet. Dat ligt ook meer op het

terrein van Buitenlandse Zaken. Daarmee overvraagt u mij.

Dat weet ik niet.

Nogmaals, wij geven zelf geen landmijnen, wij zijn lid van

het Verdrag van Ottawa. Alleen, Oekraïne heeft te maken

met een vijand die zich aan geen enkele norm houdt en die

ieder oorlogsrecht dat je kunt bedenken, al op allerlei

manieren en in allerlei gradaties geschonden heeft. En dan

staat zo'n land op dat moment, gesteund door de Verenigde

Staten, voor de keuze tussen twee dingen die het kan doen,

echt letterlijk. Het kan zich laten overlopen in de Donbas.

Het kan mensen laten uitmoorden, dorpen laten vernietigen.

Of het moet ook naar andere middelen grijpen om zichzelf

te verdedigen. En dan heb ik er wel begrip voor dat Oekraïne

ervoor kiest om ook dat soort steun van de Verenigde Staten

aan te nemen. Wij doen dat als Nederland zelf niet. Wij

leveren andere typen steun, omdat wij zelf niet willen bijdragen aan het gebruik van dit soort wapens, maar mijn

morele vinger gaat echt de andere kant op.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

Dan de vraag van de heer Dassen over het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne. Daarvoor geldt dat in 2008 is uitgedragen dat de toekomst van Oekraïne in de NAVO ligt, zoals

de heer Dassen weet. Bij de afgelopen top in Washington,

waar ik zelf ook bij was, is door 32 NAVO-bondgenoten

gezegd dat het pad richting lidmaatschap voor Oekraïne

onomkeerbaar is. Nederland heeft ook zijn handtekening

gezet onder die verklaring. Dan over op welk moment

Oekraïne in de toekomst zou kunnen toetreden tot de NAVO.

Op dat moment moeten de omstandigheden daar zijn en

de voorwaarden zijn ingevuld om dat te kunnen laten

gebeuren. De heer Dassen weet ook dat daar 32 landen

mee moeten instemmen. We hebben bij het proces van

Zweden en Finland gezien dat dat niet eenvoudig is.

Dat was het blokje Oekraïne, voorzitter. Ik denk dat ik daarmee alle vragen heb beantwoord.

De voorzitterVoorzitter

Dan gaan we naar de NAVO. O, er is toch nog een vraag

van de heer Dassen, zijn vierde.

VoltDe heer DassenVolt

Het is meer een punt van orde, voorzitter. U zegt inderdaad

dat dit mijn vierde interruptie wordt. Ik denk dat het met de

zwaarte van de introductiewoorden van de minister van

zojuist rechtvaardig is als wij er drie interrupties bij krijgen.

Gisteren waren we op tijd klaar, om 22.30 uur. We gaan er

nu ook vrij snel doorheen. Ik denk dat de staatssecretaris

ook nog wat interrupties zou willen. Ik weet dat veel collega's inmiddels al door hun interrupties heen zijn. Het zou

mooi zijn als we er wellicht drie bij kunnen krijgen, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

We zijn nog steeds bij het eerste onderwerp, dus dat we er

vlot doorheen gaan, heb ik nog niet gemerkt. Drie interrupties erbij doen we dus zeker niet. Laat ik fair zijn. Ik doe er

twee bij, maar dan wel met de afspraak dat als je langer

dan 45 seconden praat, de interruptie dubbel telt. Dat heeft

al een keer goed gewerkt. Dat lijkt mij fair: een korte vraag.

Minister BrekelmansMinister

Dan is de heer Dassen slechter af.

De voorzitterVoorzitter

Ja, dat zou zomaar kunnen, want iedereen heeft lange

inleidingen, maar dat kost dan twee interrupties. Zullen we

het zo doen? Dan worden het zeven interrupties in plaats

van vijf, met de afspraak dat die niet langer zijn dan 45

seconden. De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

Voorzitter. Dan ga ik naar de NAVO. Mevrouw Wijen-Nass

vroeg of de 2% in de toekomst voldoende is en of het

kabinet de landen wil aanspreken die daaronder zitten of

daar diep onder zitten. Het antwoord op dat tweede is

sowieso ja. Je ziet dat de druk op landen die ver onder de

2% zitten eigenlijk bij iedere NAVO-bijeenkomst toeneemt.

Het ene land trekt zich daar meer van aan dan het andere,

maar de druk op die landen neemt toe. Wij als Nederland

vinden dat iedereen aan die 2% moet voldoen en ik draag

dat ook consequent uit. Het is inderdaad zo dat wij als

kabinet hebben gezegd dat die 2% een absoluut minimum

is. We steunen dan ook zeker het initiatiefvoorstel van de

SGP en andere partijen vanuit de Kamer om dat wettelijk

vast te leggen.

We zien natuurlijk dat er vanuit de NAVO oproepen zijn om

in de toekomst meer uit te geven dan die 2%. In het

komende jaar zal ook de discussie gevoerd worden over

de vraag of er eventueel een nieuw doel moet worden

vastgesteld, en wanneer dan precies. Dat is natuurlijk op

basis van wat de NAVO van ons vraagt om onszelf te verdedigen tegen met name Rusland en om de Russische

agressie af te schrikken. Die discussie zal dus gevoerd

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-10

worden de komende tijd. Voor mij en het kabinet geldt op

dit moment dat we die 2% echt in de boeken hebben staan.

Toen bij de augustusraming bleek dat de economie harder

groeide, hebben we ook direct 700 miljoen extra vrijgemaakt

voor Defensie om aan die 2%-norm te voldoen. Wat dat

betreft werken we dus al wel volgens die 2%-norm, ondanks

dat die wet nog niet formeel is aangenomen.

Op dit moment, in 2024 en 2025, is het voor mij een grote

opgave om die 2% überhaupt uitgegeven te krijgen. Dat

heeft te maken met wat ik al eerder zei. Als de staatssecretaris nu wapensystemen bestelt, duurt het vaak vele jaren

voordat die geleverd zijn. Als we meer mensen willen aannemen — gelukkig is daar veel enthousiasme voor — zijn

die niet meteen morgen begonnen. Zo zijn er meerdere

beperkingen waar we tegen aanlopen. Voor ons ligt de

focus nu dus bij het op een goede manier besteden van die

2%. De discussie over de vraag of er in de toekomst meer

nodig is, met wellicht een nieuwe afspraak op NAVO-niveau,

zal in de komende maanden worden gevoerd.

Daarmee kom ik op een beetje een vergelijkbare vraag van

mevrouw Dobbe. Die ging meer over het feit dat we het

afgelopen jaar niet de volledige 2% hebben besteed. Kunnen

we dat dan niet aan iets anders uitgeven? Het antwoord

daarop is nee, want het geld dat we niet hebben uitgegeven,

schuiven we door naar de volgende jaren. Ik verzeker

mevrouw Dobbe dat we daarvoor een besteding zullen

vinden die ontzettend belangrijk is voor onze veiligheid.

Dan heb ik daarmee volgens mij ook de vraag van de heer

Dassen beantwoord. Die ging er inderdaad meer over dat

hieraan het investeren buiten Europa gekoppeld is. Het gaat

om het risico dat als we de NAVO-norm zouden verhogen,

de capaciteit dan meer naar buiten Europa zou gaan. Dat

risico zie ik zeker, want we zien op dit moment eigenlijk

vooral dat als er meer budget beschikbaar komt, vooral de

prijs omhooggaat en niet de hoeveelheid geproduceerde

goederen. Dat moeten we doorbreken, want ik zei al eerder:

we hebben echt veel meer wapensystemen, munitie en

allerlei andere ondersteunende spullen nodig. Daarvoor

zullen we echt veel meer in Europa moeten produceren.

Daarom vind ik dat we op Europees niveau de defensieindustrie moeten stimuleren, maar dat moeten we ook in

Nederland doen. Daarom hebben de staatssecretaris en ik

bij de Defensienota gezegd dat dit ook in Nederland een

van onze prioriteiten moet zijn. Bovenop alle investeringen

die we doen, maken we daarvoor 150 miljoen per jaar vrij.

Over zeven jaar is dat in totaal meer dan een miljard. We

zetten daarvoor ook allerlei nieuwe samenwerkingsverbanden met de industrie op. Daar zal de staatssecretaris zo

meteen nog meer over zeggen. Onlangs in het commissiedebat hebben we het daar al over gehad. We moeten

eigenlijk naar een andere manier van samenwerken met

onze bedrijven. Zij kijken namelijk naar de overheid en

zeggen: wat hebben jullie nodig? Wij kijken naar bedrijven

en zeggen: wat kunnen jullie over vijf jaar of over tien jaar

leveren? Bij een heleboel systemen — we hebben het over

drones gehad — is het heel moeilijk om dat precies te

definiëren, want we weten niet waar de innovatie over vijf

jaar staat. We moeten dus eigenlijk naar nieuwe soorten

samenwerkingsverbanden waarbij we als partners werken

aan innovatie. Dan hebben wij als overheid of Defensie

voldoende zekerheid dat er dingen geleverd worden, maar

ook dat er voldoende ruimte is voor flexibiliteit en om te

innoveren. Om dat voor elkaar te krijgen, zetten we allerlei

initiatieven en fondsen op.

Mevrouw Van der Werf had een hele andere vraag. Die ging

over cyber. Ze vroeg of we een cyberevent zouden willen

organiseren. Het is een belangrijk onderwerp; daar zijn wij

het zeker over eens. Er vinden al veel cyberevents plaats.

Jaarlijks is er de Cyber Defence Pledge Conference. Jaarlijks

is er ook de NATO Annual Cyber Defence Conference, waar

ook de industrie en de academische wereld aan tafel zit. Er

zijn dus in NAVO-verband eigenlijk al diverse cyberbijeenkomsten. Los van het gegeven dat cyber natuurlijk een

belangrijk onderwerp zal zijn tijdens de NAVO-top, hebben

we er niet voor gekozen om nog extra events te organiseren

over cyber, want dan gaan we dingen dubbelop doen. We

hebben juist besloten om pre-events te organiseren over

de defensie-industrie — ik gaf net richting de heer Dassen

aan hoe belangrijk we dat vinden — en over het brede

thema weerbaarheid. Daar heeft natuurlijk niet alleen

Nederland mee te maken. Dat is in brede zin voor Europa

en voor andere NAVO-bondgenoten minstens zo relevant.

Dan had de heer Olger van Dijk een vraag: is de VS op dit

moment de enige force integrator? De NAVO vraagt

natuurlijk van verschillende landen om capaciteiten te

leveren. Dat gaat via het NATO Defence Planning Process.

Daarbij geldt dat niet meer dan 50% van een bepaalde

capaciteitsvraag bij één bondgenoot neergelegd mag worden, om niet te afhankelijk van één bondgenoot te worden.

We weten echter allemaal dat voor verschillende strategische capaciteiten geldt dat de Verenigde Staten de enige

partij is die dat kan leveren. In het verleden was het vaak

zo: is iets duur of is iets ingewikkeld, dan leveren de Verenigde Staten het wel. Er zijn ook positieve uitzonderingen,

samenwerkingsverbanden tussen Europese landen om een

bepaalde capaciteit te leveren. Een voorbeeld is luchttransport dat bijvoorbeeld vanuit Eindhoven plaatsvindt. Zo

moeten we veel meer initiatieven ondernemen waarin

Europese landen met elkaar zeggen: wij leveren die strategische capaciteit en we zijn niet afhankelijk van alleen de

Verenigde Staten.

Wat betreft command and control zijn de Verenigde Staten

natuurlijk op het hoogste niveau de enige partij die dit

kunnen verzorgen, met alle intelligence en alles wat nodig

is om het op een goede manier te doen. Daarvoor zijn we

als Europese landen aan het kijken hoe we daar steeds meer

strategische capaciteit in kunnen ontwikkelen en hoe we

meer zelf kunnen doen. Ik zeg in alle eerlijkheid tegen de

heer Van Dijk dat dat niet van de ene op de andere dag

geregeld is, maar we hebben dat met elkaar zeker scherp

voor de bril.

De heer Dassen had een vraag over artikel 4 van de NAVO:

is niet het moment aangebroken om dat artikel in te roepen?

In het verleden is dat enkele keren gebeurd, onder meer na

de grootschalige Russische invasie van Oekraïne hebben

landen dat direct gedaan. Het is zo dat daar signaalwerking

van uitgaat, maar het is niet zo dat uit het inroepen van

artikel 4 automatisch allerlei consequenties voortvloeien.

Ik denk daarom persoonlijk dat de toegevoegde waarde

van het inroepen van artikel 4 niet heel groot is. We zullen

alle dingen die ik net beschreef, moeten doen om ons te

verweren tegen de Russische dreiging en om Rusland af te

schrikken. Ook als het gaat om hybride dreigingen als

sabotage, drones die in het NAVO-luchtruim komen of

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-11

andere vormen van hybride oorlogsvoering, is een effectieve respons noodzakelijk. Maar het is dus niet zo dat artikel

4 daarbij van enorm grote toegevoegde waarde is.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik kom even terug op de strategische capaciteiten, die helaas

op veel punten in Europa ontbreken. Ik heb daar in mijn

inbreng ook het nodige over gezegd. Zou de minister bereid

zijn om te inventariseren wat die disbalans nu precies

behelst? Waarschijnlijk is er al heel veel bekend. Zou hij

daarna zelf prioriteiten willen stellen? "Ik vind dat wij dat

als Europese NAVO-landen zelf zouden moeten doen." En

zou hij dat vervolgens weer willen vertalen naar een kostenplaatje? Ik snap dat dat niet in de openbaarheid kan, maar

wellicht kan de minister ons daarover vertrouwelijk informeren, zodat wij weten waar we ongeveer aan moeten

denken en wat de inzet van dit kabinet zal zijn bij de NAVOtop van volgend jaar. Dan weten we ook of we inderdaad

richting die 3% gaan.

De voorzitterVoorzitter

Heel knap. 44 seconden!

Minister BrekelmansMinister

We moeten inderdaad kijken wat de beste manier is om de

Kamer daarover te informeren en wellicht is dat een vertrouwelijke setting. We kijken natuurlijk naar welke capaciteiten

de Verenigde Staten op dit moment leveren en wat de

Europese landen meer zouden moeten doen. Zomaar een

voorbeeld: ik heb toevallig vorige week met mijn Franse

collega gesproken. Hij zet in Frankrijk initiatieven op voor

meer deep strike-capaciteit. Vijf landen hebben zich daar

inmiddels bij aangesloten. Ik heb hem toen gezegd dat

Nederland daar ook graag aan zou deelnemen. Dat is ook

zo'n typische capaciteit die de Verenigde Staten op dit

moment in zeer grote mate leveren. De Europese landen

schieten daarin tekort, maar zo zijn er meer voorbeelden.

Het gaat om luchtverdediging. Het gaat om vormen van

luchttransport. Het gaat om satellietcapaciteit. Het gaat om

intelligence sharing. Zo zijn er een heleboel.

Er zijn al heel veel Europese projecten om daar meer

Europese capaciteiten voor op te bouwen. Nederland geeft

daar ook prioriteit aan als wij denken dat Europese landen

en Nederland meer kunnen doen. De staatssecretaris zal er

meer over zeggen, maar op het gebied van de ruimteluchtvaart hebben wij bijvoorbeeld ook veel capaciteiten. We

zijn daar volop mee bezig en we geven dat de Europese

Unie ook aan. Die noodzaak zien we en wellicht is een vertrouwelijke setting inderdaad beter om daar nog iets meer

details over te delen.

CDADe heer BoswijkCDA

In mijn inbreng gisteren noemde ik een heel rijtje, maar er

zijn nog meer capaciteiten die bij ons ontbreken. Maar wat

ik vooral wilde aangeven, was dat dit capaciteiten zijn die

ons in 2011 al opbraken. Toen wisten we dus al dat die

ontbraken. Sterker nog, die ontbraken ook al in 1999. Ik ben

nu gewoon bang dat we er weer een heel praatcircus van

gaan maken. Ik zou het eigenlijk wel fijn vinden dat we als

Kamer dicht op de bal zitten. Natuurlijk gaat het kabinet

uiteindelijk over de uitvoering, maar ik zou het wel fijn vinden dat wij iets dichter op de bal zouden mogen zitten en

dat we meer zouden mogen weten over de argumenten om

voor capaciteit A te gaan en om capaciteit B juist wel over

te laten aan de Amerikanen. Ik zou het toch fijn vinden dat

wij daar als Kamer iets nauwer bij betrokken worden,

natuurlijk in alle vertrouwelijkheid.

De voorzitterVoorzitter

Deze duurde echt langer dan 45 seconden.

Minister BrekelmansMinister

Het is zeker geen praten. Ik zeg dan ook weleens "ik wil geen

powerpointbullets maar echte bullets".

Kijk, er is een reden waarom de Amerikanen het in het

verleden hebben gedaan. Die reden is dat Europese landen

niet in staat waren om die kennis of die capaciteiten op te

bouwen. Dat is niet van de ene op de andere dag weg. Om

even twee extremere voorbeelden te noemen: de nucleaire

capaciteit van de Verenigde Staten en alles wat daaromheen

hangt, zullen Europese landen niet zomaar over gaan

nemen. Ik denk ook niet dat we dat per se willen. Hetzelfde

geldt voor de vliegdekschepen van de Verenigde Staten,

want die gaan we ook niet zomaar ... Dat zijn twee extreme

voorbeelden om aan te geven dat je, ook al heb je de

intentie om meer te doen, gericht moet kijken wat Europese

landen daarin kunnen betekenen.

De heer Boswijk noemde het voorbeeld van Libië en het

strategisch luchttransport dat daar een rol speelde. Maar

ook andere vormen van strategische ondersteuning, deep

strike-capaciteit en luchtverdediging zijn tekortkomingen

die de NAVO heeft geïdentificeerd als: daar moet veel meer

in gebeuren. Dat zijn precies de dingen waar Europese

landen natuurlijk ook mee bezig zijn. We proberen om zo

snel mogelijk tot resultaten daarin te komen. Die urgentie

deel ik dus volledig met de heer Boswijk. Nogmaals, als hij

meer details daarover wil weten, laten we dan kijken of we

dat in een vertrouwelijke setting kunnen doen. Maar bij zo'n

beetje iedere Europese bijeenkomst die ik heb, is mijn

oproep: laten we niet eindeloos blijven discussiëren.

Een ander ding dat bijvoorbeeld dwarsligt, is dat bepaalde

landen in Europa zeggen: als we gaan investeren, dan moet

het per se in mijn land en in mijn industrie. Ik zeg echter

steeds: laten we dat in openheid doen. Als het gaat om

Amerikaanse, Britse of Noorse capabilities, bijvoorbeeld

wat betreft luchtverdediging, dan moeten we ook die

Amerikaanse bedrijven in Europa hebben om die productielijnen uit te breiden. Maar ja, dan zie je toch dat er interne

verschillen in Europa zijn die ertoe leiden dat zo'n discussie

eindeloos duurt. Ik heb al drie keer de oproep gedaan: "Weet

je, het is allemaal zo pietluttig; de dreiging is zo groot. Laten

we niet gevangen blijven zitten in die discussie, maar zo

snel mogelijk iedereen aan boord hijsen en die productie

op gang brengen." Dat is unisono de boodschap die ik uitdraag, die de staatssecretaris uitdraagt en ook iedereen die

namens Nederland deze gesprekken voert.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-12

Mevrouw Dobbe vroeg of wij er alles aan doen om een

wapenwedloop met kernwapens te voorkomen. Zoals

mevrouw Dobbe weet, blijven we ons inzetten voor een

wereld zonder nucleaire wapens, maar zolang onze vijanden

nucleaire wapens blijven hebben, blijft de NAVO ook een

nucleair bondgenootschap. Wij als Nederland doen geen

uitspraken over wel of geen nucleaire wapens in Nederland.

Het enige wat wij zeggen, is dat onze F-35 capaciteiten heeft

voor nucleaire wapens. Verder doen wij daar vanuit veiligheidsoverwegingen geen mededelingen over.

SPMevrouw DobbeSP

We hebben dit debat vaker gevoerd. Ik maak daar toch

bezwaar tegen, want op dit moment liggen er vermoedelijk

Amerikaanse kernwapens op Nederlands grondgebied. Dat

brengt ook risico's met zich mee. We hebben de voormalig

NAVO-topman Stoltenberg horen zeggen: we moeten misschien de kernwapens uit de stalling halen en klaarmaken

voor gebruik. Dat maakt het extra relevant dat er kernwapens liggen in Nederland. Ik vind het wel belangrijk dat wij

ook als volksvertegenwoordiging, als Tweede Kamer, onze

controlerende rol hierop kunnen uitvoeren en gewoon een

keer die informatie krijgen.

Minister BrekelmansMinister

Mevrouw Dobbe, we hebben dit debat inderdaad al heel

vaak gevoerd. Dat hebben wij niet gevoerd, maar ik heb

het mevrouw Dobbe horen voeren toen ik zelf in de Kamer

zat. Volgens mij is er een hele goede reden waarom de

NAVO niet deelt welke kernwapens en hoeveel precies waar

liggen. Dat is namelijk uiteraard strategische informatie.

Dat is al tientallen jaren zo. Ik denk dat Nederland een van

de landen is die wat betreft dit hele dossier relatief open

zijn. Ik zei net al iets over de kernwapentaken van de F-35,

maar meer dan dat kunnen we daar echt niet over delen.

Dat zou mevrouw Dobbe ook niet moeten willen vanuit het

oogpunt van de veiligheid van Nederland.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

De heer Van Dijk vroeg of wij op termijn van plan zijn om

onze brigades verder uit te breiden met extra bataljons. De

heer Van Dijk weet dat wij met de Defensienota relatief veel

investeren in de landmacht, uiteraard in tanks maar ook in

de veerkracht van onze Boxer-voertuigen. Daarmee bereiden

we de capaciteiten van onze bataljons uit of maken we ze

zwaarder. Dat doen we omdat de NAVO dat van ons vraagt.

Met het budget dat we op dit moment hebben, doen we

die investering. De staatssecretaris kan daar in detail meer

over vertellen, ook over hoeveel tijd het kost om dat verder

op te bouwen en om die capaciteiten verder aan te schaffen.

En op het moment dat de NAVO in de toekomst meer van

ons vraagt en er aanvullend budget bij zou komen, kunnen

we natuurlijk ook weer kijken of we dat type investeringen

verder kunnen doen. Maar op dit moment is dat al een

behoorlijke opgave als je kijkt naar wat dit van onze landmacht vraagt wat betreft zowel extra investeringen als het

opleiden van mensen. Maar ik sluit zeker niet uit dat daar

in de toekomst nog meer voor zal moeten gebeuren.

Als er geen vragen meer zijn over de NAVO, ga ik naar het

blokje EU.

De voorzitterVoorzitter

Graag. O, er is toch een interruptie, van de heer Olger van

Dijk.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Op zich was ik tevreden met het antwoord van de minister

op de vraag over eventuele bataljons in de toekomst om

die vervanging ook op termijn beter te kunnen regelen. Ik

had ook een vraag gesteld over de uitwisselbaarheid tussen

de verschillende brigades. Misschien komt de minister daar

later op, maar die lijkt me bij dit blokje te horen. Misschien

kan de minister daar ook nog op antwoorden.

Minister BrekelmansMinister

Elk van de bataljons heeft natuurlijk zijn eigen specialisatie,

los van generieke capaciteiten. Een tankbataljon is dus echt

anders dan de lichte brigade, laat staan de luchtmobiele

brigade. Dat is dus niet een-op-een uitwisselbaar. Deze

brigades en bataljons moeten natuurlijk wel in staat zijn

om met elkaar te opereren. We hebben daarvoor een

intensieve samenwerking gehad met Duitsland, vooral op

het gebied van tankbataljons. Dat was op een wat hoger

niveau. Dat zullen we ook blijven voortzetten. Omdat het

gaat om specifieke capaciteiten die zijn opgebouwd en om

specifieke wapensystemen waarmee wordt gewerkt, kun

je niet zeggen: we hangen het bordje om en dan hebben

we in één keer een ander bataljon. Maar je wilt er natuurlijk

wel voor zorgen dat die gezamenlijk geïntegreerd kunnen

optreden, ook samen met onze bondgenoten.

De voorzitterVoorzitter

Het blokje Europa.

Minister BrekelmansMinister

Dan de EU. Mevrouw Van der Werf vroeg: waarom zou je

niet inzetten op een Europese capaciteit, bedoeld voor de

verdediging van ons eigen grondgebied? Volgens mij

moeten we niet de NAVO gaan kopiëren. De NAVO is er

voor onze collectieve verdediging. Volgens mij zijn we het

erover eens dat Europese landen een grotere bijdrage

moeten leveren aan de NAVO en dat de toegevoegde

waarde van de Europese Unie daarbij in grote mate zit in

ervoor zorgen dat onze industrie wordt gestimuleerd. Door

specifieke projecten te stimuleren — dat is ook het antwoord

dat ik eerder gaf aan de heer Boswijk — en daarbij kennis

en financiële middelen in te brengen, worden ook binnen

Europa bepaalde capaciteiten opgebouwd. Daardoor zijn

we niet meer alleen afhankelijk van de Verenigde Staten.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Ik begrijp dit antwoord. Maar er is zeker sinds de verkiezingen in de Verenigde Staten natuurlijk wel een andere situatie ontstaan. De gecoördineerde verdediging van het Europese grondgebied is tot nu toe altijd geleid door de Amerikanen. Wij hebben zelf de capaciteit en de structuren niet

om dat te kunnen doen. Ik vind het heel vreemd dat we

komend jaar naar een situatie toe gaan waarin we wel als

EU op missie kunnen gaan buiten de EU, maar niet in staat

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-13

zijn om ons eigen continent op eenzelfde manier te verdedigen. Daarover gaat mijn vraag aan de minister.

Minister BrekelmansMinister

Volgens mij hebben we, afgezet tegen wat de NAVO van

ons vraagt, op dit moment echt te maken met schaarste,

zelfs met al de investeringen die we doen. De NAVO vraagt

dus capaciteit van individuele landen om bij te dragen aan

onze collectieve verdediging. We zullen echt volop aan de

slag moeten om in de buurt te komen van wat de NAVO

van ons vraagt. Volgens mij zou het heel zonde zijn als we

nu onze schaarse capaciteit en kostbare energie gaan

besteden aan het opzetten van een parallelle EU-structuur

voor het geval dat de Verenigde Staten niet bereid zouden

zijn om iets voor elkaar te krijgen. Volgens mij is de oproep

aan de Europese landen van de Trump administration en

van de Verenigde Staten vooral om meer te doen om het

eigen continent te verdedigen: leg meer capaciteiten op de

mat, zorg dat je meer mensen inzet en zorg dat er bepaalde

strategische taken worden overgenomen. Over dat laatste

had ik het net met de heer Boswijk. Volgens mij moet daar

al onze aandacht op gericht zijn en moeten we in de EU niet

een parallelle structuur naast de NAVO leggen. Ik zeg ook

tegen mevrouw Van der Werf: be careful what you wish

for. Het kost de EU al heel lang enorm veel moeite om een

klein beetje geld dat we in Europees verband voor Oekraïne

willen inzetten, vrij te krijgen voor Oekraïne, omdat Hongarije dwarsligt. Ik ben blij met de NAVO-structuur en met het

gewicht van sommige niet-EU-landen, die ervoor zorgen

dat 32 landen klaarstaan om ons te verdedigen op het

moment dat het echt spannend wordt. Als ik de besluitvormingsstructuren van de EU ernaast leg, maak ik mij alleen

maar meer dan minder zorgen.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Werf, dit wordt uw vijfde interruptie.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Mijn vraag ging niet over het vetorecht van Hongarije. Ik

denk dat de heer Brekelmans het standpunt van D66 op dat

punt goed kent. Het gaat mij ook niet om een parallelle

kopie. Het gaat erom dat wij bijvoorbeeld helemaal niet de

satellieten, de strategic airlift of de communicatieapparatuur

hebben om gezamenlijk op te treden. Is de minister het met

mij eens dat we dat in elk geval wel moeten doen?

Minister BrekelmansMinister

Ja, precies. Dan pakken we 'm volgens mij goed beet. Dat

is eigenlijk het debatje dat ik net met de heer Boswijk had.

Er zijn bepaalde strategische capaciteiten — mevrouw Van

der Werf noemde de juiste voorbeelden — waarbij we nu

volledig afhankelijk zijn van de Verenigde Staten. De Verenigde Staten zeggen: Europese landen, doe daarin meer.

Dat kan soms doordat een aantal landen in groepjes met

elkaar samenwerken, omdat dat de meeste resultaten

oplevert, en het snelst. Denk bijvoorbeeld ook aan de Leopard-gevechtstanks. Duitsland is daarin leidend en sommige

landen sluiten zich daarbij aan. Dan is er sprake van

groepjes landen. Het kan ook omdat er projecten lopen via

PESCO. We hebben projecten die worden aangemerkt als

Projects of Common Interest. We hebben het Europees

Defensiefonds. We hebben het Europees Defensieagentschap. We hebben daarnaast ook nog een hele lijst aan

samenwerkingsverbanden. We hebben EDA-R&T-projecten.

Ik heb hier een lijst waar een paard de hik van krijgt; zo veel

projecten zijn het. Die zijn allemaal heel nuttig en goed,

juist omdat we ervoor moeten zorgen dat we in Europa zelf

meer capaciteiten opbouwen. Voor mij staat steeds voorop,

gegeven de ernst van de situatie, dat we dat op een zo

effectief mogelijke manier doen. Soms is dat in EU-verband,

soms is dat doordat groepjes landen met elkaar samenwerken en samen iets van de grond krijgen.

VoltDe heer DassenVolt

Ik zou hier graag even op willen doorvragen. Er worden

terechte punten aangesneden, maar het blijft wel hoog over

op deze manier. De minister noemt inderdaad het belang

daarvan, maar nog niet echt hoe we dat gaan doen. Ik had

daar een concrete vraag over gesteld, bijvoorbeeld of

Nederland niet een voortrekkersrol moet spelen als het gaat

om Europese inlichtingen en hoe we dat op een goede

manier kunnen neerzetten. Ik was benieuwd hoe de minister

daarnaar kijkt.

Minister BrekelmansMinister

Nou pakt de heer Dassen net een voorbeeld dat ik wat

minder geschikt vind. Het uitwisselen van inlichtingen gaat

echt op basis van vertrouwen. Er zijn een aantal inlichtingendiensten waar wij als Nederland heel goed mee

samenwerken, omdat we weten: wij kunnen die diensten

vertrouwen, zij kunnen ons vertrouwen en we hebben

ervaring met de uitwisseling met elkaar. Ik zeg tegen de

heer Dassen — hij mag zelf invullen welke landen dat zijn

— dat er ook een aantal inlichtingendiensten in Europa zijn

die ik net een tandje minder vertrouw of die gewoon niet

de capaciteiten hebben om bepaalde informatie op een

goede manier af te schermen. Ik ben bang dat als je inlichtingendiensten op Europees niveau zou organiseren, landen

daar helaas niet heel makkelijk informatie mee zullen delen,

omdat we bang zijn dat die informatie dan bijvoorbeeld in

handen komt van een van de EU-lidstaten die bijvoorbeeld

wat sympathieker richting Rusland staat. Als Nederland

doen wij volop aan Europese samenwerking, bilateraal of

in groepjes van landen. Wij weten natuurlijk maar al te goed

dat onze inlichtingendiensten echt fantastisch zijn. Ze kunnen echt hele bijzondere dingen, maar ze kunnen niet alles.

We werken heel intensief samen met andere Europese

landen. Dat zullen we meer moeten doen en moeten blijven

doen.

VoltDe heer DassenVolt

Dit argument hoor ik natuurlijk vaker. We hebben het vaker

uitgewisseld en dat begrijp ik ook heel goed. Nu heeft Niinistö in opdracht van de Europese Commissie een rapport

hierover geschreven. Een van de dingen die hij zegt, is: het

is ook belangrijk dat je een beter gezamenlijk beeld krijgt

van wat iedereen nou precies ervaart als dreigingen, zodat

je daar beter op kunt handelen. Dat is een van de aanbevelingen die hij doet. Ik wil van de minister weten of hij in

ieder geval kansen ziet om dat te trekken, zodat we inderdaad een beter gezamenlijk beeld krijgen van die dreigingen

en inlichtingen beter gedeeld kunnen worden als dat nodig

is.

Minister BrekelmansMinister

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-14

Ik heb bij de afgelopen EU-Raad ook de heer Niinistö gezien.

Hij presenteerde zijn rapport. Het is een lijvig rapport. Er

zitten een heleboel goede elementen in, maar er zitten ook

elementen in waarvan ik zeg dat er enigszins een groot

gehalte van wensdenken in zit. Natuurlijk is het goed om

waar mogelijk informatie uit te wisselen. Bij Europese bijeenkomsten is vaak bijvoorbeeld minister Oemerov of

iemand anders van de Oekraïense regering aanwezig, fysiek

dan wel digitaal. Die deelt dan hoe het dreigingsbeeld

eruitziet, zodat we een gezamenlijk beeld hebben van, zoals

ik net schetste, hoe serieus en ernstig de situatie in Oekraïne

is. Maar dan nog zijn er op dat moment de zuidelijke lidstaten. Die zeggen: allemaal leuk en aardig wat er in Oekraïne

gebeurt, maar voor mij is datgene wat aan de zuidgrens

van Europa gebeurt, bijvoorbeeld in het Midden-Oosten,

net even wat belangrijker dan wat er in Oekraïne gebeurt.

Informatie uitwisselen, proberen om een gezamenlijk dreigingsbeeld op te bouwen, daar ben ik uiteraard een voorstander van. Maar ik schets even de realiteit zoals ik die zelf

ervaar. Als je dat gezamenlijke dreigingsbeeld hebt, leidt

dat niet automatisch ertoe dat individuele landen ook

dezelfde individuele veiligheidsbelangen zien, helaas.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

De heer Dassen vroeg of het Europees Stabiliteitsmechanisme ingezet zou kunnen worden voor defensie-investeringen. Als het gaat om dit soort fondsen en ook als het gaat

om de Europese Investeringsbank, dan sta ik er persoonlijk

zeer open voor en ben ik er vaak zelfs een groot voorstander

van om dat soort middelen meer voor defensie te kunnen

inzetten. Het beeld dat in de financiële sector, ook bij dit

soort fondsen, vaak ontstaat, is dat je niet in defensie moet

investeren, maar dat is volgens mij achterhaald. Volgens

mij weten we allemaal, gegeven de veiligheidsdreigingen

die op ons afkomen, dat investeren in defensie in ons aller

belang is. Ik zou zelfs durven zeggen dat het zeer sociaalmaatschappelijk verantwoord of zelfs essentieel is om dat

te doen. We moeten dus inderdaad in gesprek met dit soort

Europese fondsen, maar ook met banken, verzekeraars,

pensioenfondsen en private investeerders om hen ervan

te overtuigen dat het van belang is om in de defensieindustrie te investeren, omdat dat heel erg nodig is voor

onze veiligheid.

De heer Dassen had nog een vraag, over nieuwe technologieën direct Europees standaardiseren via een Europese

variant van de US DARPA. Dat is een agentschap in de VS.

We hebben in EU-verband al het Europees Defensiefonds

om samenwerking aan te jagen. We streven al naar meer

interoperabiliteit. Even een meer algemene opmerking als

het gaat om standaarden. De NAVO zegt: "Maak nou alsjeblieft niet een aparte Europese standaard. Zorg ervoor dat

Europa zo veel mogelijk aansluit bij de standaarden die de

NAVO heeft opgesteld, want we moeten immers gezamenlijk binnen het bondgenootschap opereren." Dus als het

gaat om standaarden zou ik zeggen: laten we ervoor zorgen

dat de NAVO daar in principe leidend in is, dat Europese

initiatieven daar zo veel mogelijk op aansluiten en dat we

waar die standaarden uiteenlopen proberen om dat gericht

op te lossen.

Hetzelfde geldt overigens voor inkoop en aankoop. Ik weet

dat mevrouw Van der Werf daar ook een vraag over heeft

gesteld. We hebben daar binnen de NAVO ook een coördinatiemechanisme voor, namelijk NSPA, het NATO Support

and Procurement Agency. Via dat mechanisme vindt gezamenlijke aankoop plaats, bijvoorbeeld van Stingers,

Patriotrakketten, Multi Role Tanker Transport en zo zijn er

meer. Dat is volgens mij heel goed, want op die manier

kunnen we de vraag bundelen en ervoor zorgen dat de

industrie voldoende massa heeft om op te schalen. Dus

waar dat kan via de NAVO, zeg ik: laten we dat doen en als

daar Europese programma's bij kunnen ondersteunen —

in een heleboel opzichten kan dat — moeten we dat ook

via de Europese programma's doen, wat mij betreft allemaal

erop gericht om te coördineren en op te schalen.

De voorzitterVoorzitter

Uw zevende en laatste interruptie. Nee? Nou, dan heeft u

mazzel. Nog twee.

VoltDe heer DassenVolt

Voorzitter, ik hoop dat dit niet als een interruptie telt, want

de minister combineert twee vragen van mij die echt twee

losse vragen waren. Ik had gevraagd of we in Europees

verband niet ook toe moeten werken naar een Europese

variant van het Amerikaanse DARPA, het instituut dat juist

verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van nieuwe innovatieve technologieën.

Minister BrekelmansMinister

Die vraag heb ik net beantwoord. Ik zei dat we al het Europees Defensiefonds hebben, waar ook al in dat verband

onderzoek en ontwikkeling plaatsvinden. Volgens mij heb

ik die vraag daarmee beantwoord. Over het standaardiseren

van nieuwe technologieën — dat is een vraag die daarmee

verweven is — zei ik: laten we nou uitkijken dat we niet EUstandaarden naast NAVO-standaarden creëren, maar laten

we ervoor zorgen dat we NAVO-standaarden hebben op

basis waarvan Europa programma's opzet om, waar dat

nodig is, de Europese capaciteiten verder te vergroten. Dat

was mijn antwoord daarop en toen dacht ik: ik maak meteen

een bruggetje naar een ietwat vergelijkbare vraag van

mevrouw Van der Werf over inkoop.

Een andere vraag die meneer Dassen nog had gesteld —

ik wil hem niet onnodig interrupties ontnemen — is hoe wij

kijken naar die gezamenlijke norm van 35%. Daarvoor geldt

dat we op dit moment op ongeveer 22% zitten als het gaat

om gezamenlijke aanschaf. Wat mij betreft doen we dat

waar dat dienstbaar is, omdat dat, zoals ik net zei, op het

moment dat we dat samen doen efficiënter is en we ook

de vraag kunnen bundelen, waardoor de industrie meer

massa heeft om op te schalen. Dus waar dat mogelijk is,

moeten we dat doen. Ik verwacht ook dat die 22% verder

omhooggaat.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Voorzitter, ook ik hoop dat dit mij geen interruptie kost,

want de minister heeft net een vraag beantwoord die ik niet

heb gesteld. Mijn vraag over de Europese inkoop ging over

waarom het zo ontzettend traag gaat en niet over of ik het

belangrijk vind.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-15

Minister BrekelmansMinister

Dat komt doordat — dat probeerde ik net al aan te geven,

niet in antwoord op uw vraag overigens, maar eerder —

het bij sommige van die projecten soms gewoon eindeloos

duurt om met 27 landen op één lijn te komen. Dat komt

helaas doordat sommige landen dan toch vaak het nationaal

belang vooropstellen.

Dan is er een bepaald initiatief en dan zegt land X, Frankrijk

of zo, gewoon een willekeurig land, dat ze dat graag in

Frankrijk willen hebben of dat ze willen dat een deel van

die productie en ontwikkeling in Frankrijk plaatsvindt. Het

kan ook een ander land zijn. Het kan ook Duitsland, Italië,

Polen of welk land dan ook zijn. Ik ben het met mevrouw

Van der Werf eens dat we, juist gezien de dreiging die op

ons afkomt en de urgentie die er is, over dat soort nationale

belangen heen moeten stappen en ervoor moeten zorgen

dat we daadwerkelijk Europees samenwerken. Maar ik

schets gewoon de realiteit. De realiteit is dat landen toch

soms zeggen: ik vind daarin mijn nationale belang, mijn

Defensiebelang, toch net even wat belangrijker. Daardoor

lopen projecten vertraging op.

Datzelfde geldt voor standaarden. We komen uit een situatie

waarin 27 landen soms verschillende standaarden hebben

of waarin er binnen die 27 landen bijvoorbeeld meerdere

standaarden zijn. Dan zegt iedereen heel erg netjes dat we

allemaal naar dezelfde standaard toe moeten, maar als we

dan vragen of ze hun huidige wapensysteem opgeven om

over te stappen op een ander wapensysteem, dan zijn er

toch ook weer overwegingen waardoor landen zeggen: "We

zijn al gewend aan het wapensysteem. We hebben daar al

contracten lopen. Als we moeten omklappen naar een ander

systeem, zijn we jaren verder." Het kan ook zo zijn dat het

jaren kost, bijvoorbeeld als het gaat om luchtverdediging.

Ik noemde eerder het voorbeeld van Patriot. Nou is Patriot

geen Europees systeem, maar goed. Landen zijn niet zo

snel geneigd om daarnaar over te stappen. Dus er zijn

allerlei goede redenen waarom dat vaak in de praktijk helaas

niet zo snel gaat als we zouden willen. Maar we blijven

landen daartoe aansporen. We blijven als Nederland daarin

zelf het goede voorbeeld geven. Dat is, denk ik, het

belangrijkste.

Neem even de Leopardtanks. Wij hebben gezegd — de

staatssecretaris kan dat verder toelichten — dat wij daarin

gewoon aansluiten bij Duitsland. Wij gaan dus niet allerlei

extra eisen en wensen stellen waardoor het vertraging

oploopt. We gaan ook niet een hele marktscan doen, zo

van: is er ergens in de wereld nog een betere tank? We

sluiten aan bij Duitsland, omdat we ook nauw met Duitsland

samenwerken. Dan kun je ook snelheid maken. Hetzelfde

geldt voor andere wapensystemen die we hebben aangeschaft. Waar we in het verleden misschien nog wat bleven

studeren op de vraag of we het allerbeste kunnen krijgen

wat past binnen wat wij als Nederland graag willen, zeggen

we steeds vaker: nee, we kiezen iets wat iets meer standaard

is, maar wat daardoor wel sneller geleverd kan worden en

ook aansluit op de aankopen die andere landen doen.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

Dan denk ik dat ik daarmee alle vragen over de EU heb

beantwoord.

Dan heb ik nog een aantal vragen die vallen onder het kopje

industrie. Dat hangt natuurlijk nauw samen met de EU. De

heer Dassen stelde vragen over hoe we de defensie-industrie meer strategisch onafhankelijk maken. Volgens mij

heb ik die vragen wel beantwoord. Hij had daarbij ook een

vraag over kansen om gezamenlijk in te kopen en te produceren. Dat is wat ik net zei.

Mevrouw Van der Werf had het over het versnellen van

gezamenlijke inkoop. Daar heb ik volgens mij net ook iets

over gezegd.

Mevrouw Van der Wal vroeg naar de bereidheid om te

onderzoeken hoe we het samen nog makkelijker kunnen

maken om die vraag te bundelen. Ik zei eerder dat het

daarbij ook een kwestie is van gebruikmaken van de

instrumenten die we al hebben. Dat was ook de oproep die

de secretaris-generaal van de NAVO onlangs deed. Ik

noemde net al even dat NAVO-agentschap dat er juist op

gericht is om de vraag samen te brengen. Er zijn landen die

daar nog relatief weinig van gebruikmaken, terwijl daar

gewoon voorstellen en kansen liggen om dat wel op die

manier te doen. Het is dus vaak ook een kwestie van

gebruikmaken van de instrumenten die we hebben. Hetzelfde geldt voor de EU. Ik noemde net al even een hele lijst

van projecten die we samen hebben lopen, van initiatieven

om te coördineren. Het is ook een kwestie van daar meer

gebruik van maken en niet proberen om steeds weer nieuwe

dingen te ontwikkelen. Ook daar zit veel winst in.

Nog een derde is dat we een discussie over het Europese

defensie-industrieprogramma, EDIP, hebben. Wij zetten er

als Nederland vaak op in dat er in dat soort fondsen een

extra prikkel zit, in die zin dat het, om er gebruik van te

kunnen maken, projecten moeten zijn tussen meerdere

landen samen, zodat vanuit EDIP bijvoorbeeld niet een

project uit alleen — ik zeg maar wat — Duitsland wordt

gefinancierd, maar dat het wordt beloond als het een

gezamenlijk project is van bijvoorbeeld Duitsland, Nederland en België. Dat is goed voor ons als Nederland omdat

wij vaak in die ketens zitten waarvan de eindproducent in

bijvoorbeeld Duitsland of Frankrijk zit. Het is ook een goede

manier om ervoor te zorgen dat er meer wordt gecoördineerd en samengebundeld en dat het op die manier meer

samengebracht wordt.

Volgens mij heb ik daarmee ook alle vragen over de industrie beantwoord. Er waren nog een paar vragen over de

nationale industrie. Daar heb ik ook al het een en ander

over gezegd, maar daar kan de heer Tuinman ook nog wat

meer over vertellen in zijn bijdrage.

Dan gaan we naar een ander heikel onderwerp en dat is

Israël. Daar heeft de heer Van Baarle diverse vragen over

gesteld. In veel gevallen had dat ook te maken met

wapensystemen die wij aanschaffen vanuit Israël. Het is

gisteren in het debat ook al aan de orde geweest en de

staatssecretaris kan meer zeggen over alle specifieke aankopen, maar daarvoor geldt dat we die snel nodig hebben.

Dat heeft in veel gevallen te maken met onze zelfverdediging en het gegeven dat Israëlische bedrijven de enige zijn

die die kunnen leveren of op korte termijn kunnen leveren.

Dan is de afweging: kopen we iets waardoor onze militairen

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-16

niet op korte termijn uitgerust zijn met datgene wat ze nodig

hebben, duurt het langer of schaffen we dat toch bij Israëlische bedrijven aan?

Ik vind dat we echt een onderscheid moeten maken tussen

export en import. Dat is deels een reactie op de opmerkingen van de heer Nordkamp. Bij export gaat het om hoe een

ander land, hoe een andere krijgsmacht, bepaalde wapensystemen kan inzetten. Daarvoor is er een toets, omdat we

niet willen dat de mensenrechten worden geschonden door

de export van dat materieel. Altijd wanneer dat relevant is,

vindt daarop een exportcontroletoets plaats. Bij import gaat

het om goederen die wij als Nederlandse krijgsmacht

inzetten. Ik zou ook echt het onderscheid willen maken

tussen wat, in het geval van Israël, Israëlische bedrijven

doen en de verantwoordelijkheid die zij hebben, en wat de

regering-Netanyahu doet. Over dat laatste kun je allerlei

opvattingen hebben. Als we in uitzonderlijke gevallen zeggen dat we toch de import van bedrijven aan banden willen

leggen, doen we dat door sancties op te leggen. Dat hebben

we in het geval van Rusland gedaan. We hebben gezegd

dat we de Russische oorlogsindustrie willen raken. Daarom

zijn er in EU-verband sancties opgelegd aan allerlei Russische bedrijven. Bij Israëlische bedrijven is dat niet het geval.

Er zijn geen Europese sancties ingesteld, ook niet met de

gedachte dat het mogelijk is om via dat type sancties de

regering-Netanyahu te beïnvloeden. Dus geldt daarvoor

dat wij op dat moment, gewoon omdat er geen sancties

zijn, zaken van die bedrijven kunnen importeren. Nogmaals,

omdat de noodzaak zo hoog is, kiezen we ervoor om dat

inderdaad te doen.

In antwoord op de heer Nordkamp: volgens mij moeten we

daar geen apart kader voor ontwikkelen. We hebben het

sanctie-instrumentarium. We hebben het kader voor export.

Volgens mij heeft het geen zin om daar nog een extra kader

bovenop te leggen. Bij import gaat het immers om hoe we

zelf onze wapensystemen inzetten. Op het moment dat dit

in strijd is met de mensenrechten, hebben we onze

mechanismen om ons kabinet daarin bij te sturen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Allereerst, de minister zegt dat er een onderscheid zou zijn

tussen deze defensiebedrijven en de Israëlische regering

en haar beleid. Dat is niet waar, want onder die bedrijven

zijn ook bedrijven die in het bezit zijn van de Israëlische

staat. Die wapensystemen kunnen getest worden, omdat

ze ingezet worden door het Israëlische leger tegen de

Palestijnen. Die bedrijven adverteren ermee dat ze hun

wapensystemen battle-tested verkopen. Dat betekent dat

die zijn ingezet bij schendingen van het recht van Palestijnen. Wat vindt de minister daarvan?

Minister BrekelmansMinister

Volgens mij is er een verschil tussen … De heer Van Baarle

noemt die advertenties. De voorbeelden die hij gisteren

noemde, heb ik zelf niet gezien. Als dat zo zou zijn, kan ik

dat uiteraard smakeloos vinden. Maar het gaat erom dat

een bedrijf dingen mag verkopen aan de Israëlische regering

als het een bedrijf in Israël is. Maar de toets die wij onszelf

uiteindelijk opleggen, is tweeledig. Dat zei ik net. Eén. Voor

export hebben we onze mensenrechtentoets. Twee. Als we

willen dat we geen zakendoen met welk bedrijf dan ook,

dan hebben we daarvoor het mechanisme van het instellen

van sancties. Als dat niet het geval is, als wij als Europa

niet besluiten om sancties op te leggen aan bepaalde

bedrijven, en die bedrijven spullen leveren die essentieel

zijn voor onze krijgsmacht om onze militairen veilig op pad

te sturen, dan kunnen we die spullen aanschaffen.

DENKDe heer Van BaarleDENK
De minister zegtMinister

dat mag ik dan smakeloos vinden. Ik vind

dat de minister dat gewoon dient te veroordelen. Als

bedrijven zeggen "battle-tested", dan weet de minister

donders goed dat "battle-tested" in de praktijk betekent dat

het getest is op Palestijnen. Ik vind dat wij als Nederland

daaraan niet moeten meewerken en dat daar geen Nederlands belastinggeld naartoe moet gaan. Ziet de minister

niet in dat op het moment dat hij met Nederlands belastinggeld van die bedrijven koopt — de aandelen van Elbit zijn

sinds 7 oktober enorm omhooggeschoten — hij met

Nederlands geld een militair complex in stand houdt dat

gebaseerd is op het schenden van de rechten van Palestijnen?

Minister BrekelmansMinister

Nou ja, kijk, het gaat ook om de volgende voorbeelden. Die

kwamen gisteren ook op in het debat. Met zelfbeschermingsapparatuur die we via Elbit aanschaffen, rusten we onze

helikopters uit. Dat is bijvoorbeeld puur gericht op zelfverdediging. Nogmaals, ik ken de manier waarop daarmee

geadverteerd wordt niet. Ik heb die voorbeelden zelf niet

gezien. Het gaat er uiteindelijk om, zoals ik net zei … Ik ben

mezelf aan het herhalen. Er zijn geen sancties ingesteld

tegen die bedrijven. Wij kunnen daarvan importeren. Wij

hebben die ook echt nodig. Het is vaak, zoals ik noemde in

mijn voorbeeld, gericht op zelfbeschermingsapparatuur,

niet alleen als het gaat om bijvoorbeeld helikopters, maar

ook als het gaat om andere systemen. Er zijn geen sancties

tegen die bedrijven ingesteld en we hebben ze gewoon echt

nodig.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Ik zei zonet dat een gedeelte van die bedrijven eigendom

is van de Israëlische staat. Hoewel deze minister zegt dat

dat losstaat van je politieke mening over de regering-

Netanyahu, is dat gewoon niet zo. Er was een tijd geleden

ook nog een bijeenkomst van die bedrijven, in Israël. En

wie werd daarvoor uitgenodigd? De junta van Myanmar.

We weten dat die Israëlische bedrijven ook geleverd hebben

aan Poetin en aan Assad. Ze leveren op dit moment bijvoorbeeld ook aan Sudan. Er zijn meer plekken op de wereld —

het is dus niet alleen in de richting van Palestijnen — waar

die Israëlische defensiebedrijven gewoon lak hebben aan

de Europese en Westerse sancties en bijdragen aan mensenrechtenschending. Ik vind dat de minister hier gewoon

klip-en-klaar een punt moet maken. Als dienaar van de

Nederlandse Kroon, die zegt "wij bevorderen het internationaal recht", ga je toch niet met Nederlands geld een

defensie-industrie financieren die het internationaal recht

schendt? Hoe kan de minister daar blind voor zijn?

Minister BrekelmansMinister

De heer Van Baarle gooit nu echt alles op één grote hoop.

Als een Israëlisch bedrijf bepaalde producten produceert

en aan de regering levert — het kan gaan om zelfverdediging, maar ook om iets anders — is het uiteindelijk aan de

regering-Netanyahu hoe zij die producten inzetten. Op het

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-17

moment dat wij vinden dat dat in strijd is met mensenrechten of humanitair oorlogsrecht, moeten we ze daar kritisch

op aanspreken. Maar dan spreek je daar de regering-Netanyahu op aan. Als wij als Europa niet alleen kritisch zouden

willen zijn op de regering, maar ook breder sancties zouden

willen instellen om de koers van Israël te beïnvloeden, dan

hebben we daar het sanctie-instrumentarium voor. Dat

hebben we bijvoorbeeld ingezet in het geval van Rusland,

en zo zijn er nog een aantal andere voorbeelden. Maar in

het geval van Israël is dat gewoon niet aan de orde. Daarvoor geldt dat zij misschien in het verleden — maar dat

geldt ook voor Amerikaanse bedrijven en andere bedrijven

— geëxporteerd hebben naar landen waar wij als Nederland

niet naar zouden exporteren, landen die niet door onze

toetsing heen zouden komen. Dat kan, maar dat wil niet

zeggen dat je op geen enkele manier zaken mag doen met

dat bedrijf. Dat is pas zo op het moment dat je daar sancties

tegen instelt, of op het moment dat zo'n bedrijf alsnog onder

het sanctieregime valt omdat er sprake is van sanctieontwijking. Dat is niet het geval.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

De minister geeft heldere antwoorden. Tegelijkertijd maak

ik mij soms ook wel wat zorgen over het anti-Israëlsentiment

in deze Kamer. De minister begon zelf ook niet voor niks

met de opmerking: ik nader een heikel onderwerp. Ik maak

mij zorgen over het volgende. Leidt dit sentiment er op

geen enkele wijze toe dat wij als Nederlandse krijgsmacht

kansen mislopen? Heel recent viel mij een bericht op over

de Duitse marine, die met heel veel succes een Israëlische

drone-onderzeeër heeft getest. Ik denk dat dat voor onze

marine misschien ook iets heel moois zou zijn. Kunnen we

er zeker van zijn dat deze minister inderdaad gaat voor de

allerbeste aankopen, ook als dat Israëlische productie

betekent?

Minister BrekelmansMinister

Zoals ik net tegen de heer Van Baarle zei: als wij bij Israëlische bedrijven inkopen, doen we dat omdat we een product

nodig hebben en dat het beste product vinden. Dat blijven

wij doen. Andersom geldt hetzelfde. Het is niet zo dat we

een stimuleringsbeleid voeren om de Israëlische industrie

te stimuleren; volgens mij is die geavanceerd genoeg om

zichzelf te bedruipen. Maar inderdaad, als je kijkt naar het

totale aantal aankopen dat wij bij Israëlische bedrijven doen,

dan is dat nogal wat. De staatssecretaris kan daar meer

details over geven. Nogmaals, dat is niet omdat de Israëlische industrie nodig heeft dat wij hen stimuleren, maar

omdat zij in staat zijn om het snelst de beste producten te

leveren tegen vaak een lagere prijs en omdat wij die voor

onze veiligheid en het versterken van onze krijgsmacht echt

nodig hebben. Dus nee, wij lopen daar zeker geen projecten

in mis. Maar goed, we voeren ook geen actief beleid om

dat te stimuleren; we kopen wat het beste is voor onze

krijgsmacht.

PVVDe heer PoolPVV

Ik zou de minister graag willen bijvallen. Het is uitstekend

dat het kabinet op dit vlak ook zijn rug recht houdt. We

hebben het echt nodig voor de veiligheid van onze eigen

troepen. Ik kan alleen maar vragen om vooral vaart te

maken met de aanschaf van het defensiematerieel uit Israël.

Minister BrekelmansMinister

Ik verwijs naar mijn antwoord van zonet. Heel veel van die

spullen hebben we inderdaad heel snel nodig. Dat is ook

vaak de reden waarom we bij Israël uitkomen. Waar dat

nodig is, gaan we daarmee door. Maar ik maak even een

bruggetje naar een vraag van de heer Dassen — maar

daarmee herhaal ik wat ik al eerder heb gezegd. We hebben

natuurlijk wel een agenda om minder afhankelijk te worden

van derde landen. Dat is niet specifiek op Israël gericht,

maar we willen binnen Europa en binnen Nederland meer

zelf gaan produceren. Ik weet dat de heer Pool er ook

hartstochtelijk voorstander van is om onze defensie-industrie te stimuleren. Daar gaan we dus onverminderd mee

door, want je wil daarin gewoon niet te afhankelijk zijn van

andere landen. Dat is geen actief beleid gericht tegen Israël

maar dat geldt in algemene zin.

Volgens mij heb ik daarmee veel vragen beantwoord. De

heer Van Baarle had ook nog een vraag over de algehele

samenwerking met Israël. Wat ik net zei, ging over het

inkopen van materieel. Wij hebben met Israël, net als met

veel andere landen, een statusverdrag. Vroeger trainden

onze Nederlandse militairen — dat is op dit moment niet

het geval — daar in de woestijn. Er zijn een heleboel landen

in de wereld die een woestijngebied hebben, maar waar je

wat minder goed kunt trainen dan in Israël in het verleden.

Dan maak je afspraken met elkaar over zaken als: wat

gebeurt er als er iets met jouw militairen gebeurt? Dat regelt

dat soort statusverdragen. Dat geldt ook andersom.

Nederland is niet zo heel groot en er vinden niet zo heel

veel trainingen plaats, maar als dat hier zo zou zijn, dan

maak je daar ook afspraken over. Die hebben we ook met

landen die bijvoorbeeld een jungle hebben, want we willen

ook trainingen in de jungle doen. We hebben het ook met

landen die juist in het Hoge Noorden of het diepe Zuiden

liggen, omdat we op de Noord- of Zuidpool willen trainen.

Het zijn dat type afspraken. De bredere defensiesamenwerking met Israël is heel gericht. Die wegen we ook per geval.

We kijken dan of we dat wel of niet gepast vinden. In algemene zin is de samenwerking beperkt. Ik heb net antwoord

gegeven op de vraag over het grootste deel, namelijk het

inkopen van wapens.

De voorzitterVoorzitter

Meneer Van Baarle, dit is uw vijfde interruptie.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dat statusverdrag ziet op samenwerking. Bij dat statusverdrag zit namelijk een memorandum of understanding.

Daarin staat dat de staten ook jaarlijks een plan maken voor

militaire samenwerking. Er is een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen Netanyahu. We kunnen deze Kamer vullen met

de stapels van bewijzen van Israëlische oorlogsmisdaden.

Ik snap echt niet dat wij een verdrag hebben met die staat.

Dat zou de Nederlandse regering nu toch gewoon moeten

intrekken? Waarom doet de Nederlandse regering dat niet?

Minister BrekelmansMinister

Omdat de heer Van Baarle dat verdrag steevast groter maakt

dan het is. Dat verdrag gaat niet over de inhoudelijke

samenwerking tussen twee landen. Het gaat ook niet over

enige verplichting rondom militaire samenwerking. Laat

staan dat we elkaar bijstaan of wat dan ook. Daar heeft het

allemaal niet mee te maken. Het gaat erom dat is afgespro-

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-18

ken wat wederzijds de status van jouw mensen is als je op

elkaars grondgebied traint. Daarin worden bijvoorbeeld

ook afspraken gemaakt voor als iets uit de hand loopt en

je Nederlanders wil repatriëren. We hebben dat vraagstuk

bijvoorbeeld in Libanon gehad, maar ook eerder in andere

landen. Het is niet een soort militair samenwerkingsverdrag

met allerlei toeters en bellen, zoals de heer Van Baarle

steeds, bewust dan wel onbewust, zegt. Het is een heel

standaard iets wat we met heel veel landen hebben. Het

gaat puur om de rechten en positie van mensen als die zich

op elkaars grondgebied bevinden en om eventuele repatri-

ëring en dat soort gevallen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

De minister kan tegen mij zeggen dat ik het bewust of

onbewust heel erg groot maak. Dan kan ik tegen de minister

zeggen dat hij het bewust of onbewust heel erg klein aan

het maken is. Het is een verdrag dat je sluit om samen te

kunnen werken en om beter samen te kunnen werken. Ik

vind het echt onbegrijpelijk dat de Nederlandse regering

zo'n verdrag sluit met Israël. Tegen Netanyahu is een

arrestatiebevel uitgevaardigd. Israël vermoordt kinderen in

Gaza en doet de meest verschrikkelijke dingen. Gaat deze

minister straks ook een verdrag sluiten met Poetin en met

andere misdadigers in de wereld? In het licht van het

internationaal recht vind ik echt dat deze regering door het

sluiten van verdragen, door het kopen van militair materieel

en door de ogen te sluiten voor het gedrag van de Israëlische regering, wegkijkt van misdaden tegen de menselijkheid en daaraan medeplichtig is. Ik kan er echt met mijn

hoofd niet bij.

Minister BrekelmansMinister

Dat laatste zijn zware woorden. Dat is ook gewoon echt niet

terecht. Ik probeerde net aan te geven wat zo'n standaardverdrag inhoudt. Ik maak dat niet kleiner. Ik beschrijf

gewoon feitelijk wat het is. Het omvat allemaal geen dingen

waar de heer Van Baarle bang voor zou zijn. Ik heb net

precies aangegeven wat het dan wel is. Ik heb ook net

aangegeven dat we echt een onderscheid moeten maken

tussen export en import. Ik kan me boos maken over die

kwalificatie dat wij medeplichtig zouden zijn aan iets, maar

dat ga ik niet doen. Die woorden laat ik echt aan hem.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Ik heb gisteren in mijn eerste termijn ook een vraag gesteld

over de aankoop van wapens uit Israël. Die vraag ging

eigenlijk over die Europese samenwerking en gezamenlijke

inkoop. Als je daar nou meer aan zou doen en meer in zou

investeren, ben je dus ook niet afhankelijk van een land als

Israël om daar je wapens te kopen. Op dit moment kijkt

Italië naar een wapenembargo en zie ik de risico's voor

Nederland toenemen, want als de relatie met Israël in de

toekomst bijvoorbeeld verzuurt — daar kan ik me van alles

bij voorstellen — zul je ook onderhoud en andere zaken op

een veel stroevere manier moeten doen. Ik begrijp niet zo

goed waarom de minister ook dat risico voor de veiligheid

van Nederland niet ziet als we daar op deze manier mee

doorgaan.

De voorzitterVoorzitter

Dat was uw laatste interruptie.

Minister BrekelmansMinister

En dat is zonde, want volgens mij had ik deze vraag al

beantwoord. Wij willen onze defensie-industrie binnen

Europa juist stimuleren, omdat we niet afhankelijk of niet

eenzijdig afhankelijk willen zijn van derde landen. Het geldt

inderdaad voor ieder land — Israël is daar een voorbeeld

van — dat er natuurlijk specifieke issues kunnen spelen

waardoor de levering van goederen dan wel iets anders

onder druk komt te staan. In algemene zin vind ik dus dat

we als Europese landen meer zelf zullen moeten doen. We

moeten als Nederland meer zelf doen. Daar doen we ook

ontzettend veel aan. Dat is een prioriteit van de staatssecretaris en mijzelf, juist omdat we die afhankelijkheden willen

voorkomen. Maar het is niet zo dat we hier een soort anti-

Israëlbeleid gaan voeren; dat zei ik ook in antwoord op een

vraag van de heer Van Baarle en de heer Pool. We voeren

een beleid waarin we onafhankelijk willen zijn en meer

autonomie willen opbouwen.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog. Kunnen we over naar

weerbaarheid?

Minister BrekelmansMinister

Ja. Zoals ik al zei, is dat een belangrijk thema, dat breder

gaat dan alleen de weerbaarheid van de krijgsmacht. Het

gaat om de weerbaarheid van de samenleving in brede zin.

Het gaat er eigenlijk met name om dat we ervoor zorgen

dat we voorbereid zijn op mogelijke scenario's op het punt

van, zoals dat heet, hybride dreigingen. We zien dat Rusland

gerichte acties uitvoert om onze samenleving te verstoren.

Dat kan zijn door het saboteren van onze vitale infrastructuur, door het hacken van onze systemen of ook via andere

campagnes, die vaak ook wat fysieker worden. We hebben

bijvoorbeeld ook de DHL-pakketten gezien die ineens in de

fik vlogen. Dat is nogal gevaarlijk als het om een transportvliegtuig gaat.

Zo zijn er allerlei dingen waardoor het misschien lijkt alsof

de oorlog ver weg is, maar die via deze manier toch dichtbij

zou kunnen komen. Het is belangrijk dat we op die scenario's voorbereid zijn en dat bedrijven, gemeenten en andere

partners zichzelf de vraag stellen: stel nou dat zo'n scenario

zich voordoet, zijn we daar dan op voorbereid? Ze moeten

zich afvragen of de noodvoorzieningen klaar zijn, als er

bijvoorbeeld een aantal uren geen toegang is tot water of

elektriciteit. Op die manier raakt namelijk niet iedereen

massaal in paniek. We moeten met zulke situaties weten

om te gaan. Die noodzaak ziet het kabinet zeker. We komen

dan ook nog dit jaar, althans dat is de intentie, met een brief

daarover. Daarin zal in brede zin uiteengezet worden wat

ik nu in korte tijd probeer samen te vatten met het oog op

de tijd. We zullen uiteenzetten wat ervoor nodig is om onze

samenleving weerbaarder te maken. Ook moeten we ervoor

zorgen dat we voorbereid zijn op de kwetsbaarheden die

ik net beschreef. We moeten mogelijke scenario's doordacht

hebben en daar moet op getest zijn. Iedereen moet ook

weten welke bijdrage daaraan geleverd kan worden.

Een thema dat vasthangt aan de maatschappelijke weerbaarheid is de militaire paraatheid. Stel dat de spanningen

aan de oostflank van de NAVO toenemen en er in één keer

heel veel materieel of heel veel logistiek en ondersteuning

die kant op moeten, zijn dan alle partners die we daarvoor

nodig hebben, op zo'n scenario voorbereid? Het gaat dan

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-19

over onze treininfrastructuur, onze wegen en onze andere

vormen van infrastructuur. Zijn die daartoe in staat? Kunnen

we de medische ketens die we daarvoor nodig hebben op

korte termijn opschalen? Daar komt een heleboel achter

weg. We hebben een inventarisatie gemaakt van wat daar

allemaal voor nodig is. Op korte termijn zullen we daar

meer over communiceren. Dan is de vervolgvraag natuurlijk

welke acties je verder in gang zet om die paraatheid en

weerbaarheid te vergroten. In de loop van volgend jaar

zullen we met concretere acties nadere invulling daaraan

geven.

Dat was algemeen, vooraf. Volgens mij heb ik hiermee ook

een aantal vragen meteen beantwoord, maar ik loop ze toch

voor de zekerheid nog even langs. Mevrouw Dobbe vroeg

of investeren in zorg en onderwijs bijdraagt aan de weerbaarheid van de samenleving. Het is in ieder geval zo dat

goede voorlichting hierover en het bewustzijn van mensen

enorm belangrijk zijn. Het is de kunst om aan de ene kant

mensen alert te maken en een gevoel van urgentie op ze

over te brengen, zonder dat ze aan de andere kant in paniek

raken. Volgens mij is het niet de bedoeling dat we ineens

allemaal heel angstig thuis gaan zitten en dat er allerlei

andere doemscenario's zijn, maar we moeten wel voor

onszelf doordacht hebben hoe zelfredzaam iedereen is stel

dat we in moeilijkere scenario's terechtkomen. Ook moeten

we bij de organisatie daarvan kunnen helpen. In bedrijven,

gemeenten en veiligheidsregio's heeft iedereen dan de

juiste plannen daarvoor klaarliggen.

Hetzelfde geldt voor onderwijs en ook voor de medische

keten. Mocht het in een heel donker scenario zo zijn dat er

in één keer meer militairen verzorgd moeten worden, hebben we dan ook de opschalingsplannen klaarliggen om dat

voor elkaar te krijgen? Dat is allemaal onderdeel van de

paraatheid en de weerbaarheid. Het is er allemaal op gericht

dat we klaar zijn en Rusland daarmee afschrikken. Want als

Rusland dan iets in onze richting probeert, weet het dat we

daar klaar voor zijn.

De leden Van der Werf, Van der Wal en ook de heer Diederik

van Dijk vroegen om daar proactiever over te communiceren. Het Zweedse voorbeeld van het huis-aan-huisblad werd

daarbij aangehaald. We hebben al een aantal websites die

daarover gaan. Daar geven we al meer voorlichting. We

zullen daar inderdaad aan het einde van dit jaar en begin

volgend jaar uitgebreider en breder over communiceren.

Ik weet niet of het specifieke huis-aan-huisblad dat Zweden

daarvoor gebruikt, de meest effectieve manier in de

Nederlandse context is, maar uiteraard nemen we dat wel

mee ter inspiratie om daar breder over te communiceren.

Volgens mij heb ik daar de vraag van mevrouw Van der

Werf en de heer Van Dijk over concrete scenario's deels

mee beantwoord. Kijk, we moeten als landelijke overheid

natuurlijk een aantal dingen doen, maar we kunnen niet

ieder mogelijk scenario dat zich in de maatschappij voordoet

helemaal doordenken en uitwerken. Er zijn bijvoorbeeld

ook burgemeesters die zeggen dat ze zelf al een keer een

dergelijk scenario hebben getoetst. Toen hebben ze met

elkaar het volgende besproken en doordacht: wat gebeurt

er nou als er in mijn gemeente 48 uur geen elektriciteit is

of welke noodscenario's hebben we klaarliggen als we 72

uur geen schoon water hebben? Veel gemeenten en veiligheidsregio's komen er dan achter dat de plannen die ze

daarvoor hebben, behoorlijk verouderd zijn. Op het moment

dat de elektriciteit uitvalt, hebben we echt een probleem

met elkaar, omdat we een heleboel dingen nu als automatisch beschouwen. Los van de rol die wij als rijksoverheid

daarin spelen, denk ik dat het ook belangrijk is dat bij individuele bedrijven, gemeenten en veiligheidsregio's de

opgave ligt om dat soort scenario's ook zelf te doordenken

en plannen te maken om er op een goede manier op voorbereid te zijn.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dank voor deze heldere beantwoording. Ik heb in mijn bijdrage inderdaad grote zorgen geuit, juist over de weerbaarheid van de mensen thuis. De minister noemde dat de

maatschappelijke weerbaarheid. Ik denk dat er onvoldoende

besef is wat ervoor nodig is om bijvoorbeeld 48 of 72 uur

thuis te zijn zonder stroom, zonder water, zonder warmte,

whatever. Wat is daar dan voor nodig? Er wordt inderdaad

gewapperd met dat boekje uit Zweden als voorbeeld. Mijn

angst is toch een beetje, als ik de minister zo hoor praten,

dat er een of andere publiekscampagne komt om dat besef

te vergroten. Ik denk echt dat dat onvoldoende is. Er is wel

vaker aandacht voor gevraagd. Ik zie en hoor, en ik denk

dat we allemaal weten, dat het nog steeds onvoldoende is

ingedaald. Zou het niet veel beter zijn om dit bij de mensen

thuis te brengen, in letterlijke zin, zodat iedereen die informatie tot zich kan nemen en er ook naar kan gaan handelen?

Minister BrekelmansMinister

Er zijn inderdaad al websites en er zijn al manieren ingezet

om dat te doen. Ik deel helemaal de observatie en de analyse van mevrouw Van der Wal dat dat niet genoeg is. Het

is niet zo dat iedereen zich hier voldoende van bewust is.

Mensen hebben toch vaak het gevoel dat de dreiging die

uitgaat van Rusland, laat staan van China, allemaal ver weg

is, dat het zich niet afspeelt in hun eigen gemeente, laat

staan in hun eigen huis. We weten dat zij daar wel degelijk

mee bezig zijn, via de cyberaanvallen en de sabotageacties

die Rusland uitvoert. Inderdaad zullen we dat nog beter

moeten overbrengen. We zullen goed moeten kijken of de

communicatiemiddelen die we inzetten, aankomen, of die

ook iedereen bereiken. Als het daarbij helpt om iets fysieks

bij mensen in de bus te doen, zodat iedereen het ziet, als

dat is wat mevrouw Van der Wal bedoelt, dan sta ik daar

zeker voor open.

Ik merk zelf dat we een goede balans moeten vinden tussen

urgentie en noodzaak en mensen niet onnodig paniek aanjagen, zoals ik net zei. We moeten het ook niet te simpel

maken door alleen te zeggen: als iedereen nou een noodpakket thuis heeft, dan is het wel oké. Dat bedoelt mevrouw

Van der Wal ook niet, maar dat zeg ik meer in algemene

zin. Vandaar dat ik expliciet het voorbeeld noem van

bedrijven en gemeenten. We moeten juist met dat soort

partners samenwerken, om hen ook dat scenario te laten

doorleven, van bijvoorbeeld geen stroom en geen water.

Wat als je bijvoorbeeld geen toegang meer hebt tot betalingssystemen? Stel dat we ineens een paar dagen geen

uitkeringen meer kunnen betalen, of dat je niet meer kunt

pinnen. Dat zijn allemaal scenario's waarbij we zo gewend

zijn om het digitaal en automatisch te doen, dat er vrij snel

paniek kan uitbreken, als dat in één keer weg zou vallen.

Volgens mij ligt er voor iedere uitvoeringsorganisatie, voor

ieder privaat bedrijf, een reële opgave om te bedenken hoe

je je daartegen beschermt, hoe je je daartegen beveiligt.

Stel dat het op een of andere manier mis zou gaan, zijn we

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-20

dan ook voorbereid op dat soort scenario's? Dat is dus meer

dan alleen een noodpakket aanschaffen.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Daar ben ik het van harte mee eens. In de opsomming van

de minister valt mij één ding op, en dat is dat het woord

"interdepartementaal", een vreselijk woord, er niet in voorkomt. Het gaat hier niet alleen om oorlogsdreiging. Het gaat

inderdaad om hybride dreiging, maar ook om extreme

weersomstandigheden, of dat er echt geen water uit de

kraan kwam, zoals we laatst in Apeldoorn hebben gezien.

Dus heel graag verbreden vanuit die rust en kalmte. Maar

dit is ook wel een opgave voor het hele kabinet en niet

alleen met de bril van oorlogsdreiging op en niet alleen

vanuit het ministerie van Defensie, lijkt mij.

Minister BrekelmansMinister

Nee, absoluut. Ik probeer altijd de woorden "integraal" en

"interdepartementaal" te vermijden, omdat mensen daar

vlekken van krijgen, maar dit is uiteraard de reden waarom

ik het "maatschappelijke weerbaarheid" noem. Het is breder

dan Defensie. In "militaire paraatheid" zit al het woord

"militair", maar dat is ook breder dan Defensie. Ik gaf als

voorbeeld onze spoorinfrastructuur en de medische keten,

en noem het allemaal maar op. Ik zei net al: als kabinet

komen we ook met een brief hierover die het probleem in

de volle breedte schetst. Bij die brief ligt de coördinatie aan

de ene kant echt bij Justitie en Veiligheid, namelijk als het

meer om de maatschappelijke kant gaat, om de verantwoordelijkheid voor de veiligheidsregio's en NCTV. Als het gaat

om militaire paraatheid, ligt de coördinatie ook bij Defensie,

omdat we natuurlijk moeten aangeven wat wij nodig hebben in zo'n scenario. JenV en Defensie nemen daarbij het

voortouw, maar we doen dat in de hele interdepartementale

breedte. Dat zult u ook zien in de brief die we daarover zullen sturen, want dat wordt een puik ambtelijk werkje met

daarin mooie, afgestemde zinnen.

De voorzitterVoorzitter

We verheugen ons er nu al op.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Het is natuurlijk mooi dat dit initiatief wordt genomen. Het

is ook belangrijk dat we weten waar de verantwoordelijkheden liggen, maar ik heb ook wel het gevoel dat we een stap

verder en sneller zouden moeten gaan op dit punt, ook als

je ziet wat er aan de hand is en wat er is gebeurd. Het

voorbeeld van Apeldoorn heb ik zelf ook genoemd. Het is

mooi dat de minister zegt dat iedereen, zoals burgemeesters

en veiligheidsregio's, zijn eigen verantwoordelijkheid heeft,

maar ik wil toch even concreet ingaan op dat voorbeeld

van Apeldoorn. Ongetwijfeld is daarvan geleerd. Daar

kunnen ook andere regio's van leren. Ziet de minister ook

niet een rol voor hemzelf en het departement om te zorgen

dat die kennis gedeeld wordt, dat die kennis vanuit regio

Noord- en Oost-Gelderland verspreid wordt over heel

Nederland? Zou hij daar ook zijn inspanning op willen

richten?

Minister BrekelmansMinister

Jazeker. Als dat soort ervaringen zich voordoen, moeten

we daar uiteraard lering uit trekken en dat in bredere zin

delen. We hebben daar nog niet altijd heel uitgebreid over

gecommuniceerd, maar er is ook in dat opzicht al behoorlijk

wat gebeurd. Onze Commandant der Strijdkrachten is al

bij heel veel instellingen langs geweest. De Nationaal

Coördinator Terrorismebestrijding, de heer Aalbersberg, is

ook al bij heel veel organisaties langs geweest, bijvoorbeeld

bij burgemeestersbijeenkomsten, de VNG, banken en

allerlei andere instellingen, juist om dit thema onder de

aandacht te brengen en het bewustzijn daarover te vergroten. Maar ik ben het met de heer Van Dijk eens dat we dit

op een gestructureerdere manier moeten inrichten, vandaar

dat we hiervoor als kabinet interdepartementaal een aanpak

aan het ontwikkelen zijn, met iedereen aan boord. Niet

alleen ministeries, maar ook provincies, gemeenten, veiligheidsregio's en private instellingen zijn daarbij betrokken.

We moeten dit namelijk op een gestructureerde manier

aanpakken. Daar hoort inderdaad het delen van best practices en lessen uit de praktijk bij, zodat niet iedereen zelf het

wiel aan het uitvinden is.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank daarvoor; ik denk dat dat heel goed is. Toch nog even

heel concreet over de casus Apeldoorn. Ik denk dat dat nu

loopt, maar zou de minister heel concreet na kunnen gaan

wat daar geleerd is? Zou hij dat actief kunnen verspreiden

en de Kamer kunnen informeren over hoe dat gelopen is,

naar aanleiding van die casus? Dan krijgen wij ook grip op

wat er gebeurt, hoe die kennis wordt gedeeld en wat er

concreet is gedaan in die casus met betrekking tot het

drinkwater in Apeldoorn. Misschien zijn er ook dingen

misgegaan en is daarvan geleerd.

Minister BrekelmansMinister

Dat zeg ik graag toe. Ik heb dat, zeg ik in alle eerlijkheid, nu

niet paraat, maar we kunnen inderdaad in een brief uiteenzetten wat daarvan is geleerd en wat er wel en niet is

gedeeld. Mocht het zo zijn dat dat nog onvoldoende is

gebeurd, dan kunnen we zelf kijken hoe we dat in de toekomst beter en op een effectievere manier kunnen inrichten.

Die brief zal waarschijnlijk vanuit de minister van JenV

komen, maar dat zullen we oppakken.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Als ik de minister hoor spreken over het benutten van de

kracht in de samenleving — van de "civil society", zogezegd

— hoor ik hem ook nog wat zoeken, als ik hem niet misversta. Dat herken ik ook heel erg. We zoeken allemaal naar

hoe we die kunnen versterken. In dat licht heb ik de volgende vraag. Nederland kent een vrij rijk verenigingsleven,

met bijvoorbeeld sportorganisaties. In sommige gebieden

zijn de kerken best goed georganiseerd, de moskeeën et

cetera. Zijn dit ook kanalen waarlangs we wat meer kunnen

doen? Denk misschien zelfs aan vrijwilligersorganisaties,

waar mensen vaak vertrouwen in hebben. Zijn dit ook

kanalen die we misschien zouden kunnen benutten? Wordt

daaraan ook aandacht besteed in de brief die u zojuist

noemde?

Minister BrekelmansMinister

Ik vind dat een heel goed en interessant voorstel. De brief

waar we in eerste instantie mee komen, richt zich meer op

de analyse van de problematiek en de breedte daarvan. Die

kent namelijk veel dimensies. Daarin wordt ook de richting

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-21

geschetst waarin we daarmee aan de slag gaan. Ik zeg tegen

de heer Van Dijk: in de loop van volgend jaar, van het

voorjaar, zullen we komen met wat we concreet gaan doen

en welke acties daaruit voortvloeien. Ik vind de gedachte

om niet alleen de publieke en private partners maar ook de

krachten van het verenigingsleven, het maatschappelijk

middenveld en alles wat daarmee te maken heeft, te

benutten, een uitstekende suggestie. Dat zullen we dus ook

meenemen.

het aanschaffen. Collega Tuinman heeft bijvoorbeeld

onlangs aangekondigd dat hij in verband met de helikopters

naar Parijs is geweest. We zijn dus ook heel druk bezig om

invulling te geven aan het besteden van die eerder vrijgemaakte gelden. In de Defensienota die wij in 2024 hebben

gepresenteerd, zat bijvoorbeeld ook nachtzichtapparatuur,

specifiek bedoeld voor de inzet van onze special forces. We

kijken dus ook steeds wat zij nodig hebben om het zeer

belangrijke werk dat zij doen, goed te kunnen uitvoeren.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

Enigszins hieraan rakend — je moet af en toe creatief zijn

als je dingen in een bepaald blokje indeelt — had de heer

Dassen een vraag over de Baltic Sea policing en over het

spioneren door Russische schepen. Ook als het gaat om de

Noordzee zijn we ons natuurlijk volop bewust van de dreiging waarmee dit gepaard gaat. Ook in NAVO-verband

vinden er patrouilles plaats. Dat geldt voor de Oostzee waar

wij als Nederland overigens ook bij betrokken zijn. Ik was

zelf afgelopen maandag in Estland. Dat doen we ook op de

Noordzee. We hebben de zogenaamde Joint Expeditionary

Force, het JEF-samenwerkingsverband, geleid door het

Verenigd Koninkrijk. Ook in een verband met de Scandinavische en Baltische landen — daar zit Nederland ook bij —

vinden er gezamenlijke missies plaats om die patrouille op

de Noordzee te versterken en ervoor te zorgen dat, als daar

Russische schepen arriveren, we ze direct in het oog hebben

en ook zo snel mogelijk weg escorteren. We moeten niet

hebben dat zij daar ongestoord rondhangen voor spionage

en sabotage.

Tot slot had de heer Ceder nog een vraag gesteld over de

zeven NATO baseline requirements, de zogenaamde

weerbaarheidsdoelen. Die gaan eigenlijk over de thema's

waar we het net over hadden. Daar zit bijvoorbeeld continu-

ïteit van de overheid in: blijft de overheid functioneren op

het moment dat de stroom uitvalt? Het gaat over onze

energievoorziening. We hebben het er nog niet uitgebreid

over gehad, maar het gaat ook over onze levensbehoeften,

dus niet alleen over water maar ook over voedselvoorraden.

Zo zitten daar een heleboel dingen in die we allemaal

meenemen in die brede aanpak, die interdepartementale

integrale aanpak. Daar zitten al die elementen in verwerkt.

Dan rond ik het blokje …

De voorzitterVoorzitter

Weerbaarheid.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik beweerde niet dat er niet zou worden geïnvesteerd in de

SOF-eenheden. Ik zei: we hebben een Defensienota een we

richten ons heel erg op hoofdtaak 1. Dat is helemaal terecht.

Ik vind het alleen opvallend dat die SOF-eenheden in de

Defensienota eigenlijk ontbreken. We hadden hier toch wel

een soort rond verhaal verwacht. Vandaag bleek dat er in

de Centraal-Afrikaanse Republiek een standbeeld is opgericht voor Prigozjin. Ik zeg dit om maar even het perspectief

van veel Afrikaanse landen aan te geven. Daarom heb ik

gezegd: ziet de minister deze dreiging? Deelt hij ook de

opmerking van hoogleraar Martijn Kitzen? Die zegt: hoofdtaak 1 is belangrijk, maar vergeet alsjeblieft niet de zuidflank.

Minister BrekelmansMinister

Maar hier haalt de heer Boswijk toch enigszins twee dingen

door elkaar. Ook voor hoofdtaak 1 zijn onze special forces

enorm belangrijk. Dat bedoelt de heer Boswijk ook niet te

ontkennen. De automatische gedachte dat we onze special

forces alleen voor missies ver weg nodig zouden hebben,

klopt niet. Het lastige van praten daarover is dat dit onderwerp altijd met vertrouwelijkheid omgeven is. Ook op het

NAVO-grondgebied zijn onze special forces actief en doen

zij dingen die alleen zij kunnen, met een snelheid en een

diepgang die alleen zij kunnen bieden. Dat heb ik ook met

mijn eigen ogen gezien. Dus dat is ondanks hoofdtaak 1

onverminderd belangrijk.

Maar het antwoord op de weer wat bredere vraag is inderdaad dat we ons niet alleen moeten richten op hoofdtaak

1. Natuurlijk gaat daar veel meer focus en aandacht naar

uit, omdat we ons eigen grondgebied moeten verdedigen

en Rusland moeten afschrikken. Maar daarnaast willen we

ook een bijdrage blijven leveren aan de stabiliteit in regio's

die voor ons van strategisch belang zijn. Zo zijn we bijvoorbeeld nog actief in Irak. En ook aan de vrije zeevaart en de

vrije doorvaart, die voor Nederland als handelsland van

cruciaal belang zijn, leveren we een bijdrage. We zijn eerder

actief geweest in de Rode Zee, maar we willen in de Indo-

Pacific ook een bijdrage leveren om China zich aan de

internationale rechtsorde te laten blijven houden. Ook voor

dat soort dingen blijven we ons inzetten.

Minister BrekelmansMinister

... weerbaarheid af en ga ik naar inzet en gereedheid. Dat

begon met een vraag van de heer Boswijk waarom we niet

in onze special forces investeren. Dat was tenminste zijn

bewering, maar die ik ga ik uiteraard weerleggen. We hebben namelijk in de Defensienota 2022 daarvoor veel middelen vrijgemaakt. We doen bijvoorbeeld een hele grote

investering in de Caracalhelikopter. Dat is echt een forse

investering voor helikopters die met name door onze special

forces worden ingezet. Zo zijn er een heleboel dingen

waarin we extra investeren. We zijn nu heel druk bezig met

De heer Boswijk weet dat ook, maar ik ga toch weer tegen

hem zeggen: omdat de middelen steeds schaarser worden,

zullen we wel heel gerichte keuzes moeten maken. We zullen bijvoorbeeld ook moeten kijken of we met een kleine

aanwezigheid — soms hoeft het slechts om enkele mensen

te gaan — toch een goede informatiepositie kunnen

opbouwen. We zullen in slecht Nederlands a seat at the

table moeten houden. Met andere woorden, we zullen een

stoel aan tafel moeten houden om invloed uit te kunnen

oefenen en onze belangen te behartigen. Soms kan dat al

met heel beperkte maar gerichte aanwezigheid. Maar

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-22

daarbij zullen we dus gerichte keuzes moeten maken, ook

in het Midden-Oosten en ook in Afrika. Ik zeg dat, want ik

weet dat de heer Boswijk dat ook belangrijk vindt.

De voorzitterVoorzitter

De heer Boswijk heeft nog één interruptie, maar hij ziet daar

nu dus even van af. Dan gaat de minister door met zijn

betoog.

Minister BrekelmansMinister

Bij het thema inzet en gereedheid lopen wat vragen dwars

door elkaar. Zo vroeg de heer Olger van Dijk om een voortrekkersrol bij de internationale dialoog over kunstmatige

intelligentie. Ja, dat doen wij als Nederland. In 2023 waren

wij de initiatiefnemer van het eerste internationale congres

hierover. Dat heette REAIM en de heer Olger van Dijk kent

dat vast. Het betekent Responsible AI, verantwoordelijk

gebruik van kunstmatige intelligentie in het militaire

domein. Wij hebben die conferenties in samenwerking met

Zuid-Korea opgezet. De tweede top was in september in

Zuid-Korea en daar ben ik zelf naartoe geweest om het

belang daarvan te laten zien. De voortrekkersrol van

Nederland op dit thema wordt ook gewaardeerd.

Volgens mij maakte de heer Van Dijk gisteren hierover de

opmerking dat het niet alleen bij woorden moet blijven en

dat het ook vertaald moet worden in actie. Wij hebben

daarom met Zuid-Korea een resolutie ingediend in de

Algemene Vergadering van de VN. Nee, dat was niet de

Algemene Vergadering, maar een van de andere. We hebben die in ieder geval bij de VN ingediend en die resolutie

is met een brede meerderheid aangenomen. Ook landen

waarvan je misschien zou verwachten dat ze het niet zouden

steunen, hebben die resolutie toch gesteund.

Het zijn allemaal eerste stappen naar het creëren van een

kader en ik heb daarbij niet de naïeve illusie dat de hele

wereld het direct zal overnemen. Maar hierdoor hebben we

in ieder geval een standaard die we kunnen gebruiken om

landen aan te spreken die zich daar niet aan houden. Dat

instrument missen we op dit moment, maar als we dat wel

hebben, kunnen we ook gericht tegen landen die zich aan

geen enkele norm iets gelegen laten liggen, zeggen: u

handelt in strijd met deze norm. En met dergelijke kritiek

kunnen we vervolgens gerichte druk uitoefenen.

Een andere vraag van de heer Olger van Dijk betrof de

marine en onze taakinvulling en strategie. Moeten we daar

eventueel een aparte strategie voor hebben? Nee. Zoals de

heer Van Dijk in de Defensienota heeft kunnen zien, blijven

wij onverminderd in onze marine investeren, onder andere

met twee extra Anti-Submarine Warfare Frigates. Daarbij

kijken we natuurlijk naar wat de NAVO van ons vraagt, maar

we kijken, zoals ik net al zei, ook breder naar de rol die onze

marine in de wereld kan spelen, bijvoorbeeld bij de vrije

zeevaart. Ik noemde daarbij al de Rode Zee en de Indo-

Pacific.

De heer Nordkamp stelde in dat verband een vraag over

onze verplichting in Caribisch Nederland. Daar speelt onze

marine een belangrijke rol en daarom hebben we echt breed

gekeken naar wat we allemaal nodig hebben voor de NAVO,

de Noordzee, de rest van de wereld als het gaat om vrije

zeevaart en Caribisch Nederland. We zullen steeds voldoende moeten investeren in al die taken. Dat doen we ook.

De staatssecretaris kan daar nog veel meer over vertellen,

maar daarbij zien we dus ook belangrijke rol weggelegd

voor de maritieme maakindustrie in Nederland. We vinden

dat ook zij een hele belangrijke taak te vervullen hebben bij

de investeringen die we daarin willen doen. Zij kunnen ons

namelijk van enorm veel innovatie voorzien.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

De redenatie vanuit Nieuw Sociaal Contract was ingegeven

vanuit: kijk nu vooral naar wat de NAVO van ons vraagt. Er

zijn ook nationale belangen. Die hebben we benoemd.

Neem de scheepvaart, maar ook de overzeese delen van

het gebied. Tegelijkertijd worden er in de Defensienota een

aantal scenario's geschetst die ook raken aan de inzet van

de marine. Waar wij nou naar op zoek zijn, is dat je ook

meer vanuit die scenario's gaat redeneren, in de zin van:

waar wil Nederland hoe optreden? Dat beogen we met die

strategie. Is de minister bereid om op die manier invulling

te geven aan zo'n strategie?

Minister BrekelmansMinister

Ik snap wat de heer Van Dijk zegt, maar dat wil je — en dan

ga ik het woord op verzoek van mevrouw Van der Wal

gebruiken — integraal bekijken. Volgens mij wil je niet een

aparte strategie maken voor de marine, een aparte voor de

landmacht en een aparte voor de luchtmacht. Zij treden

namelijk juist voortdurend met elkaar en geïntegreerd op.

Ik was vandaag bij ons Helikopter Commando op Gilze-

Rijen. Zij werken ook heel nauw met de marine samen. Bij

Den Helder werken ze heel intensief met elkaar samen.

Daarbij plannen wij natuurlijk op de verschillende taken die

wij hebben. Ik schetste net de vier belangrijke. Daar wil je

voldoende capaciteit voor hebben, dus je plant daarop.

Alleen, je kunt de toekomst niet volledig voorspellen. Laten

we de Rode Zee even als voorbeeld nemen. We hadden

twee jaar geleden heel moeilijk met elkaar kunnen voorspellen dat de Houthi's datgene zouden doen wat ze op dit

moment daarin doen. Het is ook maar de vraag, zeg ik alvast

tegen de heer Van Dijk, welke rol de Verenigde Staten in

die regio willen blijven spelen. Het zou natuurlijk kunnen

dat de Verenigde Staten zeggen: het is een belangrijke

doorvoerroute tussen Azië en Europa, dus Europese landen

moeten daar een belangrijke rol in spelen. Er zijn wat dat

betreft zo veel onzekerheden dat je volgens mij moet

beginnen met wat wij hebben gedaan. Wat is het dreigingsbeeld dat op ons afkomt? Wat zijn de doelstellingen die we

nastreven? Ik noemde ze net alle vier. Welke capaciteiten

heeft onze marine daarvoor nodig gegeven alle brede

capaciteiten die we daarvoor hebben en investeringen die

we moeten doen? En hoe kunnen we dat vervolgens op

een goede manier op de mat leggen, op zo'n manier dat

onze maritieme maakindustrie daar ook bij betrokken is?

Dat hebben we gedaan als onderdeel van de Defensienota.

Dat sluit ook volledig aan op de bredere strategie en de

bredere koers die we hebben. Natuurlijk geeft onze marine

daar verder invulling aan. Maar ik ben echt bang dat als we

nu nog een aparte strategie zouden gaan maken, we

papierwerk aan het maken zijn dat misschien een werkelijkheid schetst die over een maand zomaar weer anders kan

zijn, en boven op alle plannen die al worden gemaakt, niet

zo heel veel toegevoegde waarde heeft. Nogmaals, we

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-23

produceren al heel veel papier, al heel veel powerpointbullets, maar het gaat vooral over het uitvoeren van daden.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank voor de toelichting. De vraag is natuurlijk niet alleen

ingegeven vanuit wat de NAVO vraagt, maar vooral vanuit

de belangen van Nederland. Dat is een vrije scheepvaartroute, niet alleen bij de Rode Zee, maar ook verder. Mocht

het scenario van een verdere spanning tussen China en de

Verenigde Staten uitkomen, wat we hopelijk niet zullen

gaan zien, dan moeten we aanwezig kunnen zijn in de Zuid-

Chinese Zee. De NAVO zal niet van ons vragen om daar

aanwezig te zijn. Wij missen in die scenario's een duidelijk

beeld van waar Nederland dan wil kunnen optreden. Hoe

willen we dat in de Cariben kunnen doen als de spanning

in Venezuela oploopt of als die in de Zuid-Chinese Zee

oploopt? Hoe willen we daar actief kunnen zijn? Met hoeveel

schepen willen we dat kunnen doen? Hoe willen we die

kunnen vervangen? Daar zijn we als NSC eigenlijk naar op

zoek.

Minister BrekelmansMinister

Je kunt niet al hele concrete plannen maken voor ieder

mogelijk scenario. Neem een bijvoorbeeld van Caribisch

Nederland. We kennen onze inzet daar om bij te dragen

aan stabiliteit. We treden daar op tegen drugssmokkel. We

hebben daar ook nog een heleboel andere activiteiten,

natuurlijk ook breder ter ondersteuning van de eilanden

daar. Maar met Venezuela kan het alle kanten op. Op dit

moment zit Maduro helaas nog stevig in het zadel. Dat

vertaalt zich nu nog niet in een veel grotere dreiging richting

de eilanden. Ik kan niet uitsluiten dat dat in de toekomst

wel gebeurt, maar je kunt niet ieder mogelijk scenario al

helemaal tot in detail plannen. Hetzelfde geldt inderdaad

voor de Rode Zee, voor de situatie op de Middellandse Zee

en voor de Indo-Pacific. Er zijn natuurlijk tal van scenario's

denkbaar voor de eventuele reactie van de Verenigde Staten

en de ondersteuning daarin van de Europese landen als de

spanningen toenemen bij de Straat van Taiwan en de Zuid-

Chinese Zee.

Daarbij geldt ook: als je dat in detail zou uitwerken, maak

je je tegenstanders eigenlijk nog wijzer dan je ze zou willen

maken. Als wij zouden aangeven welke capaciteiten wij in

staat zijn in te brengen, dan weet een land als China, dan

weten de Houthi's en dan weet het Maduro-regime ook wat

wij niet kunnen leveren. Je wil die plannen dus ook niet al

te gedetailleerd uitwerken. We hebben de strategische

doelen bepaald. Ik ben het helemaal met de heer Van Dijk

eens: wat de NAVO van ons vraagt alleen is niet genoeg

voor de marine, want we moeten ook de Noordzee en

Caribisch Nederland beschermen en bijdragen aan vrije

zeevaart in de wereld. Daarom investeren we daarin in

brede zin. Daarmee denken wij als Nederland, in alle

schaarste die er is, een goede invulling te kunnen geven

aan de doelen.

De heer Diederik van Dijk had een vraag over het oefenen

met drones en knellende privacywetgeving. Ik vind dat een

uitstekende vraag. Om heel eerlijk te zijn — ik weet dat ik

ook namens de staatssecretaris spreek — was dat ons een

doorn in het oog. We weten namelijk hoe belangrijk drones

zijn op het slagveld. We zien dat in Oekraïne. Maar er zit

allerlei regelgeving in de weg om effectief te kunnen oefenen met drones. We kijken dus binnen de juridische kaders

die er zijn — we houden ons namelijk uiteraard aan de

rechtsstaat — hoe we kunnen opereren. We kijken wat we

in Nederland kunnen doen. We kunnen misschien ook kijken

naar bepaalde oefeningen die we juist in het buitenland

doen, omdat daar meer ruimte is. Je kunt daar oefenen in

een minder bewoonde omgeving. Maar dat is echt een van

de thema's waarbij we wel tot de conclusie kunnen komen

dat regelgeving rondom privacy zoals die nu is, Defensie

echt in de weg zit.

We zijn, zoals de heer Diederik van Dijk ook weet, dus bezig

met een Wet op de gereedstelling. Die wet identificeert

meer van dat soort knelpunten in onze standaardregelgeving, waarvan je kunt zeggen: in tijden van volledige vrede,

waarin de krijgsmacht een beperkte rol speelt, passen al

die wetten en regels, maar vanwege de grijze zone waarin

we nu zitten en vanwege alles wat we moeten doen om

onszelf gereed te stellen en een eventuele escalatie aan de

oostgrens af te schrikken, moeten die regels en wetten toch

een uitzondering hebben voor Defensie. Dit is daar een van.

We zijn daar heel druk mee bezig. Het is niet makkelijk, want

je moet gericht aangeven in welke situaties, hoe breed en

op welke terreinen je dan een uitzondering wil maken. We

zullen daar dus echt ook nog in de Kamer uitgebreide

debatten over voeren. Maar de urgentie en de noodzaak

deel ik volledig met de heer Van Dijk.

Ik heb net iets richting de heer Nordkamp gezegd over

Caribisch Nederland, namelijk dat wij daar ook in de

Defensienota 2024 aandacht voor hebben. We versterken

de Caribische militie, Carmil, met 12 miljoen. We investeren

daarbij ook in de luchtwaarschuwingscapaciteit, in de

luchtafweer en in de wat minder geavanceerde capaciteit,

dus niet in de Patriots, maar bijvoorbeeld in de MANPADS.

Dat gaat ook over 12 miljoen. We investeren ook breed in

de marine. Dat zei ik net in antwoord op de heer Olger van

Dijk. De extra 193 miljoen die we daarin investeren, komt

natuurlijk ook deels ten goede van het Caribisch gebied.

We hebben daar dus uiteraard aandacht voor. Het is een

van onze hoofdtaken. We trekken wat de NAVO van ons

vraagt dus steeds breder naar wat onze verplichtingen en

verantwoordelijkheden zijn richting het Caribisch gebied.

Dan een vraag over luchtverdediging. Die was deels van

de heer Olger van Dijk en deels van mevrouw Wijen-Nass.

Luchtverdediging is inderdaad een van de belangrijke

strategische capaciteiten. We zullen daar in Europa meer

in moeten investeren. We zien dagelijks in Oekraïne hoe

belangrijk dat is en wat Rusland probeert te bewerkstelligen

om de luchtafweer van Oekraïne uit te putten. We zullen

daar echt veel meer in moeten investeren. We zullen daar

ook veel meer capaciteiten voor op de mat moeten leggen.

In NAVO-verband zullen we toch keuzes moeten maken

over hoe en waar je die schaarse middelen dan inzet.

Daarvoor is het belangrijk om een gelaagde luchtverdediging te hebben. Dat betekent dat je kunt optreden tegen

diverse soorten dreigingen, maar ook dat je niet een dure

Patriotraket van 4 miljoen euro inzet om een goedkope

drone uit de lucht te schieten. Daarvoor heb je ook die

gelaagde luchtverdediging nodig. De NAVO is volop bezig

om daar meer plannen over te maken. Als je de aanvoerlijnen en de militaire presentie verder uitbreidt, heb je daar

automatisch meer luchtafweer voor nodig. Er is ook kritieke

infrastructuur die we willen beschermen. In samenspel met

de NAVO zijn bondgenoten dus bezig om dat verder in te

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-24

vullen en om daar verdere investeringen in te doen. Dat

hebben wij ook gedaan: 105 miljoen extra, als onderdeel

van de 700 miljoen die we in de zomer hebben vrijgemaakt.

Dat is dus nog bovenop de Defensienota. Maar helaas zijn

ook daarbij de levertijden vaak veel langer dan ik zou wensen. We moeten er dus voor zorgen dat we de productiecapaciteit heel snel opschalen.

De heer Olger van Dijk had een wat algemenere vraag over

het vertalen van doelstellingen naar concrete targets.

Daarvoor geldt het volgende, gegeven de grotere focus op

onze collectieve verdediging. De NAVO stelt allerlei requirements op en stelt daarmee ook allerlei eisen en verzoeken.

Die zijn voor ons leidend. We bekijken waar onze grootste

tekortkomingen zitten en waar wij extra in moeten investeren om ervoor te zorgen dat wij meer leveren van hetgeen

de NAVO van ons vraagt. Deels is dat informatie die, in

samenspel met de NAVO, een vertrouwelijk karakter heeft,

omdat we niet precies willen aangeven wat er in onze verdediging niet op orde is. Maar volgens mij moeten we daar

bovenop niet allerlei monitoringsmechanismen opzetten

die tot een heleboel papierwerk en administratie zouden

leiden. We hebben namelijk al de Stand van Defensie en

allerlei rapportagemechanismen. Maar het gaat vooral om

het volgende, en daar moet volgens mij al onze aandacht

op gericht zijn. We deden in het verleden missies over de

hele wereld, vaak in tijden van bezuinigingen. Nu moeten

we werken aan onze collectieve verdediging in tijden van

groei en versterking. Die transitie vraagt echt ontzettend

veel van onze krijgsmacht. Onze mensen, zowel op het

departement als in de krijgsmachtonderdelen, werken zich

een slag in de rondte. Laten we daar alsjeblieft alle aandacht

op richten en niet op een papieren werkelijkheid.

We hebben nog een aantal andere vragen die te maken

hadden met het grenstoezicht. De heer Pool stelt de concrete vraag: kunnen wij nog militairen naar onze grens

sturen? Het antwoord daarop is helaas negatief. De KMar

zet nu meer capaciteit in, ook als onderdeel van de politieke

afspraken die zijn gemaakt om het grenstoezicht te intensiveren. Dat doen ze volgens mij heel goed. Ze zijn daartoe

opgeleid en het is ook hun taak. Onze militairen bij de

krijgsmachtonderdelen zijn op dit moment echt enorm hard

aan het werk om de transitie vorm te geven. Ik was vanochtend in Gilze-Rijen, waar ze mij vertelden: "We moeten

enorm groeien, maar we moeten ook onze manier van

werken veranderen. We moeten dat allemaal tegelijk doen

en meer mensen opleiden, en dat moeten we als organisatie

allemaal absorberen. Het is meer de vraag welke dingen

we niet moeten doen, omdat we keuzes moeten maken wat

in alle schaarse capaciteit die we hebben."

Er zijn op dit moment bij Defensie geen mensen die uit het

raam zitten te staren en niks te doen hebben. Dus a we

hebben die capaciteit niet beschikbaar en b mensen zijn er

niet toe opgeleid. Als je dat type grenscontroles uitvoert,

moet je wel de wet- en regelgeving kennen. Je moet daarvoor opgeleid zijn. Je moet kunnen werken met de instrumenten die daarvoor nodig zijn. Onze medewerkers van de

Koninklijke Marechaussee zijn daarvoor opgeleid, maar dat

geldt niet automatisch voor mensen die bij de andere

Defensieonderdelen werken. Als je hen daarvoor wil inzetten, zou dat betekenen dat je ze eerst nog moet opleiden.

Dat kost ook weer capaciteit en tijd. Dus helaas, hoe simpel

het misschien ook klinkt — zet mensen aan de grens — zo

simpel is het niet. We hebben die capaciteit helaas ook niet

beschikbaar.

PVVDe heer PoolPVV

Dank aan de minister voor het antwoord. We zijn met de

Defensiecommissie bijvoorbeeld in Polen geweest. Daar

gebeurt dat. We hebben daar zelf een heel goed gesprek

gehad. Vinden dat soort gesprekken dan plaats met uw

collega daar of via het ministerie om te kijken: oké, als we

hier tegen dingen aanlopen, hoe doen zij dat dan daar en

zouden we daar iets van kunnen leren?

Minister BrekelmansMinister

Ik heb goed contact met mijn Poolse collega. We spreken

daar ook over. We moeten ons wel realiseren dat wat Polen

aan de grens ervaart een vorm van hybride oorlogsvoering

is. Aan de grens met Belarus zetten Rusland en de vazal

daarvan, Belarus, helaas migranten in als wapen om Oekraïne onder druk te zetten. Zij vliegen mensen in vanuit Irak

en andere landen in het Midden-Oosten en Afrika. Ze zetten

ze met busjes letterlijk over de grens, duwen ze het bos in:

zoek het maar verder uit. Dat is het type hybride oorlogsvoering en het type dreiging waar Polen mee te maken

heeft. Zij zetten hun krijgsmacht in en doen allerlei investeringen om zich daartegen te verweren. Het is een ander

type dreiging dan wat wij ervaren aan de grens met België

en met Duitsland. Ik spreek uiteraard met mijn Poolse collega over de dreigingen waarmee zij te maken hebben. Over

de Europese inzet die nodig is om onze buitengrenzen te

bewaken, ook in relatie tot Frontex, voert collega Faber

gesprekken met haar collega's.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BrekelmansMinister

De heer Dassen sprak over een amendement om geld uit

het grenstoezicht te halen voor steun aan Oekraïne. Ik

proefde een beetje bij de heer Dassen dat zijn indruk was

... Hij mag me niet corrigeren als het niet zo is, want hij

heeft geen interrupties meer. Ja, een punt van orde! De

veronderstelling die in zijn vraag zat, was dat de ongeveer

150 miljoen, iets minder, die we vrijmaken in verband met

de extra 700 miljoen erop gericht zou zijn om met extra

mensen het grenstoezicht aan de grens met Duitsland en

België te intensiveren. Dat geld komt pas in de komende

jaren beschikbaar voor de Koninklijke Marechaussee. De

inzet aan de grens is nu acuut. Er zijn 50 mensen die op dit

moment die grenstaken intensiveren. Het zijn echt twee

verschillende dingen. Dat verzoek van de KMar om additioneel geld ligt er jaren. Dat heeft met name te maken met

bijvoorbeeld Europese regelgeving als het gaat om grenstoezicht. Daar moeten allerlei investeringen plaatsvinden

in IT-systemen. Daar moeten de laatste innovaties plaatsvinden als het gaat om die controlepoortjes en alles wat

daar plaatsvindt.

Maar ook op Schiphol, waar we een toename zien van

smokkel en allerlei andere zaken, vraagt de KMar om extra

capaciteit. Het is dus eigenlijk een structurele vraag die de

KMar al had om zijn bredere grenstaak uit te voeren en ook

om een aantal andere taken uit te voeren. Daar is dit geld

aan besteed. Het is dus niet, waar de heer Dassen misschien

bang voor was, omdat we nu op heel korte termijn extra

inzet willen doen bij de binnengrenzen. Dat zijn echt twee

dingen die los van elkaar staan. Dus als de heer Dassen zou

zeggen "we halen dat geld weg bij de KMar", dan heeft de

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-25

Koninklijke Marechaussee serieus een probleem. Dat extra

budget waarom is gevraagd, die extra capaciteit waarom

is gevraagd, die extra middelen die nodig zijn voor innovatie, ontnemen we hen daarbij en dat zou ik zeer onverstandig vinden.

De voorzitterVoorzitter

Ik wil niet uitlokken, maar de heer Dassen heeft nog steeds

één interruptie. Ja, ja. Hij bewaart 'm voor de staatssecretaris.

Minister BrekelmansMinister

Oké. Dat kan ik iedereen aanraden. Nee hoor, geintje. Dan

heb ik volgens mij alle vragen over inzet gehad.

De voorzitterVoorzitter

De veteranen nu.

Minister BrekelmansMinister

Ja, de vragen over inzet hebben gehad. Dan last but not

least het belangrijke onderwerp van onze veteranen. De

heer Pool sprak over een mooi initiatief als het gaat om

dakloze veteranen, het initiatief Sparrenheuvel. Zijn vraag

was om dat meer onder de aandacht te brengen. Dat initiatief is door het Leger des Heils en het Nederlands Veteraneninstituut al onder de aandacht gebracht bij de VNG,

maar ik kan me zomaar voorstellen dat dat er niet automatisch toe leidt dat iedere gemeente over die kennis beschikt.

Dus waar mogelijk en waar dat kan, zal ik persoonlijk een

bijdrage leveren om dat uit te dragen en daar aandacht

voor te vragen, want het is — dat zegt de heer Pool terecht

— een heel mooi initiatief dat eerder dit jaar geopend is.

De heer Boswijk had een vraag over het Liberty-schip in

het kader van 80 jaar vrijheid. Deze organisatie heeft dat

idee bij meerdere ministeries aangedragen, waaronder

Defensie. Ik kan me zomaar voorstellen dat het ook in de

mailbox van de heer Boswijk terecht is gekomen. Dat geldt

namelijk voor mij persoonlijk ook. We zijn aan het kijken

wat het precies inhoudt. Het is het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dat hier het voortouw in neemt om daar

serieus naar te kijken.

Er was een vraag van de heer Boswijk en ik meen ook

mevrouw Van der Wal over het helpen realiseren van een

Frans militair ereveld in Kapelle. Internationaal werkt het

systeem zo dat ieder land zelf verantwoordelijk is voor zijn

militaire erevelden in het buitenland. Dus als wij als

Nederland een militair ereveld ergens anders hebben,

financieren wij dat. Fransen, Canadezen en andere landen

doen dat hier. Als wij dat zouden ondersteunen, zou dat

niet helemaal in lijn zijn daarmee. Ik ga toch een ambtelijk

interdepartementaal antwoord richting mevrouw Van der

Wal geven, namelijk dat het ministerie van VWS hierin het

voortouw neemt. Laat ik toezeggen dat wij kijken naar wat

precies de obstakels zijn als het gaat om het realiseren van

een bezoekerscentrum, dat wij daarover in gesprek gaan

en dat wij gaan kijken of wij als Defensie daar iets kunnen

betekenen en waar het vastzit. Het is uiteraard een heel

mooi en sympathiek initiatief, dus daar zullen we met ze

over in gesprek gaan.

Dan nog een amendement over €100.000 voor het Veteranen Platform. Dat is van de VVD, van mevrouw Van der

Wal, maar misschien ook samen met anderen, met de heer

Boswijk, CDA. Ik onderschrijf uiteraard hoe belangrijk het

Veteranen Platform is. We hebben daar vanaf 2026 ook

structureel extra budget voor vrijgemaakt als onderdeel

van de Defensienota. Dat is dus pas vanaf 2026, terwijl zij

al extra budget nodig hebben vanaf 2025. Wat dat betreft

is het dus goed dat dit amendement dat gat opvult. Ik kan

mij dus zomaar voorstellen dat ik dit in de tweede termijn

oordeel Kamer ga geven.

Dat was 'm, voorzitter.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

De minister sprak over het belang van een weerbare

samenleving, ook met het oog op de afschrikking van Rusland. Gisteren heeft de grootste partij in Nederland, de PVV,

zich nogmaals gedistantieerd van een gezamenlijk statement over het belang van de steun aan Oekraïne en zijn

bevolking. De leider van de grootste politieke partij heeft

gisteren ook via de media een sneer uitgedeeld aan de

nieuwe NAVO-baas, Mark Rutte. De vraag aan de minister

is: in hoeverre denkt hij dat dit bijdraagt aan de afschrikking

van Rusland?

Minister BrekelmansMinister

Volgens mij is de opvatting van het kabinet helder, namelijk

dat wij Oekraïne onverminderd moeten blijven steunen. Ik

heb eerder aangegeven dat als de NAVO meer van ons of

van onze collectieve verdediging vraagt, we daar uiteraard

serieus naar moeten kijken. Dat is het standpunt van het

kabinet. Als het gaat om het becommentariëren van individuele Kamerleden en als u daar een vraag over heeft richting iemand van mijn partij, dan zit daar mevrouw Van der

Wal, die dat standpunt uitstekend kan verwoorden. Ik geef

u het standpunt van het kabinet.

PVVDe heer PoolPVV

De heer Nordkamp en ik hadden hier gisteren een heel

inhoudelijk debat over. Maar goed, mijn vraag aan de

minister gaat over de bestorming van de kazerne. Ik ben

heel erg blij dat de minister de opvatting van de PVV deelt

dat dat onacceptabel is. Want als we op onze eigen kazernes

niet eens meer bijeenkomsten kunnen organiseren, dan

houdt het wel heel erg snel op. Alleen lees ik in de beantwoording van de Kamervragen dat die betreffende bijeenkomst nog steeds niet gehouden is. Met andere woorden,

die bestormers hebben nog steeds hun zin. Ik zou de

minister dus willen vragen wanneer die bijeenkomst nou

gehouden wordt.

Minister BrekelmansMinister

Met een specifieke datum overvraagt u mij. Daar kan ik

misschien in de tweede termijn op terugkomen, als die al

gepland is. Wat mij betreft zo snel mogelijk. Dat moge duidelijk zijn. Ik heb eerder ook gezegd dat we niet moeten

hebben dat het werk op kazernes wordt verstoord. Het is

ontzettend belangrijk voor onze veiligheid dat onze mensen

hun werk gewoon ongestoord kunnen doen. We moeten

ook niet hebben dat vergaderingen en bijeenkomsten worden verstoord, zeker niet als het gaat om de defensieindustrie. Ik heb net ook geprobeerd aan te geven hoe

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-26

belangrijk dat is. We hebben wel met het volgende te

maken. Wij gaan over de veiligheid binnen het Defensieterrein. Net daarbuiten is het vaak toch openbaar terrein. Dan

zijn het de burgemeester en de lokale driehoek die moeten

ingrijpen, waarbij wij uiteraard kunnen aangeven dat wij

vinden dat er ingegrepen moet worden. Maar wij kunnen

helaas niet treden in die taakverdeling. Het hek en de buitenkant daarvan zijn vaak ook openbaar terrein en niet

meteen Defensieterrein. Maar deze voorvallen hebben er

wel toe geleid dat wij op verschillende Defensielocaties

goed kijken naar hoe dat nu precies in elkaar zit, naar wat

openbaar terrein is en wat militair terrein, zodat er snel

gehandeld kan worden als zoiets zich ergens voordoet. We

moeten niet hebben dat werkzaamheden verstoord worden

of dat bijeenkomsten moeten worden afgelast. Dat moeten

we niet accepteren.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Werf? Nee, zij staat gewoon op. We gaan

de minister bedanken voor zijn eerste termijn. Maar ik stel

voor dat we even vijf minuten schorsen voor een sanitaire

pauze, voordat we naar de staatssecretaris gaan luisteren.

De vergadering wordt van 21.52 uur tot 21.58 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting

van het debat over de begroting van Defensie. We zijn toe

aan de eerste termijn van de staatssecretaris. Ik geef hem

het woord.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Voorzitter, dank u wel. Ik weet niet of de belofte van 23.00

uur daadwerkelijk gaat lukken, maar ik vind het wel

belangrijk om hier mijn woorden te spreken richting de

volksvertegenwoordiging en haar vragen te beantwoorden.

Laat ik beginnen met een inleiding.

Als de geschiedenis ons één ding heeft geleerd, dan is het

dat onze vrijheid niet vanzelfsprekend is. Onze vrijheid is

door de jaren heen altijd hard bevochten. Willen we die

vrijheid behouden, dan moeten we leveren, leveren en

leveren, ongeacht wie er in het Witte Huis zit of aan het

Rode Plein zetelt. De minister zei het al heel terecht: onze

krijgsmacht moet afschrikken. Als bondgenoot moeten we

dan ook anticiperen en niet achter de feiten aan lopen.

Daarom hebben we geen tijd te verliezen, want de huidige

dreigingen zijn direct maar onze missie is eigenlijk kraakhelder: Defensie beschermt wat ons dierbaar is. Onze prioriteit

ligt voor het eerst sinds de Koude Oorlog weer bij het

voorkomen van oorlog op ons eigen continent. De krijgsmacht kan Nederland alleen verdedigen en vijanden

afschrikken als zij ook geloofwaardig is. We moeten niet

alleen geloofwaardig zijn maar ook laten zien dat we dat

daadwerkelijk kunnen volhouden. Daarvoor moeten we dus

ook in Nederland alles in huis hebben.

Voorzitter. Daarom is het ook mijn missie om ervoor te

zorgen dat de investeringen uit deze begroting, goedgekeurd door uw Kamer, gaan leiden tot een verbeterde

gevechtskracht, een optimale gereedstelling en een

geloofwaardige afschrikking. Daarvoor hebben we meer

mensen en meer materieel nodig — er zijn ook andere

randvoorwaarden — en snel ook. De tijd die we hebben

tussen dreiging en conflict, wordt eigenlijk steeds kleiner.

De snelheid waarmee landen als Rusland handelen, is wat

dat betreft een waarschuwing: zij slaan toe wanneer het

kan, niet wanneer het ons uitkomt. Dus: meer mensen, meer

materieel en andere randvoorwaarden.

Als ik het over mensen heb, dan heb ik het over onze mannen en vrouwen met en zonder uniform, voltijds en deeltijds. Zij zijn het hart van onze Defensieorganisatie. Dat hart

moet onder alle omstandigheden blijven kloppen. Daarvoor

hebben we meer collega's nodig, veel meer zelfs, zoals

meerdere Kamerleden al aangaven. We groeien ook. In de

eerste elf maanden van dit jaar zijn 9.540 nieuwe medewerkers aangesteld en ingestroomd bij Defensie. Het gaat om

4.160 beroepsmilitairen, 1.704 reservisten en 3.676 burgermensen. Daar moeten we met z'n allen heel goed voor

zorgen, zodat we ze niet alleen binnenhalen, maar ook

daadwerkelijk behouden. Want we moeten er staan wanneer

dat nodig is, niet alleen nu of over vijf jaar, maar ook over

tien jaar, met mensen die dat willen, maar zeker ook met

mensen die dat kunnen. Bij het materiaal is het van het

grootste belang dat onze mensen over de beste middelen

beschikken en we ze daarmee op pad kunnen sturen. Tijdens

werkbezoeken hoor ik dan ook hoe groot de behoefte is aan

beter en modern materieel. In Woensdrecht zag ik bijvoorbeeld bij het logistiek centrum nogmaals wat de kracht is

van de regio. Door slim gebruik te maken van de kennis en

kunde van civiele partijen in het onderhoud, kan ons militaire materieel vliegen, dag en nacht. Ik noem een ander

voorbeeld. Bij Defenture in Tiel werd duidelijk hoeveel

meerwaarde het heeft om samen te werken met het

Nederlandse bedrijfsleven. Door de nauwe band tussen

Defenture en de commando's beschikken onze commando's

nu over een perfect voertuig dat inmiddels ook wereldwijd

verkocht wordt.

De innovatieve mindset die ik bij dit bedrijf zag, moet ook

voor Defensie vanzelfsprekend worden. In alle investeringsbeslissingen moeten we dat uiteindelijk ook meenemen.

Alleen als we versneld ontwikkelen, testen en inzetten,

kunnen we effectiever opereren en dus ook afschrikken.

Daarom investeren we in technologie, regionale kennissystemen en defensiespecifieke kennis, en ontwikkel ik kennis-

, innovatie- en industriebeleid samen met de Nederlandse

industrie. Van haar wil ik dan ook continu maximaal gebruik

blijven maken. Ik ben er namelijk echt van overtuigd dat

Nederland zijn verantwoordelijkheid moet nemen als we

dat ook van andere landen vragen. Daarbij moeten we niet

langer alleen kijken naar het beste product voor de laagste

prijs, maar moeten we ook kijken naar goede producten die

tijdig en dichtbij beschikbaar zijn voor elke prijs.

Voorzitter. Dan kom ik op het versnellen. Versnellen is niet

eenvoudig. Nog niet zo lang geleden was onnodig vasthouden aan regels, procedures en niet-passende wet- en

regelgeving eigenlijk gebruikelijk. Zolang we nog een

onderzoek of nog een rapport willen, kost het meer tijd. Die

tijd heb ik niet. Nogmaals, ik sta hier ook met skin in the

game, want we moeten blijven leveren, leveren en leveren.

Dat brengt mij dan ook bij de andere randvoorwaarden.

Willen we binnen vier of vijf jaar echt voorbereid zijn op

een grootschalig conflict, dan zijn er andere randvoorwaarden nodig. Militaire inzet en voorbereiding moeten we niet

alleen ondersteunen met passende bedrijfsvoering en een

veilige werkomgeving, maar ook echt met juridische ruimte

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-27

om te kunnen doen wat we moeten doen. Ook vraagt dat

iets van mijn relatie met u, met de Tweede Kamer. Wat

dan? Ik zal actiever gaan vragen om juridische ruimte. Ik

zal actiever gaan vragen om het versnellen op het gebied

van goedkeuring. Maar ik zal ook eerlijk zijn over de knelpunten en dilemma's waarvoor ik kom te staan. Soms zal

ik duidelijk moeten markeren dat bijvoorbeeld een sympathiek plan vanuit de Kamer consequenties heeft voor de

capaciteit en aangeven dat onze gereedheid, of bijvoorbeeld

het aantal instructeurs in mijn organisatie, daardoor zal

dalen. Dat vind ik belangrijk.

Het volgende wil ik ook meegeven. Defensie werkt plannen

uit voor het volgende pakket aan munitiebestellingen. Dat

doen we in lijn met de recent bijgestelde NAVO-voorwaarden. Dat betekent dat ik uw Kamer niet dit jaar zal informeren, maar dat in het voorjaar zal doen middels het Defensie

Projectenoverzicht inzake de voortgang van die aanvullende

inzetvoorwaarden.

We hebben het over vastgoed. Daar denk ik veel aan, want

het vastgoed van Defensie verkeert in slechte staat. Dat

komt eigenlijk door decennia aan bezuinigingen. De heer

Van Baarle stelde al een vraag over huisvesting. Ik kom

daar straks inhoudelijk even op terug. De afgelopen jaren

is er veel geïnvesteerd in herstel en verduurzaming, maar

er is echt veel meer nodig om het toekomstbestendig te

maken. Laten we daar dan ook niet mee wachten tot 2030,

maar daar al volgend jaar werk van maken door te bekijken

waarin we kunnen versnellen — dat gaat bijvoorbeeld om

kazernes en schietbanen — om het vastgoed sneller op

orde te brengen en de capaciteit omhoog te brengen. We

moeten voornamelijk bekijken hoe we de vergunningsruimte beter kunnen benutten.

Ik heb het dan over het Nationaal Programma Ruimte voor

Defensie. Defensie moet groeien en daarvoor hebben we

het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie opgezet.

In de afgelopen weken heb ik een roadtrip door alle provincies heen georganiseerd; de staatssecretaris komt naar u

toe. Ik heb allemaal gesprekken gevoerd over de ruimte

voor Defensie, maar ik heb ook geluisterd en wel gevoeld

wat het betekent. Het is voor iedereen duidelijk dat de

krijgsmacht ruimte nodig heeft. Dat is geen vraag; dat staat

als een paal boven water. Maar ik krijg ook wel mee dat als

er uiteindelijk helikopters bij jou in de buurt rondvliegen of

als er een munitiecomplex of oefenterrein tegen jouw achtertuin aan komt, dit daadwerkelijk jouw persoonlijke leefomgeving raakt. Dat is wat ik elke keer meeneem. Enerzijds

moeten we beschermen wat ons dierbaar is. Dat doen we

door munitiecomplexen te bouwen, te vliegen en dat soort

dingen meer. Aan de andere kant is die leefomgeving ons

ook dierbaar. Uiteindelijk zullen we daar harde keuzes in

moeten maken. Bij iedere keuze van dit kabinet houden we

ook rekening met andere belangen, zoals de woningbouwopgaaf, de natuuropgaaf en de energieopgaaf. Die moeten

we uiteindelijk bij elkaar brengen.

Voorzitter, als u mij nog een paar seconden geeft, kan ik

mijn inleiding afronden. Ik wil meegeven dat, terwijl wij

hier aan het debatteren zijn, onze tegenstanders de gaten

kapitaliseren die wij niet dichten. Het moet dus allemaal

sneller, slimmer en sterker zijn.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Het gaat hier over ruimte voor Defensie. Die discussie

hebben we ook al gevoerd in de commissie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Van die commissie ben

ik toevallig ook lid. Ik maak me echt zorgen over het feit dat

we ruimte willen voor Defensie, voor woningen én voor

landbouw. Hoe gaat dat dan allemaal samen? Ik ben heel

erg benieuwd hoe de staatssecretaris dat ziet.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dat is een terecht punt van mevrouw Wijen-Nass. Als je

alle behoeftes, belangen en functionaliteiten die we hier in

Nederland hebben naast elkaar neerlegt — dan moet je het

land helemaal plat uitrollen — zie je dat het eigenlijk niet

past. We hebben daar ongeveer tweeënhalf keer Nederland

voor nodig. Vroeger losten we dat heel eenvoudig op; dan

werd de Zuiderzee dichtgelegd en werd het water eruit

gepompt, en dan had je nieuw land. Zo ging dat bijvoorbeeld bij de Oostvaardersplassen. Daar is op dit moment

geen mogelijkheid meer toe. Hoe gaan we daar dan wel

mee om? Mijn voorganger heeft anderhalf jaar geleden het

Nationaal Programma Ruimte voor Defensie opgestart. We

hebben gekeken naar de minimale behoeften. Hoe veel en

welke typen activiteiten moet je inrichten? Die moeten uiteindelijk ergens in Nederland gaan vallen. We zijn uitvoerig

op zoek gegaan naar allerlei mogelijkheden, en we zitten

nu in het proces om eigenlijk te trechteren waar dat uiteindelijk terecht moet komen.

Op dag twee dat ik als staatssecretaris aan de slag ging, zat

ik uiteindelijk aan het bureau van de minister van VRO,

samen met een aantal andere bewindspersonen. Daar lagen

alle kaarten bij elkaar van al die verschillende behoeftes op

het gebied van energie, natuur, landbouw, industrie en

defensie. Daarmee wil ik niet zeggen dat we het al hebben

opgelost, maar ik zie wel degelijk dat we daarin stappen

aan het zetten zijn. Ik denk dat de Nota Ruimte hét mechanisme is om dat bij elkaar te krijgen. Die loopt parallel aan

de behoeftes en het Nationaal Programma Ruimte voor

Defensie. Daarin communiceren we nu eigenlijk continu. Ik

zal volgende week communiceren hoe het zit met betrekking

tot jachtvliegtuigcapaciteit en de dirt strips, want dat heb

ik nu nog niet gedaan. Ik durf nu ook te zeggen dat alles

ontzenuwd is als het gaat om de behoeftes die we nu na

die eerste trechtering hebben staan. Er zit geen dubbeling

in de verschillende behoeftes of de plekken waar die moeten

landen.

De voorzitterVoorzitter

De staatssecretaris vervolgt zijn betoog. Hij heeft volgens

mij vier thema's die hij wil behandelen.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dat is helemaal waar: personeel, materieel, vastgoed en

ruimte. Er is ook nog één overige vraag. Dan ga ik beginnen.

Op het gebied van personeel stelde de heer Van Baarle een

terechte vraag. Hij vroeg hoe realistisch het nou eigenlijk

is om die personeelstekorten de komende jaren in te lopen.

Ik heb eigenlijk best wel goed nieuws voor u, meneer Van

Baarle. We zitten in een stijgende lijn. Dat geldt zowel voor

beroepsmilitairen als voor burgers als voor reservisten.

Twee jaar geleden hadden we te maken met een lichte

krimp. Dat betekent dat er wel mensen bij komen maar ook

dat de formatie groeit, en dat het saldo uiteindelijk negatief

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-28

was. Vorig jaar hebben we een lichte groei doorgemaakt

— ik kom zo meteen op de cijfers — maar dit jaar maken

we een overtuigende groei door. Daar ben ik blij mee. Groei

betekent eigenlijk dat we uit de badkuip beginnen te komen,

dus we beginnen daadwerkelijk betere resultaten te boeken.

De totale personele sterkte zit ten opzichte van vorig jaar,

2023, 6% in de lift. Voor 2024 zien we nu al — we zitten elf

maanden in de wedstrijd — een groei van 1.348 militairen.

Dat is de plus. In 2022 hadden we nog een krimp. Dit

ondanks de krappe arbeidsmarkt. We maken hier dus met

mekaar echt een trendbreuk mee, en die gaan we ook

doorzetten.

Maar waar zit 'm dat dan in? Aan de wervingskant zien we

een constant toenemend animo voor functies als beroepsmilitair, burger, reservist of voor het dienjaar. Voor het

programma Dienjaar bijvoorbeeld hebben dit jaar meer dan

4.000 mensen gesolliciteerd. Ik denk dat dat deels zit in hoe

we omgaan met het behoud van militairen. Dat is verbeterd.

We hebben een hartstikke strak arbeidsvoorwaardenakkoord, nog tot halverwege 2026. Mijn dank daarvoor gaat

ook uit naar de sociale partners. We hebben nu een vaste

aanstelling voor manschappen en korporaals; het ontbreken

daarvan was een van de redenen dat zij eerder wegliepen.

Daarnaast is de opleidingscapaciteit teruggebracht.

Maar, meneer Van Baarle, ik denk dat het allerbelangrijkste

punt is dat wij een focus op hoofdtaak 1 zien. Mensen die

nu binnenkomen, maar voornamelijk ook de mensen die

geïnteresseerd zijn om bij Defensie te werken, doen dat niet

alleen maar om de reden waarom men vroeger begon: het

moet avontuur zijn, en ik wil mezelf testen. Tegenwoordig

heeft het ook te maken met zingeving. Ze zien wat er in de

wereld gebeurt, ze zijn op zoek naar een plek, een functie,

een carrière waarin je ook daadwerkelijk iets terug kan

geven aan de maatschappij. Dat maakt mij wel heel tevreden.

Aan de andere kant moet ik ook eerlijk zeggen: we zijn er

nog niet. Wat we doen is optimaliseren, maar we zijn ook

met een frisse blik van buiten naar binnen aan het kijken.

We denken outside the box: oké, als we dan volledig gevuld

moeten zijn, hoe zou dat er dan uit kunnen zien? Over de

uitkomsten van dat traject zal ik u, zoals al toegezegd,

informeren in het WGO Materieel en personeel in Q4 met

een strategische p-agenda.

Mevrouw Wijen-Nass stelde de vraag wat Defensie nodig

heeft om snel nieuwe mensen een plek te geven in de

organisatie. Dank voor uw betrokkenheid. Ik denk dat het

goed is dat de Kamer mij altijd scherp houdt in debatten,

zeker op deze onderwerpen. Ik denk wel dat u echt de spijker

op z'n kop slaat. Mijn allergrootste uitdaging is namelijk

niet mensen enthousiasmeren. Mijn allergrootste uitdaging

is ook niet mensen werven. Mijn allergrootste uitdaging is

mensen een zinvolle plek geven in mijn organisatie. O ja,

dan moet ik ze ook nog op kunnen leiden en uiteindelijk

trainen, maar daar kom ik straks even op. U heeft hier een

terecht punt. Ik ben er dus ook mee bezig om die opleidingscapaciteit op te bouwen. Ik ben ook bezig om mobilisabele

capaciteit in te zetten, waardoor je uiteindelijk veel flexibeler

met personeel om kunt gaan. We hebben dat in de Defensienota van 2024 aangekondigd.

De heer Ceder bijvoorbeeld vroeg: hoe zit het nou eigenlijk

met de opleidingscapaciteit en wat voor beperkingen levert

dat op voor de groei van de krijgsmacht? Ik denk dat hij

daar ook een goed punt heeft, want goede opleidingen in

de juiste volumes zijn in deze tijd cruciaal. Ik weet ook dat

de opleidingscapaciteit op dit moment de grootste bottleneck is voor het opschalen van alle categorieën militairen.

Dat hebben we ook ervaren en daar hebben we met de CDS

ook vaak genoeg gesprekken over. Die opleidingsmotor

moet van een V6 naar een V8, anders gaan we het niet

redden. Ik heb nu al wel een Deltaplan Opleidingen opgestart. Dat begint nu best al aardig te lopen. Ik heb het daar

in het WGO ook over gehad. We kijken dus ook wel echt op

de korte termijn waar we iets kunnen doen. Denk bijvoorbeeld aan opleidingen verkorten. Onze opleidingsmachine

moet niet een certificerings- en kwalificatieprofielorganisatie

of -motor zijn. We moeten daadwerkelijk mensen skill-based

opleiden waar ze voor zijn. We moeten dus korter en innovatiever opleiden. We moeten ook civiele instructiecapaciteit

inhuren. Daar heeft u al best wel wat vragen over gesteld

en daar hebben we tijdens het vorige debat ook over

gesproken. Maar denk ook aan het uitbesteden van civiele

vergelijkbare delen. Als je het in de burgermaatschappij

kunt en het geen specifieke militaire context heeft, dan moet

dat wat dat betreft ook kunnen.

Verder kijken we bijvoorbeeld nu ook specifiek naar het

uitbreiden van die opleidingscapaciteit. Als we daarnaartoe

gaan, zal het goed kunnen betekenen dat dat in ultimo

gevolgen heeft voor de gereedheid van de operationele

eenheden die we hebben. Die hebben we natuurlijk in een

bepaalde mate van gereedheid. Die gereedheid is eigenlijk

altijd tegen de honderd procent. Maar als we onze hele

organisatie, al die bataljons, fregatten en squadrons, op

hoog niveau opgeleid willen hebben, dan zou het ook wel

kunnen betekenen dat we ergens in het volgende jaar wel

een ingrijpende keuze moeten gaan maken om bijvoorbeeld

operationele eenheden tijdelijk wat terug te brengen in

gereedheid. Op die manier kunnen we opleidingscapaciteit

vrijmaken en de boeggolf wegnemen. Daar zal ik altijd eerst

samen met de minister een gesprek over hebben. Uiteindelijk zal ik dat met jullie bespreken.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik hoor de staatssecretaris zeggen: "Eigenlijk moet ik zelf

eens gaan kijken naar een ultiem middel om die capaciteit

uiteindelijk ergens goed op orde te krijgen. Dat betekent

dat ik nu capaciteit vrij moet gaan maken om die instructeurs op te leiden." Het lijkt mij echt heel erg goed dat we

dit zo snel mogelijk op orde krijgen. Ik ben eigenlijk wel

benieuwd of de staatssecretaris mij kan toezeggen dat hij

de komende maanden gaat kijken of hij dat middel kan gaan

inzetten en of hij dat kan onderzoeken.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Ik zei al dat dat ingrijpende keuzes zijn. Die ga ik hier ook

niet toezeggen. Dat is een gesprek dat we intern nu aan het

opstarten zijn. We krijgen er wel steeds meer zicht op. Ik

kom wel ergens in Q1 met een strategische P-agenda. Dan

gaan we met elkaar het gesprek voeren. Maar dat zal altijd

in het verlengde zijn van de Kamerbrief die mijn voorganger

voor de zomer heeft gestuurd en die de basis is van dat

dienmodel.

Als ik dat dienmodel te pakken heb, wil ik eigenlijk doorspringen richting de heer Ceder en de heer Van Dijk, die

een aantal vragen hebben gesteld over de vrijwillige

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-29

enquête. Krijgt die op enig moment een verplichtend

karakter op basis van het Zweedse model? Eigenlijk is dit

natuurlijk de kern van het dienmodel. Een dienmodel moet

een raamwerk, eigenlijk een structuur en een plan geven

om uiteindelijk groot op te kunnen schalen. De vrijwillige

enquête die we gaan introduceren, is echt een nieuw

instrument. Op dit moment werken we aan dat plan van

aanpak. Ik heb ook een onderzoek daarnaar naar de Kamer

gestuurd. We zijn daar nu mee bezig. Volgend jaar zullen

we daadwerkelijk starten met een eerste referentiegroep.

Ik wil daarbij zeggen dat dit om de vrijwillige module gaat.

En ja, in dat plan van dat dienmodel zit inderdaad dat dat

gevuld moet zijn met de behoeftes die we hebben. We

beginnen met vrijwillig en vrijblijvend. Dat kunnen we wel

opbouwen tot een verplichtend karakter.

Van daaruit pak ik door richting de vragen van de heer

Boswijk en de heer Van Dijk. Zij stelden naar aanleiding van

een RTL-artikel een aantal vragen over de opkomstplicht.

Dat is uiteindelijk vanuit ons ministerie uit het Woo-verzoek

gekomen. Hier willen de minister en ik heel duidelijk over

zijn: activering van de opkomstplicht is niet aan de orde.

Maar vanwege de toegenomen dreiging in de wereld oriënteren we ons met Defensie natuurlijk wel richting hoofdtaak

1, het verdedigen van Nederland en bondgenoten. Dat vergt

ook extra investeringen in het aantrekken van meer personeel voor de krijgsmacht en alles wat daarbij hoort. In dat

kader worden ook alle mogelijke scenario's in kaart

gebracht. Van daaruit ziet u ook dat op ambtelijk niveau

binnen de reikwijdte van de CDS verkend is wat er theoretisch nodig is, mocht de opkomstplicht gereactiveerd worden. Ik denk dat dat uiteindelijk ook hoort bij de professionaliteit van Defensie. Laat mij over één ding duidelijk zijn;

dat zeg ik ook richting de heer Boswijk. Defensie is dé veiligheidsverzekering van Nederland en moet dus overal op

voorbereid zijn, anytime, any place and any mission.

De voorzitterVoorzitter

De laatste interruptie van de heer Boswijk.

CDADe heer BoswijkCDA

Dan ga ik mooi langer dan 45 seconden doen, want het

maakt nou niet meer uit. Hoe de staatssecretaris begon,

vond ik eigenlijk jammer. Hij omkaderde dik omlijnd en heel

erg duidelijk de disclaimer: wees niet bang, beste mensen,

want dit is nu allemaal niet aan de orde en mogelijk is het

dat nooit. Tegelijkertijd hoor ik de staatssecretaris en de

minister zeggen dat ze nu meer de focus op hoofdtaak 1

aan het leggen zijn. Als we kijken naar de geschiedenis, dan

zien we dat we dat vroeger ook deden. Toen waren de

dienstplichtigen juist superbelangrijk. Daarna deden we

meer operaties ver weg. Toen zijn we ook meer naar een

beroepsleger gegaan. Dat is superlogisch. Nu hebben we

een andere realiteit. Ik hoor natuurlijk dat het gaat over het

dienmodel. We zijn daar zelf de initiatiefnemer van. Wat

ons betreft: begin meteen met het verplichtende karakter!

We noemen allemaal Zweden als voorland, maar als het

daarom gaat, nemen we dat voorbeeld dan weer net niet

over. Dan kom ik nu bij mijn vraag, voorzitter. Rust er wat

de staatssecretaris betreft een taboe op een verplichtend

karakter of wil hij de creatieve krachten binnen Defensie

alle vrijheid blijven geven om alle mogelijkheden te

onderzoeken en om de deur wel altijd open te laten voor

een mogelijk verplichtend karakter? Ik ben echt van mening

dat er een moment gaat komen dat we tot de conclusie

komen dat dit onvermijdelijk is als de veiligheidssituatie in

de wereld verder escaleert. Dat zeg ik niet alleen, maar ook

Clingendael.

De voorzitterVoorzitter

Dit was anderhalve minuut.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Ik denk dat de heer Boswijk mij kent: creativiteit ohne Ende.

Dat geldt eigenlijk ook voor mijn departement. Af en toe

heb ik zo veel skin in the game dat ik daar intern wel wat

pushback op trek. Nee, alle gekheid op een stokje! Het is

zoals ik zeg. De krijgsmacht is wel de verzekering, de veiligheidsverzekering, het slot op de deur van Nederland. De

Grondwet is ontzettend duidelijk. De dienstplicht is niet ten

einde. De opkomstplicht is opgeschort. Uiteindelijk is dat

een beslissing die in het kabinet wordt voorgelegd aan de

minister-president. Dat kan snel gaan. Dat is twee weken.

Dat staat sowieso ook in het stuk. Dat hebben ze goed uit

de wet gehaald.

Ik wil ook nog het volgende zeggen. Op dit moment rammelen er meer mensen, meer jongeren, aan de poorten, omdat

zij naar binnen willen dan ik daadwerkelijk kan aannemen,

opleiden, trainen en een zinvolle plek in de organisatie

geven. Ik heb dat verplichte karakter op dit moment dus

niet nodig. Nogmaals, ik zei al dat de opleidings- en trainingsmotor mijn grootste uitdaging is. Die moet vergroot

worden. Ik kom zo meteen nog wel terug op een vraag van

de heer Dassen, die hier een aantal voorstellen voor deed.

Ik ben best wel bereid om daar in te stappen.

Nogmaals, alles ligt altijd op de tafel, meneer Boswijk. Het

tweede is dat het nu niet nodig is, want er rammelen meer

mensen aan de poort dan ik daadwerkelijk kan opleiden en

trainen. Het derde is wat ik al heb aangegeven, namelijk:

als je bekijkt wat de dissatisfier is, de reden waarom mensen

op dit moment het bedrijf verlaten, dan zie je dat dit het

gebrek aan materieel is en ook het gebrek aan realistische

oefen- en trainingsmogelijkheden. Ik ben vorige week op

de KMS geweest. Daar is het precies hetzelfde verhaal. Ik

heb dus op een aantal andere vlakken een uitdaging. Daar

ga ik nu echt eerst mijn tijd en energie in steken. De heer

Boswijk vroeg of dat geen taboe is. Nee, zeker niet, voor

mij is niks een taboe.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Ik dank de staatssecretaris voor de beantwoording op dit

punt, maar toch blijf ik met een paar vragen zitten. We

hebben via de media dat praatstuk gevonden. Daar staan

een aantal elementen in. Een van die elementen is dat, als

de ons omringende landen overgaan tot reactivering van

de opkomstplicht, wij dat ook zullen doen. Duitsland is dat

gaan doen, wel met een verplichte enquête. Die zijn ze aan

het voorbereiden voor volgend jaar. Ik heb dus wel degelijk

behoefte aan een reactie op dit punt. Hoe strookt het interne

stuk, die opmerking, met het feit dat de staatssecretaris nu

zegt dat hij de stap naar een verplichte enquête niet wil

zetten? Kan de staatssecretaris daarop reageren?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Jazeker. Vorige week maandag heb ik met mijn Duitse

ambtsgenoot Zimmer hierover gesproken. Ja, dat klopt. In

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-30

de media staat dat de Duitsers teruggaan richting de

dienstplicht en dat er een verplichte enquête komt. In de

praktijk betekent dit dat wij twee stappen vooruitlopen op

de Duitsers. Het duurt nog wel even voordat zij ons hebben

ingehaald. Wij zijn hier driekwart jaar geleden of misschien

wel een jaar geleden over gaan nadenken. Een aantal

maanden geleden, dat was een van mijn eerste daden als

staatssecretaris, heb ik u een brief gestuurd over die vrijwillige enquête. Daar zit een heel onderzoek bij, want er moeten een aantal zaken opgelost worden. Ik kan wel een brief

gaan versturen, maar als dat juridisch niet in de haak is,

dan schiet ik eigenlijk wat dat betreft in mijn eigen voet.

Dus dat zijn we nu uit aan het lopen.

Als je gaat kijken naar het dienmodel, is de eerste stap die

we daarin zetten een vrijwillige enquête. We moeten nog

kijken wanneer die gaat komen, maar halverwege 2025 gaat

er daadwerkelijk een brief uit, en niet alleen naar degenen

die de dienstplichtbrief krijgen, de 17-jarigen, maar naar

alle 18- tot 27-jarigen binnen de referentiegroep die we

hebben. Daarmee gaan we ervaring opdoen. Ik weet zeker

dat daar een positief effect uit gaat komen en dat meer

mensen zich gaan aanmelden op de verschillende sporen

die ik heb. Nogmaals, ik kan er een verplichtend karakter

aan hangen en dan zullen we zien of het meer of minder

gaat worden. Dat weet ik niet bij voorbaat. Maar uiteindelijk

kan ik ze nog steeds niet in mijn organisatie aannemen,

opleiden, trainen en een zinvolle plek geven.

Mijn oproep aan de Kamer is om mij even een halfjaar de

tijd te geven om dit allemaal goed uit te werken en om mij

te vertrouwen. Ik heb dat in het WGO ook gezegd. Mijn

ambtsgenoot is er duidelijk over geweest in de brief over

het dienmodel. Hij heeft ook voorbeelden gegeven van hoe

die stapjes eruit kunnen zien. Je hebt een vrijwillige enquête

en de volgende stap zou bijvoorbeeld geen verplichte

enquête kunnen zijn, maar een vrijwillig gesprek. Dat is

waar de Duitsers nu over nadenken. De volgende stap zou

kunnen zijn: een verplichte enquête en een verplicht gesprek

of een keuring of iets dergelijks. Maar dan is het nog steeds

vrijwillig of je wel of niet naar binnen stapt. Mijn verzoek

is om mij even de tijd te geven om dat uit te zoeken, want

de effecten daarvan helpen ons gewoon om dat goed in te

richten.

De voorzitterVoorzitter

Uw laatste interruptie, meneer Olger van Dijk.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Het vertrouwen van Nieuw Sociaal Contract in deze staatssecretaris is groot, laat ik dat duidelijk maken. We geven

de staatssecretaris graag de tijd om dit zorgvuldig uit te

zoeken. Waar ik mee zit, is dat wij nu een intern stuk hebben, waarin heel veel knelpunten staan over de complete

verkenning van de reactivering van de opkomstplicht. Daar

worden dus allerlei knelpunten in benoemd. Er staat geen

reactie van de bewindspersoon bij, maar daar is wel

behoefte aan. Ik zou willen vragen aan de staatssecretaris

om dat stuk, die verkenning, wat uit te diepen. Laten we

hem een halfjaar geven om dat goed te verkennen, om die

knelpunten bij de eventuele reactivering van de opkomstplicht in beeld te brengen en die met de Kamer te delen.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Kijk, op dit moment ben ik bezig met de knelpunten die in

die brief staan. Daarbij gaat het om infrastructuur. Je moet

munitie en een schietbaan hebben. Je moet mensen ergens

kunnen legeren, zodat ze daar kunnen slapen en een tijdje

kunnen wonen. Ze hebben voeding nodig, ze hebben uitrusting nodig, maar ik heb ook genoeg instructeurs van genoeg

kwaliteit nodig; dat zijn allemaal onderofficieren. Voordat

een onderofficier instructies kan geven, heeft hij er een

jaartje of vijf op zitten. Daar heb ik allemaal tekorten aan.

Ik werk er nu elke dag aan om te zorgen dat ik genoeg

munitie heb om mee te kunnen trainen, zoals ik net aangaf,

en dat ik genoeg legering heb; dat is vastgoed, dat kopje

komt straks nog. Het gaat ook om instructeurs, maar daarvoor heeft de heer Dassen een goed voorstel. Ik ben echt

al aan het werk met al die knelpunten.

De voorzitterVoorzitter

U heeft nog een tweede termijn. Ik trap er niet meer in dat

u zegt: dat is geen antwoord op mijn vraag. Want er komt

een antwoord. Daar bent u misschien niet tevreden mee,

maar dat mag u dan in tweede termijn zeggen. Mevrouw

Dobbe.

SPMevrouw DobbeSP

Dan hoop ik in ieder geval op een duidelijk antwoord op

deze vraag. Ik begrijp dat er nu ontzettend veel mensen aan

de poort rammelen bij Defensie om daar te mogen werken.

Er zijn zoveel mensen dat deze staatssecretaris heel terecht

druk bezig is om al die mensen op te leiden. Maar zouden

we dan die hele discussie over de opkomstplicht nu van

tafel kunnen halen, zodat we niet mensen met tienerzoons

en -dochters angst aanjagen dat er misschien weer een

dienstplicht of opkomstplicht komt? Dat is dus helemaal

niet nodig. Het tweede is: kan die, ongetwijfeld hele dure,

reclamecampagne om mensen te werven voor Defensie er

dan ook uit, zodat we mensen kunnen gaan werven voor

bijvoorbeeld de zorg, waar we ook heel veel mensen voor

nodig hebben?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dit doet mevrouw Dobbe heel slim, want dit zijn twee vragen. Maar ik zal die allebei voor u beantwoorden. Het eerste

wat u zegt, is: u heeft al zat mensen die aan de poorten

rammelen. Dat klopt. Maar goed, die heb ik ook allemaal

nodig, want de krijgsmacht groeit. We hebben in de

Defensienota 2024 ook aangegeven dat we nu naar 24 miljard gaan. Er komt een tankbataljon bij. Dat zijn echt 500

dames en heren die in die tanks moeten gaan rijden en

daarmee kunnen gaan schieten. Wat dat betreft heb ik die

mensen dus echt wel nodig.

U heeft het dan over de campagne. Daarover wil ik het

volgende zeggen. Wat we nu draaien, is de campagne

Generatie D. Dat is een campagne die een heel breed

publiek beslaat. De aller… Laat ik het zo zeggen: over die

campagne krijg ik van de meeste mensen terug dat die niet

alleen mensen werft, maar ook een stukje bewustwording

bij iedereen thuis in de huiskamer brengt, zeg ik even in

het verlengde van wat mevrouw Van der Wal zei. U gaf ook

aan dat de mensen die nog aan de poort staan uiteindelijk

maar naar de zorg moeten, of dat we die campagne moeten

richten op de zorg. Zoals ik net aangaf, zie ik ook dat een

hoop mensen die nu bij ons willen komen werken, wat ik

daadwerkelijk aanmoedig, dat willen vanuit een moreel

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-31

kompas. Die willen iets bijdragen. We kunnen bijvoorbeeld

voor het dienjaar niet iedereen kwijt in onze opleidingen.

Daar hebben we dus allerlei programma's voor. Een daarvan is dat we kijken of ze niet ergens anders al een opleiding

kunnen doen, zodat het beter past.

De voorzitterVoorzitter

De staatssecretaris vervolgt zijn betoog.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dan kom ik nu aan bij de heer Dassen. Hij had een aantal

suggesties om het tekort aan instructeurs terug te dringen.

Daar wil ik toch even snel op ingaan. De eerste vraag was

of we bereid zijn om te kijken naar instructeurs en opleiders

uit andere NAVO-landen. Het eerste wat ik daarover wil

zeggen tegen de heer Dassen, is dat de uitdaging waarvoor

wij staan, niet uniek is. Net is het voorbeeld van Duitsland

al voorbijgekomen. Elk NAVO-land heeft dit. De Amerikanen

hebben dit ook. Ik ben wekelijks in gesprek in groepen. Ik

heb daar ook een platformpje voor opgezet. Daarbij

bespreek ik met mijn counterparts in al die landen hoe zij

dat doen. We zijn hiervan met z'n allen aan het leren. Als

je mensen wil opleiden, heb je instructeurs nodig. In het

algemeen zijn dat onderofficieren. Die hebben vijf tot tien

jaar in dienst gezeten, en hebben het liefst ook nog

gevechtservaring of in die ketens opgetreden. Dat doen we.

We kijken dus naar die partners en proberen de krachten

te bundelen. Sterker nog, we hebben nu ook een civiel

bedrijf waarmee we zakendoen. Dat is precies wat dit civiele

bedrijf doet: mensen uit speciale eenheden uit Amerika en

Groot-Brittannië uiteindelijk naar Nederland brengen. Dat

is nog op kleine schaal.

Ik wil ook aangeven dat we qua opleidingen niet alles in

Nederland doen. We doen niet alleen maar alles zelf. We

hebben bijvoorbeeld NAVO-scholen, opleidingscentra waar

militairen gezamenlijk en internationaal worden opgeleid,

de gemeenschappelijke Vuursteunschool, het NAVO-trainingscentrum voor commandovoering in Stavanger en de

School voor Vredesmissies. We doen al best wel wat samen,

maar ik zal elke keer blijven kijken waar we een of twee

mensen kunnen winnen. Dat heeft rendement.

De andere vraag ging over het verleiden van gepensioneerde militairen om terug te komen als schietinstructeur.

Dat gebeurt ook. We proberen reservisten en zeker ook

civiele partners daar ook zo veel mogelijk bij in te zetten,

want we kunnen het niet alleen. Ik zeg wel dat we nog geen

beroep doen op gepensioneerden die ouder zijn dan 67

jaar, want dan moet ik in gesprek met de bonden. Dat wil

ik ook best wel doen. Op dit moment wil ik u dus zeker

toezeggen dat ik ga onderzoeken of het wenselijk en haalbaar is om meer gepensioneerde militairen een bijdrage te

laten leveren aan deze uitdaging.

Dan kom ik bij de heer Pool. Ik wil hem danken voor de

vraag die hij stelde en de aandacht die hij heeft voor het

personeelsbestand bij Defensie. Ik wil graag benadrukken

dat ik voor meer mensen bij de krijgsmacht ben, voor meer

mannen, meer vrouwen en meer gevechtskracht. Daarbij

geef ik dus aan dat er geen generiek voorkeursbeleid is

voor wie dan ook binnen Defensie. Je ziet bijvoorbeeld dat

de aanstellingskeuringen voor functies geen aparte eisen

kennen voor mannen en vrouwen. Wel is het volgende het

geval. Voor de Defensie Conditie Proef — voor liefhebbers:

de DCP — zijn er wel verschillende eisen; die zijn wat bijgesteld. Die test heeft dus geen juridische status.

We hanteren wel een streefcijfer voor vrouwen, want hun

aantal blijft in onze doelgroepen gewoon zwaar achter. Ik

wil ook het volgende richting de Kamer aangeven. Ik hanteer

dat streefcijfer voor vrouwen, want ik kan het me dus niet

permitteren om iets anders te doen dan een doelgroep

actief te benaderen, hindernissen weg te nemen en die

groep daadwerkelijk te inspireren om bij Defensie te komen

werken. Ik spreek me dan ook uit voor een krijgsmacht

waarin iedereen een plek heeft en zich veilig voelt. Dat vroeg

de heer Van Baarle mij ook. Ik kan nog niet vooruitlopen

op de resultaten van het onderzoek. Ik weet nog niet of

mensen zich thuis voelen en of ze verbinding voelen met

elkaar en met de organisatie. Die uitkomst komt namelijk

ergens in 2025. Het staat op de radar en het gaat eraan

komen.

De heer Van Baarle stelde ook nog een vraag over het vergelijken van aanvullende vergoedingen. Hij vroeg of onze

mensen nou genoeg geld krijgen bij bijvoorbeeld trainen

in het buitenland of dienen in andere landen. Dat is best

wel lastig te bepalen, omdat al die systemen eigenlijk verschillend in elkaar zitten. Ik wil wel aangeven dat in het

arbeidsvoorwaardenakkoord dat mijn voorganger net voor

mijn aantreden heeft afgesloten en waar ik nog de handtekening onder mocht zetten — mijn dank daarvoor — is

afgesproken om de dagbedragen in de Regeling militaire

inzet te verhogen.

PVVDe heer PoolPVV

Dank voor het antwoord van de staatssecretaris. Oké, dan

hebben we daarover een verschil van mening. Dat is niet

erg. Ik heb alleen nog een verhelderende vraag over het

voorkeursbeleid. De brief van uw voorganger, de staatssecretaris van de VVD, zei namelijk heel duidelijk dat dat wel

het geval was. De brief zei namelijk dat als er bij de selectie,

de keuring et cetera vijf mannen zijn en zich een vrouw

meldt, de vrouw dan vooraan in de rij aan mag sluiten. Dat

was dan het voorkeursbeleid; dat wordt ook specifiek zo

genoemd. Is daar dan geen sprake meer van, vraag ik aan

de staatssecretaris.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Iedereen heeft bij ons eerlijke kansen. En nogmaals, ik heb

echt niet de luxe om wat dit betreft een ander gedifferentieerd beleid te voeren. Ik heb gewoon iedereen nodig en ik

ben bereid om alle hindernissen weg te nemen en om

iedereen te inspireren en te motiveren om uiteindelijk bij

ons aan de slag te gaan. Ik wil voornamelijk een goed klimaat creëren waardoor iedereen zich bij onze organisatie

thuis voelt en ook respectvol met elkaar omgaat. Het allerbelangrijkste dat ik richting de heer Pool wil zeggen, is mijn

motto: sfeer, dames en heren, is echt gevechtskracht.

De voorzitterVoorzitter

De staatssecretaris vervolgt zijn betoog. De heer Van Baarle

heeft geen interrupties meer.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Ik heb nog wel een paar vragen van hem.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-32

De voorzitterVoorzitter

De zesde interruptie was veel te lang. De staatssecretaris.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dank u, voorzitter. Maar, meneer Van Baarle, ik heb nog

wel een aantal vragen van u. Die zal ik dus beantwoorden.

U vroeg ook of het loongebouw na bijstelling inmiddels

competitief is. Ja, het is competitief. We zien dat ook.

Voornamelijk de lagere rangen, dus manschappen, korporaals en offici…, nee: onderofficieren, gaan meer verdienen.

Ik versprak me bijna: ik bedoel niet "officieren"; dat is de

categorie waar ik ooit bij heb gehoord. Dit zijn mooie cijfers,

die ik hier niet per se ga noemen. Ik wil wel zeggen dat het

loongebouw dat we nu hebben ingevoerd, eigenlijk gelijke

tred houdt met de andere sectoren, zoals Rijk en politie. Ik

wil toch ook het volgende aangeven over onze analyses

van de redenen waarom mensen vertrekken. Vroeger ging

dat best wel vaak over geld. Nu gaat het eigenlijk maar over

twee dingen. Werken bij Defensie moet passen in je

levensloop. We proberen dit punt aan te passen; daar zijn

we mee bezig in een vernieuwing. Het gaat nu voornamelijk

over de vraag of er genoeg materieel en munitie is zodat

er realistisch getraind kan worden.

De heer Dassen vroeg het kabinet of we de uitstroom kunnen terugdringen met goede arbeidsvoorwaarden. Laat me

even de cijfers op het gebied van uitstroom erbij pakken,

omdat er wat misvattingen over zijn. Je hebt twee soorten

uitstroom. Reguliere uitstroom gaat over mensen die de

pensioengerechtigde leeftijd bereiken en ermee stoppen.

Ik moet zeggen dat 2026 de grootste uitdaging gaat geven

en dat daarna het verloop een beetje afneemt. Dat gaat ons

dus helpen. De tweede vorm is irreguliere uitstroom. Dat

gaat over mensen die zeggen: het is toch niet prettig bij

jullie, het is niet leuk of ik krijg mijn spullen niet; ik ben

ervandoor. Je ziet dat die irreguliere uitstroom tussen 2023

en 2024 met 19% is gedaald. Dat is best wel pittig; ik ben

daar dan ook heel blij mee. Om het dan toch maar te vergelijken: onze irreguliere uitstroom is op onze hele formatie

4%. Damens en heren, let op, hè: in private sectoren zit de

irreguliere uitstroom tussen de 10% en 15% en rijksoverheidbreed is het meer dan 5%. Dus mensen vinden het fijn

om bij ons te komen werken en blijven tegenwoordig ook

wel wat langer.

Ik wil toch ook wel aangeven dat ik denk dat die arbeidsvoorwaarden best wel goed zijn. We zijn er bovendien ook

mee bezig om ze doorlopend te verbeteren. Waar zit die

verbetering dan in? Waar leg ik echt het accent? Dat is bij

het operationele optreden. Hoofdtaak 1 is het zwaartepunt

en we kijken daarom bij het verbeteren, waarderen en

belonen van onze militairen en ons burgerpersoneel specifiek naar de inzet voor missies, operaties en andere vormen

van inzet.

De heer Ceder heeft een opmerking gemaakt, een vraag

gesteld, over de verdiepingsmodule defensie. Moeten we

die niet actief aan scholen aan gaan bieden? Ik ben heel blij

om te zien dat het gebeurt en wat nog mooier is, is dat het

uiteindelijk vanuit henzelf komt. Het Hoornbeeck College

in Rotterdam is bijvoorbeeld een school die het zelf heeft

opgepakt.

Ik wil toch ook wel zeggen dat Defensie best al wat modules

aanbiedt: het programma Veteraan in de klas en de keuzemodule VeVa, Veiligheid & Vakmanschap. Dat is een lespakket veiligheid voor middelbare scholen. We zijn dus echt

wel meewerkend en meewillend. Maar goed, het gevraagde

curriculum is natuurlijk wel onderdeel van OCW. De minister

en ik hebben een week geleden met OCW en EZ over precies

dit soort dingen gesproken. Hoe kun je nou samenwerken

en al die zaken bij mekaar trekken, en dan niet alleen

wetenschappelijk en hbo, maar voornamelijk ook bij de

praktisch opgeleiden?

Als het goed is, ben ik daarmee door het kopje personeel

heen.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dat weet ik niet helemaal zeker, want ik heb een vraag over

personeel in het algemeen. Deze staatssecretaris is van

leveren, leveren, leveren. Maar heel eerlijk, deze staatssecretaris heeft dan wel heel veel woorden nodig, bijna ohne

Ende — een citaat — om eigenlijk maar heel weinig te zeggen. Ik hoor heel veel begrippen als "animo", "morele

motieven", "optimaliseren" en "een frisse blik van buiten

naar binnen", maar ik ben op zoek naar een antwoord. Wat

is nou een concrete nieuwe actie om die streefcijfers te

halen? Ook al groeien we, feit is dat we tot nu toe nooit dat

streefcijfer hebben gehaald om die 11.000 vacatures in te

vullen. En dat staat wel keihard in de Stand van Defensie.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Jazeker. Het is mooi dat u dit vraagt, mevrouw Van der Wal.

In ons gesprek hierover in het WGO gaf u aan: ga eens kijken of je tien jaar niet kunt diversifiëren; ga naar andere

vormen. Dat is precies wat we nu gaan doen. En wat

komend jaar dus nieuw is, is dat we naast een dienjaar van

een jaar, ook een kort dienjaar gaan aanbieden van ongeveer drie maanden. We zijn nu de details daarvan aan het

uitpluizen. Dat wordt uiteindelijk ook de mogelijkheid om

direct met ons reservistenbestand richting de 2.000 op te

kunnen plussen.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Maar toch heb ik zorg op die concreetheid. De opgave is

enorm. Als we dit niet fixen met elkaar, hebben we een dijk

van een probleem. Een tank is niets zonder mensen. Zo

simpel is het. Het zijn uw eigen woorden. We hebben ook

het NATO Force Model. Daar heb ik ook eerder aandacht

voor gevraagd. Richting de zomer zijn we daardoor gewoon

juridisch verplicht manschappen te leveren, te vullen. En

ik zie dat we nog steeds dat streefcijfer niet halen, ondanks

de groei. En het gat tussen "het dienjaar dat we gaan

diversifiëren" en het streefgetal van 4.000 ... We redden het

overigens zelfs nog niet eens om dat streefgetal te halen.

We kunnen dat überhaupt niet opvangen. Hoe gaan we dit

concreet fixen?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Nogmaals, de eerste stap is natuurlijk dat je uit de badkuip

komt. De cijfers moeten daadwerkelijk beter worden. Ik

denk dat dat dit de eerste stap is. Ik gaf ook aan dat we bijna

tegen de 1.400-plus zitten, terwijl we in andere jaren daar

niet eens bij in de buurt kwamen. Echt een wereld van verschil! Maar we krijgen er ook ongeveer 700-plus aan reservisten en "dienjaarders" bij. Die cijfers zijn dus echt wel

goed, hoor. Het streefcijfer voor dit jaar is 2.200. Dat redden

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-33

we net niet. Dat ben ik met u eens. Maar ik ben er nooit zo

dichtbij geweest als dit jaar. Dat wil ik wel zeggen.

Nogmaals, de allergrootste uitdaging zit niet in mensen

enthousiasmeren, maar de allergrootste uitdaging zit erin

die opleidingsmotor richting een V8 te krijgen. Daar zijn we

nu hard mee aan de slag. We zijn opleidingen korter aan

het maken en we gaan intern het gesprek aan. Als we deze

stappen moeten gaan zetten — ergens moeten we die een

keertje gaan zetten — dan zal dat betekenen dat de

gereedheid van onze eenheden misschien wat lager wordt.

Daar gaan wij, de minister en ik, een gesprek over hebben.

De sg en de CDS zitten daarachter; die vinden daar ook wat

van. Ik denk dat de samenleving daar ook wat van vindt. Ik

denk dat de oplossingsrichtingen daar wel degelijk in zitten.

Dus ja, we zijn door de badkuip heen. Ja, het is duidelijk

waar het hem in zit. Het zit niet in de werving. Al die voorgaande brieven gingen altijd over de werving: "De

arbeidsmarktcommunicatie moet beter. We moeten zorgen

dat niemand uit de opleidingen uitvalt. We moeten de

militaire basiseisen aan de voorkant gaan differentiëren."

Dat is allemaal waar. Dat zijn we aan het doen: optimaliseren. De volgende stap wordt echt enerzijds dat dienmodel,

met een meer verplichtend karakter als dat straks noodzakelijk is, op dit moment nog niet. Maar de oplossing, de

draaiknop, zit uiteindelijk echt in het ophogen van de

opleidingscapaciteit.

De voorzitterVoorzitter

Helder. Volgens mij kunnen nu naar het materieel over.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Voorzitter. Dan materieel. Ik ben blij om te horen dat een

groot deel van de Kamer opnieuw het belang ziet van de

efforts die wij steken in de productiezekerheid. Mevrouw

Van der Wal stelde dat de productiezekerheid zo veel

mogelijk in Nederland of in andere Europese landen moet

plaatsvinden en dat bedrijven pas investeren in productiecapaciteit als er daadwerkelijk orders zijn. Ze stelde mij de

vraag hoe ik die patstelling uiteindelijk wil doorbreken. Ik

denk aan de Actieagenda productie- en leveringszekerheid,

waarbij we het beste product voor de beste prijs loslaten

en ook kijken naar tijdigheid. Intern is mijn criterium altijd:

wanneer krijg ik de spullen? Als ik die spullen in 2030 krijg,

dan kijk ik al naar iets anders. Als ik het niet binnen vijf jaar

geregeld kan krijgen, dan zeg ik ook tegen mijn National

Armaments Director: luister, ga maar kijken naar een alternatief, want het is niet afschrikwekkend. "Afschrikwekkend"

betekent dat het tijdig moet zijn. Ik denk dat dat een ding

is.

Het tweede voorbeeld is een mooi voorbeeld, denk ik. De

minister refereerde er ook al aan: het Actieplan Onbemenste

Systemen. Daarbij gebruiken we die 400 miljoen die we

ook voor Oekraïne gebruiken. Ja, dat is echt voor Oekraïne.

Ja, die dingen vliegen in de lucht en maken daar het verschil. En ja, dat doen we samen met Oekraïne, maar ook

met Nederlandse bedrijven. We krijgen dus de kennis vanuit

Oekraïne. We hebben de smartness, de bucks, de brains en

de balls tijdelijk hiervandaan, uit Nederland. Daarmee

doorbreken we echt wel die patstelling.

Ik wil ook aangeven dat je er met alleen private investeringen niet komt; ik denk dat mevrouw Van der Wal dat ook

altijd zegt. Je moet voor de langere termijn zekerheid bieden. Soms moet je als overheid de onrendabele kop meeinvesteren, zodat die private partijen — wat die ook mogen

zijn, equity of aandeelhouders — daadwerkelijk met je

meegaan. Dat ben ik met u eens. Zo willen wij die patstelling

doorbreken.

De heer Boswijk vroeg naar de kwetsbaarheden in de

medische keten. Ik wil toch richting de heer Boswijk benadrukken dat ik u daar volgens mij anderhalve maand geleden een brief over heb gestuurd. Laat me daar toch nog

even op terugkomen. Ik ben me bewust van de kwetsbaarheden die in die medische keten zitten. Ik heb daar vaak zat

gesprekken over met de minister. Als wij buikpijnmomenten

hebben, zijn dit de momenten dat we buikpijnmomenten

hebben. Ik ga het beeld hier niet oproepen, maar u kunt

zich denk ik wel voorstellen hoe hoofdtaak 1, staal op staal,

eruitziet. Het is dus terecht dat u daar aandacht voor vraagt.

Ik wil ook aangeven dat ik twee à drie weken terug met de

minister van VWS, mevrouw Agema, op werkbezoek ben

geweest bij het calamiteitenhospitaal in Utrecht. Daar ben

ik tweeledig met de neus op de feiten gedrukt. Enerzijds

omdat wij het in Nederland eigenlijk wel heel goed voor

elkaar hebben. Allerlei andere landen komen bij ons kijken

hoe we interdepartementaal met elkaar samenwerken.

Maar het is ook gewoon heel goed om te zien dat al die

partijen skin in the game hebben. Denk aan de brandweer,

de politie, alle GHOR-eenheden, veiligheidsregio's en koepels van ziekenhuizen. In de Defensienota 2022, van onze

voorgangers, maar ook in de Defensienota 2024 zijn extra

middelen daaraan toegekend. Ik wil ook nog even wijzen

op de intensieve samenwerking met VWS, de leveranciers

in de EU en NAVO-partners; we doen het zeker niet alleen.

Uiteindelijk moet je het samen doen, met elkaar, en moet

de medische keten robuuster worden.

Mevrouw Dobbe heeft het gehad over vrouwelijke militairen

die adequaat zijn uitgerust met de juiste kleding. Zij vroeg

of er al een kogelvrij vest is voor vrouwen bij Defensie. Ik

wil tegen mevrouw Dobbe zeggen dat afschrikking

gevechtskracht is. Gevechtskracht is materiële gereedheid

plus personele gereedheid. Die zitten hier echt in. Als je

niet de juiste spullen hebt en kleding hebt die niet comfortabel zit, ben je niet gereed. Dat is dus een hele terechte

vraag. Ik heb goed nieuws: de vesten zijn besteld. We hebben eigenlijk alles al rond. De intentie is dat de eerste uitlevering in 2025 gaat plaatsvinden. Mevrouw Van der Wal

heeft er ook al een keer aan gerefereerd. Ik zie ook nog een

aantal andere vrouwelijke Kamerleden. Als die vesten er

zijn, kunnen we kijken of we daar een event bij kunnen

organiseren. Ik bedoel dat jullie onze kant op komen. Dan

kunnen we eens kijken hoe dat daadwerkelijk zit. Dat is een

handreiking. Alleen als je zin hebt!

De heer Nordkamp heeft nog wat vragen gesteld over

winsten uit de defensie-industrie. Hij gaf aan dat de defensie-industrie geen gewone markt is. Daar heeft hij helemaal

gelijk in. Dat heet een monopsonie. Een monopsonie wil

eigenlijk zeggen dat je één koper hebt en meerdere aanbieders. Hoe je daarmee omgaat — ik denk dat we dat juist

doen — is dat je een publiek-private samenwerking uitvoert.

Die publiek-private samenwerking doen de minister en ik

samen in DEFPORT. Daar zullen we binnenkort wat meer

over weergeven. Dat is een publiek-privaat platform om

gezamenlijk aan businesscases te werken. De minister mag

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-34

al het mooie bestuurlijke werk doen. Die mag de lijnen uitzetten, het beleid maken en ervoor zorgen dat al die partijen

daadwerkelijk aan tafel blijven. Mijn rol zal zich meer richten

op de uitvoering van de concrete programma's en projecten.

Daar zijn we eigenlijk best wel enthousiast over.

Ik wil ook nog het volgende aangeven richting de heer

Nordkamp. Natuurlijk blijven we opletten op het gebied

van winsten. Vaak is het een open boek. Bij alles boven de

2,5 miljoen voert de ADR een contractaudit uit. Dat wil ik

ook. Je moet uiteindelijk de beste kwaliteit hebben, maar

wel voor een eerlijke prijs. Het is ook mooi om te zien dat

de mensen van de ADR niet in het gebouw van de ADR zitten, maar bij ons, op Plein 4.

Mevrouw Van der Wal vroeg nog hoe we ervoor zorgen dat

de investeringsfondsen willen investeren in de defensieindustrie. Daar heb ik net eigenlijk al een antwoord op

gegeven. Ik doel op co-investeren op de lange termijn, en

DEFPORT. Als deze minister ze aan tafel weet te krijgen, zal

ik de deal met ze sluiten.

De heer Dassen vroeg: waarom heeft het kabinet geen

groeipad richting de afgesproken 2%-uitgave aan innovatie?

Met de Defensienota 2024 zien we dat de investeringen in

kennis en innovatie echt aanzienlijk omhooggaan. We blijven voor nu op de 1,3%. Dat betekent dat er bijna 40 miljoen

extra wordt geïnvesteerd; ik heb het dan over de Defensienota. Ik wil hier iets gebruiken uit de inbreng van de heer

Dassen. Hij citeerde mij. Nu wil ik de heer Dassen citeren,

die mij citeerde. Het ging over innovatie in het krijgsbedrijf.

Het gaat er uiteindelijk om dat je vandaag of morgen, anytime, any place, 5% beter bent dan je tegenstander. Dat is

waar we nu knetterhard voor aan het werken zijn. De R&T,

research and technology, waar dit percentage over gaat,

zit in de fundamentele zaken van onderzoek. Maar we willen

voornamelijk snel rendement oppakken. In elk project dat

wij draaien — als bewindspersonen hebben we twee prioriteiten: de defensie-industrie en radicale innovatie — zit

innovatie. Kijk naar de F-35. We hebben er geen zes gekocht,

maar vijf. Het geld voor die zesde moet echt naar innovatieve capaciteit. Dat kan bijvoorbeeld een onbemande low

observable capaciteit zijn. Tegen de heer Dassen zeg ik dat

al die cijfers die in die projecten zitten niet meetellen voor

het percentage.

De voorzitterVoorzitter

De laatste interruptie van de heer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt

Ik wil de heer Tuinman graag nog eens citeren, die mij

citeerde waarbij hij zichzelf citeerde. Inderdaad, we moeten

5% beter zijn dan onze tegenstander. Daarvoor heb je dus

die langcyclische innovatie nodig. De heer Tuinman ... de

staatssecretaris had het net over de kortcyclische innovatie.

Dat zit inderdaad in al die projecten. Die 1,3% is al langer

stabiel. We hebben de afspraak gemaakt dat we juist naar

2% gaan. Waarom? Precies om te zorgen dat we ook op de

langere termijn alle innovaties hebben om de tegenstander

voor te kunnen blijven. Mijn vraag is: kan de staatssecretaris

met een concreet pad komen richting die 2%? Ik hoor alles

wat hij zegt, maar dat is niet de afspraak die we gemaakt

hebben. Op de langere termijn zorgt dat er ook niet voor

dat we die 5% beter zijn dan de tegenstander.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Heel eerlijk: ik ga die belofte hier niet doen. We blijven op

de 1,3% zitten. Dat betekent dat elke keer als er een euro

bij komt, 1,3% daarvan daadwerkelijk naar R&T gaat. Ik wil

ook richting de heer Dassen zeggen dat als je 5% beter wil

zijn dan je tegenstander, het dus niet gaat over budgetten.

Het is een beetje dezelfde discussie die de minister goed

heeft uitgelegd. Het gaat niet om de euro's en de budgetten.

Het gaat erover dat je daadwerkelijk iets levert. De R&Tbudgetten in onze begroting gaan naar NLR voor lucht- en

ruimtevaartinnovatie, richting MARIN, de maritieme component, en richting TNO. Deze kennisinstellingen zijn ook

aan het opschalen. Die hebben vaak een nog grotere uitdaging, want ze krijgen de mensen niet. We moeten het goed

gestructureerd opbouwen. Ik denk dat we de komende tijd

nog wel even vastzitten aan die 1,3%. Daarmee moeten we

de juiste stappen zetten.

De voorzitterVoorzitter

De staatssecretaris vervolgt zijn betoog.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

De heer Van Dijk zei dat we te afhankelijk zijn van andere

statelijke en private actoren en hintte op strategische autonomie. Ik denk dat iedereen het hier met elkaar eens is. We

hebben in dit kabinet — en die hadden we ook in het vorige

— een taskforce die bekijkt hoe we de strategische afhankelijkheden kunnen afbouwen. Dat doen wij ook. Ik geef een

voorbeeld op het gebied van ruimtevaart; de minister refereerde er net ook al aan. Mijn rol is om te kijken hoe je het

concreet vorm kunt geven. Het is mooi om te zien. Ik heb

anderhalve maand terug de Under Secretary of Defense for

Research and Engineering, mevrouw Heidi Shyu, uit Amerika hier gehad. Zij is dé goeroe op dat vlak. We zijn ook bij

VDL geweest. Bij VDL zijn ze daadwerkelijk met space bezig.

Daarom proberen we wat dat betreft samen te werken. Zij

was geïnteresseerd in lasercommunicatie; ik denk dat dat

een mooi voorbeeld is. Ja, dat is space, het gaat supersnel,

het is niet te verstoren en het heeft vele grote bandbreedtes.

Dat is iets waar we in Nederland, ook Defensie, al jarenlang

met NWO en dergelijke in geïnvesteerd hebben, ook fundamenteel. Nu begint het daadwerkelijk gerealiseerd te worden. We hebben een deel van de IP hier in Nederland; we

hebben het lang financieel ondersteund. Nu zie je dat de

technologie dusdanig volwassen is dat het eigenlijk op

eigen benen kan staan. Iedereen in de wereld is bereid om

daarin in te stappen. Ik denk dat dat een heel mooi voorbeeld is van hoe je de R&T-gelden van de heer Dassen kunt

gebruiken als je een usecase hebt om je daadwerkelijk te

laten gelden. Je bouwt je strategische afhankelijkheden af

en je bouwt je industrie wat dat betreft op. Ik zeg weleens:

wat goed is voor Duitsland, is ook goed voor Nederland.

En hier hebben we iets waarvan ik zeg: wat goed is voor

Nederland, is ook goed voor de rest van de Europese landen.

Mevrouw Wijen-Nass vroeg aandacht voor het belang van

het produceren van materieel op eigen bodem. Ze had het

specifiek over Limburg. Ik draag Limburg een warm hart

toe. Ik woon nu onder de rook van Rotterdam en ik ben

opgegroeid onder de rook van Chemelot en DSM, dus ik

weet wat het is. Ik weet ook wat de innovatie, de potentie,

de productiecapaciteit en de mogelijkheden zijn die daar

zijn. Ik kijk er nu naar en misschien dat ik met de minister

samen richting Brightlands en Chemelot kan gaan. Een van

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-35

die Nederlandse technologiesectoren die we aangespitst

hebben, is "slimme materialen"; dat zit hier ook. Over VDL

is genoeg gezegd. Eigenlijk moeten we er niet over praten.

We moeten dat gewoon even met rust laten, want er zijn

allerlei mooie dingen aan de gang. Ik ga er dus verder niks

over zeggen.

De heer Pool stelde de vraag hoe we Nederland kunnen

beschermen als de tanks in het buitenland zijn gestationeerd. Wat ik tegen de heer Pool wil zeggen, is dat we dat

precies hetzelfde doen als we vroeger deden. De stationering in Bergen-Hohne is juist de meest traditionele oplossing

voor het Nederlandse tankbataljon. Het is de thuisbasis van

duizenden van onze cavaleristen geweest. Nee, alle gekheid

op een stokje. Het is trouwens wel waar, maar alle gekheid

op een stokje: de beste mogelijkheden zitten wel in Duitsland. Het oefengebied is daar. We hebben daar het 414

Tankbataljon. Dat is dat Taurus waarmee we samenwerken.

Als je een tankcapaciteit omhoog wil brengen, dan moet

het samenwerken met andere en dat gaat hier gewoon het

snelst. We hebben de biggest bang voor onze buck en ik

denk dat we op die manier zo snel mogelijk aan afschrikking

komen en aan allerlei synergiemogelijkheden, voornamelijk

op het gebied van onderhoud. Dat wil je hier niet in Soesterberg voor elkaar krijgen.

De heer Nordkamp stelde nog een vraag over het wapenexportbeleid en Israël. Ik denk dat daar genoeg over gezegd

is. Ik kijk daar zelf iedere keer case by case naar als dat

binnenkomt. Ik kijk echt wel naar wat de levertijden zijn. De

minister heeft al iets gezegd over Patriots. Als ik een Patriot

bestel in Amerika, dan is het antwoord: u kunt ze krijgen in

2032. Dat is voor mij te laat. Dat geldt ook als het gaat om

MRAT, defensieve tankcapaciteit. Het punt hiermee is vaak

dat er een hele user group is in Europa die die spullen

gebruikt. Het is niet alleen Nederland. Het tweede is dat

toen ik in 2006 in Afghanistan op pad was, de radio's die ik

had van Elbit Systems waren. Een hoop van die bedrijven

en zeker van die systeembedrijven zijn vervlochten in de

hele Europese defensie-industrie. Dus linksom of rechtsom,

je zult altijd wel ergens elementen hebben die daar vandaan

komen.

De voorzitterVoorzitter

De heer Nordkamp, voor zijn laatste interruptie.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank, voorzitter. Een kleine correctie op de heer Tuinman.

We hadden het niet specifiek over import uit Israël, maar

om generiek beleid. GroenLinks-Partij van de Arbeid is van

mening dat we zowel een morele als ook een grondwettelijke inspanningsverplichting zouden moeten hebben om

te weten in hoeverre onze import van wapenmaterieel direct

of indirect bijdraagt aan het schenden van mensenrechten.

We vragen ons dan ook af waarom de heer Tuinman het

daar niet mee eens is. Dus nog los van de afweging die we

maken: waarom is de heer Tuinman het niet met ons eens

dat we het zouden moeten willen weten, dat het we uitgezocht zouden moeten hebben, dat volksvertegenwoordigers

er ook recht op hebben om te weten als we overgaan op

deze aanschaf, op deze import, dat deze mogelijk risico's

heeft op directe of indirecte schendingen van het mensenrecht.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Mijn collega hier aan mijn rechterzijde had het niet mooier

kunnen beantwoorden. Ik blijf wat dat betreft bij die woorden.

De voorzitterVoorzitter

Ja, dit is het antwoord. De staatssecretaris vervolgt zijn

betoog.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Oké. Dan ga ik over naar leefomgeving en vastgoed.

De voorzitterVoorzitter

U kunt er in tweede termijn op doorgaan, meneer Nordkamp. Ja, sorry. De staatssecretaris.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

In mijn een-na-laatste blokje wil ik ingaan op de vragen die

de Kamer heeft over leefomgeving en vastgoed. Mevrouw

Dobbe vroeg of ik wilde toezeggen dat niemand zijn huis

uit moet voor een munitiedepot. Ze vroeg ook of er nooit

in en rondom een Natura 2000-gebied geoefend gaat worden. Wat ik hierover wil zeggen, is dat ik die beloftes niet

kan doen. De ruimte in Nederland is superschaars en de

maatschappelijke opgaven zijn huge. Maar begrijp mij niet

verkeerd. Ik voel echt wel de verantwoordelijkheid. Ik heb

laatst ook de beslissing genomen om een aantal locaties

in mijnbouwschadegebied van de lijst af te halen. Ik weet

wat de impact is. Ik voel het. We kijken er dus echt wel heel,

heel, heel zorgvuldig naar. We moeten beschermen wat

ons dierbaar is. Dan moeten we dierbaren ook goed

beschermen en centraal stellen.

Dat brengt me bij Natura 2000. Weet mevrouw Dobbe dat

50% van alle Natura 2000 in beheer is van het ministerie

van Defensie? Weet zij dat meer dan 50%, bijna 60%, van

Natuurnetwerk Nederland daadwerkelijk oefenterreinen

zijn? Weet zij dat de WUR, Wageningen Universiteit, heel

veel peer reviewed wetenschappelijk onderzoek heeft

gedaan naar oefenterreinen en dat die vaak leiden tot ontzettend goede natuur? Omwille van de schaarse ruimte en

verschillende maatschappelijke opgaven zou ik graag in

plaats van minder, meer gebruik willen maken van NNN

en natuur, want er zit daadwerkelijk een koppelkans, zoals

dat zo mooi heet, in multifunctioneel gebruik.

Ik hoor ook vaak dat mensen tegen Defensie zijn. We hebben net een klein deukje opgelopen met een vergunning

voor De Vliehors in Vlieland, waar we al sinds 1933 daadwerkelijk trainen. De rechter vond dat die vergunning niet

stand kon houden. Ik volg dat. Wat dat betreft is dat voor

mij duidelijk. Prima. Wat ik wel mooi vind, is dat er een

documentaire komt. Iedereen die ik spreek in Vlieland, zegt

eigenlijk: Defensie hoort hier; wij begrijpen het niet als

Defensie hier weggaat, want dan is de ziel uit ons eiland.

Daarmee wil ik de impact niet bagatelliseren. Wat ik ook

hoor ... Nou ja, laten we het daarbij houden. Dus ja, ik moet

altijd goed kijken. Betekent dat dat het goed is om klakkeloos, zonder erover na te denken, met tanks door een Natura

2000-gebied te rijden? Wat het wel betekent is dat er op de

Leusderheide bijvoorbeeld, in het midden van het land, een

aantal diersoorten leven die enkel en alleen kunnen leven

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-36

omdat onze eenheden op z'n tijd met een tank daadwerkelijk

die zandpaden openhouden.

De voorzitterVoorzitter

Laatste interruptie van mevrouw Dobbe.

SPMevrouw DobbeSP

Er zijn vast betere manieren om de natuur te beschermen

dan door er een Defensieterrein van te maken, lijkt me,

zeker de PVV gisteren gehoord hebbende dat ze graag met

een tank over de heide heen gaat rijden. Mijn vraag gaat

over het onteigenen van mensen voor munitiedepots. Ik

maak me daar grote zorgen over. In zijn inleiding zei de

staatssecretaris te kijken naar alles wat dierbaar is: de leefomgeving, natuur, woningbouw. Maar mensen, om met

de woorden van de staatssecretaris te spreken, hebben ook

"skin in the game", net als gemeenschappen. Het is wel

heel pijnlijk dat het belang van mensen en gemeenschappen

bij het trechteren van welke locaties wel en niet gebruikt

zullen worden voor die grootschalige munitiedepots, waar

de staatssecretaris mee bezig is, niet zodanig wordt meegenomen dat we hier kunnen zeggen: bij het trechteren van

die locaties is het van belang dat we mensen niet gedwongen onteigenen. Dat zouden we gewoon hier moeten zeggen. We zouden hier alle onzekerheid moeten wegnemen.

Vandaag kan de staatssecretaris dat doen. Er zijn vast zat

andere locaties die misschien niet net zo goed zijn als de

locaties waarvoor een heel dorp wordt onteigend, maar dat

gaan we gewoon niet doen.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

De partij van mevrouw Dobbe, de SP, heeft een motie

aangenomen. Ik heb volgens mij overal aangegeven dat ik

daar ook buikpijn van krijg. Dat is mij duidelijk. Wat ik wil

zeggen is dat "beschermen wat ons dierbaar is" ook ergens

een plek moet krijgen. Wat ik heb gedaan, waar mijn voorganger mee is begonnen en wat ik heb doorgezet, is kijken

wat minimaal in Nederland moet vallen. Dat is gewoon dit.

We moeten meer activiteiten ondernemen en uiteindelijk

ook andersoortige activiteiten. Het proces is zo ingericht

dat we heel transparant zijn maar ook eerlijk en navolgbaar.

Ik volg volledig de Omgevingswet, terwijl ik een aantal

dingen daarvan eigenlijk niet hoef te doen vanwege het

nationaal belang. Ik doe dat wel. Ik doe dat heel nauwgezet.

En wat ik ook tegen mevrouw Dobbe zou willen zeggen is

dat ik net een beetje gekscherend zei dat ik elke provincie

ben af geweest. Afgelopen dinsdag heb ik zes bestuurlijke

overleggen gehad met alle provincies — ik moet er een

aantal nabellen — maar mijn mensen in het team Nationaal

Programma Ruimte voor Defensie zijn elke dag op pad in

het land. Die gaan overal het gesprek aan. Ik weet dat ik

niet altijd alle zorgen kan wegnemen. Ik volg de motie van

mevrouw Van der Wal om zo snel mogelijk duidelijkheid te

geven. Dat doe ik ook op het gebied van de grondgebonden

behoeftes. Ik heb dat een aantal weken gedaan. Ik doe dat

ook door nu, in december, ook op het gebied van jachtvliegtuigcapaciteit en die dirt strip, snel duidelijkheid te geven

en te trechteren naar locaties. U kunt van mij ook aannemen

dat ik een van de misschien wel meest dominante criteria

… Dat noemen ze het "amoveren van woningen". Ik heb

het in mijn ministerie veranderd. Ik zeg: uiteindelijk is het

het slopen van woningen. We moeten gewoon echt elke

keer bekijken hoe je het zo kunt inpassen dat dat uiteindelijk

niet noodzakelijk is. Mijn punt is wel dat als we willen

beschermen wat ons dierbaar is, ik niet kan uitsluiten dat

er ergens — ik wil niet zeggen dat het onteigenen moet zijn

— mensen moeten verplaatsen of een andere activiteit

moeten gaan ondernemen om uiteindelijk onze verantwoordelijkheid te nemen.

De voorzitterVoorzitter

De staatssecretaris vervolgt zijn betoog. O, mevrouw Van

der Wal heeft toch nog een laatste vraag. U kunt aangeven

dat u nog twee vragen heeft, mevrouw Van der Wal, maar

wij houden de tijd bij. Als u langer dan 45 seconden spreekt,

telt het als een dubbele interruptie. Dat hebben we keurig

gedaan. Dus u mag nog één vraag stellen.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Oké, voorzitter. We hebben niet de luxe om "not in my

backyard" te zeggen. Tegelijkertijd hebben mensen in de

buurt van die potentiële locaties echt heel veel zorgen. Ik

ben dus ongelofelijk blij dat de staatssecretaris aangeeft

dat er snelheid zit in dit proces, zodat ze ook heel snel die

duidelijkheid hebben. Ik heb in het debat ook aangegeven

dat we meer zichtbaar moeten zijn. Wat mij betreft gaan

we met de doorvoer vanaf Vlissingen het land in en niet 's

nachts als de mensen slapen. Doe het maar een keer overdag. Doe het maar een keer als de mensen niet thuis zijn,

maar zelf onderweg zijn en files ervaren. Dan wordt namelijk

echt zichtbaar wat nodig is en dat onze vrijheid wordt

beschermd. Mijn vraag aan de staatssecretaris is: houdt de

staatssecretaris rekening met overlast voor inwoners bij

transport en bijvoorbeeld bij oefeningen of maakt hij de

keuze om te zeggen "nee, ik doe dat juist als de mensen

overdag met hun dagelijks leven bezig zijn, zodat ze ook

zien wat er gebeurt, zodat ze zien waarmee Defensie bezig

is en zodat ze zien dat er eigenlijk juist voor onze vrijheid

wordt gestreden"?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Ik vind dat een mooie vraag van mevrouw Van der Wal. Het

is en-en. Dus uiteindelijk gaat het over oefenen en trainen.

U heeft het over verplaatsingen. Het gaat ook over host

nation support, waarbij we onze bondgenoten via de

Eemshaven, Vlissingen, het spoor, de weg en de lucht uiteindelijk richting het oosten krijgen. Dat heeft dus altijd

voorrang. Maar we doen bijvoorbeeld wel het volgende.

Laatst deden we bijvoorbeeld de helikopterwapeninstructiecursus — dat gaat om veel vliegen, ook laag — in de

Rotterdamse haven. Op Gilze-Rijen zie je het ook. We doen

het wel degelijk ook op zichtbare plaatsen. Het gaat niet

alleen over oefenen en trainen. Als militairen beëdigd

worden, doen we dat altijd publiek. Ik denk dat dat een heel

mooi voorbeeld is. Ik heb laatst een beëdiging bijgewoond

van reservisten in het centrum van Den Haag. Ik ben het

eens met mevrouw Van der Wal, maar ik denk ook dat we

in een transitie zitten, en dat wij af en toe onze camouflagepakken vaker moeten aantrekken en de schroom van ons

af moeten gooien. Dat klopt. We zitten af en toe nog wel in

de modus om alleen 's nachts het spoor te gebruiken. Dat

is niet omdat we niet gezien willen worden. Dat heeft er

voornamelijk mee te maken dat er dan ruimte op het spoor

is. Misschien wordt het wel een keer tijd om daar op een

andere manier over na te denken.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-37

Mevrouw Van der Wal had het ook over de bewoners en

de zorgen die zij zich maken. Ze vroeg of ik niet kan versnellen. Ik zit echt in de maximale versnellingsmodus. Sneller

dan dit gaat het 'm wat dat betreft niet worden, want dan

gaat het ten koste van de zorgvuldigheid. Daarover hebben

we ook afspraken gemaakt. Wanneer krijgen we dan resultaten? Dat is in het eerste kwartaal van 2025. De definitieve

conceptversie van de Nota Ruimte is er in de zomer van

2025. Dus dat is dat.

Even kijken. Dan heb ik nog een vraag van de heer Van

Baarle over de status van de huisvesting van militairen.

Voldoet die aan minimale eisen? Meneer Van Baarle, als

die voldoet aan de eisen, dan is het minimaal. Dat ben ik

helemaal met u eens. Er is 25 of 30 jaar lang bezuinigd op

de krijgsmacht. Het eerste potje waaruit gepakt is, is vastgoed en ik begrijp dat. Als je nu kijkt naar de onderhoudsstandaarden die we de afgelopen 25 jaar gehanteerd hebben, zie je dat het net niet onveilig is. We hebben daar echt

wel een groot programma op gegooid, dus die veiligheid

is nu gegarandeerd. Wat dat betreft zijn we ermee bezig,

maar ik besef ook heel goed dat als je mensen wilt aantrekken en behouden, een van de meest dominante zaken de

plaats is waar ze wonen en waar ze werken. Daarom gaan

we daar ook extra geld in investeren. In het NPRD gaan we

bijvoorbeeld ook eenheden concentreren op één locatie,

want dan heb je meer faciliteiten. Dat is dan prettiger en

wat duurzamer. Maar goed, niet alles gaat, want het is ook

best wel lastig om te bouwen. Er is een ander departement

dat daar ook tegen aanloopt. Het belangrijkste wat ik nu

heb gedaan is kijken naar kleine haalbare projecten, en die

als eerste aanpakken.

Heel concreet zijn we nu bezig met het opknappen van acht

kleinere vastgoedobjecten, kantoren en schietbanen maar

ook heel specifiek een oefenruimte voor de mariniers. Maar

goed, ik sta natuurlijk ook nog wel voor een grote moderniseringsslag van het hele vastgoed. Daar hebben we een

strategisch vastgoedteam voor en daar ga ik u nu niet verder mee belasten. Dat loopt. Maar mijn punt hierbij is wel

dat we daadwerkelijk zaken gaan opleveren. Onlangs is de

schop in de grond gegaan in Soesterberg, waar een groot

logistiek centrum komt, samen met een private partner. Ik

ben er hartstikke trots op dat dat in deze tijd toch nog lukt.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

De staatssecretaris is al wat verder doorgegaan met zijn

verhaal, maar ik heb nog één vraag over de Nota Ruimte.

Hoorde ik nou goed dat de staatssecretaris het had over de

zomer van 2025? Want wij hebben eerder altijd gesproken

over Q1 van 2025.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Er gaan twee dingen door elkaar heen. Enerzijds heb je het

proces van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie.

Het NPRD komt eind Q1 met de voorkeurslocaties, die we

vervolgens ter inzage gaan leggen. Die voorkeurslocaties

uit Q1 gaan onderdeel worden van de Nota Ruimte, want

dat loopt erboven parallel aan. Die Nota Ruimte is van de

minister van VRO. Die kijkt niet alleen naar Defensiebehoeftes maar naar alle behoeftes die er in Nederland zijn. Dát

is eigenlijk hoe we dat gesynchroniseerd hebben in het

proces.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Nu is duidelijk hoe dat precies allemaal loopt. Ik ga ervan

uit dat de staatssecretaris erop toeziet dat het allemaal heel

snel verloopt. Als ik zie hoe energiek hij hier vanavond staat,

dan denk ik dat het met die snelheid wel goed moet gaan

komen.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Ik heb nog één blokje, met de vraag van de heer Van Dijk

over NAFIN. Zijn vraag was of wij willen reflecteren op de

uitkomsten van het rapport. Dat klopt. We hebben er

natuurlijk een bestuurlijke noot aan vastgeknipt. Volgens

mij is de brief net verstuurd. Ik wil daarbij het volgende

aangeven. Ik heb soms wel zorgen bij het publiek maken

van de uitkomsten van zo'n rapport. Dat rapport gaat

namelijk over kwetsbaarheden. Het laatste wat je wilt is dat

kwetsbaarheden in handen van je tegenstander komen,

want daarmee maak je zijn werk net iets makkelijker. Ik denk

dat dit de juiste lijn is. Verder wil ik er nog over zeggen dat

ik vorige week bijvoorbeeld de CEO van KPN over de vloer

heb gehad; toen hebben we hier ook over gehad. Wat dat

betreft zitten de minister en ik daar met z'n tweeën bovenop,

en soms is het nog wel even een kwestie van uitvinden

waar de verantwoordelijkheid ligt, maar meestal ... Als het

misgaat ligt het meestal bij mij, hoor ik de minister naast

mij zeggen, haha. Nee hoor. We hebben een actieplan

opgesteld. Misschien ook wel goed om hier nog te benadrukken is dat het niet zozeer over de zachte kant, de ICT,

maar over de harde kant gaat. Het betreft dus niet alleen

de fysieke beveiliging — hoe kom je tot het netwerk? —

maar het gaat er ook om hoe je dat bouwkundig organiseert

en welke elektronische maatregelen er zijn om die risico's

af te bouwen.

Dan het laatste. We zijn elke dag hard aan de slag met het

veiligheidsbewustzijn van onze mensen. Dat is soms wel

lastig, want aan de ene kant zeg ik ook: we moeten open

zijn, we moeten in het midden van de samenleving staan,

kom allemaal kijken op die kazerne, want die kazerne is niet

van mij maar die is van ons allemaal. Voor oefenterreinen

geldt hetzelfde, maar aan de andere kant wil je dat soms

uiteindelijk weer niet. We zijn dus wel bezig met een cultuurprogramma: hoe kunnen we daar het beste mee omgaan?

Voorzitter, daar wou ik het bij laten.

De voorzitterVoorzitter

Toch krijgt u nog een vraag van de heer Pool.

PVVDe heer PoolPVV

Ja, want ik had in mijn betoog aandacht gevraagd voor de

impasse waarin de krijgsmacht zich nog te vaak begeeft.

De staatssecretaris zegt dat hij echt eager is om daarmee

aan het werk te gaan. Dat zien wij ook als PVV en daar

waarderen we hem ook voor. Ik heb alleen nog geen antwoorden gekregen over bijvoorbeeld die gevechtsbaan in

Harskamp. Die ligt gewoon stil. Onze militairen kunnen niet

trainen. De frustraties daarover zijn echt enorm groot. De

staatssecretaris zegt terecht dat we moeten zorgen dat onze

jongens en meiden goed en realistisch getraind zijn. Dat

kan daar, op zo'n gevechtsbaan, maar dat ligt stil. Er wordt

geen schot gelost. De vraag aan de staatssecretaris is dus

wanneer ze daar weer kunnen gaan trainen.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-38

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

De heer Pool heeft helemaal gelijk; mijn excuses. Ik had die

vraag helemaal bovenop gelegd, want als je begint met het

dienjaar of als militair, is die eerste week, met in een tent

slapen en patrouille lopen in de nacht, best wel impactvol.

Dat vormt je wel. Maar er is één ding wat mensen echt

vormt en dat is de gevechtsbaan; ik denk dat de heer Pool

dat goed heeft gezien. Een gevechtsbaan is de daadwerkelijke simulatie. Er wordt over je heen geschoten met daadwerkelijke kogels; dat is allemaal veilig. Prikkeldraad, geluid,

rook en dat soort zaken meer. Het is cruciaal om dat uiteindelijk een keer ervaren te hebben om te weten hoe dat is

en om jezelf ook vertrouwen te geven, ook met je collega's.

Dat is helemaal terecht. Dat ligt op het infanterieschietkamp

in het midden van het land. Er zijn veel bezuinigingen

geweest en het onderhoud is waardeloos. Dat punt is dus

helemaal terecht. Die gevechtsbaan ligt nu te lang stil; dat

ben ik helemaal met u eens. Wat we nu hebben gedaan —

ik moet niet zeggen dat de kogel door de kerk is, maar de

kogel is wel door de boom heen — is ervoor zorgen dat die

gevechtsbaan op korte termijn weer gebruiksklaar is. Hoe

doen we dat? Uiteindelijk kon dat niet met een milieuvergunning en dat soort zaken, omdat er ook gewoon zeldzame

dieren leven. In plaats van nieuwbouw recyclen we dus alle

spullen die er zijn. Dan kan het wel. Die gaat dus terugkomen.

PVVDe heer PoolPVV

Daar zijn we als PVV hartstikke blij mee; dat is goed nieuws.

Een ander punt dat de staatssecretaris zelf al op X had gezet,

is dat Defensie inderdaad gewoon weer op Vlieland gaat

oefenen. Dan is mijn vraag wanneer het geregeld is met de

vergunning voor trainen op Vlieland.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Een paar dingen daarover. Ik volg natuurlijk altijd de uitspraak van de rechter; dat staat buiten kijf. Het is een vrij

technisch verhaal, maar wij blijven daar wel gewoon doorgaan met de activiteiten die we doen. Dat is één. Twee. We

hebben de stukken bestudeerd en uiteindelijk ligt die verantwoordelijkheid bij LVVN, want dat gaat over de natuurvergunning. We gaan dat gesprek uiteindelijk ook aan. Ik

verwacht dat dat met de noodzaak en de onderbouwing

voor een vergunning die daaronder hoort te liggen, prima

rond gaat komen. Er zijn twee dingen. Enerzijds gaat het

over die vergunning. Het gaat uiteindelijk over de vraag of

de historische rechten vanuit 1933 en het installeren in 1994

van Natura 2000-gebieden en het regime dat daarbij hoort,

in de nieuwe vergunning van 2022 uiteindelijk goed zitten

of niet. Dat is een heel juridisch en technisch-theoretisch

verhaal. Dat is uiteindelijk onderuitgehaald bij de rechter.

Prima, maar de noodzaak dat we daar blijven doorgaan met

die activiteit, staat buiten kijf. Maar we zijn in gesprek met

de regio en ook met Vlieland. Wat wij willen met het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie, en wat noodzakelijk

is, is dat we meer gaan trainen, met ook nog een aantal

andere activiteiten. Het kan straks allemaal misschien dus

mooi in dezelfde vergunning.

De voorzitterVoorzitter

Dank aan de staatssecretaris voor zijn inbreng in de eerste

termijn. We gaan gelijk door met de tweede termijn van de

zijde van de Kamer. Nee, er is behoefte aan een hele korte

schorsing. Dus toch een sanitaire stop van drie minuten.

De vergadering wordt van 23.21 uur tot 23.25 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting

van de behandeling van de begroting Defensie. We zijn toe

aan de tweede termijn van de zijde van de Kamer. Ik geef

als eerste het woord aan de heer Nordkamp. Hij gaat spreken namens de fractie van GroenLinks-PvdA.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank, voorzitter. We hebben intensief met elkaar gesproken

over de Defensiebegroting. Dit kabinet investeert fors in

Defensie en dat is goed. Wel constateer ik dat in het kabinet

leiderschap en visie op vrede ontbreken. Dat zien we niet

alleen terug in de forse bezuiniging op ontwikkelingssamenwerking en de bezuiniging op ambassades en consulaten,

maar ook in de beantwoording van vanavond. Vredespolitiek gaat niet alleen over de voorbereiding op conflict, maar

ook over het voorkomen van conflict. Althans, dat is hoe

GroenLinks-Partij van de Arbeid het graag ziet. Dit kabinet

lijkt alleen oog te hebben voor de militaristische kant en

dat vinden wij zeer zorgwekkend. Wij zien liever geen "we

zien elkaar wel in de loopgraven"-beleid, maar zijn voor een

vredespolitiek die ook voldoende oog heeft voor het aanpakken van de structurele oorzaken van conflict. We dienen

daarom samen met de ChristenUnie de volgende motie in.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat:

- ter bevordering van onze vrede en veiligheid de regering

fors investeert in onze krijgsmacht;

- Defensie zich hierbij vooral richt op het beschermen en

verdedigen van het eigen grondgebied en dat van bondgenoten bij een gewapend conflict;

- de rol van diplomatie minimaal genoemd wordt en

onvoldoende erkend wordt in de Defensienota en de regering bezuinigt op ambassades en consulaten;

- de regering fors bezuinigt op ontwikkelingssamenwerking;

overwegende dat:

- naast een sterke krijgsmacht ook de structurele oorzaken

van conflict aangepakt moeten worden;

- diplomatie, ontwikkelingssamenwerking en vredesmissies

duurzame internationale vrede en veiligheid bevorderen,

omdat zij bijdragen aan het bestrijden van de grondoorzaken van conflict;

- leiderschap en visie op vrede van belang blijft;

verzoekt de regering om ter bevordering van onze nationale

en internationale vrede en veiligheid het komende jaar een

integrale visie op vredespolitiek te ontwikkelen op basis

van zowel diplomatie, ontwikkelingssamenwerking als een

sterke krijgsmacht,

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-39

en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Nordkamp en

Ceder.

Zij krijgt nr. 36 (36600-X).

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Voorzitter. Dan Oekraïne. Wat ik hier vandaag en gisteren

heb gezien, voelt ergens toch niet goed. De VVD ziet het als

een overwinning dat de 750 miljoen voor Oekraïne wordt

overgeheveld naar het volgende jaar. "Een kasschuif is vrij

normaal en juist goed", om de VVD te citeren. Nee, Oekraïne

heeft geld nodig dat geïnvesteerd wordt in de eigen militaire

productie en schreeuwt om geld om wapens te kopen om

weerstand te kunnen bieden tegen de Russische agressie.

Het is pure armoe en een gebrek aan daadkracht dat het

geld dit jaar niet is uitgegeven, enkel en alleen omdat de

Nederlandse industrie betrokken moet zijn.

Ook zien we dat de VVD staat te juichen dat de PVV een

zogenaamde draai heeft gemaakt op het gebied van

Defensie en de steun aan Oekraïne, terwijl de machtigste

man van Nederland, Geert Wilders, gisteren nog richting

de secretaris-generaal van de NAVO sneerde dat deze hier

niks meer te vertellen heeft. Over een betrouwbare bondgenoot in de NAVO gesproken! Daarnaast heeft de PVV zich

gisteren nog eens herhaaldelijk gedistantieerd van een

gezamenlijk statement om als Westen verenigd te blijven

in de niet-aflatende steun aan Oekraïne en zijn bevolking.

In deze Defensiebegroting zien we dat Oekraïne het

komende jaar niet onverminderd gesteund wordt in vergelijking met dit jaar. Wij maken ons er zorgen over dat er,

vanwege de verdeeldheid in de coalitie, sprake lijkt te zijn

van minder urgentie als het gaat om de steun aan Oekraïne.

Zoals ik ook gisteren zei: geen woorden, maar daden; boter

bij de vis nu! Oekraïne zal onverminderd gesteund moeten

worden. Daarom dienen we samen een amendement in om

de steun aan Oekraïne voor het komende jaar te verhogen

met 1,2 miljard naar 3,5 miljard, zodat Oekraïne daadwerkelijk onverminderd gesteund wordt.

Voorzitter. Dan mijn derde en laatste kritiekpunt richting de

bewindspersonen. Ik vind het bijzonder pijnlijk om te zien

hoe er wordt weggekeken bij mogelijke risico's op het

indirect betrokken raken bij schendingen van het internationaal recht, bijvoorbeeld het humanitair oorlogsrecht bij

aanschaf van defensiematerieel. Dit wordt compleet genegeerd. Zonder gêne wordt gesteld dat we nu eenmaal het

beste product met de kortste levertijd nodig hebben. Of we

daarmee indirect bijdragen aan het onderdrukken van

mensen elders, daar wordt simpelweg overheen gestapt.

Het wordt niet eens onderzocht. De vragen hierover worden

niet eens beantwoord door de staatssecretaris. Mensenrechten lijken simpelweg tijdverspilling, zo zou ik de houding

van dit kabinet willen omschrijven. Dat zien wij graag

anders. Daarom dienen wij samen met de SP de volgende

motie in.

Motie

De Kamer,

constaterende dat:

- Nederland een wapenexportbeleid kent dat het risico op

mensenrechtenschendingen of schendingen van het

humanitair oorlogsrecht expliciet meeweegt in het toekennen van wapenexportvergunningen;

- dergelijk beleid niet bestaat voor de import van defensiematerieel;

- bij de aanschaf van defensiematerieel het risico bestaat

om indirect betrokken te raken bij schendingen van het

internationaal recht zoals het humanitair oorlogsrecht;

overwegende dat het kabinet een grondwettelijke en morele

inspanningsverplichting heeft om binnen zijn mogelijkheden

schendingen van het internationaal recht te voorkomen;

verzoekt het kabinet om beleid op te stellen over de wijze

waarop het internationaal humanitair recht en mogelijke

schendingen daarvan expliciet worden meegewogen bij de

beoordeling van de inkoop van defensiematerieel en dit

voor het zomerreces van 2025 aan de Kamer voor te leggen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Nordkamp en

Dobbe.

Zij krijgt nr. 37 (36600-X).

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Tot slot nog twee moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er enorm geïnvesteerd wordt in de

krijgsmacht en dat deze investeringen vooral gericht zijn

op het voldoen aan NAVO-verplichtingen;

overwegende dat de NAVO-bescherming niet het Caribisch

deel van het Koninkrijk omvat, terwijl Defensie een taak

heeft voor de verdediging van het gehele Koninkrijk;

verzoekt de regering om bij toekomstige investeringen in

de krijgsmacht mee te blijven wegen wat er nodig is ten

behoeve van de veiligheid van het gehele Koninkrijk,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Nordkamp en

White.

Zij krijgt nr. 38 (36600-X).

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-40

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

En tot slot.

we zien nu dus wat voor problemen dat oplevert, maar dat

is niet nieuw.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de publieke investeringen in de defensiesector de afgelopen jaren significant zijn gestegen en zullen

blijven stijgen;

constaterende dat Europese defensiebedrijven recordwinsten rapporteren;

overwegende dat we ervoor moeten waken dat private

winsten onevenredig worden gesubsidieerd door de

belastingbetaler;

verzoekt de regering om inzicht te bieden in de wijze waarop

investeringen, risico's en opbrengsten zijn verdeeld tussen

overheid en de defensiemarkt;

verzoekt de regering om inzicht te geven in de hoogte en

ontwikkeling van de gemaakte winsten in de defensiemarkt

en de mate waarin deze gelden worden geherinvesteerd in

de defensiemarkt, en de Kamer hierover te informeren in

het voorjaar van 2025,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Nordkamp.

Zij krijgt nr. 39 (36600-X).

Zo'n anekdote, waaruit blijkt dat we vaker dit soort discussies hebben gehad, zien we ook in onze geschiedenis, als

we kijken naar de meidagen van 1940. We hebben het dan

over het achtste regiment van de infanterie. Dat had de

plicht om de Grebbeberg, onze Grebbelinie, te beschermen

tegen de Duitse invasie. Zij waren ingedeeld in een sector

waar een boomgaard voor hun neus stond. De plaatselijke

commandant zei heel terecht: dit is een probleem, want de

Duitsers kunnen ons nu ongezien aanvallen. Hij vroeg permissie om de boomgaard en de bomen om te kappen, maar

die kreeg hij niet van de regering. Het argument was

namelijk dat er twintig jaar noeste arbeid in die boomgaard

zat en dat ze die niet wilden vernietiging. Daarop zei de

commandant: en de levens van mijn 20-jarige jongens dan?

Dat is dus wat we hier ook zien. Als onze militairen ernstig

gehinderd worden in het uitoefenen van hun werkzaamheden, gaat dat ten koste van de veiligheid.

Voorzitter. De PVV heeft twee moties voor vandaag. Allereerst hebben we het over de streefcijfers en het voorkeursbeleid gehad. We waren nog niet helemaal tevreden met

het antwoord van de staatssecretaris daarover. Daarom de

volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er bij Defensie nog steeds gebruik wordt

gemaakt van streefcijfers en voorkeursbeleid ten aanzien

van specifieke doelgroepen;

van mening dat dit onwenselijk is;

Precies op tijd. Dank voor uw inbreng. Dan gaan we nu

luisteren naar de heer Pool. Hij spreekt namens de fractie

van de Partij voor de Vrijheid.

verzoekt de regering te stoppen met het gebruikmaken van

streefcijfers en voorkeursbeleid bij Defensie,

PVVDe heer PoolPVV

Dank u wel, voorzitter. Allereerst wil ik de bewindspersonen

danken voor het mooie, inhoudelijke debat en voor hun

warme woorden voor onze militairen, ons burgerpersoneel

en onze veteranen. De PVV sluit zich daar helemaal bij aan.

Ook dank aan de minister voor de toezegging van het verder

onder de aandacht brengen bij de gemeenten en lokale

overheden van het initiatief van de Sparrenheuvel, waar

dakloze veteranen, maar ook veteranen die bredere thuisloosheid ervaren, kunnen worden opgevangen; het is een

breed initiatief. Dat is erg waardevol, dus dank daarvoor.

Ook dank aan de staatssecretaris. Het is mooi dat de

gevechtsbaan op zeer korte termijn weer in gebruik gaat

worden genomen. We hebben als politiek de dure plicht

om ervoor te zorgen dat onze militairen goed getraind zijn

en dit is echt cruciaal. We snappen als PVV heel goed dat

het nu moeite kost door ecologische regels en natuurregels,

zoals bijvoorbeeld op Vlieland het geval is. We wensen de

staatssecretaris succes bij het aanpakken daarvan. Want

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Pool.

Zij krijgt nr. 40 (36600-X).

PVVDe heer PoolPVV

En dan de volgende, over de tanks. Inderdaad, mevrouw

Dobbe heeft het prachtig verwoord: het romantische beeld

van onze eigen tanks op de heide. Ik zou dat zelf niet beter

kunnen. Daarom de volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-41

constaterende dat de regering voornemens is het nieuwe

tankbataljon in Duitsland te stationeren;

van mening dat een Nederlands tankbataljon in Nederland

thuishoort;

verzoekt de regering te onderzoeken of en hoe het nieuwe

tankbataljon in Nederland gestationeerd kan worden,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Pool.

Zij krijgt nr. 41 (36600-X).

PVVDe heer PoolPVV

Voorzitter, u bedankt voor het voorzitten vandaag, en de

leden voor de tijd en aandacht. Ik dank u hartelijk.

Een verduidelijkende vraag van de heer Olger van Dijk.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Op zichzelf is dit een sympathieke motie. Ik hoor "militaire

steun" zeggen. Kunnen we daar ook niet-militaire steun als

humanitaire steun en steun bij de wederopbouw onder

vatten, of is de motie echt alleen op militaire steun gericht?

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dit is een motie die u kan opvatten zoals die is ingediend.

Daarover ga ik nu niet heronderhandelen met de heer Van

Dijk.

De voorzitterVoorzitter

U vervolgt uw betoog.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. We gaan luisteren naar mevrouw

Van der Werf. Zij spreekt namens de fractie van D66. De

klok staat nu goed. Gaat uw gang.

Motie

De Kamer,

D66Mevrouw Van der WerfD66

Voorzitter. Ik grossier niet in tijd, dus ik ga meteen naar de

moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat Oekraïne (wederom) kampt met munitietekorten, terrein verliest en dat Noord-Korea en Houthihuurlingen zich aan de zijde van Rusland hebben aangesloten bij de oorlog en troepen hebben gestuurd;

overwegende dat de begrote Nederlandse militaire steun

aan Oekraïne in 2025 vooralsnog lager is dan in 2024, terwijl

andere landen massaal nieuwe steun hebben aangekondigd;

verzoekt de regering met Europese bondgenoten in overleg

te treden over duurzame meerjarige invulling van de militaire steun voor Oekraïne, ook in het geval dat de Amerikaanse betrokkenheid afneemt, en om bij de Voorjaarsnota

met een voorstel te komen voor een financiële invulling

hiervan,

en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat op 24 en 25 juni 2025 de NAVO-top plaats

zal vinden in Den Haag;

overwegende dat Den Haag naast zijn signatuur van internationale stad van vrede een recht ook een uitgebreid netwerk heeft van nationale en internationale cybersecuritybedrijven, overheidsinstanties en kennisinstellingen op het

gebied van cybersecurity;

verzoekt de regering om in aanloop naar of tijdens de

NAVO-top in 2025 een zij-evenement te organiseren dat

zich richt op cybersecurity en hybride dreigingen, zodat

landen, bedrijven en organisaties daar hun kennis en kunde

kunnen uitwisselen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf,

Boswijk en Van der Wal.

Zij krijgt nr. 43 (36600-X).

D66Mevrouw Van der WerfD66

Voorzitter. Dan tot slot.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf,

Boswijk, Nordkamp, Van der Wal en Dassen.

Motie

De Kamer,

Zij krijgt nr. 42 (36600-X).

gehoord de beraadslaging,

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-42

overwegende dat de NCTV, de AIVD en de MIVD waarschuwen voor toenemende (cyber)dreiging uit Rusland richting

Nederland vaak specifiek gericht op kritieke infrastructuur;

overwegende dat Nederland reeds te maken heeft gehad

met diverse vormen van hybride (cyber)aanvallen zoals de

hack op de politie en pogingen tot sabotage en spionage

van energie-infrastructuur in de Noordzee;

verzoekt de regering om concrete scenario's uit te werken

voor de maatregelen die op overheidsniveau en individueel

niveau genomen moeten worden in het geval van hybride

(cyber)aanvallen, waaronder situaties van energie-uitval,

uitval van drinkwatervoorzieningen, het wegvallen van

internet of gasvoorzieningen, en in het geval van grootschalige desinformatiecampagnes,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf,

Boswijk, Nordkamp, Van der Wal en Olger van Dijk.

Zij krijgt nr. 44 (36600-X).

Dank u wel. Dan gaan we nu luisteren naar mevrouw Van

der Wal. Zij spreekt namens de VVD-fractie.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dank, voorzitter. Dank voor de uitvoerige reactie van deze

bewindspersonen. "De kogel is door de boom." "De skin in

the game." "Sfeer is gevechtskracht." Ik heb ze allemaal

genoteerd en die laatste ga ik, denk ik, ook thuis eens toepassen.

We hebben een amendement over het Veteranen Platform

en drie moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

verzoekt de regering huis-aan-huisinformatie te verstrekken

over noodsituaties, naar Zweeds voorbeeld, om zo de

weerbaarheid te vergroten, en de Kamer hier in het derde

kwartaal van 2025 over te informeren,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Wal, Diederik van Dijk, Boswijk, Van der Werf en Olger van Dijk.

Zij krijgt nr. 45 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de Europese defensie-industrie sterk

versnipperd is met beperkte productiecapaciteit;

overwegende dat EU-lidstaten door gefragmenteerde nationale defensie-industrieën onvoldoende mogelijkheden

hebben om gezamenlijk te investeren in Europese defensiecapaciteit;

overwegende dat versnippering van de defensiemarkt en

nationale veiligheidsbepalingen efficiënte samenwerking

belemmeren;

verzoekt de regering om samen met Europese partners de

belangrijkste belemmeringen voor opschaling van de

Europese defensiesamenwerking en productiecapaciteit in

kaart te brengen, en de Kamer te informeren over mogelijke

oplossingsrichtingen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Wal,

Boswijk, Van der Werf, Nordkamp en Olger van Dijk.

Zij krijgt nr. 46 (36600-X).

constaterende dat veel Nederlanders niet klaar zijn om 72

uur voor zichzelf te zorgen in een noodsituatie en de weerbaarheid moet worden vergroot;

Motie

De Kamer,

overwegende dat Zweden huis-aan-huisinformatie verstrekt

over alarmering, schuilen en thuisvoorbereiding, zoals

water, voedsel en warmte, digitale veiligheid en eerste hulp;

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat in noodsituaties duidelijk moet zijn waar

per gemeente locaties zijn waar mensen terecht kunnen

voor informatie en goederen;

verzoekt de regering samen met de veiligheidsregio's te

kijken hoe gemeenten punten kunnen inrichten waar mensen naartoe kunnen voor informatie en levensbehoeften

bij calamiteiten en dreigingen;

constaterende dat de Verenigde Staten cruciale defensiecapaciteiten aan Oekraïne leveren die Europa momenteel niet

kan evenaren;

overwegende dat het door geopolitieke ontwikkelingen

nodig is dat Europa strategisch autonomer wordt, maar

ook nauw met de Verenigde Staten blijft samenwerken in

de defensie-industrie voor bijvoorbeeld de ontwikkeling of

licentieproductie van wapensystemen;

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-43

overwegende dat strategische autonomie vraagt om een

realistisch inzicht in de huidige afhankelijkheden van Amerikaanse defensiecapaciteiten;

verzoekt de regering met Europese landen te inventariseren

welke stappen nodig zijn om deze cruciale defensiecapaciteiten te kunnen leveren,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Wal, Van

der Werf, Boswijk, Nordkamp en Olger van Dijk.

Zij krijgt nr. 47 (36600-X).

Voorzitter. Ik had ook nog een vraag gesteld over structurele

financiering van het Veteranen Search Team. Ik heb daar

geen antwoord op gehad. Ik zou dat wel fijn vinden.

Ik had in mijn inbreng nog een apart punt gemaakt van het

ontbreken van SOF in de Defensienota. Daar hebben we

iets over gewisseld. Ik zou graag van de staatssecretaris

willen weten of het mogelijk is om bij Commit een aparte

inkoper aan te stellen voor SOF-eenheden, omdat het hele

specialistische spullen betreft, vaak in kleine hoeveelheden,

en het grote prioriteit heeft dat deze mannen de beste

spullen hebben. Ik ben dus benieuwd of dat mogelijk zou

zijn.

Voor de rest dank voor het debat, ook aan mijn collega's

en de voorzitter.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dank, voorzitter. Dank voor het voorzitten. Het is misschien

toch iets later geworden dan gehoopt.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. Dan gaan we nu luisteren naar de heer Olger

van Dijk namens Nieuw Sociaal Contract. Gaat uw gang.

De voorzitterVoorzitter

Ja, maar het is allemaal voor onze veiligheid. Zo is dat, hè.

De heer Boswijk gaat nu spreken namens de CDA-fractie.

CDADe heer BoswijkCDA

Dank u wel, voorzitter.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank, voorzitter. Bijzondere dank aan beide bewindspersonen voor hun beantwoording. De dreigingen nemen toe,

hebben we ook vanavond weer gehoord. Dan is het prettig

om te weten dat we deze bewindspersonen hebben, die zo

goed thuis zijn op dit departement. Dat geeft ook vertrouwen.

Het is fijn dat er gewerkt wordt aan een weerbaardere

samenleving. Tegelijkertijd denkt deze Kamer, in ieder geval

ook Nieuw Sociaal Contract, dat we daar nog een enkele

stap in moeten zetten. We hebben de moties ondersteund

van mevrouw Van der Wal over het Zweedse model en het

voorbereiden van de samenleving, en van mevrouw Van

der Werf over de scenario's voor de hybride oorlogsvoering.

constaterende dat het behoud van ervaren onderofficieren

en officieren in middenrangen noodzakelijk is om nieuw

personeel op te leiden;

constaterende dat juist behoud van deze groep lastig blijkt

vanwege hun drijfveren, ambities en levensfase;

Wat in dit debat ook aan de orde is gekomen en wat onze

fractie bezig blijft houden — dat is logisch — is dat we in

de Defensienota van 2024 vooral bezig zijn met dat wat de

NAVO van ons vraagt. Tegelijkertijd zijn er ook nationale

belangen. Dat is voor ons reden om vooral op de marine

in te willen zetten. Daarom heb ik de volgende motie.

overwegende dat de inspecteur-generaal der krijgsmacht

in zijn rapport Drijfveren bij Defensie heeft geconstateerd

dat Defensie hierin rigide blijft;

verzoekt de regering deze adviezen met prioriteit op te

pakken en hierbij naast hr-professionals vanuit de organisatie juist en vooral de genoemde doelgroep een actieve

rol te laten spelen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Boswijk, Van der

Wal, Van der Werf, Ceder, Olger van Dijk en Diederik van

Dijk.

Zij krijgt nr. 48 (36600-X).

CDADe heer BoswijkCDA

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het Koninkrijk der Nederlanden een zeevarende natie is, meerdere overzeese gebieden omvat en

een groot aandeel zeeoppervlak kent met cruciale infrastructuur;

overwegende dat de krijgsmacht zowel NAVO als nationale

doelstellingen dient;

overwegende dat een sterke "blue water"-marine met het

vermogen om maritieme langeafstandspatrouilles uit te

voeren cruciaal is voor de bescherming van het grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden en zijn belangen;

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-44

verzoekt de regering om voor de zomer van 2025 met een

strategie te komen voor de gewenste taakinvulling en inzet

van de marine,

en gaat over tot de orde van de dag.

staatssecretaris wel willen verzoeken om de komende

maanden — hij sprak zelf over een halfjaar — te benutten

om de knelpunten bij de reactivering van de opkomstplicht

goed in kaart te brengen. Die knelpunten worden in kaart

gebracht in het stuk dat we hebben gezien. Ik wil daarnaast

verzoeken om er een analyse van te maken en die analyse

voor de zomer van 2025 met deze Kamer te delen.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Olger van Dijk,

Diederik van Dijk, Nordkamp, Boswijk en Ceder.

Dank u wel.

Zij krijgt nr. 49 (36600-X).

NSCDe heer Olger van DijkNSC

We zien dat de wereld verandert, ook op het gebied van

oorlogsvoering. Het is prettig dat de minister al eerste

activiteiten heeft ondernomen om aandacht te vragen voor

de toepassing van AI in het militaire domein. Toch zouden

we de minister graag nog een extra zetje willen geven, zodat

het niet bij woorden blijft maar het ook tot daden zal komen.

Daarom heb ik de volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de inzet van kunstmatige intelligentie op

het slagveld toeneemt;

constaterende dat Nederland in 2023 en 2024 samen met

Zuid-Korea REAIM-conferenties organiseerde over verantwoorde kunstmatige intelligentie in het militaire domein;

overwegende dat de inzet van kunstmatige intelligentie in

het militaire domein tot steeds meer ethische dilemma's

leidt;

verzoekt de regering om een voortrekkersrol te blijven vervullen in de internationale dialoog over kunstmatige intelligentie in het militaire domein en zo mogelijk tot internationale normering te komen, en de Kamer daarover te informeren in 2025,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Olger van Dijk,

Van der Wal, Van der Werf, Nordkamp, Dassen en Ceder.

Zij krijgt nr. 50 (36600-X).

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Tot slot, voorzitter. Wij hebben met de staatssecretaris

gesproken over het Praatstuk Verkenning Opkomstplicht.

We begrijpen de zorgvuldigheid die daarin moet worden

betracht. Tegelijkertijd weten we nu van dit stuk en moeten

we voorbereid zijn. Over een praatstuk wordt gesproken.

Wij zouden het kabinet natuurlijk kunnen vragen om allerlei

stukken met ons te delen als Kamer, maar die kant wil

Nieuw Sociaal Contract vanavond niet op. Maar ik zou de

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. Dan gaan we nu luisteren naar

mevrouw Dobbe, die spreekt namens de Socialistische

Partij. Gaat uw gang.

SPMevrouw DobbeSP

Dank u wel, voorzitter. Ik heb drie moties.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het ministerie van Defensie op zoek is

naar locaties voor munitiedepots, waaronder in Weerselo,

Staphorst en Biddinghuizen;

overwegende dat voor een aantal locaties die nog onderzocht worden, inwoners mogelijk onteigend worden of zich

moeten verplaatsen voor de komst van een munitiedepot;

verzoekt de regering geen munitiedepot te bouwen als

mensen onteigend moeten worden of gedwongen worden

om te verhuizen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.

Zij krijgt nr. 51 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat Nederland het Anti-personeel landmijnenverdrag heeft ondertekend en geratificeerd;

spreekt uit het leveren en gebruik van anti-personeelslandmijnen te veroordelen;

verzoekt de regering het leveren en gebruik van anti-personeelslandmijnen te veroordelen,

en gaat over tot de orde van de dag.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-45

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.

Zij krijgt nr. 52 (36600-X).

Motie

De Kamer,

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er op vliegbasis Volkel Amerikaanse B61-

12-kernwapens liggen;

constaterende dat het van belang is dat de Tweede Kamer

zeggenschap heeft over kernwapens op Nederlandse bodem

omdat het de veiligheid van Nederland raakt;

verzoekt de regering de Tweede Kamer binnen drie maanden te informeren over kernwapens in Nederland en specifiek in te gaan op het aantal, de soorten kernwapens, de

locatie, of en hoe militair personeel getraind wordt om te

gaan met kernwapens, en welke afspraken zijn gemaakt

met andere landen en de NAVO,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.

Zij krijgt nr. 53 (36600-X).

SPMevrouw DobbeSP

Dank u wel voor het debat. Wij hebben zorgen over de

toenemende macht van de NAVO in Nederland, de militarisering van de samenleving en de wapenwedloop waar we

nu in zitten en die vooral de wapenindustrie dient. De

NAVO, waarvoor munitiedepots moeten komen en mensen

zouden moeten worden onteigend. Niet doen, zeggen wij.

Blijvende aandacht voor diplomatie en het investeren in

vrede is nodig. Want wie vrede wil, moet investeren in vrede

en niet in oorlog, niet in verdere militarisering.

Het is goed om te horen dat van een opkomstplicht geen

sprake is. Houden zo, zou ik willen zeggen. Gewoon niet

doen. Het is niet nodig en niet wenselijk. Investeer liever in

ons onderwijs en in onze zorg.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. We gaan luisteren naar de heer Van

Baarle voor zijn tweede termijn namens de fractie DENK.

Gaat uw gang.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Voorzitter.

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat de rijksoverheid een organisatie moet

zijn voor iedereen en dat daarmee ook Defensie zich ertoe

dient in te spannen dat er voor iedereen binnen de gelederen van Defensie plaats is;

overwegende dat onder andere de ondervertegenwoordiging van vrouwen bij Defensie en bij sommige Defensieonderdelen in het bijzonder laat zien dat er onverminderd

werk dient te worden gemaakt van diversiteit, inclusie en

representativiteit binnen Defensie;

verzoekt de regering om de inspanningen gericht op

diversiteit en inclusie onverminderd voort te zetten;

verzoekt de regering tevens om op basis van de uitkomsten

van het onderzoek naar de beleving van inclusie te bezien

hoe het beleid over diversiteit en inclusie binnen Defensie

verder zou kunnen worden verbeterd,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 54 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat er een arrestatiebevel tegen Netanyahu

is uitgevaardigd en dat de bewijzen voor Israëlische oorlogsmisdaden gepleegd in Gaza zich opstapelen;

van mening dat Israël een misdadige apartheidsstaat is;

verzoekt de regering om het militaire verdrag met Israël op

te zeggen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 55 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-46

constaterende dat de Israëlische wapenindustrie wapensystemen verkoopt als "battle-tested", wat in de praktijk neerkomt op het feit dat deze wapensystemen zijn ingezet bij

het plegen van oorlogsmisdaden tegen Palestijnen;

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Wijen-Nass.

van mening dat op geen enkele manier bijgedragen mag

worden aan het Israëlische militair complex;

Zij krijgt nr. 57 (36600-X).

verzoekt de regering een boycot in te stellen tegen Israëlische defensiebedrijven op Nederlands grondgebied en geen

enkele defensieaankoop vanuit Israël te doen,

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Dank u wel, voorzitter.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.

Zij krijgt nr. 56 (36600-X).

DENKDe heer Van BaarleDENK

Voorzitter. Rest mij de Kamer te bedanken voor het debat.

Rest mij de bewindslieden te bedanken voor de beantwoording. Rest mij de ambtenaren, die altijd bij een begrotingsbehandeling tot in de nacht bezig zijn met het opstellen van

de antwoorden, ook te bedanken. Rest mij, ondanks de

meningsverschillen die we hebben over de rol van Defensie

in de wereld en in ons land, toch alle mannen en vrouwen

sterkte te wensen bij het uitvoeren van hun taak.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. Mevrouw Wijen-Nass is nu

aan de beurt namens BBB. Gaat uw gang.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Dank u wel, meneer de voorzitter. Gelet op de tijd begin ik

meteen met de motie.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. De heer Diederik van Dijk voert zo dadelijk

het woord namens de SGP.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Dank u wel, voorzitter. Ook van mijn kant dank aan de

bewindslieden voor de gegeven antwoorden op de gestelde

vragen.

Voorzitter. Het is vaak voorbijgekomen in het debat: de inzet

van drones wordt steeds belangrijker voor Defensie. Het

oefenen met drones is helaas problematisch, onder meer,

maar niet alleen, door strikte privacywetgeving en dergelijke. Dat erkennen ook de bewindslieden. Er wordt in dit

verband gewezen naar de komende Wet op de gereedstelling, maar die zal nog wel even op zich laten wachten en ik

wil heel graag dat we op korte termijn al de maximale juridische ruimte opzoeken om goed te kunnen oefenen, ook

met deze instrumenten. Vandaar de volgende motie.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het voor de veiligheid van Nederland

van groot belang is dat we in Nederland onze defensieindustrie opbouwen;

constaterende dat er in Limburg onderwijsinstellingen,

bedrijvigheid, infrastructuur en een ecosysteem aanwezig

zijn, waarop zo'n industrie uitgebouwd kan worden;

constaterende dat er in Limburg vanwege baanverlies in

de auto-industrie veel hooggekwalificeerd praktisch opgeleid personeel zich op de arbeidsmarkt begeeft en er ook

fabrieksruimte vrij is gekomen;

constaterende dat drones voor gevechtsdoeleinden en

surveillance-, informatie- en inlichtingenoperaties steeds

belangrijker worden, en dat ook Nederland deze capaciteiten

heeft en ontwikkelt;

overwegende dat de operationele eenheden te weinig

oefenmogelijkheden hebben, mede als gevolg van knellende

ruimtelijke aspecten, maar ook wegens strenge (privacy)wetgeving;

verzoekt de regering een analyse over de knelpunten voor

het oefenen met drones te maken en de Kamer toe te zenden;

verzoekt de regering tevens de maximale juridische ruimte

op te zoeken om binnenlands te kunnen testen in samenwerking met civiele partners, om op te kunnen leiden en

om te kunnen oefenen met drones en daarover eveneens

te rapporteren aan de Kamer,

verzoekt het kabinet om in gesprek te gaan met het

bedrijfsleven en lokale overheden in Limburg teneinde de

mogelijkheden voor versterking van de defensie-industrie

te verkennen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-47

Deze motie is voorgesteld door de leden Diederik van Dijk,

Olger van Dijk, Boswijk en Van der Wal.

gehoord de beraadslaging,

Zij krijgt nr. 58 (36600-X).

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Tot slot. Defensie beschermt wat ons dierbaar is en daarom

ook namens de SGP mijn heel grote waardering voor alle

mannen en vrouwen die hieraan hun beste krachten geven.

Het wordt gezien en gewaardeerd.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. Nu gaan we luisteren naar de heer Ceder,

die het woord voert namens de ChristenUnie.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dank u wel, voorzitter. Ik wil de minister en staatssecretaris

bedanken voor de beantwoording. Vanwege de tijd dien ik

gelijk de moties in.

constaterende dat de ervaringen van een middelbare school

met een verdiepingsmodule defensie als keuzevak voor

leerlingen vanaf 16 jaar positief zijn, zowel voor Defensie

als voor de fysieke en mentale gesteldheid van de deelnemende leerlingen;

overwegende dat Defensie kampt met een personeelstekort

en een dergelijke module bijdraagt aan vergroten van de

interesse bij jongeren om bij Defensie te komen werken,

zowel bij mannen als vrouwen;

overwegende dat Defensie dergelijke modules op dit

moment niet actief aanbiedt en dat het wenselijk is dat

Defensie wel regie over inhoud en randvoorwaarden houdt;

verzoekt de regering de mogelijkheden te onderzoeken voor

de ontwikkeling van een verdiepingsmodule defensie voor

middelbare scholen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Ceder.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

Zij krijgt nr. 60 (36600-X).

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dank u wel, voorzitter.

overwegende dat de Nederlandse overheid volgens de

Adviesraad Internationale Vraagstukken te vaak incidentgedreven en reactief reageert op dreigingen of aanvallen;

constaterende dat binnen de NAVO de zeven baseline

resilience requirements zijn opgesteld, die zich richten op

het continue functioneren van vitale processen om de

samenleving in stand te houden in crisis- of oorlogsomstandigheden;

overwegende dat het voor het voor de Tweede Kamer van

belang is inzicht te krijgen in het doelbereik van deze richtlijnen, ook in relatie tot tal van andere dossiers;

verzoekt de regering in de te verwachten kabinetsaanpak

weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen, in

samenwerking met maatschappelijke partners, de resilience

objectives van de NAVO te borgen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. Tot slot in deze tweede termijn is het woord

aan de heer Dassen namens de fractie van Volt. Gaat uw

gang.

VoltDe heer DassenVolt

Dank, voorzitter.

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat in de VS een instituut bestaat voor het

actief bevorderen van militaire technologie en innovatie in

de defensiesector, genaamd DARPA;

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door de leden Ceder en Boswijk.

overwegende dat een dergelijk instituut in Europa ontbreekt;

Zij krijgt nr. 59 (36600-X).

Motie

De Kamer,

verzoekt de regering zich in Europees verband actief in te

spannen voor de oprichting van een Europees instituut voor

research and technology (R&T) in de defensiesector,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dassen.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-48

Zij krijgt nr. 61 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat in Europees verband afgesproken is dat

lidstaten in 2030 2% van hun defensie-uitgaven aan onderzoek en technologie (R&T) besteden;

constaterende dat Nederland hieraan bij lange na niet voldoet;

verzoekt de regering concrete stappen uit te werken om te

voldoen aan de Europese afspraak om 35% van het defensiematerieel in Europese gezamenlijkheid aan te kopen,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dassen.

Zij krijgt nr. 64 (36600-X).

constaterende dat Nederland momenteel blijft steken op

1,3%;

verzoekt de regering een groeipad uit te werken naar 2%

R&T-investeringen in 2030 als onderdeel van de totale

Defensie-uitgaven,

Motie

De Kamer,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dassen.

Zij krijgt nr. 62 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat Defensie met een groot personeelstekort

te kampen heeft, waaronder een tekort aan capaciteit voor

het opleiden van nieuw Defensiepersoneel;

verzoekt de regering zich in te zetten voor het terughalen

van gepensioneerde militairen die graag een bijdrage aan

Defensie willen leveren bij het opleiden van nieuw Defensiepersoneel,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dassen.

Zij krijgt nr. 63 (36600-X).

Motie

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat Nederland zich heeft gecommitteerd aan

Europese afspraken om 35% van het defensiematerieel in

Europese gezamenlijkheid aan te kopen;

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat Europa momenteel sterk afhankelijk is

van de Verenigde Staten op het gebied van inlichtingen;

verzoekt de regering zich in te spannen voor een Europese

coalition of the willing om de strategische inlichtingencapaciteiten van Europa fors te vergroten en de Kamer hierover

zo spoedig mogelijk te informeren,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitterVoorzitter

Deze motie is voorgesteld door het lid Dassen.

Zij krijgt nr. 65 (36600-X).

VoltDe heer DassenVolt

Voorzitter. Dan heb ik nog een beetje tijd over en wil ik even

stilstaan bij hetgeen waarmee de minister vandaag begon.

De minister heeft woorden gebruikt als "Rusland is aan het

winnen", "de verkiezingsuitslag van Trump", "de dreiging

is alleen maar groter aan het worden" en "Estland geeft aan

dat er scenario's klaarliggen". Ik moet eerlijk zeggen dat ik

de woorden waarmee de minister heeft gesproken best wel

zorgwekkend vind. Ik zie dat er veel gebeurt. Ik zie dat er

bij Defensie goede stappen worden gezet. Toch heb ik ook

nog het gevoel dat er in het debat veel in abstracto wordt

gesproken, er veel uitgezocht moet worden en er nog veel

onduidelijk is. Ik hoop dat de minister en de staatssecretaris

daar de komende tijd verder stappen in kunnen zetten om

ervoor te zorgen dat we ook daadwerkelijk deze dreigingen

op een goede manier het hoofd gaan bieden.

Voorzitter. Daarbij wil ik ook namens de Voltfractie alle

mannen en vrouwen die zich hier in Nederland en elders

in de wereld inzetten voor onze veiligheid en vrede heel

erg bedanken en hen ook heel erg veel succes wensen als

ze niet in Nederland zijn, zeker in deze turbulente tijd.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor de inbreng. We zijn aan het einde van

de tweede termijn en het gevoel van urgentie is zo groot

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-49

bij de bewindslieden dat ze aan een minuut of vijf genoeg

hebben om 30 moties en 3 amendementen een appreciatie

te geven. Misschien wordt het tien minuten. Ja. We gaan

tien minuten schorsen en daarna krijgen we de tweede

termijn van het kabinet.

De vergadering wordt van 0.00 uur tot 0.13 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het vervolg van

de behandeling van de begroting van Defensie. We zijn toe

aan de tweede termijn van de zijde van het kabinet. Als

eerste gaat de minister van Defensie spreken en ik denk

ook de amendementen appreciëren, maar in ieder geval

ook een groot deel van de moties.

Minister BrekelmansMinister

Ja! Dank, voorzitter, en dank aan de Kamerleden voor alle

suggesties, ideeën, constructieve feedback, en soms wat

meer kritische punten, maar het is ook belangrijk dat we

over al deze belangrijke en zware onderwerpen een goed

debat voeren.

Ik zal beginnen met een vraag van de heer Boswijk en

daarna inderdaad een aantal moties appreciëren. Een aantal

andere moties liggen op het terrein van de staatssecretaris.

Tot slot apprecieer ik de amendementen, waarbij het nog

even de vraag is of de heer Dassen één of uiteindelijk twee

amendementen had ingediend. Eén over Oekraïne, maar

niet die over de grenscontroles? Ook? Ah, anders apprecieer

ik iets wat misschien niet is ingediend. Corrigeer me als die

uiteindelijk niet is ingediend.

Ik begin met een vraag van de heer Boswijk over het

financieel ondersteunen van het Veteranen Search Team.

Daar is bij de vorige begrotingsbehandeling een amendement voor ingediend, waardoor €150.000 ter beschikking

is gesteld. Die subsidiebeschikking hiervoor is onlangs

goedgekeurd en ook besteed. Dat geldt ook voor de nationale politie, die daar een bedrag voor heeft overgemaakt.

Afgesproken is om, als die subsidie is aangewend, die vervolgens te evalueren samen met de nationale politie, en

om op basis van die evaluatie vervolgens te kijken of er

verdere structurele financiering nodig is. Ik begrijp dat ook

de minister van JenV heeft toegezegd om hier gezamenlijk

een brief over te sturen.

CDADe heer BoswijkCDA

Dat klopt. Wij hebben hier inderdaad vorig jaar unaniem

een amendement en ook een motie over aangenomen. Er

is dus breed steun voor in de Kamer en ook bij de toenmalige bewindspersonen. Toen is eigenlijk al gezegd: dit is

eenmalig voor dit jaar, maar we gaan parallel meteen kijken

naar de jaren hierna om dat structureel te gaan organiseren.

Dat laatste is eigenlijk niet gebeurd. Dat heeft minister Van

Weel van JenV ook onderkend. Hij heeft ook erkend dat dat

niet netjes is gegaan, of niet op de manier zoals we het

hebben afgesproken of zoals de opdracht was. Hij heeft

daarom toegezegd om voor het einde van het jaar in overleg

te zullen treden met zijn collega van Defensie om met een

reactie te komen. Daarom mijn vraag ook aan deze minister:

kan die reactie voor het einde van het jaar komen?

Minister BrekelmansMinister

Ja, voor het einde van het jaar zullen wij die toezegging

invullen en met een brief komen.

De voorzitterVoorzitter

Dan gaan we naar de moties.

Minister BrekelmansMinister

Dan de moties. Ik begin bij de motie op stuk nr. 36 van de

heer Nordkamp. Die ontraad ik. In verschillende documenten werken we het buitenlandbeleid nader uit. Daarvoor

geldt dat in al die brieven, ook in het regeerprogramma,

natuurlijk in samenhang is beschreven hoe we diplomatie

inzetten, ontwikkelingssamenwerking, defensie, en hoe we

daarmee bijdragen aan niet alleen onze eigen veiligheid

maar ook de internationale rechtsorde en hoe we daarmee

kunnen bijdragen aan vrede. Volgens mij is er niet één

manier om vrede te stimuleren. Als je op dit moment iets

wil doen aan vrede in Syrië, dan vraagt dat om een andere

aanpak dan wanneer je vrede wil stimuleren in Sudan of

waar dan ook. Dus we hebben al een heleboel beleidsdocumenten en het is dus vooral van belang dat we per casus

bekijken hoe we de diverse instrumenten inzetten. Daar

voeren we ook debatten over met elkaar. Dus nog een

document daarbovenop zie ik niet als heel zinvol. Daarom

ontraad ik de motie.

De motie op stuk nr. 37, ook van de heer Nordkamp, gaat

over het internationaal humanitair recht en import. Volgens

mij hebben we daarover uitgebreid van gedachten gewisseld tijdens het debat. Die motie ontraad ik ook.

De motie op stuk nr. 38 gaat over het Caribisch deel van

het Koninkrijk. Oordeel Kamer. Ik heb aangegeven dat wij

bij de investeringen die we doen, bijvoorbeeld voor de

marine, ook steeds goed kijken naar onze verantwoordelijkheden en verplichtingen in het Caribisch deel van het

Koninkrijk. Deze motie is daar mooi mee in lijn. Die geef ik

dus graag oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 39 zal de staatssecretaris doen. Dat

geldt ook voor de moties op de stukken nrs. 40 en 41.

Dan kom ik bij de motie op stuk nr. 42 van mevrouw Van

der Werf. Ik zie het dictum als ondersteuning van staand

beleid. Wij zijn voortdurend in overleg, niet alleen over hoe

we Oekraïne op de korte termijn steunen, maar ook met

onze Europese bondgenoten over hoe we daar duurzame

invulling aan geven. Er zijn meerdere coalities waar wij aan

deelnemen, bijvoorbeeld munitie- of dronecoalities, maar

ook een airforcecoalitie, waarin wij het voortouw nemen.

In dat opzicht is de motie dus in overeenstemming met

staand beleid. Ik ben het niet eens met de tweede overweging, waarin staat dat wij als Nederland minder zouden

doen dan andere landen. Maar goed, dat heb ik in het debat

toegelicht. Ik wil ook niet vooruitlopen op de Voorjaarsnota,

want mevrouw Van der Werf weet dat er een reguliere

procedure is voor hoe wij daar in bredere zin afspraken

over maken. Daar loop ik dus niet op vooruit, maar met die

kanttekeningen kan ik deze motie oordeel Kamer geven.

Dan de motie op stuk nr. 43. Die geef ik ook oordeel Kamer,

maar wel indien mevrouw Van der Werf ermee instemt dat

ik de motie iets breder interpreteer, want ik heb aangegeven

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-50

dat wij, omdat er, ook in NAVO-verband, al diverse cyberevents worden georganiseerd, ervoor hebben gekozen om

twee zijevenementen, side-events, te organiseren over

weerbaarheid en industrie. Ik stel dus voor om daar niet

nog een additioneel side-event aan toe te voegen, maar om

er wel heel goed naar te kijken dat cyber voldoende plek

krijgt binnen het hele programma in de aanloop naar de

top en ook op de top zelf en ook dat organisaties die hier

in Nederland kennis en expertise over hebben, een plek

hebben om onze kennis op het gebied van cyber uit te

wisselen. Als ik die motie breder mag lezen dan als een

additioneel side-event, dus als de vraag hoe we cyber een

plek kunnen geven in het hele programma in de aanloop

naar en tijdens de top, geef ik de motie oordeel Kamer.

D66Mevrouw Van der WerfD66

De minister had het in de eerste termijn ook over een top

over weerbaarheid als breder thema. Ik denk dat dit daar

goed binnen past. Ik zou de minister dan willen verzoeken

om ook te kijken naar de expertise die er binnen Den Haag

is, bijvoorbeeld bij The Hague Security Delta, waarbij meer

dan 300 bedrijven, kennisinstellingen en overheden

betrokken zijn, zodat de stad op die manier betrokken kan

zijn.

Minister BrekelmansMinister

Ja, we gaan kijken waar we het een logische plek kunnen

geven. Misschien is dat het weerbaarheidsevent. Ik weet

gewoon nog niet wat de focus van dat event wordt. Daar

ga ik ook niet alleen over. Dat zou een mogelijkheid kunnen

zijn, maar misschien komt dit op een andere plek beter tot

zijn recht. Maar ik ga me inzetten voor de wens om deze

partijen ook aan tafel te brengen.

De voorzitterVoorzitter

Dan krijgt de motie op stuk nr. 43 oordeel Kamer.

Minister BrekelmansMinister

Dan de motie op stuk nr. 44.

VoltDe heer DassenVolt

Ik heb een vraag over de motie op stuk nr. 42, want de

interpretatie van de minister van de motie is echt anders

dan wat daarin staat. Ik kijk natuurlijk ook even naar

mevrouw Van der Werf, maar ik lees de motie zo dat er een

voorstel moet komen voor financiële invulling daarvan

richting de Voorjaarsnota. De minister zegt dat hij daar niet

op vooruit wil lopen. Maar dat is wel wat de motie op dit

moment vraagt.

Minister BrekelmansMinister

Wat ik aangeef, is dat ik wel met een voorstel kan komen,

maar dat het natuurlijk onderdeel is van de besluitvorming

voor de Voorjaarsnota. Ik kan niet op de uitkomst van die

besluitvorming vooruitlopen. Dat is nooit het geval. In theorie zou de uitkomst ook nul kunnen zijn, maar daar ga ik

niet vanuit. Dat is ook een voorstel. Ik probeer aan te geven

dat ik niet te veel vooruit kan lopen op de uitkomst van de

besluitvorming in de Voorjaarsnota. Dat is volgens mij

helder, omdat we dat hele proces nog interdepartementaal

met het hele kabinet moeten doorlopen. Als onderdeel van

dat proces zullen wij in overeenstemming met deze motie

met een voorstel komen.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dat de minister niet kan vooruitlopen op de uitkomst, lijkt

me logisch. Maar hij komt dus wel met een voorstel. Ik

verbaasde mij ook een beetje over de mitsen en maren en

het uiteindelijke oordeel, namelijk oordeel Kamer. Ik vind

het wel belangrijk dat dat wel even wordt uitgesproken,

want anders verwatert het hier wel erg.

Minister BrekelmansMinister

Ik kan dus niet vooruitlopen op de besluitvorming. Het

kabinet zal een voorstel daarvoor doen. Ik wil niet een

bepaalde concrete verwachting doen ontstaan, want daar

moet nog besluitvorming over plaatsvinden. Dat weet

mevrouw Van der Werf. Iedereen weet hoe die besluitvorming werkt. Qua proces maak ik dus een formele kanttekening hierbij. Dat lijkt me heel logisch.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Ik ben blij met dit antwoord, want dat betekent dan dat de

minister volgend jaar toch met extra steun voor Oekraïne

gaat komen.

Minister BrekelmansMinister

U mag het op uw manier invullen. We komen met een

voorstel, maar ik kan niet vooruitlopen op de besluitvorming

daaromtrent. Dat is heel normaal. Ik kan ook niet vooruitlopen op de besluitvorming van de begroting voor 2026. Zo

werkt het altijd. Er is geen enkele minister die dat op zijn

of haar beleidsterrein kan doen. Zo maken wij met elkaar

in dit land een begroting.

Ik was gebleven bij de motie op stuk nr. 44. Die motie geef

ik oordeel Kamer. Hierbij geldt wat ik eerder zei, namelijk

dat we dit zullen verwerken in het traject dat we voor ogen

hadden als het gaat om weerbaarheid. Ik zei al dat we nog

dit jaar zullen komen met een brief waarin we de bredere

problematiek schetsen. In de loop van het voorjaar zullen

we met meer concrete acties komen en we zullen dit daarin

verwerken.

De voorzitterVoorzitter

Ja, oordeel Kamer.

Minister BrekelmansMinister

Voor de motie op stuk nr. 45 van mevrouw Van der Wal

geldt eigenlijk hetzelfde. Die geef ik ook oordeel Kamer,

met daarbij inderdaad ook de kanttekening dat we die bredere aanpak aan het uitwerken zijn. Hier worden een aantal

suggesties gedaan over hoe we punten kunnen inrichten

als het gaat om calamiteiten en dreigingen en hoe we de

informatieverstrekking op een effectievere manier kunnen

doen. Ik werk de plannen verder uit en daar zal ik deze

suggesties in meenemen. Ik zal daarop terugkomen. Of het

precies hetzelfde boekje wordt als in Zweden, zullen we

moeten zien. Volgens mij is de intentie van deze motie

duidelijk, dus oordeel Kamer.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-51

De motie op stuk nr. 46 geef ik ook oordeel Kamer. Zoals

ik al zei, kijken we op dit moment op heel veel manieren

naar de belemmeringen die er zijn. Ook bekijken we hoe

we die met elkaar kunnen wegnemen als het gaat om het

opschalen van de Europese defensie-industrie. Wij blijven

daar volop mee aan de slag. We zullen de Kamer ook

informeren over de belemmeringen die we zien en hoe we

die willen oplossen.

De motie op stuk nr. 47 sluit daar eigenlijk heel erg op aan,

dus die geef ik ook oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 48 is aan de staatssecretaris.

Dan de motie op stuk nr. 49. Deze motie ontraad ik en

daarbij verwijs ik ook naar het debat. We hebben het erover

gehad met onze marine en ook de vraag gesteld of het

behulpzaam zou zijn als we nu zo'n aparte strategie zouden

ontwikkelen. Het antwoord daarop is: nee, dat zou niet van

toegevoegde waarde zijn. Wij hebben het op dit moment

binnen Defensie nogal druk, zowel met plannen maken als

in de uitvoering. Ik zou echt aan de Kamer en richting de

heer Olger van Dijk willen zeggen: laten we nou geen papier

maken van iets waarvan de mensen die hier dag en nacht

mee bezig zijn zeggen dat het voor hen geen toegevoegde

waarde heeft. Ik heb eerder in de Defensienota, maar ook

in de 2%-wet die voorligt, aangegeven dat er wordt

gevraagd om een bredere visie. Als het gaat om bredere

inzet van onze krijgsmacht moeten we heel duidelijk aangeven welke plek onze marine daarin heeft. We moeten niet

terug naar het denken in aparte silo's waarbij we voor ieder

krijgsmachtonderdeel een eigen strategie maken, met een

eigen invulling. Ik heb ook aan de heer Van Dijk proberen

uit te leggen dat ik uiteraard onderken dat het bij de marine

niet alleen gaat om wat de NAVO van ons vraagt, maar dat

de marine bredere taken heeft. Het is echt niet zinvol om

daarover een aparte strategie te maken.

Wat ik de heer Van Dijk zou willen aanbieden, is het volgende. Wellicht is het beter dat wij aanbieden om op het

moment dat er concrete keuzes zijn gemaakt en hij daar

concrete vragen over heeft, een technische briefing te doen,

afhankelijk van de informatiebehoefte van de heer Van Dijk

voor dan wel achter de schermen. Dat geeft waarschijnlijk

veel meer inzicht dan dat we nu weer een heel apparaat

aan het werk zetten om nog meer papier te produceren.

Het is zomaar een suggestie, maar misschien kan de heer

Van Dijk de motie aanhouden tot na die technische briefing

en deze dan nog eens overwegen. Als dat voor hem geen

zinvolle route is, dan ontraad ik deze motie.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Die laatste suggestie neem ik dan toch ter harte. Wij zien

dit anders, maar dat kunnen we misschien dan ook bekijken.

Ik wil dat aanbod van een briefing graag omarmen en ik

houd de motie aan.

De voorzitterVoorzitter

Op verzoek van de heer Olger van Dijk stel ik voor zijn motie

(36600-X, nr. 49) aan te houden.

Daartoe wordt besloten.

Minister BrekelmansMinister

Oké.

De motie op stuk nr. 50 geef ik graag oordeel Kamer, ook

met verwijzing naar mijn reactie daarop in het debat. Deze

is helemaal in lijn met de rol die Nederland hierin aanneemt.

De motie op stuk nr. 51 is voor de staatssecretaris.

De motie op stuk nr. 52 ontraad ik, ook met verwijzing naar

het debat.

Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 53: ontraden met

verwijzing naar het debat.

De motie op stuk nr. 54 is voor de staatssecretaris.

De motie op stuk nr. 55 ontraad ik, ook met verwijzing naar

het debat.

De motie op stuk nr. 56 ook.

De motie op stuk nr. 57 is voor de staatssecretaris.

De motie op stuk nr. 58: oordeel Kamer. Ik heb eerder in

het debat al tegen de heer Diederik van Dijk gezegd dat dit

inderdaad een issue is. Deze motie zie ik als een aansporing

om dat nog eens goed op een rij te zetten en te kijken wat

we daaraan kunnen doen. Dat is volgens mij ook zinvolle

input voor het traject van de Wet op de gereedstelling waar

we mee bezig zijn.

De motie op stuk nr. 59 van de heer Ceder: ook oordeel

Kamer. Zoals ik zei, zijn we bezig met die bredere aanpak

als het gaat om weerbaarheid en militaire paraatheid. Er

komt eerst een brief over een analyse van het probleem en

daarna over concrete acties. De zeven resilience objectives

die de NAVO definieert nemen we ook mee in die aanpak,

dus oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 60 zal de staatssecretaris voor zijn

rekening nemen.

De motie op stuk nr. 61 ontraad ik. Ik heb in het debat ook

aan de heer Dassen aangegeven dat we al Europese instituten hebben die zich daarmee bezighouden en dat ik de

toegevoegde waarde van een Europese DARPA niet zie.

De motie op stuk nr. 62 zal de staatssecretaris appreciëren.

Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 63.

De motie op stuk nr. 64 ontraad ik ook. Dat is niet omdat ik

Europese defensiesamenwerking niet belangrijk vind en

daar geen stappen in wil zetten, maar ook hiervoor geldt:

laten we ons richten op de uitvoering. Volgens mij zijn de

intentie, wens en ambitie vanuit Defensie heel duidelijk om

meer samen te doen en dat percentage van 22% omhoog

te werken. Maar om ons nu weer met allerlei plannenmakerij daarmee bezig te houden, zie ik niet als zinvol of een

toegevoegde waarde ten opzichte van alles wat we al hebben opgeschreven en al doen. Daarom dus: ontraden.

De motie op stuk nr. 65 ontraad ik ook, met verwijzing naar

het debat, vanwege de beperkingen als het gaat om het

delen van inlichtingen op Europees niveau.

Dan is er nog een drietal amendementen.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-52

Over het eerste, dat over het Veteranen Platform, heb ik het

in het debat al even met mevrouw Van der Wal gehad. Dat

is een amendement van de VVD en het CDA samen. Dat

geef ik oordeel Kamer.

De voorzitterVoorzitter

Appreciëren.

Dan het amendement van PvdA-GroenLinks en Volt over

extra geld voor Oekraïne. Daarbij verwijs ik ook naar het

debat. Dat amendement ontraad ik. Ik heb net ook een motie

oordeel Kamer gegeven over de verdere besluitvorming

daarover, dus dit ontraad ik.

Over het amendement over de grenscontroles heb ik aangegeven dat het budget dat wij extra voor de KMar hebben

gereserveerd zeer zinvol is, en dat dat niet samenhangt met

wat op korte termijn extra nodig is voor de intensivering

van het grenstoezicht op de binnengrenzen. Met verwijzing

naar dat debat ontraad ik dit amendement dus.

Tot slot, voorzitter, sluit ik me wederom aan bij de warme

woorden die door diverse Kamerleden zijn gesproken richting onze mensen in het veld, maar ook de mensen die in

de afgelopen dagen enorm hard hebben gewerkt om al

deze vragen te beantwoorden. Ook veel dank aan hen.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank aan de minister. Dan gaan we nu luisteren

naar de staatssecretaris.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Voorzitter. Een aantal punten vooraf. De heer Olger van Dijk

stelde een vraag over de knelpunten. Zoals ik eerder heb

gezegd, hoort dat bij onze militaire professionaliteit. Die

doorlopen we dus. We kijken eigenlijk continu naar die

vraagstukken. Eigenlijk alle scenario's worden in kaart

gebracht op ambtelijk niveau. Ik ga er niet apart over rapporteren, maar u zult wel degelijk in de aankomende brieven

die ik zal sturen op het gebied van personeel zien voorbijkomen hoe we die knelpunten gaan oplossen.

Ik kreeg nog een vraag van de heer Boswijk over een specifieke inkoper voor SOF. Nou, eigenlijk werkt het niet zo. Bij

Commit, onze inkoopafdeling, werken allemaal hartstikke

enthousiaste mensen met kennis van zaken. Op het moment

dat er behoeften zijn aan materiaal voor speciale eenheden,

wordt dat ingekocht. Daarbij maken we heel veel gebruik

van Fast Track Procurement. Ik weet niet of een speciale

inkoper daar het antwoord op is.

Dan nog iets over de kogelwerende vesten voor vrouwen.

Ik zat er iets naast. Ik was daar iets te enthousiast over. Ik

zei dat ze al besteld waren, maar het ligt toch iets anders.

Daar komt ie, mevrouw Dobbe. Die vesten zijn namelijk al

in gebruik bij onze speciale eenheden. Die gaan eigenlijk

al rond en worden gebruikt bij een aantal NAVO- en EUpartners. Hoe zit het nu precies met die datum? De uitlevering staat nog steeds voor 2025, zoals we het nu zien. Het

contract is nog niet getekend, maar die offertes zijn wel

heen en weer gestuurd. Die uitnodiging staat dus nog

steeds open. Dat geeft mij dan ook weer de druk om ervoor

te zorgen dat het spul er op tijd is.

Dan wil ik overgaan tot het becommentariëren, of in elk

geval naar de moties gaan.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dat is 'm, voorzitter: "appreciëren". De motie op stuk nr. 39

van de heer Nordkamp gaat over inzicht geven in de ontwikkeling en de hoogtes van gemaakte winsten. Die moet ik

toch echt ontraden. Die zaken zijn commercieel vertrouwelijk. Ik heb het ook al in het debat aangegeven: de ADR, de

Auditdienst Rijk, heeft een contractclub die hier specifiek

onderzoek naar doet. Ik kan er blind op vertrouwen dat dat

goed gaat. Daarnaast nog het volgende. We hebben het

elke keer over winsten, maar een hoop van die gelden gaan

uiteindelijk weer terug de defensiemarkt in.

De motie op stuk nr. 40 van de heer Pool ging over streefcijfers en voorkeursbeleid. Ik wil het volgende tegen de heer

Pool zeggen. Ik ga 'm ontraden, maar ik ga wel met een

streefcijfer werken en daar ga ik niet van afwijken. Ik heb

namelijk gewoon iedereen nodig.

De motie op stuk nr. 41 van de heer Pool gaat over het

tankbataljon in Duitsland en of ik dat wil onderzoeken. Ik

moet die toch ontraden, meneer Pool. Het heeft ermee te

maken dat ik eigenlijk zo min mogelijk wil onderzoeken.

Waarom? Dat kost mij gewoon veel capaciteit. De beslissing

is nog niet genomen, maar uiteindelijk ziet alles er wel naar

uit dat de tanks uiteindelijk wel daar terecht moeten komen.

Ik ga deze motie ontraden. Ik kan wel tegen de heer Pool

zeggen: u gaat wel degelijk tanks in Nederland zien. Die zijn

er trouwens nu al. Tanks die in Duitsland gestationeerd zijn,

zullen wel degelijk in Nederland te zien zijn.

De motie op stuk nr. 48 van de heer Boswijk gaat over

ervaren onderofficieren. U weet wat mijn statement is op

dat punt: it's the onderofficieren, stupid! We hebben ze

gewoon keihard nodig. Dat loongebouw hebben we denk

ik goed opgeplust. De werkdruk voor onderofficieren is

gewoon hoog. In mijn annotatie staat "onverminderd hoog".

We zijn het wel aan het verminderen. Ik ben net bij de KMS

geweest en de werkdruk is ook wel echt hoog, hoor. Ik blijf

ze bovenaan het lijstje zetten. Ik heb hier van de week nog

specifiek over gesproken met de minister en de IGK, zowel

degene die weggaat als de nieuwe IGK.

De voorzitterVoorzitter

En uw oordeel?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Die krijgt natuurlijk oordeel Kamer.

De voorzitterVoorzitter

Kijk!

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dan zit ik bij de motie op stuk nr. 51 van mevrouw Dobbe,

over die munitiedepots. Die moet ik wel ontraden, want ik

kan het gewoon niet beloven. Ik zeg het elke keer: ik verricht

een uiterste inspanning om dat amoveren gewoon tot een

minimum te beperken. Ik wil ook het volgende zeggen in

reactie op het debat. U gaf aan: geen gedwongen verplaatsing, maar ook geen plaatsing in een Natura 2000-gebied.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-53

Die combinatie is niet mogelijk. Als ik dus het aantal te

amoveren woningen tot een minimum wil beperken, heb

ik juist de mogelijkheid nodig om dat wel slim, nauwkeurig

en zorgvuldig met natuur multifunctioneel weg te zetten.

Deze motie is dus ontraden.

De motie op stuk nr. 54 van de heer Van Baarle krijgt oordeel Kamer. Ik wil er nog wel bij zeggen dat ik geen nieuwe

onderzoeken ga doen. Er ligt nu iets voor. Ik heb u dat

aangegeven. Het loopt al. Ik zal erop terugkomen en ik zal

het diversiteitsbeleid dat we hebben liggen, langslopen om

te kijken of dat tegen die tijd een update nodig heeft. Dus

die motie krijgt oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 57 van mevrouw Wijen-Nass krijgt ook

oordeel Kamer. We zien dat daar wel zitten, maar we moeten wel het gesprek met mekaar aan blijven gaan.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik vind dit een vreemd oordeel. Ik heb er ook wel een vraag

over. Het is toevallig een motie van een woordvoerder die

uit Limburg komt. Als ik dezelfde motie indien, omdat Gelderland de Achterhoek heeft met een fantastische maakindustrie, of als mevrouw Van der Werf dat doet vanuit Zuid-

Holland, hebben we uiteindelijk heel Nederland en hebben

we dus niets bereikt. Waarom een motie met alleen Limburg? Waarom?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Mij gaat het niet om Limburg. Het staat er wel in, maar het

gaat mij om wat er in Limburg zit. We hebben er bijvoorbeeld Chemelot en Brightlands zitten. Dezelfde interpretatie

geldt natuurlijk voor Brabant met betrekking tot de Brainport

die daar zit of het innovatieve cluster in Drachten of Twente,

waar we op het gebied van drones veel zaken doen. Dus

dat ...

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Een korte, verhelderende vraag aan de staatssecretaris.

Toen u in uw beantwoording op dit punt kwam, zei u toen

niet "er gebeuren nu hele mooie dingen" en "we zijn ook in

Limburg in gesprek" en "het is vooral goed om daar nu

geen uitspraken over te doen, omdat er nu ontwikkelingen

gaande zijn"? Dat had juist geen betrekking op Limburg en

in dat licht: als dat klopt, hoe verhoudt zich dat dan tot uw

appreciatie van deze motie?

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Nee, dat ging over specifieke bedrijven, die ik nu niet zal

noemen. Ik zei dat er alles bij gebaat is om dat rustig te

houden. Hoe kijk ik naar deze motie? Ik kijk naar Chemelot.

Ik kijk naar een van de vijf geprioriteerde NL-technologiebieden. Het gaat over slimme materialen. Ik kijk naar

Brightlands en vanuit die hoedanigheid wil ik 'm oordeel

Kamer geven.

De voorzitterVoorzitter

Helder. De indiener kan leven met de brede interpretatie.

We gaan naar de motie op stuk nr. 60.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Voorzitter. De motie op stuk nr. 60 is van de heer Ceder.

Die krijg oordeel Kamer, maar daar wil ik wel de volgende

kanttekening bij plaatsen. Hij heeft nu hier staan: "verzoekt

de regering de mogelijkheden te onderzoeken". Kan ik dat

interpreteren als dat ik in gesprek ga? Dat ben ik nu namelijk

al. Zoals ik in het debat aangaf, zijn we hierover met OCW

in gesprek. Ik refereer ook aan het rapport van de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie, die ons

in de vierde aanbeveling juist aanmoedigt om dat gesprek

aan te gaan. Als ik de motie zo kan interpreteren, dan kan

ik 'm oordeel Kamer geven.

De voorzitterVoorzitter

Ja ... Wil de staatssecretaris er nog iets aan toevoegen?

De voorzitterVoorzitter

Ja, ik zie een duim. Oordeel Kamer voor de motie op stuk

nr. 60.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Nee, ik wacht even.

Dan de motie op stuk nr. 62.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Het is natuurlijk mijn motie, want ik heb die ingediend.

Volgens mij ben ik in mijn eerste termijn ook ingegaan op

die specifieke situatie en waarom het juist voor Limburg zo

belangrijk is. Dat is ook de reden waarom het er op deze

manier in is gekomen.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Maar dan is mijn opmerking dat ik deze motie wel interpreteer en dat ik ook naar andere regio's kijk. Het geldt bijvoorbeeld ook voor Vlissingen.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Uiteraard kan de staatssecretaris ook naar andere regio's

kijken. Ik denk dat als er een partij is die echt voor de regio

staat, dat de BBB is. Ik ben daar dus zeker een voorstander

van.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

Dan zijn we nu bij de motie op stuk nr. 62. Die is van de

heer Dassen. Het gaat in dit geval over de "research and

technology"-gelden en dat we een plan moeten neerleggen

richting de 2%. Toch wil ik verwijzen naar het debat en die

motie ontraden. We zitten nu op 1,3%. We hebben veel geld

vrijgemaakt om daar uiteindelijk op te blijven. Mij is het

duidelijk, hoor, dat we ook op dat lage technology readiness

level continu moeten blijven investeren. Ik denk dat het ook

goed is om aan te geven dat de minister net een aantal

letters of intent getekend heeft op het gebied van loitering

munitions en op het gebied van de maritieme doorontwikkeling. Dat ziet ook echt wel op die aspecten. We blijven

daar dus gewoon op doorinvesteren. We zorgen in het

ecosysteem ook dat de bedrijven en de kennisinstellingen

waarover we het hebben gehad, mee blijven opschalen.

We blijven ook in Europees verband, maar ook met het

NAVO Innovation Fund, gewoon doorpakken. Maar ik ga

de motie dus wel ontraden.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-54

De voorzitterVoorzitter

De laatste motie, op stuk nr. 63.

Staatssecretaris TuinmanStaatssecretaris

De laatste motie, die op stuk nr. 63 van de heer Dassen,

krijgt oordeel Kamer, maar wel met de volgende kanttekening. Ik ga dat doen. Ik ga me daar hard voor inzetten. Ik

ga het gesprek aan met gepensioneerde militairen, maar

ik wil wel aangeven dat u mij niet over een aantal maanden

moet aanspreken met de vraag of ik 20, 25 of 30 mensen

naar binnen heb gehaald. Die toezegging doe ik niet. Ik ga

wel het gesprek aan. Ik ga ook kijken of ik dat voor elkaar

kan krijgen. Dan kan de motie oordeel Kamer krijgen.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank aan de staatssecretaris. Ik dank via de

bewindslieden ook alle mensen die bij en voor Defensie

werken. Ik dank ook de leden en de ondersteuning van de

leden.

De algemene beraadslaging wordt gesloten.

De voorzitterVoorzitter

We gaan hedenmiddag al stemmen, want we leven al vroeg

op 5 december. Voor pakjesavond gaan we stemmen. Dat

doen we in de middag. Ik wens u desondanks nog een

goede nachtrust toe, al zal die wat korter zijn dan normaal.

Ik sluit de vergadering.

Begroting Defensie 2025

4 december 2024

TK 32

32-7-55