Terug
Plenair · wetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Begroting Defensie 2025

Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2025 (36600-X) 1e TK

3 december 2024 3u 11m

AI-samenvatting

Samenvatting

In het debat kwam de aankoop van defensiematerieel uit Israël aan bod. GroenLinks-PvdA pleitte voor generiek beleid dat mensenrechten en humanitair oorlogsrecht expliciet meewegen bij defensie-inkoopen, zonder specifiek Israël te noemen. De PVV daarentegen verdedigde de aankoop van Israëlische wapens als noodzakelijk en steunde Israël in wat zij beschouwen als een existentiële strijd. DENK en Volt uitten kritiek op de aankoop van wapens bij Israëlische bedrijven vanwege de oorlogsmisdaden in Gaza en riepen op tot een wapenembargo. D66 stelde dat meer Europese defensiesamenwerking zou voorkomen dat Nederland wapens uit Israël hoeft in te kopen.

GroenLinks-PvdA diende samen met de SP een motie in over beleid voor humanitair oorlogsrecht bij defensie-inkoopen. DENK vroeg het kabinet om alle militaire samenwerking met Israël stop te zetten. Volt vroeg welke stappen het kabinet neemt om zelf in defensiecapaciteiten te voorzien. Het kabinet reageerde niet inhoudelijk op deze punten in de relevante fragmenten.

AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.

Document

Verslag

14 sprekers · 234 bijdragen

Relevant

Begroting Defensie 2025

Begroting Defensie 2025

Aan de orde is de behandeling van:

- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten

van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2025

(36600-X).

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de Vaststelling

van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie

voor het komende jaar, 2025. We gaan vandaag de eerste

termijn van de zijde van de Kamer doen. Ik heet de minister

en de staatssecretaris van harte welkom. Natuurlijk geldt

dat ook voor de leden, de mensen op de publieke tribune

en iedereen die dit debat op afstand volgt.

Ik heb begrepen dat de heer Nordkamp een punt van orde

wil maken voorafgaand aan het debat, dus die kans geef ik

hem even.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank, voorzitter. Ik heb een klein punt van orde. Onze fractie

heeft vorige week bij een commissiedebat Buitenlandse

Zaken een informatieverzoek gedaan over de juridische

verplichtingen en de kasschuif van 750 miljoen in de

begroting. Die gaat dus van dit jaar naar het volgende jaar.

Daar is vandaag weliswaar een brief over gekomen, maar

het wordt ons niet exact duidelijk of de 750 miljoen in deze

suppletoire begroting hoort bij het gedeelte waarvoor juridische verplichtingen zijn aangegaan of bij het gedeelte

waar nog geen juridische verplichtingen voor zijn aangegaan. Ik wil daar verder niet al te moeilijk over doen, maar

het zou fijn zijn als we daar voor de tweede termijn morgen

een specificatie van kunnen krijgen.

De voorzitterVoorzitter

Ja, dat verzoek is bij dezen gedaan. De minister heeft het

gehoord en we gaan ervan uit dat we voor het antwoord

in eerste termijn van de regering nog schriftelijk een reactie

krijgen. Heel goed.

We gaan het iets anders doen dan bij normale begrotingsbehandelingen. We beginnen, met instemming van iedereen, niet met de grootste oppositiepartij, maar met de

ChristenUnie, omdat de heer Ceder nog andere verplichtingen heeft. Hij gaat twee minuten spreken. Daarna hanteren

we de logische begrotingsvolgorde. Ik meld even dat er in

de eerste termijn per fractie vijf interrupties geplaatst

mogen worden. Dat zijn dus vijf individuele vragen aan

willekeurig welk ander lid dan ook.

De algemene beraadslaging wordt geopend.

De voorzitterVoorzitter

Ik geef nu het woord aan de heer Ceder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dank u wel, voorzitter. Ook dank aan alle fracties dat zij mij

deze ruimte gunnen. In 2020 deed ik mee aan de officiersopleiding voor reservisten. Ik kwam daar mijn collega Derk

Boswijk tegen. Hoewel toen bleek dat ik de betere schutter

was, hadden we volgens mij wel iets gemeen, namelijk dat

wij deelnamen aan de landmacht omdat wij ons wilden

inzetten voor recht, vrede en iets groters dan onszelf.

Voorzitter. Dat is ook waar we het met deze begroting over

hebben met elkaar: iets groters dan onszelf. Ik wil graag

beginnen met een citaat van wijlen Billy Graham, een

bekende Amerikaanse evangelist. Hij zei: we moeten bidden

voor onze leiders dat zij de wijsheid krijgen van God om

vrede te bevorderen, maar ook standvastig te blijven tegen

kwaad. Deze woorden vinden ook hun basis in de eerste

brief van Paulus aan zijn medewerker Timoteüs, die eigenlijk

oproept tot het bidden voor machthebbers.

Voorzitter. Misschien is dat in deze tijden wel relevanter

dan ooit, want we zien dat er veel gebeurt. We zien ook dat

de verkiezing van Trump hoe dan ook gevolgen zal hebben

voor Europa. Het is zeker dat we meer verantwoordelijkheid

voor onze eigen verdediging zullen moeten nemen. Dit

vraagt niet alleen om een sterke krijgsmacht, maar ook om

een weerbare samenleving. Onze samenleving is nu te

kwetsbaar voor grote verstoringen, of het nu om een groot

militair conflict gaat of om bijvoorbeeld hybride cyberaanvallen of cyberaanvallen. In NAVO-verband zijn er zeven

basisvereisten voor weerbaarheid geformuleerd. Een

daarvan is bijvoorbeeld dat de voedsel- en watervoorzieningen bij grote verstoringen blijven functioneren. Een andere

is dat ziekenhuizen blijven functioneren als er veel gewonden vallen. Hoe denkt de minister eraan bij te dragen dat

Nederland in hogere mate kan voldoen aan die seven

baseline resilience requirements?

Voorzitter. Het dienjaar is een succes. Daar zijn we blij mee.

De regering gaat nu alle jongeren een niet-verplichte

enquête sturen om hun interesse en vaardigheden voor

Defensie te peilen. Gaat deze enquête op enig moment een

meer verplicht karakter krijgen? Ik kwam nog een mooi

voorbeeld tegen om jongeren enthousiast te krijgen voor

Defensie. De middelbare school Jacobus Fruytier in Apeldoorn biedt leerlingen de mogelijkheid om een verdiepingsmodule defensie te volgen. De resultaten zijn positief voor

Defensie en voor de deelnemende jongeren. Zou Defensie

deze lesmodule niet actief aan scholen moeten gaan aanbieden, vraag ik aan de minister.

Tot slot. Ik hoop dat de beperkte opleidingscapaciteit bij dit

soort initiatieven geen roet in het eten gooit, want het tekort

aan opleidingscapaciteit is een groot knelpunt. Hoe denken

de bewindspersonen dit weg te kunnen nemen?

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. Dan gaan we nu luisteren

naar de heer Nordkamp. Hij gaat zijn eerste termijn houden

namens de fractie-GroenLinks-Partij van de Arbeid.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank, voorzitter. Het is deze week een jaar geleden dat de

nieuwe Kamer is geïnstalleerd. Vandaag en morgen

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-1

bespreken we met elkaar de eerste Defensiebegroting van

dit kabinet. Het is een goed moment om met elkaar eens

een eerste balans op te maken en terug te kijken naar de

start. We kunnen niet zeggen dat er niets is gebeurd.

Nederland committeert zich met deze begroting daadwerkelijk aan de 2%-NAVO-norm. Er wordt fors geïnvesteerd

in personeel en materieel. Uit recent onderzoek bleek dat

Defensie het enige beleidsterrein is waar meer dan de helft

van de Nederlandse kiezers vertrouwen in heeft. Dat is iets

waar wij met elkaar, zowel bewindspersonen als woordvoerders, in deze tijden trots op mogen zijn en wat wij moeten

koesteren. Want ondanks de verschillende inzichten ten

aanzien van de weg ernaartoe en de posities die we daarop

innemen, ben ik ervan overtuigd dat we met z'n allen volgens onze eigen opvattingen streven naar vrede en veiligheid voor Nederland, Europa en de wereld.

De positie van GroenLinks-Partij van de Arbeid mag helder

zijn. We zijn zeer waakzaam gezien de internationale spanningen en het huidige dreigingsbeeld dat daaruit voortkomt.

We willen een betrouwbare bondgenoot zijn binnen de

NAVO en steunen de benodigde investeringen in defensie.

We moeten doen wat nodig is, zo lang als dat nodig is en

zo veel als daarvoor nodig is. Tegelijkertijd blijven leiderschap en een visie op vrede van belang. Voor het bereiken

van vrede en veiligheid heeft actieve diplomatie altijd onze

eerste voorkeur. Daarvoor is een geloofwaardige krijgsmacht noodzakelijk. Daarnaast moeten de structurele oorzaken van conflict worden aangepakt. Een sterke krijgsmacht

hoort niet het speerpunt te zijn van onze vredespolitiek,

maar juist het sluitstuk.

Het doet ons dan ook goed dat de Commandant der Strijdkrachten vorige week in het Vredespaleis namens de

krijgsmacht de Carnegie Wateler Vredesprijs in ontvangst

heeft genomen, de een-na-oudste vredesprijs ter wereld.

"Met deze prijs willen wij alle Nederlandse militairen danken, die dagelijks hun eigen grenzen verleggen om de

grenzen van anderen te beschermen. De leden van de

krijgsmacht zetten hun eigen levens in om wereldwijd

democratie en vrede te behouden of op te bouwen." Aldus

de jury. GroenLinks-PvdA is het hier hartstochtelijk mee

eens en wil vanaf deze plek onze mannen en vrouwen van

Defensie feliciteren met deze vredesprijs en danken voor

hun inzet voor onze vrede en veiligheid.

Ter bevordering van onze vrede en veiligheid investeert dit

kabinet fors ... Ik zie dat er een interruptie is.

CDADe heer BoswijkCDA

Allereerst sluit ik me volledig aan bij de woorden die collega

Nordkamp uitspreekt voor onze mannen en vrouwen die

vorige week die grote en bijzondere waardering hebben

gekregen. Ik denk dat dat inderdaad heel bijzonder is. Het

is goed dat collega Nordkamp dit ook nog eens markeert.

In het begin van het betoog hoorde ik de heer Nordkamp

zeggen dat het voor de GroenLinks-PvdA-fractie ontzettend

belangrijk is om Nederland veilig te houden, om extra te

investeren, enzovoort enzovoort enzovoort. En om te doen

wat daarvoor nodig is, zei hij. We hebben volgend jaar een

NAVO-top. We hebben natuurlijk net verkiezingen gehad

in de VS. Eigenlijk hebben we continu de discussie over de

ongezonde disbalans en de afhankelijkheid van Europese

NAVO-landen ten opzichte van de VS. De discussie lijkt

telkens weer voor te sorteren op een verhoging van het

NAVO-budget. Secretaris-generaal Rutte heeft het recent

ook al meerdere keren gezegd. Zou een eventuele verhoging

naar bijvoorbeeld een 3%-NAVO-norm voor GroenLinks-

PvdA een optie kunnen zijn?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

In de basis zijn wij bereid om te praten over hogere defensie-investeringen, mits goed onderbouwd. Wij zijn zeker

bereid om daarover te praten. In die zin zijn percentages

voor ons geen doel, maar een middel. Wij willen een

betrouwbare bondgenoot zijn binnen de NAVO. Wanneer

de NAVO onderling besluit om tot een hogere norm over

te gaan, dan is dat dus de logische consequentie, het logische vervolg.

De voorzitterVoorzitter

De heer Nordkamp vervolgt zijn betoog.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank. Ter bevordering van onze vrede en veiligheid investeert dit kabinet fors in onze krijgsmacht. Dat is goed. Ik zie

dat er nog een interruptie is.

De voorzitterVoorzitter

Ja, dus ik geef mevrouw Van der Werf het woord. Gaat uw

gang.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Het is eigenlijk een vraag voorsorterend op de vraag die de

heer Boswijk al aan de heer Nordkamp stelde. Ik ben het

namelijk ook zeer eens met het begin van zijn betoog.

Daarin gaf collega Nordkamp aan te doen wat nodig is als

het om die NAVO-norm gaat. Tegelijkertijd vraag ik me af

hoe ik dat moet rijmen met het gegeven dat wij hier een

aantal weken geleden het debat over die NAVO-norm hebben gehad en dat u aan de ene kant zegt dat te steunen

maar dat u tegelijkertijd niet bereid bent om dat wettelijk

vast te leggen. Kan ik nu uit uw betoog en een aantal actualiteiten die u noemt, opmaken dat uw fractie inmiddels

wel daartoe bereid is?

De voorzitterVoorzitter

Graag via de voorzitter spreken. Het is "of de heer Nordkamp dat vindt". De heer Nordkamp krijgt nu het woord.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Naar mijn weten gaat dat debat over de Wet financiële

defensieverplichtingen over het wettelijk verankeren van

de NAVO-norm van 2%. Dan gaat het dus niet over de vraag:

hebben wij steun voor de 2%-maatregel? Het debat over

het wettelijk vastleggen daarvan wordt volgens mij volgende week vervolgd. Het vervolg van die discussie voer

ik dan ook het liefst volgende week. Onze lijn is namelijk

eigenlijk hetzelfde: wij staan voor een 2%-norm. Wij hebben

alleen twijfels over de vraag of die wettelijke verankering

noodzakelijk is. Daarover heb ik ook een fors aantal vragen

gesteld aan de indieners van de initiatiefwet. Ik heb gezegd:

we zijn ervan overtuigd dat we minimaal 2% van ons bbp

moeten uitgeven aan Defensie, maar we zijn nog niet

overtuigd van de noodzaak om dit wettelijk te verankeren.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-2

Ik kijk erg uit naar de beantwoording van de initiatiefnemers.

Op basis daarvan bepalen wij het vervolg.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dat belooft dan toch nog een spannender debat te worden

volgende week dan wij wellicht met z'n allen hadden ingecalculeerd. Maar ik ben dan wel benieuwd naar de motivatie. U schetst in uw betoog namelijk ook die veranderende

wereld en die schuivende panelen, die het politiek gezien

onzeker maken of NAVO-normen, investeringen en dergelijke gehaald gaan worden. Kunt u dan uitleggen waarom

u het wel relevant vindt dat die 2% wordt gehaald, maar u

niet bereid bent om dat ook in de wet vast te leggen, zodat

u zich niet afhankelijk maakt van die politieke onzekerheid?

De voorzitterVoorzitter

"Kan de heer Nordkamp dat uitleggen?"

D66Mevrouw Van der WerfD66

"De heer Nordkamp", voorzitter.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dat zal dan moeten blijken uit de beantwoording van de

initiatiefnemers. Wij vinden dat we zorgvuldig om moeten

gaan met het wettelijk vastleggen van normen. Het zou zo

kunnen zijn dat in dit geval objectief en unaniem vast te

stellen is dat er geen andere route is en dat dit uiterst

noodzakelijk is. Dat hebben we ook ingebracht in ons debat.

Dat zullen we volgende week ook weer inbrengen. Daarin

zit ons dilemma. Dat zit 'm niet in de 2%-norm. Dat zit 'm

niet in eventuele hogere Defensie-uitgaven. Dat zit 'm ook

niet in een hogere toekomstige NAVO-norm. Dat is de discussie niet. De discussie is wat ons betreft of we dit wettelijk

moeten vastleggen. Voor ons begint de steun aan Defensie

namelijk met steun in de Kamer. Dat is volgens ons de

route.

SPMevrouw DobbeSP

Ik schrik daar toch een beetje van, zoals ik vanochtend ook

schrok van de kop van De Telegraaf. Die heeft de heer

Nordkamp vast ook gezien. Op de voorkant van De Telegraaf

stond NAVO-topman Rutte. Die zei dat er waarschijnlijk

meer geld naar Defensie moet dan met de huidige NAVOnorm het geval is. Er moet dus nóg meer geld naar Defensie. Dan staat hier de heer Nordkamp, van GroenLinks-PvdA.

Een van de twee delen van uw partij komt toch voort uit de

vredesbeweging. En u zegt hier zonder enige twijfel: als het

nog meer moet zijn dan die 2%, misschien 3% — Rutte heeft

het zelfs al een keer over 4% gehad — dan is dat voor ons

best bespreekbaar. Hoe zit dat nu?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Allereerst: ik weet niet of daar onduidelijkheid over is, maar

wij staan nog steeds voor vrede en voor stevige vredespolitiek. Dat zult u zo meteen ook horen in het vervolg van

mijn betoog. Het is ook niet zo dat wij staan aan te moedigen dat het meer moet zijn. Voor ons is de basis dat wij een

betrouwbare bondgenoot in de NAVO willen zijn, want daar

is onze veiligheid op gestoeld. Dat is dus de route. Wij staan

voor vrede. Wij staan ook voor vredespolitiek. Je kunt op

dit moment ook van alles vinden wat betreft hoe we daar

nu invulling aan geven. Maar tegelijkertijd willen we een

betrouwbare bondgenoot in de NAVO zijn. Dat betekent

niet dat we totaal geen kritiek meer kunnen hebben of dat

we geen kritische vragen zullen stellen en zo, maar we willen een betrouwbare bondgenoot in de NAVO zijn. Dat is

het uitgangspunt.

SPMevrouw DobbeSP

Wat gebeurt er nu als de NAVO zegt dat 2% niet genoeg

is? Want daar ziet het heel erg naar uit. Stel dat de NAVO,

Rutte dus, zegt: "2% is niet genoeg. We moeten misschien

naar 3% of naar 4%. En ach, er kan nog wel een flintertje af

van onze pensioenen, van onze zorg en van onze sociale

zekerheid." Stel dat dat betekent dat wij een betrouwbare

bondgenoot zijn in de ogen van de NAVO. Gaat GroenLinks-

PvdA dan mee in die redenering, of zeggen ze: "Nee, tot

hier en niet verder. Wij bekijken wat er voor ons eigen land

nodig is, en dat doen we. Daarmee kijken we ook naar ons

onderwijs en ook naar onze eigen sociale zekerheid en ons

pensioenstelsel"?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik ben het helemaal eens met mevrouw Dobbe dat we

moeten kijken naar onderwijs en naar ontwikkelingssamenwerking. Daar moeten we allemaal naar kijken. Ik denk dat

de heer Rutte in de NAVO een iets zorgvuldigere discussie

zou voeren over die norm dan zoals u die nu schetst.

Tegelijkertijd hoeft het een niet ten koste van het ander te

gaan. Als we ooit overgaan op een hogere NAVO-norm,

hoeft dat ook niet meteen bezuinigingen te betekenen. Daar

wil ik dus ook niet in meegaan. Daar zouden we ook op

andere manieren naar kunnen kijken. We zijn niet blind voor

wat er om ons heen gebeurt. We zijn niet blind voor de

actuele geopolitieke context. De verwachting is dan ook dat

er een discussie binnen de NAVO gevoerd gaat worden

over of de norm omhoog moet. Ik verwacht ook dat die

discussie zorgvuldig gevoerd gaat worden. Ons uitgangspunt blijft dat we een betrouwbare bondgenoot willen zijn

in de NAVO. Voorsorteren op mogelijke bezuinigingen gaat

voor nu gewoon te ver.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik ben ongelofelijk blij dat GroenLinks-PvdA aangeeft dat

de 2%-norm zo nodig is, dat er ook meer nodig is en dat

dat misschien wel onvermijdelijk zal zijn. Maar even terug

naar die betrouwbare bondgenoot. Als wij écht een

betrouwbare bondgenoot willen zijn, moet je dit dan niet

juist wettelijk verankeren? Je kunt niet een beetje

betrouwbaar of een beetje bondgenoot zijn.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ook daar ben ik het mee eens: je kunt niet een beetje

betrouwbaar zijn en je kunt niet een beetje bondgenoot zijn.

Volgens mij is de NAVO-afspraak dat je voldoet aan de

norm die dan wordt gesteld. Volgens mij hebben we wel

de nationale soevereiniteit om zelf te kijken hoe we daar

invulling aan geven, als de afspraak over het einddoel maar

nagekomen wordt.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dan toch nog even. Betekent een betrouwbare bondgenoot

niet ook juist dat we meerjarige zekerheid geven, dat we

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-3

garanties geven, dat we zeker weten dat we dit blijven doen

en dat we niet in iets meer vredestijd terugvallen in ons

oude gedrag? Is het dan juist niet heel erg belangrijk om

invulling te geven aan dat betrouwbare bondgenootschap

door dit wettelijk vast te leggen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Laten we hopen dat de tijd van vrede zich sneller voordoet

dan wij nu met elkaar denken. Juist op dat moment is het

aan ons als bondgenoot om te laten zien hoe betrouwbaar

we zijn. We moeten dus niet bij de eerste de beste gelegenheid bezuinigen op Defensie. Dat vraagt commitment van

de fracties, de politieke partijen en de Tweede Kamer om

het kabinet aan te moedigen om een Defensiebegroting op

te stellen die voldoet aan de normen die we in de NAVO

hebben afgesproken.

De voorzitterVoorzitter

De heer Boswijk in tweede instantie.

CDADe heer BoswijkCDA

Het debat is inderdaad volgende week, maar dan zit ik in

vak K, dus dan kan ik geen interrupties op de heer Nordkamp doen. Daarom deze interruptie.

Ik vraag me toch het volgende af. Ik hoorde de heer Nordkamp zeggen: de discipline ligt uiteindelijk bij de fractie.

Natuurlijk, ik heb mijn collega's en mezelf hoog zitten, maar

we zien wel enige volatiliteit. Als je naar de peilingen kijkt,

wat ik niet zo heel veel doe, zie je dat het vrij volatiel is. Als

je langjarige investeringen moet doen, is dat natuurlijk best

wel kwetsbaar. Je moet namelijk nog maar zien of de

samenstelling kent. Ik bedoel, neem mijn eigen partij. Dat

is ook een groot verschil met twintig jaar geleden. We leggen heel veel afspraken vast om het juist te beschermen

tegen de volatiliteit hier. Neem de klimaatdoelen, de Klimaatwet, de 1,5 graden. Dat leggen we allemaal vast met

het idee: dit is iets groter dan onszelf; dit is groter dan de

waan van de dag. Is de heer Nordkamp het met mij eens

dat Defensie, veiligheid, ook iets groter is dan onszelf, net

als klimaat, en dat het daarom verstandig is om dat te

beschermen tegen de politieke waan van de dag en om dat

dus wettelijk vast te leggen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Elke interruptie is uiteraard welkom, maar allereerst stel ik

voor dat we het debat zorgvuldig voeren, ook volgende

week bij de beantwoording van de initiatiefnemers. Ik vind

de beredenering alleen een beetje negatief. Ik vind niet dat

we ons langjarig moeten vastleggen op de 2% omdat we

bang zijn dat een partij die misschien minder betrouwbaar

is richting de NAVO stijgt in de peilingen. Dat moet niet de

reden zijn waarom we dit moeten doen. Wij zijn een

betrouwbare bondgenoot in de NAVO. Ik kan niet vaak

genoeg benadrukken dat ik dat ook echt voel en doorleef.

Veiligheid is, precies zoals u zegt, iets groters dan de waan

van de dag. Daarom hechten wij ook zo veel waarde aan

de NAVO. Vanuit GroenLinks-Partij van de Arbeid is er steun

voor wat daar op het hoogste politieke niveau besproken

wordt.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik heb collega Nordkamp hoog zitten; dat meen ik oprecht.

Ik moet zeggen dat GroenLinks-PvdA er sinds de invasie

van Oekraïne in februari 2022 mede voor zorgt dat we

Oekraïne vol steunen en dat we vol investeren in de NAVO.

Maar het is een feit dat GroenLinks-PvdA in hun tegenbegroting van, naar ik meen, twee weken voor de Russische

invasie, nog 2 miljard wilde bezuinigen. Dus ja, alle respect

en credits voor de snelheid waarmee GroenLinks-PvdA toen

inzag dat ze verkeerd zaten. Maar snapt de heer Nordkamp

dan dat ik een beetje bang ben dat met hetzelfde gemak de

draai de andere kant op kan komen, mocht — hopelijk

gebeurt dat snel — de oorlog in Oekraïne voorbij zijn? Snapt

hij dat ik bang ben dat men dan denkt: het liep eigenlijk

allemaal met een sisser af, dus het kan wel een onsje minder? Begrijpt de heer Nordkamp die zorg? Snapt hij dat dit

een heel goed instrument kan zijn om die zorg weg te

nemen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik volg die zorg. Ik denk alleen niet dat die zorg op dit

moment — maar dat zegt de heer Boswijk ook niet — terecht

is richting GroenLinks-Partij van de Arbeid. Maar tegelijkertijd — dat is ook een klein onderdeel van mijn afweging —

is het ook aan ons om voortdurend zelfstandig en zorgvuldig

na te denken over of we op de goede weg zijn. Als bij de

fracties dat urgentiebesef aanwezig blijft en de zorgen

daarover ... Of die wel of niet terecht zijn, is aan u. Het is

natuurlijk ook een taak van het parlement om constant

zorgvuldige afwegingen te blijven maken, waarmee ik niet

voorsorteer op het doemscenario waar u zich op richt. Dat

is ook onze taak als Tweede Kamer. Ik denk dat we met

elkaar ... Een ruime meerderheid in de Kamer is en blijft

niet blind voor wat er in de wereld gebeurt en ziet dat de

NAVO essentieel is en zal daarom die normen nastreven.

Tegelijkertijd vind ik ook dat we met elkaar zorgvuldige

afwegingen moeten blijven maken. Juist omdat we er met

elkaar van overtuigd zijn dat het noodzakelijk is, ben ik niet

bang voor wat daaruit komt. Maar dat zou een verschil

tussen de heer Boswijk en mij kunnen zijn.

De voorzitterVoorzitter

We hebben nog een interruptie, dit keer van de heer Diederik van Dijk.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik dacht: ik blijf heel lang zitten, want we moeten er volgende week nog een debat over houden. Maar misschien

kan dat een heel stuk korter. Ik luister natuurlijk met heel

veel interesse naar wat de heer Nordkamp zegt. Wat vooral

bleef haken was wat u zei over de betrouwbaarheid die je

verwacht van fracties. Dat is nou precies het punt. De

afgelopen decennia zaten hier hele wijze en betrouwbare

fracties. Dat was het punt eigenlijk helemaal niet. Maar

decennialang hebben we niet voldaan aan die 2%-norm.

De heer Nordkamp zegt terecht: we willen een betrouwbare

bondgenoot zijn. Maar daarvoor is blijkbaar meer nodig

dan allerlei fracties van goede wil. Zou dat niet doorslaggevend moeten zijn om nu, nu de tijd rijp is, zo'n 2%-norm in

de wet te verankeren?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-4

Ik steek zeker niet voor elke fractie in deze Tweede Kamer

mijn hand in het vuur; laten we daar helder over zijn. De

vraag is of dat het legitimeert om deze norm wettelijk vast

te leggen. Dat is eigenlijk het dilemma dat we met elkaar

hebben, of in ieder geval het dilemma dat bij mij leeft.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

We gaan volgende week het debat voeren, maar mag ik

erop rekenen dat GroenLinks-PvdA in die zin openstaat voor

inhoudelijke argumenten en dat aan de hand daarvan de

beslissing zal vallen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Juist. Daarom hebben we ook zo veel vragen gesteld in de

eerste termijn van dat debat.

De voorzitterVoorzitter

Geen spijtoptanten meer? Dan gaan we nu toch echt door

met het betoog van de heer Nordkamp.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ter bevordering van onze vrede en veiligheid, investeert

het kabinet fors in onze krijgsmacht. Dat is goed. Defensie

richt zich hierbij vooral op het beschermen en verdedigen

van het eigen grondgebied en dat van bondgenoten bij een

gewapend conflict, zoals blijkt uit de Defensienota. In diezelfde Defensienota wordt de rol van diplomatie niet

genoemd en wordt het belang daarvan voor onze vrede en

veiligheid onvoldoende erkend. Ook zien we dat deze

regering bezuinigt op ambassades en consulaten en fors

bezuinigt op ontwikkelingssamenwerking. Dat is wat ons

betreft een verkeerde keuze. We moeten er met elkaar voor

waken dat we niet afglijden naar een "we zien elkaar wel in

de loopgraven"-beleid.

GroenLinks-PvdA vindt dat naast een sterke krijgsmacht,

ook de structurele oorzaken van conflict aangepakt moeten

worden, en dat diplomatie, ontwikkelingssamenwerking en

vredesmissies duurzame internationale vrede en veiligheid

bevorderen, omdat die zaken bijdragen aan het bestrijden

van de grondoorzaken van conflict. Om te verwijzen naar

de woorden van de oud-Commandant der Strijdkrachten

Tom Middendorp in een recent opiniestuk: veiligheid thuis

begint bij stabiliteit elders. Dat maakt ontwikkelingssamenwerking geen liefdadigheidswerk, maar noodzakelijk voor

onze veiligheidsbelangen. Daarom zien wij graag dat de

regering ter bevordering van onze nationale en internationale vrede en veiligheid het komende jaar een integrale

visie op vredespolitiek ontwikkelt op basis van zowel

diplomatie als ontwikkelingssamenwerking als een sterke

krijgsmacht. Hierover overwegen wij een motie, samen met

de ChristenUnie.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Ik denk dat de heer Nordkamp toch wel een beetje kort door

de bocht gaat door dit beleid weg te zetten als "we zien

elkaar wel in de loopgraven"-beleid. Daarbij spreken we

vanavond niet over de BHOS-begroting, maar over de

Defensiebegroting. Daar zitten natuurlijk verschillende taken

in die veel verder gaan dan offensief, maar ook bescherming. Ook gaat die over andere hoofdtaken van Defensie.

Ik zou van de heer Nordkamp wel willen horen hoe Groen-

Links-Partij van de Arbeid aankijkt tegen de diverse taken

die Defensie vervult, die toch ook veel verder gaan dan "we

zien elkaar wel in de loopgraven"-beleid. Erkent hij dat ook?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Laat ik vooropstellen dat ik niet vind dat Defensie an sich

een beleid voert van "we zien elkaar wel in de loopgraven".

Dat doet dit kabinet, niet Defensie. Defensie draagt bij volgens haar verschillende hoofdtaken aan de internationale

rechtsorde en de bevordering van vrede en veiligheid. Het

gaat erom dat we zien dat, en dat is zeer terecht, de focus

komt te liggen op hoofdtaak één, dus bescherming van

eigen grondgebied en dan van bondgenoten bij een gewapend conflict en de afschrikking. Afschrikking is dus wanneer het eigenlijk al bijna zover is of net daarvoor. Dat terwijl

we tegelijkertijd zien dat wordt bezuinigd op zaken die ooit

bedacht zijn en succesvol zijn geweest om die oorzaken

van conflict bij de bron aan te pakken, waardoor een aantal

zaken waartoe je liever niet over wilt gaan dus ook niet

nodig zijn. Denk daarbij aan ambassades, aan je contacten

wereldwijd, aan dat je weet wat er speelt, aan ontwikkelingssamenwerking. Daarom zeg ik: niet Defensie. Die mannen

en vrouwen zetten zich immers dagelijks in voor de vrede

en veiligheid, nationaal en internationaal. Maar het beleid

van dit kabinet noem ik een beleid van "we zien elkaar wel

in de loopgraven". Ik zal het iets afzwakken. Ik noem het

huidige beleid niet zo, maar we moeten er met elkaar voor

waken dat we daar niet naar afglijden, want het niet erkennen van de noodzaak en het nut van het voorkómen van

conflict, zien we te weinig terug. We zien immers de bezuiniging op de ambassades en de forse bezuinigingen op

ontwikkelingssamenwerking.

De voorzitterVoorzitter

De heer Nordkamp vervolgt zijn betoog.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Voorzitter. Dan de defensie-industrie. Door een wezenlijke

Nederlandse bijdrage aan de Europese defensie-industrie

wordt Europa minder afhankelijk van andere landen, kan

Nederland daarbinnen meer als gelijkwaardige partner

optreden en zijn we daardoor in staat meer verantwoordelijkheid te nemen voor onze eigen veiligheid. De markt voor

defensiegoederen is geen gewone markt. Hoe gaan we om

met publieke investeringen en private winsten in een markt

waarin de overheid de enige afnemer is? Hoe gaan we om

met particuliere investeringen in de defensiemarkt? Hoe

voorkomen we dat winstbejag de publieke opinie over het

streven naar vrede en geweldloosheid beïnvloedt? Het is

belangrijk dat we er met elkaar bewust van blijven dat de

defensie-industrie geen gewone markt is en dat we blijven

nadenken over deze vraagstukken. We zien dat de publieke

investeringen in de defensiesector de afgelopen jaren significant zijn gestegen en waarschijnlijk ook zullen blijven

stijgen. We zien Europese defensiebedrijven recordwinsten

rapporteren. GroenLinks-Partij van de Arbeid vindt dat wij

de verantwoordelijkheid hebben om ervoor te waken dat

private winsten onevenredig worden gesubsidieerd door

de belastingbetaler. Daarom vragen wij de regering om

inzicht in de wijze waarop investeringen, risico's en

opbrengsten zijn verdeeld tussen de overheid en de

defensiemarkt. Ook vragen wij de regering om inzicht in de

hoogte en ontwikkeling van de gemaakte winsten in de

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-5

defensiemarkt en de mate waarin deze gelden worden

geherinvesteerd. Daarover overwegen wij een motie.

tegenstander bent van het importeren van deze mooie

wapens uit Israël.

Laat er geen misverstand over bestaan: wij vinden de

Europese defensie-industrie en de Nederlandse bijdrage

daaraan erg belangrijk. Gezien de recente geopolitieke

ontwikkelingen is het belangrijk om als Europa onze

afhankelijkheid van andere landen aanzienlijk te verminderen en dat de Europese defensie-industrie, en daarmee

Europa, sterker en zelfstandiger wordt. Voorstellen daarover

zullen wij dan ook positief benaderen.

Naast de eigen Europese productie van defensiematerieel

blijft ook de import ervan onvermijdelijk. Nederland kent

een wapenexportbeleid dat het risico op mensenrechtenschendingen of schendingen van het humanitair oorlogsrecht expliciet meeweegt in de toekenning van wapenexportvergunningen. Dergelijk beleid bestaat niet voor de

import van defensiematerieel, terwijl ook bij de aanschaf

daarvan het risico bestaat om indirect betrokken te raken

bij schendingen van het internationaal recht, bijvoorbeeld

het humanitair oorlogsrecht. GroenLinks-Partij van de

Arbeid vindt dat de regering zowel een grondwettelijke als

een morele inspanningsverplichting heeft om binnen haar

mogelijkheden schendingen van het internationaal recht te

voorkomen. Daarom zien wij graag dat het kabinet beleid

opstelt over de wijze waarop internationaal humanitair recht

en mogelijke risico's op schendingen daarvan expliciet

worden meegewogen bij de inkoop van defensiematerieel.

Hierover overwegen wij een motie in te dienen, samen met

de SP.

Voorzitter. De uitdagingen zijn groot. Er wordt enorm

geïnvesteerd in de krijgsmacht en deze investeringen zijn

vooral gericht op het voldoen aan onze NAVO-verplichtingen. Ik zie een interruptie.

PVVDe heer PoolPVV

Ja, en die gaat over de import van materieel. De heer

Nordkamp was altijd heel erg kritisch over de import van

materieel uit Israël en over de aankopen die dit kabinet

terecht wil gaan doen. Kan ik dus de conclusie trekken dat

Partij van de Arbeid-GroenLinks ook tegen bijvoorbeeld de

luchtdoelraketten is die we gaan aanschaffen voor onze

marine? En wat voor alternatief zou de heer Nordkamp

daarvoor dan suggereren als het materieel niet uit Israël

mag komen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik vind dit behoorlijk speculatief. Het gaat over generiek

beleid. Ik benoem niet specifiek bepaalde onderdelen of

bepaalde landen. Het gaat over generiek beleid, want het

heeft me verbaasd dat we bij wapenexport juist heel kritisch

zijn over wat dat betekent voor mensenrechten of mogelijke

schendingen daarvan, terwijl dat bij Defensie, behalve dat

het misschien wordt meegewogen, niet van doorslaggevend

effect is geweest. "Achteloos" is een onbeleefd woord, maar

er wordt gewoon totaal niet naar gekeken. Dat is de aanleiding geweest voor onze wens om daarop beleid te maken.

PVVDe heer PoolPVV

Oké, dank u wel. Dat is een hele mooie nuancering, waaruit

ik dus ook de conclusie trek dat u helemaal niet meer zo'n

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Die conclusies zijn te voorbarig. Dit staat hier los van. Dit

gaat gewoon om generiek beleid. Het gaat niet over specifieke wapensystemen of specifieke landen. Dit is het verhaal.

Wij willen bij de aanschaf ook weten wat iets mogelijk

betekent op het gebied van mensenrechten of schendingen

daarvan. De afweging wat we daar vervolgens mee doen,

is voor een later moment.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik wil even terug naar het punt dat de heer Nordkamp maakt

over het inzicht geven in de hoogte en de ontwikkeling van

gemaakte winsten in de defensiemarkt. Dat klinkt een beetje

alsof het vies is om winst te maken. Juist ondernemers in

de defensie-industrie die winst maken, investeren deze

winst altijd weer in hun bedrijf, wat de defensiemarkt en

onze defensie-industrie weer ten goede komt. Dat is een

markt waarin 150.000 mensen werkzaam zijn bij meer dan

1.000 bedrijven, die de afgelopen twee jaar een omzetgroei

had van meer dan 60% en die cruciaal is voor onze defensieindustrie. Ik vraag me nu af hoe de heer Nordkamp keuzes

kan maken. Dit is toch zonde van al onze efforts? Defensie

heeft alle capaciteit nodig. We hebben een maximale

defensieproductie nodig met een maximale defensie-industrie, en dan hoor ik de heer Nordkamp er hier voor pleiten

om ons druk te maken over de hoogte en de ontwikkeling

van gemaakte winsten in de defensiemarkt. Dat is toch echt

zonde?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik vind het niet zonde. Ik denk dat het voor ons allen interessant zou kunnen zijn. Laat ik ermee beginnen dat ik liever

niet generiek over de defensiemarkt praat. Je zou best

onderscheid kunnen maken tussen de verschillende spelers

op de defensiemarkt. Het gaat erom dat men vaak bij ons

op de lijn komt omdat men financiering nodig heeft voor

uitbreiding van de lijnen en voor extra capaciteit. Die hebben we heel hard nodig, zoals u zelf ook zegt. Tegelijkertijd

constateren we ook dat er omzetgroei is en dat er sprake

is van recordwinsten. Ook zien we dat de overheid de enige

afnemer is en er dus heel veel publiek geld mee gemoeid

is. We kiezen er daarbij ook voor om de markt niet te reguleren. Ik ken althans weinig voorbeelden van maximumprijzen of afromen et cetera. Ik hoor daar in elk geval weinig

over. Daar heb ik het ook in het commissiedebat over gehad

met het kabinet. Ik weet niet meer met wie ik het erover

heb gehad, maar het was in een commissiedebat. Toen

werd ook gesteld: dat moeten we niet doen, want die winsten heeft de defensiemarkt nou juist zo hard nodig om die

herinvestering te doen in de noodzakelijke uitbreiding van

de capaciteit. Alleen weten we dat niet. Ik zou dat graag

willen weten, maar daarvoor heb je wel inzicht nodig. Dan

zouden we kunnen zeggen: ja, er worden winsten gemaakt

en die worden ook daadwerkelijk geïnvesteerd in een toevoeging van productielijnen en in extra capaciteit. Alleen

weten we dat niet. Wanneer het gaat om zulke bedragen

aan publiek geld en particuliere winsten, vinden wij het

gerechtvaardigd om het kabinet te verzoeken om daar iets

meer inzicht in te verschaffen.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-6

DENKDe heer Van BaarleDENK

Ik heb even een vraag naar aanleiding van het interruptiedebat met de PVV. De heer Nordkamp gaf eigenlijk aan dat

GroenLinks-PvdA ervóór is om een mensenrechtelijk kader

op te stellen voor de inkoop van wapens. Als het specifiek

gaat over de inkoop van wapens uit Israël dan zou Groen-

Links-PvdA per situatie specifiek willen kijken wat de afweging zou moeten zijn. Zo heb ik het antwoord op de PVV

begrepen. Zegt GroenLinks-PvdA nou dat ze vinden dat er

een mensenrechtelijk kader moet komen en dat ze per geval

dat er wapens gekocht worden uit Israël bekijken of ze dat

willen doen? Is dat hoe ik de inbreng van GroenLinks-PvdA

moet begrijpen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank voor deze verhelderende vraag. Dat geeft me ook de

mogelijkheid om aan de mensen thuis te benadrukken dat

dat zeker niet het geval is. Dit komt ernaast. Dit is geen

vervanging van ons huidige standpunt over import uit Israël.

Dat niet. Dat is niet aan de orde. Dit komt ernaast, ook om

bewustzijn te creëren over wat het betekent als we een

aankoop doen. Dat gaat niet alleen om ons, maar ook om

de mensen die ons werk met veel interesse volgen. Het

gaat erom dat we ons met elkaar bewust zijn van welke

afweging we maken en welke risico's daarbij zijn. Dit komt

niet in de plaats van ons standpunt met betrekking tot

aanschaf uit Israël.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dank. Toch even om het goed te begrijpen. De PVV doelde

op een specifiek voorbeeld van de inkoop van een wapensysteem. Het leek alsof GroenLinks-PvdA zou zeggen: daar

valt best met ons over te praten. Maar GroenLinks-PvdA is

dus categorisch tegen het kopen van welk wapensysteem

dan ook uit Israël, van helmen tot munitie, van raketsystemen tot onderdelen van vliegtuigen? We kopen dus gewoon

voor geen rooie cent uit Israël? Moet ik het zo begrijpen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Zeker. Daar hebben we laatst ook een motie over ingediend.

DENK heeft die motie zeker gesteund, maar verder was er

weinig steun in de Kamer. Dat is ons standpunt. Ik heb in

mijn antwoord richting de heer Pool benadrukt dat het mij

in dit geval meer gaat om generiek beleid en dat ik niet nu

vanaf deze plek incidentele aankopen wil gaan beoordelen.

Dat was mijn punt. Hartelijk dank dat u mij de ruimte geeft

om dit te verduidelijken. Ons standpunt over geen import

uit Israël staat volledig overeind.

De voorzitterVoorzitter

Dan staat de heer Pool er weer. Ja, gaat uw gang.

PVVDe heer PoolPVV

Dit is een aanval van de flanken, want dit antwoord is

natuurlijk compleet anders dan wat ik net vroeg. Ik vroeg:

als we luchtdoelraketten uit Israël gaan kopen, bent u daar

dan tegen? Dan krijg ik een heel warrig verhaal, maar het

antwoord is dus gewoon: ja, wij zijn daartegen. Ik heb

gevraagd wat dan het alternatief is om onze marine tegen

bijvoorbeeld droneaanvallen te verdedigen, want we hebben die luchtdoelraketten nodig. Wat is dan het alternatief

van GroenLinks-PvdA?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dan zeg ik tegen de heer Pool dat ik dat alternatief niet hoef

te bedenken. De heren die daar in vak K zitten moeten het

alternatief bedenken. Het kan niet zo zijn dat we, ondanks

wat er gebeurt in de wereld, met alle schendingen van

mensenrechten, klakkeloos doorgaan met de import daarvan. Dan is het niet aan mij om alternatieven te bedenken.

Dan moet men in dit huis wakker worden en denken: dit

kan zo niet langer. Maar er wordt niet eens aandacht aan

besteed. Er wordt niet eens gezegd: het zou rampzalig zijn

als we het niet doen, want dan breken de dijken. Dat wordt

niet eens gezegd. Er wordt klakkeloos overheen gestapt.

Mijn antwoord op de vraag was in die zin misschien best

wollig, maar dat kwam omdat ik wil benadrukken dat het

hier gaat om generiek beleid. Ons standpunt met betrekking

tot de aanschaf uit Israël staat echter fier overeind. Ik vind

het daarbij niet aan GroenLinks-Partij van de Arbeid om

alternatieven te bedenken. Wij spreken ons hier wel over

uit. Dit kan niet zo. Daar mag je best consequenties aan

verbinden. In ieder geval moet je de intentie hebben om

verder te kijken en niet klakkeloos te zeggen: dit is nou

eenmaal het snelste. Dat is voor ons te kort door de bocht,

gezien wat er nu aan de hand is in de wereld.

PVVDe heer PoolPVV

Voorzitter. Als de heer Nordkamp gewoon wakker was

geweest, dan had hij al geweten dat deze bewindspersonen

al die alternatieven in kaart hebben gebracht. De conclusie

is dat er geen alternatief is. Er zijn drie mogelijkheden. Een

mogelijkheid komt uit Europa, maar die past niet op de

containers van de marine, dus die kunnen we niet gebruiken. Het andere alternatief komt ook uit Israël. Dat kunnen

we niet gebruiken. Het enige alternatief is dus wat dit kabinet wil gaan doen, namelijk de luchtdoelraketten uit Israël.

Dat is gewoon de enige optie. Iets anders is er niet. Het

alternatief waar GroenLinks-Partij voor de Arbeid dus

voorstander van is, is om het niet aan te schaffen. Daarmee

creëren ze een levensgroot risico voor onze marine, want

die staat straks met lege handen als ze wordt aangevallen.

Dat is onacceptabel. Mijn vraag aan de heer Nordkamp is

dus of zijn afkeer van Israël nu zo groot is geworden dat hij

de levens van onze militairen daarvoor op het spel wil zetten.

De voorzitterVoorzitter

Dat was uw een-na-laatste interruptie.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik wil vanaf deze plek even heel duidelijk maken dat ik

absoluut geen afkeer heb van Israël. Dat wil ik hier even

heel duidelijk maken. Ik maak onderscheid tussen Israël en

de Israëlische defensie-industrie. Wat de heer Pool zegt, zal

wel. Het verschil van inzicht is dat ik meer verwacht van de

inspanningsverplichting die een kabinet hoort te hebben

om in dit soort omstandigheden op zoek te gaan naar

alternatieven.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik zoek naar een iets nadere precisering over het toepassen

van het mensenrechtenkader op de aanschaf van defensiesystemen. Waarom alleen daar? We halen olie uit Saudi-

Arabië. We kopen ons helemaal leeg in China. Als je conse-

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-7

quent bent, moet je dat dan toch ook allemaal een halt

toeroepen?

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik zou dat zelf best interessant vinden, maar ik denk dat

mijn mandaat niet ver genoeg strekt om daar nu op in te

gaan. Ik zou het echter best interessant vinden om dat eens

te verkennen, zodat je je er in ieder geval van bewust bent.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Oké, maar dan kom je inderdaad op een hele andere discussie. Dan is het toch wel heel erg apart om nu zo te focussen

op Israël.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Een punt van orde, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Nee, nee, dat kan niet. Dat kan niet. De heer Diederik van

Dijk doet een interruptie. Dat is zijn vierde en hij heeft er

maar vijf.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

In mijn beleving wordt nu toch wel heel erg één land uitgezocht. Dan zie ik toch heel erg uit naar een meer consistent

verhaal over hoe wij omgaan met het kopen van producten

uit landen, waarin de mensenrechten onder druk staan.

Daar zou ik dan ook China en Saudi-Arabië bij willen

betrekken. Je vraagt je dan überhaupt af met hoeveel landen

je dan nog echt handel kunt drijven.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik zou er nu geen bezwaar tegen hebben om te onderzoeken

hoe we ons verhouden op de internationale markt en wat

dat betekent voor mensenrechtenschendingen. Daar zou ik

geen problemen mee hebben. Ik werp echter verre van mij

dat dit expliciet geënt is op Israël. In mijn tekst heb ik Israël

ook niet genoemd. Ik wil juist generiek beleid, ook om

beelden te voorkomen dat het mogelijk wél zo zou zijn. Het

gaat niet om Israël. Ik wil gewoon een algemeen beleid

hierop, net zoals we hebben bij wapenexport. Dat is wat ik

vraag. Voor nu vraag ik niet meer en niet minder.

De voorzitterVoorzitter

De heer Nordkamp vervolgt zijn betoog.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Voorzitter. De uitdagingen zijn groot. Er wordt enorm

geïnvesteerd in de krijgsmacht en deze investeringen zijn

vooral gericht op het voldoen aan onze NAVO-verplichtingen. De NAVO-bescherming omvat echter niet het Caribisch

deel van het Koninkrijk, terwijl Defensie een taak heeft voor

de verdediging van het gehele Koninkrijk. Ik spreek hier

vaak over met Raoul White, de man in onze fractie en in de

Kamer die de belangen van het Caribisch deel van ons

Koninkrijk behartigt. Samen met hem zal ik een motie

indienen die benadrukt dat het belangrijk is om ook bij

toekomstige investeringen in de krijgsmacht de veiligheid

van het gehele Koninkrijk mee te blijven wegen.

Voorzitter. Ik heb het belangrijkste voor het laatste bewaard

en dat is toch wel de steun aan Oekraïne. De Russische

agressieoorlog in Oekraïne duurt voort en de Oekraïense

militairen en burgers blijven moedig weerstand bieden.

Daarmee verdedigen zij niet alleen hun eigen leven, hun

eigen land en hun eigen vrijheid, maar ook die van Europa.

Helaas blijven de Russen oprukken. Daarom lijkt 2025 het

beslissende jaar te worden voor Oekraïne; erop of eronder!

Om Oekraïne in staat te stellen voldoende weerstand te

kunnen bieden tegen de Russische agressie, is het noodzakelijk dat de militaire steun aan Oekraïne onverminderd

wordt voortgezet en wellicht zelfs wordt uitgebreid. In het

regeerprogramma en in de Defensienota committeert het

kabinet zich aan deze onverminderde steun aan Oekraïne,

maar die ambitie blijkt niet financieel onderbouwd, gezien

deze begroting. Waar in 2024 3,5 miljard bestemd was voor

militaire steun aan Oekraïne, wordt in deze begroting de

steun in 2025 slechts begroot op 2,3 miljard. Samen met

Volt dienen wij dan ook een amendement in om de steun

aan Oekraïne met 1,2 miljard op te hogen, zodat die ook

daadwerkelijk onverminderd wordt voortgezet.

We kunnen met elkaar van alles bedenken en doen, maar

in het belang van onze vrede en veiligheid is niets belangrijker dan dat de Russische agressie tegen Oekraïne niet zal

lonen. Oekraïne vecht niet alleen voor zichzelf. Het is ook

onze frontlinie tegen de Russische agressie en het zal

daarom onverminderd gesteund moeten worden. De coalitie

is hier misschien verdeeld over, maar er is breed draagvlak

voor in de Kamer. Geen woorden, maar daden. Boter bij

de vis nu. Oekraïne zal onverminderd gesteund moeten

worden.

Mocht deze Kamer vanwege mogelijke verdeeldheid in de

coalitie niet het politieke lef hebben om Oekraïne in financi-

ële zin onverminderd te blijven steunen, dan doe ik een

beroep op mijn collega's om Oekraïne in ieder geval met

woorden onverminderd te blijven steunen, want wat ben

ik geschrokken tijdens het commissiedebat over de NAVO

in oktober. Een week voorafgaand aan het debat was "no

way" de enige reactie van de machtigste man in dit land,

Geert Wilders, op de uitspraak van de nieuwe secretarisgeneraal van de NAVO, Mark Rutte, dat de toekomst van

Oekraïne een toekomst is bij de NAVO. No way, zei hij. Toen

de defensiewoordvoerder van de PVV hier tijdens het

commissiedebat naar werd gevraagd, was zijn verklaring

min of meer dat toetreding van Oekraïne tot de NAVO

onwenselijk is omdat Rusland het niet wil. Deze houding

van de grootste coalitiepartij in Nederland baart mij zorgen.

Tijdens datzelfde debat maakte ik voor het eerst kennis met

het woord "bufferstaat". Door de BBB werd gesproken over

het belang van bufferstaten, omdat deze de veiligheidsrisico's langs de grenzen zouden beperken en de kans op

directe confrontaties zouden minimaliseren. Ik wist eerst

niet eens wat bufferstaten zijn, maar ik kreeg er al snel een

beeld bij en mijn maag begon ervan te draaien. Wij vinden

dit zorgwekkende taal van partijen die ons land besturen.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik wil hier toch graag even kort op reageren. De heer

Nordkamp heeft het nu weer over bufferstaten, die door de

BBB zouden zijn genoemd. Wij hebben inmiddels al best

wel wat debatten gevoerd hierover. Wij hebben duidelijk

benoemd wat wij daarmee bedoelden. We hebben ook onze

onverminderde steun voor Oekraïne uitgesproken. Ik ben

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-8

eigenlijk wel benieuwd naar wat er voor de heer Nordkamp

niet duidelijk is geweest aan de uitleg van de BBB.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Met alle respect, maar ik heb geen rectificatie of iets dergelijks van mevrouw Wijen-Nass gehoord. Ik refereer aan

uitspraken die zijn gedaan bij een commissiedebat. Dat is

het. Als u die heeft gerectificeerd, dan stelt me dat iets meer

gerust. Alleen de gedachte dat er destijds wel gefilosofeerd

is over het mogelijke belang van bufferstaten, vind ik al

zorgwekkend. Als u dat in de tussentijd gerectificeerd heeft,

vind ik dat iets minder zorgwekkend. Dan is dat bij dezen

rechtgezet.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Dan zou ik onder andere ...

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Wijen-Nass, wilt u pas spreken als ik het woord

geef?

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik was een beetje te enthousiast, meneer de voorzitter.

Excuses daarvoor.

De voorzitterVoorzitter

Gaat u door.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik zou de heer Nordkamp willen aanraden om het debat

over de Europese top met de minister-president terug te

kijken. Dan kunt u precies zien wat ik daarover gezegd heb.

Ik hoop dat dat u wellicht geruststelt. De steun voor Oekra-

ïne is onverminderd vanuit de BBB. Dat wil ik nogmaals

gezegd hebben.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Hoewel ik me afvraag hoe je überhaupt met elkaar kan

filosoferen over het belang van bufferstaten, stelt het me

in ieder geval enigszins gerust dat de BBB daar inmiddels

anders over denkt.

Tot slot wil ik vanaf deze plek graag nog eens benadrukken

dat Oekraïne een soeverein land is dat zijn eigen toekomst

mag bepalen en dat Oekraïne daarnaast een land is dat niet

alleen vecht voor zijn eigen vrijheid, maar ook voor de onze.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. Dan gaan we nu luisteren

naar de heer Pool. Hij spreekt namens de Partij voor de

Vrijheid. Gaat uw gang.

PVVDe heer PoolPVV

Voorzitter, dank u wel. Beste minister, beste staatssecretaris,

geachte leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,

de PVV heeft groot respect voor onze militairen, ons burgerpersoneel en onze veteranen. Als mij tijdens de vele werkbezoeken die we dit jaar hebben gepleegd aan de krijgsmacht één ding is bijgebleven, dan is dat de trots waarmee

zij hun belangrijke werk doen.

Voorzitter. Die trots is ook echt zeer terecht, want onze

militairen doen voor niemand onder. In Bloemfontein in

Zuid-Afrika wonnen de schutters van de Koninklijke Landmacht de internationale schietwedstrijd. Onze marine

beschermde met haar schepen onze scheepvaart op de

Rode Zee. Ook is Nederland het eerste Europese land dat

zijn F-35's gereed heeft gesteld voor de kernwapentaak. Het

zijn prestaties die hier vandaag niet onvermeld mogen

blijven.

Voorzitter. Dit komt niet zonder een prijs. Daarom staan we

stil bij onze militairen die in actieve dienst zijn omgekomen.

Laat ons ervan doordrongen zijn dat wat wij van hen vragen

nooit vanzelfsprekend is. De politiek heeft dan ook de dure

plicht om ervoor te zorgen dat onze militairen, als zij hun

belangrijke werk moeten doen, goed getraind zijn en

beschikken over het allerbeste defensiematerieel. De PVV

staat dan ook pal achter de forse investeringen die dit

kabinet doet in onze defensie-industrie, en ook in ons

materieel.

Voorzitter. Wij zien het verhoogde defensiebudget voor

komend jaar als een noodzakelijke stap in de wederopbouw

van onze krijgsmacht. Dat is hartstikke goed. Maar wat we

ook belangrijk vinden, is dat deze wederopbouw goed gaat.

Deze wederopbouw hapert nog op te veel fronten. Afgelopen week stond ik nog op de gevechtsbaan in Harskamp,

een prachtige militaire oefenlocatie met alles erop en eraan.

Maar daar wordt geen schot gelost. Alles ligt stil vanwege

de doorgeslagen natuurregeltjes. Onze militairen worden

er helemaal gek van. Ook is ons militaire communicatienetwerk volgens de Algemene Rekenkamer nog te kwetsbaar.

In augustus lag het zelfs helemaal plat.

Voorzitter. Wij vinden dat we het been moeten bijtrekken.

Ik vraag aan de bewindspersonen wanneer de impasse,

waarin onze krijgsmacht zich nog te vaak bevindt, wordt

doorbroken. We willen kunnen uitgaan van onze eigen

kracht, zo ook met het nieuwe tankbataljon. Dit tankbataljon

is nog niet opgericht of deze bewindspersonen kijken alweer

naar Duitsland met de vraag of het niet alsjeblieft daar

gestationeerd mag worden. Volgens de PVV moeten

Nederlandse tanks toch echt op de eerste plaats Nederland

kunnen beschermen. Hoe kan dat als ze permanent in het

buitenland gestationeerd staan? Wij willen daarom een

eigen tankbataljon met een standplaats in ons eigen land,

net als vroeger, toen in de hoogtijdagen van onze tankcapaciteit deze machtige wapens van de krijgsmacht ook op

onze eigen heides oefenden. Zijn deze bewindspersonen

in elk geval bereid om de mogelijkheden hiervoor te

onderzoeken? Graag een reactie.

Voorzitter. Het allerbelangrijkste wapen van onze krijgsmacht is en blijft de militair zelf. Door de eeuwen heen

waren het voornamelijk onze Nederlandse mannen die keer

op keer gehoor gaven aan de roep om het vaderland te

verdedigen. Nu is deze grote bereidheid om te oefenen

ineens een probleem en stellen deze bewindspersonen ijskoud dat zij het aandeel mannen bij Defensie willen gaan

reduceren tot nog maar 70%. De PVV gaat hier niet in mee

en zal onze mannen bij Defensie altijd rugdekking blijven

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-9

geven tegen deze onzin. Je doet er al die geweldige vrouwen die willen gaan werken bij Defensie, of die al werken

bij Defensie, ook geen plezier mee. Want wat zeg je nou

eigenlijk met een apart voorkeursbeleid? Je zegt tegen al

die vrouwen dat ze er op eigen kracht niet komen, dat ze

aan het handje gehouden moeten worden van de politiek.

Terecht stellen veel Defensievrouwen dan ook dat zij allergisch zijn voor specifiek doelgroepenbeleid. Laten we dus

iedereen die wil werken bij Defensie gewoon weer selecteren op basis van hun kunnen en laten we stoppen met dit

doorgeslagen wokegedram.

Voorzitter. De prioriteiten moeten op orde zijn. Denken deze

bewindspersonen nou werkelijk dat Rusland ervan schrikt

dat onze vrouwen vanaf dit jaar in een jurkje op het werk

mogen verschijnen? Of dat Hezbollah zijn verschrikkelijke

vernietigingsoorlog tegen Israël staakt omdat wij een genderadviseur naar Libanon sturen? Of dat China zich zal

inhouden omdat wij weer eens de regenboogvlag hijsen

boven het ministerie van Defensie? Nee, natuurlijk niet.

Maar toch gaan er nog steeds miljoenen euro's per jaar om

in dit diversiteits- en inclusiebeleid. Laten we dat geld beter

besteden, want onze krijgsmacht moet op de eerste plaats

gewoon kunnen vechten.

Voorzitter, een interruptie.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Daar solliciteerde de heer Pool natuurlijk hartstochtelijk

naar, maar ik ben toch opgestaan. Hij begon net namelijk

over de vacatures die vervuld moeten worden. Naast het

culturele betoog van de heer Pool ben ik benieuwd naar

hoe hij die 9.000 militairen gaat vinden als hij op voorhand

al de helft van de bevolking daarvoor uitsluit.

PVVDe heer PoolPVV

Mevrouw Van der Werf, dat is natuurlijk niet het geval, want

wij sluiten vrouwen bij Defensie helemaal niet uit. Het enige

wat wij als hele progressieve partij zeggen, is dat wij vrouwen gewoon hetzelfde willen behandelen als mannen. Dat

betekent: geen voorkeursbeleid. Volgens mij willen al die

geweldige vrouwen dan nog steeds solliciteren. Was dat

voldoende?

De voorzitterVoorzitter

De heer Pool vervolgt z'n betoog.

PVVDe heer PoolPVV

Voorzitter. Als je dan gevochten hebt voor Nederland en je

keert terug als veteraan, dan verdien je goede zorg en

waardering. Ik dank dit kabinet dan ook hartelijk voor het

beantwoorden van onze vragen over de locatie Sparrenheuvel en onze dakloze veteranen in Nederland. Op dit moment

is de opvang daar goed geregeld. Er is geen wachtlijst,

vertellen de mensen daar mij. Maar ze vertellen ook dat we

daar te maken hebben met een initiatief dat nog te onbekend is bij de lokale overheid. Daarom zou ik de bewindspersonen willen vragen of zij dat initiatief daar verder onder

de aandacht kunnen brengen, aangezien veel van onze

veteranen daar op de eerste plaats aankloppen voor hulp.

SPMevrouw DobbeSP

Ik moest even schakelen, hoor, bij het deel over woke en

vrouwen en zo. De opvattingen van de PVV over vrouwen

even daargelaten, schetste de PVV daarvoor een soort van

romantisch beeld van tanks die over de Hollandse heide

rijden ...

PVVDe heer PoolPVV

Zeker.

SPMevrouw DobbeSP

... en daar dan allerlei oefeningen kunnen doen.

PVVDe heer PoolPVV

Prachtig!

SPMevrouw DobbeSP

Prachtig, zegt hij nu ook al. Hij ziet het helemaal voor zich:

die heide helemaal plat. Prima dat de PVV daar zo over

denkt, maar ik ben het daar niet mee eens. Er is namelijk

nog iets anders aan de hand bij Ruimte voor Defensie, bijvoorbeeld de discussies over munitiedepots. Daarbij worden

onder andere gemeenschappen soms niet eens gevrijwaard

van de mogelijkheid om onteigend te worden, omdat de

NAVO grootschalige munitiedepots in Nederland wil

plaatsen. Nog los van dat oefenen met dat romantische

beeld van de tanks op de heide, wat vindt de heer Pool

daarvan? En is de heer Pool het ook met ons eens dat er

nooit iemand in Nederland onteigend mag worden of uit

zijn huis gezet mag worden en er geen gemeenschap ontwricht mag worden door de komst van NAVO-munitiedepots?

PVVDe heer PoolPVV

Allereerst hoor ik "NAVO-munitiedepots", maar het zijn

gewoon onze munitiedepots. Het is gewoon belangrijk dat

onze krijgsmacht voldoende munitie heeft voor het uitoefenen van zijn belangrijke taak, namelijk het verdedigen van

ons Koninkrijk. Uw suggestie hierbij werp ik dus verre van

mij.

Maar daarnaast heeft u compleet gelijk dat dit een lastige

keuze is. En het zal ongetwijfeld ook tot veel spanning leiden

als er een knoop doorgehakt wordt. Dat is inderdaad waar.

Dat is ook vervelend. Onze partij heeft in het kader van die

locaties de afweging gemaakt om ze bijvoorbeeld niet in

Groningse aardbevingsgebied te gaan plaatsen, omdat die

mensen echt al genoeg geleden hebben. Maar ik kan niet

uitsluiten, zeg ik u eerlijk, dat er wel zoiets zal gaan gebeuren. Maar dat is een discussie die we binnenkort, begin

2025, gaan voeren met de staatssecretaris. Ik hoop echt dat

er niemand onteigend hoeft te worden en er geen ontwrichting plaatsvindt, maar de realiteit is dat we die munitiedepots nodig hebben. Ik hoop inderdaad dat ze op goede

locaties kunnen komen, maar ik sluit niks uit.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Dobbe, uw vierde vraag.

SPMevrouw DobbeSP

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-10

Dus naast dat er tanks over onze heide gaan rijden op bevel

van de PVV, kan hij ook niet uitsluiten dat er mensen onteigend zullen worden en gemeenschappen ontwricht zullen

worden vanwege die munitiedepots die op verzoek van de

NAVO in Nederland worden geplaatst. Dat vind ik heel

pijnlijk. Dat vind ik ook een valse voorstelling van zaken

richting de mensen die hier zo meteen mee te maken gaan

krijgen, omdat de PVV hier wel degelijk kan zeggen: "Nee,

dat willen wij niet. Zoek maar een plek waarbij er niet onteigend hoeft te worden. Zoek maar een plek waarbij er niet

een gemeenschap ontwricht wordt." Dat kan de PVV vandaag ook duidelijk maken. De PVV kan die zekerheid geven

aan mensen. Daarom nogmaals een oproep: wilt u die

zekerheid geven aan mensen, omdat ook de PVV dit niet

wenselijk vindt?

De voorzitterVoorzitter

"Wil de heer Pool die zekerheid geven?"

PVVDe heer PoolPVV

Ter verduidelijking: op bevel van de PVV gaan er geen tanks

rijden. Wij zijn een rechtsstatelijke partij en de regering

heeft het oppergezag over het krijgsmachtsgedeelte, en wij

dus niet. Dat als uitleg. Maar als we het hebben over

munitiedepots: je kunt het gewoon niet uitsluiten. En ik ben

helemaal voor. Ik sta helemaal aan uw zijde als we zeggen

dat de meest wenselijke situatie is als we een locatie kunnen

vinden waar niemand er last van heeft. Ik denk dat de

staatssecretaris daar ook erg blij mee zou zijn. Maar ik weet

niet of dat gaat gebeuren. Dat is het antwoord.

De voorzitterVoorzitter

De heer Pool vervolgt zijn betoog.

PVVDe heer PoolPVV

Dank u wel, voorzitter. De PVV heeft nooit begrepen waarom

onze militairen overal en nergens op deze aarde de internationale rechtsorde moesten gaan handhaven terwijl onze

eigen grenzen wagenwijd open bleven staan, met alle

gevolgen van dien. Maar niet langer, want volgende week

nog zullen dan eindelijk de grenscontroles weer worden

ingevoerd en zal de massa-immigratie een verder halt

worden toegeroepen. Wij wensen onze mannen en vrouwen

van de Koninklijke Marechaussee daar alle voorspoed bij.

Maar wij geven ook rekenschap van de woorden van de

Commandant der Strijdkrachten, die stelde dat dit een groot

beroep doet op hun capaciteit. Als er versterkingen nodig

zijn, stuur dan het héle leger naar de grens, zeg ik de

bewindspersonen. Laat de andere krijgsmachtdelen

ondersteuning bieden bij de grenscontroletaak. Landen als

Polen en Litouwen doen dit al jaren, met veel succes. Dus

bent u daartoe bereid, ja of nee?

Voorzitter. De grenscontroles zijn ook cruciaal in het

bestrijden van de hybride oorlogsvoering. De Defensienota

laat op overtuigende wijze zien dat illegale immigratie wordt

ingezet om het Westen van binnenuit te ondermijnen.

Nederland vormt hierop geen uitzondering. Afgelopen jaar

konden we tot tweemaal toe zien hoe een kazerne van

Defensie door Hamas-sympathisanten werd bestormd. Met

die bestorming hebben zij weten te bewerkstelligen dat een

belangrijke bijeenkomst niet doorging. Een van die bestormers kwam nota bene uit Gaza en was verheugd over het

bereikte resultaat. Het is onvoorstelbaar dat deze bewindspersonen Defensie hebben laten capituleren voor dit tuig

en dat onze Kamervragen daarover pas vandaag beantwoord zijn. Waar is jullie gevoel voor urgentie? Waarom

werd hier niet keihard tegen opgetreden? Het werk van de

krijgsmacht is gesaboteerd, onze militairen zijn uitgescholden en uitgejoeld, en deze bewindspersonen deden helemaal niks. Dat kan gewoon niet; we moeten hiertegen

optreden.

Maar er is ook hoop. Het Westen zal zich herpakken. Steeds

meer Nederlanders zijn weer bereid te vechten voor hun

land en melden zich ook aan bij Defensie. Als ik deze nieuwe

generatie militairen één boodschap mee mag geven, dan

is dat de volgende. Onthoud wie u bent. U staat op de

schouders van de giganten uit onze militaire geschiedenis.

Op die van graaf Willem I van Holland en Grutte Pier. Op

die van admiraal Michiel de Ruyter en Piet Hein. Op die van

generaal Van Heutsz en Karel Doorman. U bent Nederlander. Onthoud dit, en geen vijand is u de baas.

Voorzitter. Wij danken al onze soldaten die overal ter wereld

hun plicht vervullen en wij zijn trots om in dit uur van de

wederopbouw van onze krijgsmacht zij aan zij met hen te

staan. Want dit prachtige Nederland, ons vaderland, is het

waard om te verdedigen.

Ik dank u hartelijk.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank voor dit gloedvolle betoog van collega Pool. Een

mooie oproep met betrekking tot de roemrijke historie van

onze krijgsmacht. Dat mag ook weleens gezegd worden.

Tegelijkertijd heb ik ook een vraag bij het betoog van de

heer Pool, op het stuk waar het de grenscontroles betreft.

We willen hier natuurlijk niet het debat van Asiel en

Migratie overdoen; dat is ook niet nodig. Maar we hebben

wel een brief van deze minister gekregen over hoe de

financiering tot stand kwam. Dat loopt ook via de KMar.

Heb ik de heer Pool nou goed begrepen dat hij er minder

vertrouwen in heeft dat de KMar die taak goed kan uitvoeren? Daar wordt een flink budget voor uitgetrokken. Daar

zitten ook allerlei consequenties aan vast. Roept hij nou

echt op om andere krijgsmachtonderdelen aan de grens

neer te zetten? Ik zou daar graag een verduidelijking van

de heer Pool op willen. Denkt hij dat de KMar dat gewoon

niet aan zou kunnen?

PVVDe heer PoolPVV

Die verduidelijking geef ik graag. De PVV heeft alle vertrouwen in onze mannen en vrouwen van de Koninklijke Marechaussee. We gaan dus die grenscontroles volgende week

eindelijk bezien. Dat is geweldig nieuws. Maar we hebben

van onze Commandant der Strijdkrachten ook gehoord dat

de capaciteit onder druk staat. Dat is gewoon het geval bij

onze KMar. Wat ik zojuist heb gezegd, is het volgende. Als

dat tot problemen leidt, als er versterking nodig is, laten

we dan de andere krijgsmachtdelen ondersteuning laten

bieden. Andere landen doen dat al jaren, met veel succes.

We waren dit jaar ook in Polen met de Defensiecommissie.

Daar hebben we uitgebreid gehoord over hoe zij dat doen.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-11

Zij hebben 10.000 militairen aan de grens staan om de

grensbewaking te regelen. Dat zal hier waarschijnlijk niet

nodig zijn. Maar mocht er breed steun nodig zijn, dan kan

de rest van het leger gewoon bijspringen. Dat lijkt me uitstekend.

de PVV niets meer en niets minder is dan een financier van

Israëlische oorlogsmisdaden en van de misdaden van

Netanyahu. Ik vind dat de heer Pool zich daarvoor echt de

ogen uit het hoofd moet schamen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

We hoorden de heer Pool zojuist namens de PVV gretig

reclame maken voor de Israëlische defensie-industrie. Ik

zou bijna zeggen dat de heer Pool verkoopmedewerker kan

worden bij bijvoorbeeld Elbit Systems. Hij nam die rol met

verve op zich. Die Israëlische defensiebedrijven zoals Elbit

Systems verkopen hun materiaal en gaan de boer op met

dat hun materialen "battle-tested" zouden zijn. Het is uitvoerig gedocumenteerd wat dat "battle-tested" in de praktijk

is. Het is namelijk getest op Palestijnen en op de weerloze

mensen in Gaza, waarvan er inmiddels meer dan 40.000

zijn omgekomen vanwege het bloeddorstige optreden van

de Israëlische regering. Mijn vraag aan de heer Pool van

de PVV is: is er dan geen greintje mensenrechtelijk besef

bij de PVV dat je dat militaire complex van Israël, met die

bloeddorstige misdaden die Netanyahu op dit moment

pleegt, niet moet steunen en dat je geen Nederlands geld

kan uitgeven aan een oorlogsmisdadiger die op dit moment

de Palestijnen aan het uitmoorden is? Is bij de PVV de afkeer

van de Palestijnen werkelijk zo groot dat de PVV de ogen

sluit voor de misdaden die Israël pleegt en de kas van

Netanyahu wil blijven spekken?

PVVDe heer PoolPVV

We konden niet verder uit elkaar staan als het gaat om dit

onderwerp. Wij vinden het namelijk heel goed dat dit kabinet dit materieel, dat soms ook gewoon echt het enige

goede alternatief is voor onze krijgsmacht, aanschaft uit

Israël. Daarmee kunnen we ook onze steun aan Israël tonen

en het land gewoon steunen in deze existentiële strijd voor

zijn bestaansrecht. Dat vinden wij echt. Weet u wat we

eigenlijk zouden moeten doen? Als al dat Israëlische materieel dan hier binnen is, zouden we een mooie militaire

parade moeten houden, misschien door Amsterdam, zodat

heel Nederland kan zien hoe mooi het materieel is dat wij

hebben aangeschaft en dat wij Israël steunen.

PVVDe heer PoolPVV

Dat ga ik niet doen, want wij steunen Israël in zijn strijd en

wij zijn er heel erg trots op dat dit kabinet dit mooie materieel aanschaft voor onze krijgsmacht. En ja, als DENK echt

zo begaan is met de burgerslachtoffers — dat is natuurlijk

altijd verschrikkelijk — dan moet hij zich misschien iets

vaker afvragen waarom Hamas zich verstopt in ziekenhuizen, zich verstopt in scholen en deze verschrikkelijke oorlog

voert over de rug van zijn eigen bevolking, en iets minder

wijzen naar de staat die zichzelf beschermt nádat die is

aangevallen, met een verschrikkelijke aanslag, op 7 oktober.

Dat is mijn antwoord.

De voorzitterVoorzitter

Dit wordt uw laatste interruptie, meneer Van Baarle.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dit wordt inderdaad mijn laatste interruptie. Dat de PVV

ook bereid is om te liegen om Netanyahu maar te kunnen

blijven steunen, weten we. De heer Pool kan hier het verhaal

vertellen dat mensen zich doelbewust verschuilen in ziekenhuizen, maar de VN-commissie, de commission of inquiry,

die we met elkaar hebben aangesteld, heeft geconcludeerd

dat voor dat verwijt over die ziekenhuizen nog geen greintje

bewijs te vinden is. Ik constateer dat de heer Pool wederom

geen antwoord durft te geven of wil geven op mijn vraag.

Het zijn de feiten. Het valt toch niet te ontkennen dat die

Israëlische defensiebedrijven, door het ontwikkelen van die

apparatuur, schuldig zijn aan de oorlogsmisdaden die op

dit moment gepleegd worden in Gaza? Er zijn daar meer

dan 40.000 Palestijnen vermoord. Als de PVV blijft zeggen

dat Nederlands belastinggeld daarvoor uitgegeven moet

worden, draagt zij bij aan het steunen van het uitmoorden

van het Palestijnse volk. Dat kan de PVV hier niet wegpoetsen met leugens. Het is niets meer en niets minder dan het

financieel steunen van het criminele bewind van Netanyahu.

Dat is wat de PVV doet.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Het is niet eens een begin van een antwoord op mijn vraag

of de PVV een greintje mensenrechtelijk besef heeft, een

greintje oog heeft voor het feit dat die bedrijven ... Ze zetten

het gewoon in video's, hè. Het is aangetoond dat in commerciële video's van die defensiebedrijven uit Israël beelden

te zien zijn waarop Palestijnse kinderen worden vermoord.

Daar heeft de heer Pool van de PVV niet eens oog voor. Ik

hoor hem alleen maar zeggen dat hij, namens de PVV, wil

dat materieel moet worden blijven ingekocht en dat Israël

gesteund moet blijven worden.

PVVDe heer PoolPVV

Die beschuldigingen zijn gewoon abject. Wij steunen Israël

omdat Israël is aangevallen. Wij vinden dat Israël het recht

heeft om zich te verdedigen tegen Hamas; dat moet ook.

Dat doen ze op dit moment. Wij kopen inderdaad wapens

van Israël, omdat dat gewoon de beste optie is voor onze

eigen krijgsmacht. Alle suggesties die DENK aanhangt,

komen echt op het conto van hun eigen fractie. Wij weten

waar we staan: aan de zijde van Israël. Dat is een strijd van

goed versus kwaad.

PVVDe heer PoolPVV

Zeker.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Eigenlijk zegt hij ook dat met Nederlands belastinggeld

Israëlische oorlogsmisdaden gefinancierd moeten worden.

Daar komt dit namelijk op neer. Dan trek ik de conclusie dat

VoltDe heer DassenVolt

Het ging net even over de grenscontroles en het tekort dat

we bij de Koninklijke Marechaussee al hebben om alle taken

goed uit te voeren: op Schiphol, bij het beveiligen van

Joodse instellingen, op scholen. De heer Pool wil grenscontroles. Onze eigen Commandant der Strijdkrachten zegt:

als we die moeten doen, zal dat mogelijk ten koste gaan

van iets anders. En dan zegt de heer Pool: als er maar 50

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-12

mensen van de Koninklijke Marechaussee beschikbaar zijn,

stuur dan maar de hele krijgsmacht naar de grens. Ik vind

dat bijna spugen in het gezicht van onze mensen bij de

krijgsmacht, die zich op dit moment aan het voorbereiden

zijn op de verschrikkingen die op ons af kunnen komen. We

hebben een oorlog op het Europese continent. We zijn met

ze mee geweest naar de grens met Litouwen en Wit-Rusland. Denk aan de sabotage op de Noordzee en de continue

cyberaanvallen. We hebben al personeelstekorten bij

Defensie. We moeten onze mannen en vrouwen op de beste

manier trainen om te zorgen dat ze voorbereid zijn op het

grote gevaar dat op dit moment op ons afkomt. En dan zegt

de heer Pool: ga maar aan de grens met Duitsland staan

en zorg maar dat je elke auto controleert. Ik verbaas me

echt met grote verbazing dat de grootste partij van Nederland dit soort schijnveiligheid blijkbaar zo belangrijk vindt.

We hebben te maken met de echte veiligheid. Daar moeten

we onze mannen en vrouwen goed op voorbereiden. We

moeten ze niet hier aan de grens zetten om alle auto's maar

te gaan controleren. Ik zie echt met grote verbazing dat de

grootste partij van Nederland zich daarvoor inzet.

PVVDe heer PoolPVV

Grenscontroles zijn gewoon heel effectief. In de Duitse

situatie zijn sinds vorig jaar meer dan 100.000 migranten

staande gehouden aan de grens. Dat is gewoon geweldig.

Ook de mensensmokkelaars worden zo gepakt. De heer

Dassen refereert aan onze werkbezoeken. Wij hebben daar

toch echt met dezelfde Poolse afvaardiging gesproken. Zij

zeiden: "Wij vinden het beschermen van onze soevereine

staat, van onze grenzen, van onze veiligheid zo belangrijk

dat we onze grenzen gaan beschermen. Als de grensbewaking dan tekorten heeft, vragen we aan de rest van de

krijgsmacht of die ondersteuning kan bieden." Dat is precies

wat wij samen in Polen hebben gezien. Het enige wat ik

doe, is zeggen: als dat hier nodig zou zijn, laten we daar

dan naar kijken. Dat is helemaal niet spugen in het gezicht

van onze militairen, zoals u dat zo verschrikkelijk probeert

neer te zetten. Het is juist het tegenovergestelde. Wij laten

ze wat nuttigs doen, namelijk de veiligheid garanderen van

de Nederlandse bevolking in hun eigen thuisland. Daar zou

het toch echt om moeten gaan.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik zal, enigszins tegen beter weten in, nog een poging doen

om de PVV haar menselijke kant te laten zien vandaag. Op

19 november, dag 1.000 van de Russische agressieoorlog

in Oekraïne, hebben een aantal politieke partijen zich verenigd met een gezamenlijk statement, waarin zij benadrukten

dat het van cruciaal belang is dat het Westen verenigd blijft

in zijn steun aan Oekraïne. Dat was een statement namens

elf fracties, maar ik zag de grootste partij van het land, de

PVV, daar niet bij staan. Zou u dat kunnen verklaren?

PVVDe heer PoolPVV

Ja, dat komt omdat we die niet getekend hebben.

Ja, dat was het antwoord. Dat is de verklaring waarom we

er niet onder staan: we hebben 'm niet getekend.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Het is van cruciaal belang dat het Westen verenigd blijft in

zijn niet-aflatende steun aan Oekraïne en zijn bevolking, zo

zeiden CDA, GroenLinks-Partij van de Arbeid, VVD, D66,

JA21, Nieuw Sociaal Contract, Partij voor de Dieren, Volt,

ChristenUnie, SGP en de BBB. De grootste partij van

Nederland ontbreekt onder zo'n statement.

PVVDe heer PoolPVV

Ja, dat zeg ik net.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Heel kwalijk.

PVVDe heer PoolPVV

Ja, dat was geen vraag. We hebben 'm niet getekend.

De voorzitterVoorzitter

Dan dank ik u voor uw inbreng en antwoorden op de interrupties.

PVVDe heer PoolPVV

Ik dank u, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

We gaan nu luisteren naar ... O, er is toch nog een interruptie van mevrouw Dobbe. Ik weet niet of het een interruptie

was.

SPMevrouw DobbeSP

In mijn beleving, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Het is ook uw laatste interruptie, zeg ik er even bij.

SPMevrouw DobbeSP

Dank u wel dat ik nog even naar voren mocht rennen. Ik

refereerde er net al even aan dat vanochtend in De Telegraaf

staat "fors meer geld naar defensie" en "2%-norm voor

NAVO-baas Rutte niet genoeg". Zorg, pensioen en sociale

zekerheid: daar zou het wel vanaf kunnen en dan zouden

we nog veel meer moeten besteden aan defensie. Nu heb

ik net de reactie gezien van de partijleider van de PVV. Hij

zei: "De heer Rutte? Hij heeft hier niets meer te vertellen."

Ik zou nu toch wel willen weten of de PVV hier vandaag

inderdaad zegt: wij gaan niet op verzoek van de NAVO nog

meer geld richting de NAVO overmaken, zeker niet als dat

ten koste gaat van onze zorg, onze sociale zekerheid en

onze pensioenen.

PVVDe heer PoolPVV

Het is natuurlijk allereerst bijzonder dat de heer Rutte, die

Defensie zo heeft uitgekleed in al die jaren, er nu toe

oproept dat het allemaal wat meer moet. Dat is natuurlijk

wel een mooie figuur. Maar daarnaast constateren wij als

PVV dat we de 2%-norm nu net gaan halen. Dit jaar is het

voor het eerst dat we dat officieel halen volgens de NAVOstatistieken. We hebben nu al problemen met het uitgeven

van het geld. Er is gewoon een onderbesteding. Dat betekent dat het geld dat is gereserveerd, gewoon niet uitgege-

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-13

ven kan worden. Dat heeft met allerlei zaken te maken, zoals

krapte op de defensie-industriemarkt. Maar dat betekent

dat geld op dit moment niet het grootste probleem is,

mevrouw Dobbe. Het grootste probleem zit dus in het vinden van gemotiveerd personeel, in zorgen dat de vacatures

gevuld gaan worden. Dat geld is er al, maar dat lost die

problemen nog niet op. Daarnaast is de PVV er echt van

overtuigd dat er nog steeds mensen in de rij staan bij de

voedselbank in Nederland en dat het antwoord "we zitten

nu op 2%; we moeten gelijk naar 3%" voor ons dus niet

automatisch opgaat. Dat klopt.

De voorzitterVoorzitter

We gaan niet buiten de microfoons om debatteren,

mevrouw Dobbe. Ik dank de heer Pool.

PVVDe heer PoolPVV

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

We gaan nu luisteren naar mevrouw Van der Werf. Zij

spreekt namens de D66-fractie. Gaat uw gang.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dank u wel, voorzitter. "Ik moedig Rusland aan om te doen

wat het wil met Europese landen. Ik zal jullie niet beschermen." Donald Trump laat er geen misverstand over bestaan.

Nu er voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog weer

tanks over ons continent rollen, is onze oude bondgenoot,

de Verenigde Staten, onberekenbaarder dan ooit. Ondertussen blijft ons kabinet wel blind vertrouwen op de trans-

Atlantische relatie. Jaap de Hoop Scheffer, oud-sg van de

NAVO, zei er laatst het volgende over: Nederland moet zich

opener en constructiever opstellen richting de EU; met de

situatie in Washington is intensieve Europese samenwerking broodnodig: geen rapporten en onderzoeken, maar

concrete stappen naar meer Europese samenwerking en

een Europese krijgsmacht.

Voorzitter. Want de ongemakkelijke waarheid blijft dat een

verdeeld Europa geen oorlog kan winnen. We missen de

middelen en de commandostructuur. We kunnen wel op

missie buiten ons continent, maar zijn niet in staat om

samen ons eigen Europa te verdedigen. Waarom niet?

Waarom zetten we niet in op een Europese capaciteit,

bedoeld voor de verdediging van ons eigen grondgebied?

We verliezen kostbare tijd en budget door de gefragmenteerde inkoop van 12 verschillende soorten tanks, 16 soorten

gevechtsvliegtuigen en 33 soorten fregatten. Oekraïense

frontsoldaten ontvangen meer dan 30 merken NAVO-standaardmunitie van 120 millimeter, maar om Finse granaten

uit Italiaanse mortieren te schieten, moeten ze eerst zelf

met een slijptol aan de slag. Gezamenlijke inkoop zou dit

oplossen en maar liefst 75 miljard euro kunnen besparen.

Een grote meerderheid van de Nederlanders wil ook meer

Europese defensiesamenwerking. Keer op keer hamert deze

Kamer erop dat het anders moet. Waarom gaat het dan

toch zo ontzettend traag, vraag ik de minister. Met meer

Europese samenwerking en gezamenlijke inkoop zou er

bovendien geen enkele noodzaak meer zijn om wapens te

kopen van landen als Israël. Als dit kabinet deze wapens

massaal wil blijven kopen en niet, net zoals Italië, naar een

wapenembargo wil kijken, is het kabinet dan op z'n minst

bereid om toe te geven dat er voor Nederland grote risico's

zitten aan de wapenhandel met Israël, ook wat onze veiligheid betreft?

Voorzitter. Een sterk Europa is ook wat Oekraïne nodig heeft,

want naast Russen staan er inmiddels ook Noord-Koreaanse

militairen en Houthi-huurlingen aan het Oekraïense front,

en vecht Oekraïne tegen Iraanse en Chinese drones. De

berichten vanuit door Rusland bezet gebied zijn huiveringwekkend. Mannen worden gemarteld of geëxecuteerd,

vrouwen verkracht en kinderen naar Rusland ontvoerd. En

toch klinkt ook in Europa, zelfs in deze Kamer, een verbazingwekkend ander geluid. Wilders ziet in Poetin net als

Trump een sterke leider en de BBB veroordeelt Oekraïne

tot een bufferstaat. De zogenaamd onverminderde steun

van dit kabinet, die volgende jaar toch maar liefst 1,2 miljard

minder is, is na de verkiezing van Trump simpelweg niet

meer genoeg. Denemarken, Estland, Finland, Letland,

Noorwegen, Zweden, Polen en het Verenigd Koninkrijk

hebben inmiddels al meer steun beloofd.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik hoor mevrouw Van der Werf nu eigenlijk ook weer herhalen wat de heer Nordkamp zojuist heeft gezegd. Ik heb net

in een interruptie al aangegeven dat wij hebben aangegeven

dat we Oekraïne onvoorwaardelijk steunen. In het debat

over de Europese top heb ik het er zelf nog een keer over

gehad, en mijn collega Henk Vermeer bij Buitenlandse

Zaken ook. Het blijft hier maar herhaald worden. Ook aan

mevrouw Van der Werf heb ik de vraag: wat is er niet duidelijk?

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dat vraag ík mij af, want als u hier suggereert dat Oekraïne

maar een bufferstaat zou moeten zijn ... Dat heeft u gedaan

in een debat waar ik ook bij zat.

De voorzitterVoorzitter

Het is "mevrouw Wijen-Nass". Graag via de voorzitter

spreken.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Als mevrouw Wijen-Nass dat doet, voorzitter, dan begrijp

ik niet zo goed waarom we dit geluid in de Kamer horen.

Het is namelijk gewoon een soort Russische propaganda

die u daar tentoonspreidt. Het zou u sieren als u uw woorden wat ruimer terug zou nemen in plaats van hoe u het

hier aan de interruptiemicrofoon nuanceert.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Dan ga ik het toch nog een keer duidelijk proberen te maken,

want dan is die boodschap blijkbaar toch niet goed aangekomen. Er is destijds door de BBB gesproken over een

bufferstaat. Alleen, op dat moment werd dat behoorlijk uit

zijn verband gerukt. Wat wij op dat moment bedoeld hebben

te zeggen, is het volgende. Er was een discussie over Oekraïne wel of niet toelaten tot de NAVO. Op dat moment

hebben wij gezegd: wij vinden die discussie een beetje

voorbarig en het is eigenlijk altijd een neutrale staat geweest

daartussenin. Dat is ook wat ik daarna erover gezegd heb:

wij steunen Oekraïne onvoorwaardelijk. Ik begrijp dus niet

wat daar niet duidelijk aan is.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-14

D66Mevrouw Van der WerfD66

Misschien kan mevrouw Wijen-Nass dan even blijven staan

en mij uitleggen wat "een neutrale staat" precies is.

De voorzitterVoorzitter

Eigenlijk is dat niet de bedoeling. Dit moet u maar vragen

als mevrouw Wijen-Nass aan het woord is.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Voorzitter, we zijn niet al te ruim bedeeld qua interrupties,

maar ik overweeg het. Een neutrale staat is natuurlijk iets

heel geks. Het is heel raar dat mevrouw Wijen-Nass dit

concept hier voorstelt. Het zegt wel degelijk iets over hoe

BBB Oekraïne ziet, namelijk dat het geen vrij land is, dat

zich zou moeten kunnen weren tegen een maniakale dictator.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik weet niet hoe ik duidelijker kan zeggen dat wij Oekraïne

onvoorwaardelijk steunen. Volgens mij is dat ook precies

waar dit kabinet momenteel uitvoering aan geeft.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Werf vervolgt haar betoog.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Dat is een mooi bruggetje naar het volgende hoofdstuk in

mijn betoog, dus ik ga verder. Is deze minister bereid om

Oekraïne echt onverminderd te steunen? Ziet hij dat dat

"onverminderd" in de huidige geopolitieke situatie niet

langer voldoende is voor een veilig Europa?

Hoewel de tanks en beschietingen stoppen bij Oekraïne,

bemoeien de Russen zich actief met ons cyberdomein, met

onze Noordzee, met onze social media en met onze

nieuwsvoorziening. We zijn in donkeroranje gebied beland.

Al onze diensten waarschuwen voor Rusland. Ziet de

minister kansen om de samenleving en burgers beter te

wapenen tegen deze dreigingen en daar proactiever over

te communiceren? Kan de minister concrete scenario's

uitwerken en te nemen maatregelen delen, zodat wij allemaal beter bestand zijn tegen de dreigingen van de eenentwintigste eeuw?

Voorzitter. Digitaal gezien is het namelijk allang vijf over

twaalf. Den Haag is een van de veiligheidshoofdsteden van

Europa. Volgend jaar vindt hier de NAVO-top plaats. Ziet

de minister de kans om te laten zien wat Den Haag en

Nederland kunnen betekenen op cybergebied, door rond

de NAVO-top een zijevenement te organiseren over cybersecurity?

Voorzitter. Afrondend. De wereld verandert ingrijpend. Ook

Nederland krijgt in toenemende mate te maken met dreigingen. De internationale panelen zijn aan het schuiven. Dit is

dé kans voor Europa, hét moment om op te staan. Nu

moeten we het laten zien. Europa is sterk, weerbaar en ons

enige veilige thuis.

Dank, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. We gaan nu luisteren naar mevrouw Van

der Wal. Dat is niet de eerste keer in deze zaal, maar wel

de eerste keer in de hoedanigheid als Kamerlid. Zij is naar

die plek gepromoveerd na een ministerschap. We gaan

naar haar luisteren. Ze heeft aangegeven dat ze wel geïnterrumpeerd mag worden als collega's daar behoefte aan

hebben. Na afloop schorsen we even om haar te feliciteren.

Ik wens haar veel succes.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dank, voorzitter. Het voelt inderdaad een beetje vreemd

om hier nou een maidenspeech te gaan houden na zo veel

debatten die ik al heb mogen voeren hier in deze zaal. Ik

wou bijna al beginnen met de blokjes die ik bij me heb,

maar dat hoeft gelukkig niet meer. Zo zie je maar: zo maak

je altijd weer nieuwe dingen mee, en daar moet je dan ook

maar gewoon van genieten. Dat is wat wij altijd doen bij

de Van der Walletjes thuis: overal van genieten.

Samen met Piet en onze vier kinderen mag ik wonen in de

historische binnenstad van het prachtige Harderwijk; kom

allemaal eens langs om van die prachtige stad te genieten!

Misschien kiezen Piet en ik juist omdat we alle twee fulltime

werken thuis altijd voor heel veel qualitytime: vrijdag samen

met de kinderen eten, zaterdag elkaar aanmoedigen op het

voetbalveld en zondag weer samen brunchen. Daardoor

hebben wij echt een heel warm en vrolijk gezin, waar ik

supertrots op ben.

Zo deden we dat vroeger bij mij thuis ook altijd, toen ik zelf

kind was. Ik ben opgegroeid in Castricum met mijn zusje

Eline, in een heel luchtig, vrolijk en warm gezin. Maar het

was wel een gezin met een moeder die rolstoelgebonden

was, omdat ze MS heeft. Het goede nieuws is dat je dan als

kind al heel vroeg leert hoe je om moet gaan met teleurstellingen. Die cursus hoef je de rest van je leven niet meer te

volgen. Ik heb in mijn jeugd ook al heel vroeg geleerd om

eerst om te zien naar een ander, omdat je soms eerst

mantelzorg moet verlenen. Maar mijn moeder was extreem

positief. Zij heeft altijd gezegd: ik ben geen patiënt. Als

mensen dus heel meewarig zo'n beetje naar beneden keken

naar haar in die rolstoel en op zo'n zielige toon vroegen:

gaat het wel? Dan zei mijn moeder altijd luid: het gaat op

rolletjes. Want ze wilde geen patiënt zijn.

Hoe mooi is het dan dat ik op de dag voor de mensen met

een beperking — en wat is dat een vreselijk woord — mijn

maidenspeech mag houden. Want hoe moeilijk is het om

in dit land niet als patiënt behandeld te worden? De overheid deed er bij haar alles aan om haar leven over te nemen,

om voor haar te bepalen dat ze eigenlijk maar niet meer

moest werken, en om voor haar te bepalen welke aanpassingen ze nodig had in huis. Nu, bijna 40 jaar later, hoor ik

die voorbeelden nog steeds. Maar dan schrijf je mensen in

deze samenleving af. Daar ging zij niet in mee. Ze bleef

werken. Dat deed ze niet meer in het ziekenhuis, zoals

daarvoor, maar als doktersassistente. Dat is een zittend

beroep. Ze gaf, ook zittend, lezingen voor het Rode Kruis

over humanitair oorlogsrecht. Als ik nu in het verpleeghuis

kom, waar ze in bed ligt — want ze kan echt helemaal niks

meer — kan ze tot op de dag van vandaag één ding wel:

iedere keer een prachtige glimlach geven als ik bij haar ben.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-15

Maar dit is écht de reden waarom ik VVD'er ben: omdat ik

het vreselijk vind als we mensen degraderen tot patiënten,

als we zieligheid op mensen plakken en als we als overheid

het leven van mensen willen overnemen, omdat ik altijd

wil kijken naar wat mensen wel kunnen, en omdat ik een

onvoorstelbaar groot geloof heb in de kracht van mensen

zelf. Dat heb ik juist in Nederland, want in welk ander land

ter wereld is het leven zo goed georganiseerd? Er is een

vangnet voor als je het even niet zelf kunt, maar er is ook

alle ruimte als je het wel kunt. Dan is het aan jou om die

kansen te grijpen. Als we alleen maar kijken naar wat

iemand niet kan, of alleen maar benoemen wat er niet goed

gaat zonder te benoemen wat er allemaal wel goed gaat,

doen we het goede tekort.

Want wat wonen er prachtige mensen in Nederland, die

hard werken, die voor elkaar zorgen en die naar elkaar

omzien. Dat maakt Nederland. Wat is het dan jammer dat

liberalisme en individualisme zo vaak onterecht verward

worden met egoïsme. Want het zijn juist die krachtige

individuen die in staat zijn om voor een ander te zorgen of

om hun nek uit te steken in onze samenleving. Het zijn juist

die mensen die bij Defensie, in de zorg of bij de politie

werken. Het zijn juist de mensen die ondernemen. En die

ondernemers zijn nou juist weer de mensen die in stilte

doneren, die de shirts van het vijfde sponsoren, die zorgen

dat er banen zijn of die mensen motiveren om het beste uit

zichzelf te halen. Ik vind dat we daar vaker voor moeten

applaudisseren. Ik vind namelijk dat wij juist voor deze

mensen bereid moeten zijn om keuzes te maken die impopulair zijn en om mensen uit te leggen dat er heel vaak

gewoon helemaal geen makkelijke oplossingen zijn. Dat

doe je niet omdat dat leuk is, maar dat doe je juist voor

deze mensen. Dat doe je omdat het nodig is voor hun

Nederland.

Specifiek wat Defensie betreft hebben we simpelweg de

luxe niet om te zeggen: ik wil dat de overheid mij veilig

houdt, maar ik wil geen munitiedepot verderop. Juist als

we willen houden wat we hebben, namelijk onze vrijheid

en veiligheid, moeten er simpelweg soms dingen veranderen. Maar dat moet altijd samen en in verbinding met

mensen. Want juist voor die mensen die hun nek uitsteken,

die alles uit het leven willen halen, met of zonder beperking,

die ondernemen, die verantwoordelijkheid nemen, die altijd

willen benoemen wat wel goed gaat, die positief in het

leven staan, die ergens voor gaan, zit ik in de politiek.

Voorzitter. Daarom wil ik beginnen met het bedanken van

alle mannen en vrouwen van Defensie, die zich inzetten

voor onze veiligheid. Maar ook wil ik aan het begin van dit

debat heel veel complimenten uitspreken voor deze

bewindspersonen. Ik zie hoe ongelofelijk gemotiveerd zij

aan de slag zijn gegaan en echt werk maken van onze veiligheid, samen met alle mensen van Defensie. Echt dank

daarvoor.

Voorzitter. We leven niet meer in vredestijd. Al meer dan

1.000 dagen woedt er oorlog in Oekraïne, op slechts 1.500

kilometer van onze grenzen. Elke dag opnieuw worden er

Europese steden gebombardeerd. Elke dag sterven er burgers. Dit is geen ver-van-ons-bedshow. Dit is onze nieuwe

realiteit. Daarom begon ik met complimenten, omdat zaken

voortvarend worden opgepakt. Dat geldt ook voor de inzet

van het kabinet en onze minister van Defensie als het gaat

om steun aan Oekraïne. Nederland staat in de top van de

EU wat betreft steun. F-16's, Patriotsystemen en drones:

Nederland levert. Dat is ook niet alleen in het belang van

de Oekraïners, maar juist ook in ons eigen belang. Want

laten we eerlijk zijn: een Rusland dat succesvol is in Oekra-

ïne zal niet stoppen bij de Oekraïense grens. Met de terugkeer van Trump naar het Witte Huis moeten we onder ogen

zien dat de Amerikaanse veiligheidsgarantie, waar we heel

lang op leunden, niet meer vanzelfsprekend is.

Voorzitter. De VVD steunt dan ook het besluit van de Bidenregering om Oekraïne toe te staan om doelen in Rusland

aan te vallen met langeafstandswapens, zoals ATACMS.

We zijn ook blij dat Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk dit

voorbeeld hebben gevolgd. De VVD hoopt dat de VS in de

laatste maanden van de Biden-regering nog een stap verder

gaan en de levering van JASSM's of zelfs Tomahawkraketten zullen overwegen.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

De VVD schetst een aantal scenario's die ons ook heel veel

zorgen baren, zoals de benoeming van Trump in het Witte

Huis. Wat betekent dat voor het veiligheidsbeleid en voor

ons? Als Rusland in Oekraïne wint of succes heeft, zal het

daar niet stoppen. Dat zien wij ook. We maken ons daar

heel veel zorgen over. Tegelijkertijd ondertekent de grootste

partij in deze coalitie, de PVV, niet een gezamenlijke petitie

vanuit de Kamer waarin wordt gesteld dat niet-aflatende

steun van het Westen aan Oekraïne cruciaal is. De PVV heeft

het zojuist over "ach, zo'n normpje van Rutte; het zal allemaal wel". Begrijpt u dat ons dat soms zorgen baart? We

zien in deze begroting dat de steun voor volgend jaar niet

onverminderd hetzelfde zal zijn als dit jaar. Dit jaar was het

uit mijn hoofd 3,5 miljard en volgend jaar is het 2,3 miljard.

Begrijpt u dat ons dat zorgen baart? Wij constateren hetzelfde, namelijk de dreigingen van buitenaf, maar wij zien

ook dat er misschien intern dilemma's zijn met de PVV.

Begrijpt u onze zorgen? U bent het met ons eens, maar ...

De voorzitterVoorzitter

Het is: "mevrouw Van der Wal".

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Excuus, voorzitter. Dat gaat nu niet meer mis. Is mevrouw

Van der Werf het met ons eens ...

De voorzitterVoorzitter

"Van der Wal".

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Doe ik het nou weer verkeerd?

De voorzitterVoorzitter

Nee, het is goed. Maar het is mevrouw Van der Wal.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Van der Wal, ja, sorry. Is mevrouw Van der Wal het met

ons eens dat Oekraïne onverminderd gesteund moet worden? En volgt ze daarin ook de uitspraken die gedaan zijn

door de minister van Buitenlandse Zaken en die volgens

mij vorige week ook gedaan zijn door de VVD-buitenland-

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-16

woordvoerder, en de recente uitspraken van onze eigen

minister van Defensie, namelijk dat Oekraïne meer gesteund

zal moeten worden? En wat ons betreft moet die steun ook

onverminderd doorgaan. Hoe kijkt u naar ons voorstel?

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ten eerste maakt die fout niet uit, want mevrouw Van der

Wal wordt wel vaker "mevrouw Van der Werf" genoemd,

en vice versa. Wij zien dat beiden eigenlijk als een compliment, denk ik zo. De heer Nordkamp is zeker niet de eerste!

Ik ben eigenlijk heel erg positief over de stappen die de PVV

zet, juist op het punt van de steun van 2%. Waar ik toch in

het begin nog wat twijfel zag, wat voorzichtige stapjes, zie

ik de heer Pool dat nu wegwuiven. Die steun is er. Dat vind

ik een stap in de goede richting. Ik ben daar positief over.

Wat zal er dan nog meer in dat vat zitten, vraag ik mij af. Ik

kijk dan ook uit naar verdere debatten op dit punt. Natuurlijk

ben ik blij dat de heer Nordkamp de zorgen deelt met

betrekking tot Trump. Het laat ons zien hoe belangrijk het

is dat we onafhankelijk zijn ... Laat ik zeggen: het laat ons

zien hoe belangrijk het is om minder afhankelijk te zijn en

minder te leunen op Amerika. We moeten echt onze eigen

broek ophouden. Ik denk dat we dat met elkaar doen. Nogmaals, ik zie de PVV daar hele positieve stappen in zetten.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Tot slot. Volgens mij delen we de urgentie. Mevrouw Van

der Wal zei zojuist in haar betoog: Rusland zal niet stoppen

als het Oekraïne verslaat. Er is meer nodig, gezien de verkiezing van Trump. Is mevrouw Van der Wal het met ons

eens dat Oekraïne niet alleen in woorden, maar ook in

financiële zin onverminderd gesteund zou moeten worden?

Is ze het met me eens dat we de steun aan Oekraïne voor

volgend jaar moeten opplussen naar 3,5 miljard, hetzelfde

bedrag als dat hiervoor in 2024 begroot was, zodat Oekraïne

daadwerkelijk financieel onverminderd gesteund wordt?

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik ben ongelofelijk blij dat dit kabinet die steun onverminderd doorzet, want dat is echt heel hard nodig. Daarbij is

het totaalbedrag hetzelfde gebleven. Ik heb een kasschuif

gezien van 750 miljoen naar dit jaar. Ik denk dat de grootste

uitdaging met betrekking tot financiële steun aan Oekraïne

is: hoe krijgen we het geld zo snel mogelijk weggezet? Er

is voldoende geld, ook nu. Door die kasschuif naar 2025 zie

ik dat er stappen worden gezet. Maar die kasschuif laat ook

zien dat de grootste uitdaging is om het geld ook echt uit

te geven. We hebben te maken met lange leveringstijden.

Nogmaals, dit soort kasschuiven zijn redelijk normaal. Je

hebt nou eenmaal niet overal invloed op. Je hebt te maken

met levertijden en andere landen. Dat zijn allemaal invloeden van buitenaf, buiten je eigen cirkel van invloed, als ik

het zo mag zeggen. Dan horen kasschuiven erbij. Maar ik

zie hier een kabinet dat de steun aan Oekraïne onverminderd doorzet. Het totaalbedrag blijft ook hetzelfde. Ik gaf

de minister van Defensie daarnet al een groot compliment

omdat die steun echt wordt doorgezet.

De voorzitterVoorzitter

Uw vierde interruptie, meneer Nordkamp.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Dank, voorzitter. Dan constateer ik dat we anders kijken

naar onverminderde steun. Voor ons is onverminderde

steun in 2025 dat we hetzelfde bedrag financieel reserveren.

Het zou kunnen zijn ... Ik heb die in informatie nog niet,

daarom deed ik voorafgaand aan de vergadering dat punt

van orde met dat informatieverzoek. Stel dat blijkt dat we

750 miljoen vanuit dit jaar doorschuiven naar volgend jaar

omdat dat nog niet is uitgegeven. Het is toch eigenlijk een

beetje armoede dat het ons niet lukt, ondanks de beste

bedoelingen die we hebben? We weten dat Oekraïne staat

te springen om financiële middelen en dat ze in dat land

zelf meer zouden kunnen produceren, maar dat ze dat nu

niet kunnen omdat er te weinig geld is. Dan is het toch

ergens ook een vorm van armoede dat we die 750 miljoen

doorschuiven naar volgend jaar en dat het ons niet lukt om

dat geld dit jaar weg te zetten? Dat is toch armoede? Hoe

kijkt u hiertegen aan? Mevrouw Van der Wal spreekt erover

alsof het een verdienste is van dit kabinet dat we dat geld

meenemen naar volgend jaar, maar het is toch juist zeer

schandelijk dat het ons, ondanks onze beste bedoelingen

om Oekraïne te steunen, niet lukt om dat geld dit jaar

weggezet te krijgen?

VVDMevrouw Van der WalVVD

Daar ben ik het helemaal mee eens. Sterker nog, die kasschuif van 750 miljoen laat zien dat geld niet het probleem

is om Oekraïne te steunen, maar dat de snelheid het probleem is. Ik zeg daar ook bij: dit soort kasschuiven zijn

redelijk normaal, omdat je niet altijd invloed hebt op levertijden, andere landen of afspraken die er zijn. Ik ben het er

dus helemaal mee eens. Wat zegt een jaarbedrag dan? Het

gaat om onverminderde steun. Ik maak me veel meer zorgen over de snelheid waarmee we het geld kunnen uitgeven

dan om het geldbedrag an sich.

D66Mevrouw Van der WerfD66

Ik hoor dit verhaal over die kasschuiven en wat andere

bliksemafleiders nu al een paar keer uit de hoek van deze

coalitie. Ik vind dat een opmerkelijke alternatieve rekenmethode. Volgens mij worden wij als parlement geacht te

bekijken welk bedrag er op papier staat. Er staan gewoon

1,2 miljard harde euro's minder in de boeken voor volgend

jaar. Dat is kwalijk, want wij zijn inmiddels vanuit de top

drie partners in steun aan Oekraïne naar plek negen gezakt,

terwijl ze in Oekraïne ook tegen de Noord-Koreanen, de

Houthi's en andere huurlingen aan het vechten zijn. Ze lijden

op dit moment op het slagveld de zwaarste verliezen sinds

2022. Gezien die schrijnende omstandigheden begrijp ik

niet dat de VVD niet voor méér steun pleit in plaats van 1,2

miljard euro minder. Daar zou ik graag een wat degelijker

uitleg van mevrouw Van der Wal op horen.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dan ga ik wel in herhaling vallen. Die steun is onverminderd, zeker op het totaalbedrag. Werken met kasschuiven

is echt heel normaal. Als je het geld niet weggezet krijgt,

werk je met een kasschuif. Zo gebeurt het hier ook. We

hebben hier te maken met een zeer proactieve minister als

het gaat om steun aan Oekraïne. Die steun wordt onverminderd doorgezet. Als er meer geld nodig is, denk ik dat deze

proactieve minister echt met voorstellen naar deze Kamer

zou komen. Ik heb grote zorgen over het uitgeven van het

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-17

geld, niet over of we voldoende of onvoldoende geld hebben.

De voorzitterVoorzitter

Uw laatste interruptie, mevrouw Van der Werf.

D66Mevrouw Van der WerfD66

De andere landen waarover mevrouw Van der Wal het heeft,

schermen niet met die problematiek van een kasschuif.

Sterker nog, recent is er veel extra steun aangekondigd. Ik

heb het even nagekeken. Duitsland, gisteren: 650 miljoen

extra steun. Het Verenigd Koninkrijk, eind oktober: 2,3 miljard. Denemarken, Estland, Finland, Letland, Noorwegen,

Polen en Zweden kondigden vorige week samen meer steun

aan. En wat doet dit kabinet en wat doet deze coalitie? Een

hele grote nul.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Nee, mevrouw Van der Werf vergroot het nu echt uit en

doet dat ook een beetje op een valse manier. Nogmaals,

we hebben hier te maken met een proactieve minister, die

continu aangeeft de steun aan Oekraïne onverminderd door

te zetten. Als meer geld nodig is, verwacht ik van deze

minister dat hij met voorstellen naar de Kamer komt. Dan

is dat sowieso bespreekbaar voor de VVD en zullen wij dat

steunen. De steun aan Oekraïne is voor ons ook ongelofelijk

belangrijk. Dus doe nou niet net alsof we hier een beetje

lopen te fröbelen met geld. Een kasschuif is heel normaal.

De steun is onverminderd. Mocht meer nodig zijn, dan zien

we de voorstellen tegemoet en zijn die meer dan

bespreekbaar voor de VVD.

VoltDe heer DassenVolt

Ik wil allereerst mevrouw Van der Wal complimenteren met

het mooie, persoonlijke verhaal over onder andere positiviteit, iets wat zij denk ik ook van huis uit heeft meegekregen.

Ik kan me meteen voorstellen dat het weekend bij de familie

Van der Wal een dolle boel is.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Nou, dat is het absoluut!

VoltDe heer DassenVolt

Dus complimenten daarvoor. Ik heb een vraag over wat

mevrouw Van der Wal ook zei, namelijk dat we moeten

zorgen dat we onze tegenstanders voorblijven op het slagveld. Een van de belangrijke aspecten daarbij is natuurlijk

innovatie. Het kabinet heeft een afspraak gemaakt dat we

eigenlijk 2% van onze uitgaven moeten besteden aan

innovatie. Dit kabinet blijft op dit moment op 1,3% hangen.

Dat doen we al veel te lang. Ik zie daar op dit moment geen

verbetering in. Mijn concrete vraag aan mevrouw Van der

Wal is of zij het ermee eens is dat het kabinet daar meer op

zou moeten doen. Is zij het met mij eens dat wij als Kamer

het kabinet moeten aansporen om met een concreet pad

te komen om dat waar te maken?

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik ben het ermee eens dat innovatie ongelofelijk belangrijk

is. Ik vind het bijvoorbeeld ook heel mooi om te zien dat

we bij het droneprogramma, waaraan ruim 400 miljoen

wordt besteed, echt samenwerken met Oekraïne op het

gebied van drones: wij met de kennis en de innovatie, maar

Oekraïne met de ervaring daar. Dat samenvoegen leidt

gewoon tot hele belangrijke stappen en nieuwe producten.

Dus ja, ik ben het ermee eens dat innovatie echt heel erg

belangrijk is. Voordat ik zomaar ja of nee zeg op de vraag

of daar een concreet plan voor nodig is, extra, zal ik eerst

moeten weten wat het plan van de heer Dassen is.

VoltDe heer DassenVolt

Dat kan ik helemaal begrijpen. Maar u zat natuurlijk in het

vorige kabinet. Destijds stond onder andere in de Stand

van Defensie dat het groeipad naar deze 2%-norm voor

innovatie en technologie in 2030 bereikt moest zijn en dat

het aan het volgende kabinet was om dat groeipad vast te

leggen. Dat is ook mijn concrete vraag. De heer Tuinman,

de staatssecretaris, zegt altijd heel mooi: je moet op het

slagveld juist zorgen dat je altijd 5% beter bent dan je

tegenstander; daarvoor is innovatie heel belangrijk. Mijn

concrete vraag aan het kabinet is dus: kom de afspraken

na die je zelf in Europees verband hebt gemaakt. Zoals

mevrouw Van der Wal zonet in een interruptie zei: wees

een betrouwbare bondgenoot. Mijn oproep aan het kabinet

is: maak een concreet groeipad om aan die 2% innovatie

te voldoen, zodat we straks altijd die 5% voor blijven op

onze tegenstander.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik kan me daar best iets bij voorstellen en ik ben ook heel

benieuwd naar de reactie van deze bewindspersonen

daarop.

De voorzitterVoorzitter

Dat is mooi. Dan de heer Boswijk.

CDADe heer BoswijkCDA

Allereerst complimenten en felicitaties voor de maidenspeech van collega Van der Wal. Het was een prachtig verhaal. Ik zou bijna zeggen christendemocratisch, maar dat

wordt misschien niet als een compliment opgevat.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ik kom wel uit een christelijk nest, dus wat dat betreft ...

CDADe heer BoswijkCDA

Kijk! Dan is het toch ergens fout gegaan. Maar goed, daar

hebben we het zo meteen over. Ik sluit me overigens helemaal aan bij collega Van der Werf en de zorgen die zij heeft.

We hebben allemaal de Estse minister gehoord over de

potentie die de Oekraïense defensie-industrie heeft. Ze

kunnen voor 30 miljard produceren maar ze hebben uiteindelijk maar voor de helft zelf financiële middelen. Tegelijkertijd horen we hier: we krijgen het geld niet uitgegeven.

Ik ben dus heel benieuwd hoe de minister daarop gaat

reageren. Maar mijn vraag is een andere. Op heel veel

punten trekt de VVD samen op met het CDA op dit thema.

Dat was zo in de vorige coalitie en nu, in coalitie en oppositie, kunnen we elkaar weer op heel veel dingen vinden. Wat

ik alleen jammer vind, is het volgende. De vorige staatssecretaris van Defensie, Christophe van der Maat, was heel

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-18

enthousiast bezig met het uitrollen van het dienjaar. Daar

waren wij als CDA, als initiatiefnemer, heel blij mee. Wat

ons betreft had dat meteen al een wat verplichtender

karakter mogen hebben, maar goed, er werd voorzichtig

begonnen. Tegen het einde van zijn periode raakte staatssecretaris Van der Maat er wel van overtuigd dat er gekeken

moest gaan worden naar een veel verplichtender karakter.

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag?

CDADe heer BoswijkCDA

Helaas zie ik toch dat het nieuwe kabinet op dit specifieke

punt zegt: we blijven toch bij de vrijblijvende variant en we

gaan dat verplichtende karakter niet doen. Is collega Van

der Wal het met mij eens dat dat eigenlijk buitengewoon

teleurstellend is gezien het grote personeelstekort? Is zij

het met mij eens dat de lijn van het vorige kabinet, van dus

wél een verplichtend karakter, heel verstandig was?

VVDMevrouw Van der WalVVD

Dan heb ik een verduidelijkende vraag. Heeft de heer Boswijk het over een verplichte enquête of over een dienstplicht?

CDADe heer BoswijkCDA

De enquête.

VVDMevrouw Van der WalVVD

De enquête. Ik zie het zo. Punt één: die enquête is echt een

ongelofelijk succes. Die is zo succesvol dat we er bijna aan

ten onder gaan gezien het aantal overschrijvingen en aanmeldingen voor het dienjaar. Ik denk dat het nog een hele

toer wordt, kijkende naar de capaciteit die er is, om überhaupt door te kunnen groeien naar dat gewenste aantal

van 4.000. Wij sluiten helemaal niet uit dat het ooit een

verplichtend karakter mag krijgen, maar ik geloof er wel

heel erg in om nu eerst die basis op orde te krijgen en die

vrijwilligheid erin te houden. Juist die vrijwilligheid blijkt

namelijk wel heel erg goed te werken.

De voorzitterVoorzitter

Laatste interruptie, de heer Boswijk.

CDADe heer BoswijkCDA

Ik erken dat we een gebrek hebben aan legering, aan

instructeurs, ongetwijfeld ook aan munitie en wapensystemen en misschien ook aan milieuruimte en noem maar op.

Maar dat kan natuurlijk geen reden zijn om er dan maar

niet over na te denken. Kijk naar de adviezen. Onder andere

Clingendael zegt: met de verplichting die we aangaan in

het nieuwe NATO force model, kan je niet om een verplichtend karakter heen. Ik ben het met de VVD eens dat het

natuurlijk niet van vandaag op morgen kan, maar wees

ambitieus, zoals ik de VVD ook ken, en kom met het verhaal

dat het nodig is, hoewel misschien niet leuk. Ik denk overigens dat het voor onze samenleving ontzettend goed zal

zijn. Zet die stip op de horizon en ga als de wiedeweerga

die knellende punten aanpakken. Die worden nu overigens

voor een deel al aangepakt. Ga dat taboe over het al dan

niet verplichtende karakter nou niet uit de weg.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Die enquete is nu vrijwillig. Iedereen krijgt die enquête op

z'n 17de. Nogmaals, het is eigenlijk een enorm succes

gezien wat dat oplevert. Verplichten kan niet, in verband

met het verdrag over kindsoldaten. Je zult het dan helemaal

moeten gaan inrichten op 18-jarigen. In alle oprechtheid

zeg ik erbij dat ik me zorgen maak dat dit ook wel weer heel

veel rompslomp geeft. Het leidt af. Het is ook maar de vraag

of het in deze fase een probleem oplost, gezien het feit dat

juist dat vrijwillige karakter zo ongelofelijk succesvol is.

Tegelijkertijd snap ik best dat je er ook doorheen moet

kunnen kijken. Dat ben ik wel echt met de heer Boswijk

eens. Het is dus geen dikke nee voor altijd. Ik zie nu dat het

vrijwillige karakter juist heel erg goed werkt. Wie weet,

moeten we een keer onderzoeken wat het oplevert als we

dat verplichtend zouden doen. Dan zul je inderdaad echt

naar veel meer moeten kijken, zoals: wat betekent dat voor

de capaciteit en voor de motivatie? Want onder de dienstplicht kwamen er ook heel veel niet-gemotiveerden binnen,

als ik dat zo mag zeggen. Wat betekent het bovendien

financieel? Lost het echt een probleem op? Daar zul je dan

ook de antwoorden op moeten hebben. Het is niet zo dat

de deur helemaal dicht is. Ik constateer alleen dat die vrijwilligheid nu juist heel goed werkt. Ik vind het ook belangrijk

dat we eerst de basis op orde hebben, dat we voldoende

capaciteit hebben en dat we kunnen doorgroeien naar 4.000.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Wal vervolgt haar betoog.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Ja, maar dan moet ik wel heel even kijken waar ik was.

Voorzitter. Ik zei het al: met de terugkeer van Trump naar

het Witte Huis moeten we onder ogen zien dat de Amerikaanse veiligheidsgarantie niet meer vanzelfsprekend is.

Daarom moeten we de NAVO en de samenwerking met

Europese en niet-Europese landen versterken. Wij vragen

het kabinet om zich binnen de EU en in bilateraal verband

te blijven inzetten op standaardisatie en vraagbundeling,

want juist nu, met een onzekere Amerikaanse bondgenoot,

is samenwerking met al onze partners belangrijker dan ooit.

De Europese defensie-industrie is echter nog altijd te versnipperd en de productiecapaciteit is te beperkt. Het is nodig

om barrières weg te nemen om de Europese defensieindustrie vol op stoom te laten komen. Dat is de enige

manier waarop we de Europese defensie-industrie écht

zekerheid kunnen bieden. Is de minister bereid om samen

met onze andere bondgenoten te onderzoeken hoe we het

voor bedrijven eenvoudiger kunnen maken om deel te

nemen aan de Europese defensiemarkt? Hoe zorgen we

ervoor dat investeringsfondsen willen investeren in de

defensie-industrie? Er is een grote huivering, terwijl juist

ook investeringsfondsen hun verantwoordelijkheid moeten

nemen. Welke actie onderneemt de minister? Want investeren defensiebedrijven is niet een investering in verderf,

maar in onze veiligheid.

De VVD wil dat de productie van defensiematerieel zo veel

mogelijk in Nederland of in andere Europese landen

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-19

plaatsvindt. Voor wat betreft Nederland hebben wij tijdens

het debat over de defensie-industrie al aandacht gevraagd

voor het kip-eiverhaal. Bedrijven investeren pas als er orders

zijn vanuit Defensie, maar dat is ook pas het moment

waarop er wordt geïnvesteerd in het uitbreiden van de

productiecapaciteit. In een tijd waarin we op de rand van

conflict leven, kunnen we ons deze patstelling niet meer

veroorloven. We moeten die doorbreken: een cultuurverandering, ook voor Defensie, maar wel een nodige!

Voorzitter. We hebben ook draagvlak nodig in de samenleving en mensen die bereid zijn om hun steentje bij te dragen. Ruimte is schaars in ons kleine land, maar, zoals ik zei,

hebben we niet de luxe om tegen uitbreiding van defensielocaties te zijn. Wat er de afgelopen jaren is gebeurd in het

kader van Ruimte voor Defensie, vindt de VVD dan ook heel

goed. Dat is in het vorige kabinet ingezet door staatssecretaris Van der Maat. Toch vragen mensen die in de buurt

van mogelijke defensielocaties wonen om duidelijkheid.

Stap voor stap wordt die duidelijkheid geboden op basis

van een zorgvuldig proces. Van de staatssecretaris hebben

we al gehoord dat in Q1 vervolgstappen worden gezet in

het nog concreter maken van die locaties. Kan de staatssecretaris aangeven wannéér in Q1 die locaties bekend worden gemaakt? Kan hij ervoor zorgen dit zo vroeg mogelijk

in Q1 te doen? De inwoners van de gebieden bij nieuwe

potentiële Defensielocaties maken zich namelijk zorgen.

Hoe sneller duidelijkheid, hoe beter!

Voorzitter. We moeten onze samenleving meer weerbaar

maken. We leven in een tijd van hybride oorlogvoering,

waarin de grens tussen oorlog en vrede vervaagt. De

samenleving is zich nog onvoldoende bewust van de dreiging die er speelt, van de manier waarop ze daarmee moet

omgaan en van de verantwoordelijkheid die ze daar zelf bij

heeft. Als ik thuis aan vrienden vraag of ze zijn voorbereid,

is het antwoord heel vaak nee. Net als de Finnen en de

Zweden moeten we ons voorbereiden op het ergste, terwijl

we hopen op het beste. Ik heb dit ook benoemd bij het WGO

over personeel en materieel. Veel collega's hier vragen daar

ook aandacht voor. Het besef dat de overheid bij een crisis

de eerste 72 uur vooral bezig is met die crisis en wij als

inwoners op onszelf zijn aangewezen, is onvoldoende

ingedaald. Wat de VVD betreft moet er dan ook meer communicatie komen vanuit Defensie, om juist de weerbaarheid

bij de mensen thuis te vergroten. Wat moet je in huis hebben? Waar moet je schuilen als het nodig is? Wat moet je

doen bij een crisis? Waar zijn bijvoorbeeld centrale informatiepunten, ook voor eerste levensbehoeften?

Kijk naar Zweden. Volgens mij heeft iedereen het boekje

dat ik nu omhooghoud al gezien. Kijk naar Zweden, waar

deze informatie huis aan huis is verstrekt. Is de minister

bereid te onderzoeken en samen met de veiligheidsregio's

te bespreken wat wij kunnen doen naar voorbeeld van dit

Zweedse model? We kunnen bijvoorbeeld op korte termijn

huis-aan-huisinformatie verstrekken om de weerbaarheid

te vergroten, natuurlijk gericht op de Nederlandse situatie.

Ik zal hierover ook een motie indienen.

Voorzitter. Ik wil geen rupsje-nooit-genoeg zijn, maar

Defensie mag echt nog veel zichtbaarder zijn. Sterker nog,

Defensie moet zichtbaarder zijn. Als militaire colonnes door

onze straten rijden, als F-35's boven onze steden vliegen

of als mariniers oefenen in onze haven, dan is dat geen

overlast. Dat is onze vrijheid die wordt beschermd. In een

tijd waarin we leven tussen oorlog en vrede mag "niet in

mijn achtertuin" geen excuus meer zijn om beperkingen

aan Defensie op te leggen. We kunnen niet aan de ene kant

onze krijgsmacht vragen om ons te beschermen en aan de

andere kant hun trainingen beperken omdat het ongemakkelijk is. We kunnen niet verwachten dat onze militairen

klaar zijn voor oorlog als we ze in vredestijd knevelen met

regels en beperkingen. Dit is geen oefening meer. Dit is een

voorbereiding op wat mogelijk komen gaat. Ook het Veteranen Platform is hierbij van belang. Door een toegenomen

werklast zou het enorm helpen als ze extra middelen kunnen

krijgen. Erkent de minister dit? Is de minister bereid te helpen, ook in financiële zin? Zie ook ons amendement.

Voorzitter. Tot slot het personeel. Daar maak ik me echt

zorgen over. We lezen in de antwoorden van de staatssecretaris dat er ook dit jaar nog ruim 11.000 vacatures openstaan. In de Stand van Defensie lezen we dat in de afgelopen

vijf jaar nog nooit het plancijfer is gehaald van het aantal

beroepsmilitairen dat nieuw aansluit bij Defensie. De uitstroom van personeel is nog altijd hoger dan gepland en

er moeten nog altijd geïnteresseerden voor het dienjaar

Defensie worden afgewezen omdat er niet voldoende

plekken zijn. Het is echt tijd om hier iets aan te doen, want

aan nieuwe tanks heb je helemaal niets als je geen personeel hebt om ze te bemannen. Welke stappen gaat de

staatssecretaris nemen? Wat gaat hij doen om de uitstroom

van personeel tot een minimum te beperken? Welke stappen

neemt hij om het dienjaar zo snel mogelijk uit te breiden,

zodat een grote groep studenten kan deelnemen? Graag

een uitgebreide reactie. Deze staatssecretaris is namelijk

van leveren, leveren, leveren. Wij zien daarom graag concrete, concrete, concrete plannen.

Dank, voorzitter.

(Geroffel op de bankjes)

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk gefeliciteerd, mevrouw Van der Wal. Het was een

prachtig, persoonlijk en positief verhaal. Ik was trouwens

nog in Harderwijk afgelopen zaterdag.

VVDMevrouw Van der WalVVD

Heel goed. Dat horen we graag.

De voorzitterVoorzitter

Ik was in De Kiekmure. Nu begrijp ik ook waarom mijn

partijgenoten zo positief zijn. Het zit toch in de lucht daar

in Harderwijk. Nogmaals, van harte gefeliciteerd. Ga even

vooraan staan. Dan wordt u ook door uw fractie en collega's

gefeliciteerd. Ik schors de vergadering even.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voortzetting

van de behandeling van de begrotingsstaten van het

ministerie van Defensie voor het komende jaar. We gaan

verder met de heer Boswijk. Hij gaat het woord voeren

namens de CDA-fractie. Gaat uw gang.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-20

CDADe heer BoswijkCDA

Voorzitter. Stelt u zich het volgende scenario voor. Er is een

escalatie aan de oostgrens van Europa. Terwijl de Russische

troepen oprukken en onze NAVO-bondgenoten alarm slaan,

kijkt Europa naar het westen, maar dit keer blijft het stil in

Washington. Terwijl de eerste Russische troepen de Baltische staten binnen walsen, hebben we geen idee hoeveel

troepen het betreft en waar ze precies binnenkomen. We

beschikken namelijk niet over onze eigen intelligence en

satellieten. De F-35's die we de lucht in sturen om deze

informatie te verzamelen, kunnen daar maar kort blijven,

omdat we ze niet in de lucht kunnen tanken. Na drie dagen

kunnen de F-35's überhaupt niet meer boven de Baltische

staten opereren omdat Rusland hier zijn luchtafweergeschut

heeft geïnstalleerd en de Europese NAVO-landen nauwelijks

beschikken over middelen voor suppression of enemy air

defenses. Na vijf dagen is de munitie op, zijn de grenzen in

Europa anders getekend en is de internationale rechtsorde,

die ons 80 jaar lang veilig heeft gehouden, naar het graf

gedragen. De 13de brigade, die al halverwege Duitsland

richting Litouwen was gegaan, kwam te laat, en misschien

maar goed ook, want qua medisch personeel is de brigade

maar voor 60% gevuld, en dat is dan nog de best gevulde

brigade. De goedbedoelde, vrijblijvende initiatieven, zoals

het dienjaar en de wervende campagnespotjes, hebben

misschien wel voor een paar honderd extra aanmeldingen

gezorgd, maar niet voor de duizenden die nodig zijn.

Voorzitter. Het scenario is fictief, nog wel. Maar de tekorten

bij de genoemde capaciteiten zijn dat helaas niet. Het waren

precies deze capaciteiten die het de Europese landen opbrak

toen ze in 2011 militair ingrepen in Libië. Toen hielpen de

VS ons nog uit de brand. Nog veel erger, exact deze

gebreken werden in 1999, 25 jaar geleden, al geconstateerd

in Kosovo. Hoe pijnlijk. We hebben helemaal niks geleerd.

Het is volkomen terecht dat de VS het ons als Europa aanrekenen dat we onze eigen verantwoordelijkheid onvoldoende hebben genomen.

Voorzitter. Het is nu meer dan 1.000 dagen na de grootschalige Russische invasie in Oekraïne. Er gaat geen dag voorbij

of we worden met onze neus op de pijnlijke feiten gedrukt

over hoe kwetsbaar en afhankelijk we zijn. Is de minister

het met mij eens dat we de disbalans tussen de VS en de

Europese NAVO-landen moeten herstellen? Zo ja, wil hij

een inventarisatie maken van wat hiervoor nodig is? Is

daardoor het toewerken naar 3%, de NAVO-norm, onvermijdelijk? Graag een reactie.

Voorzitter. In dit scenario heb ik het nog niet eens over het

feit dat onze medische keten nu is gebouwd rond kwaliteit

en niet rond kwantiteit. Deze keten is gebouwd rond de

beste verpleging, terwijl het in het zwarte scenario vooral

moet gaan om het redden van levens. In het scenario heb

ik het alleen maar over het gemis van strategische capaciteiten, maar wist u dat op dit moment infuusvloeistoffen

niet worden aangevuld omdat de fabriek in de VS door een

storm platligt en we zelf niks kunnen produceren? Zijn de

bewindspersonen zich bewust van deze kwetsbaarheden?

Voorzitter. Ik heb het nu ook nog niet eens over het feit dat

zeven op de tien gevechtsklare militairen in Europa op dit

moment Amerikanen zijn. Ik heb deze bewindspersonen

veel complimenten gegeven over de Defensienota, maar

op het gebied van personeel zegt deze nota nauwelijks iets

nieuws en is die weinig ambitieus. Ik was daarom verheugd

om het stuk via RTL te lezen. Natuurlijk is het waardeloos

dat het gelekt wordt, maar het is in ieder geval positief dat

er binnen Defensie wel wordt nagedacht over verplichtende

vormen van het dienjaar. Het was alleen weer typerend dat

de hele communicatieafdeling van Defensie, inclusief de

CDS, er als de kippen bij was om dit te downplayen.

Waarom? We hebben de luxe niet meer om taboes te hebben. Is de minister dat met mij eens? En wat is de status

van dit stuk?

Voorzitter. Ik wil graag de bewindspersonen en al mijn

collega's een verstandig stuk van ons wetenschappelijk

instituut over verplichtende vormen van dienen overhandigen. Als u dat kunt verspreiden: graag. We moeten ons niet

alleen voorbereiden op het meest gevaarlijke scenario, maar

ook op het meest waarschijnlijke scenario, schreef hoogleraar Martijn Kitzen vorige week in Carré. Hoewel hij de focus

op hoofdtaak 1 logisch vindt, waarschuwt hij er wel voor

dat onze tegenpolen zeer waarschijnlijk directe confrontaties

zullen vermijden en dat zij ons proberen te destabiliseren

via andere machtsmiddelen. Dit zien we bijvoorbeeld vandaag de dag al gebeuren op het Afrikaanse continent. Terwijl dit kabinet historisch bezuinigt op ontwikkelingshulp

en op diplomatie, zien we dat China en Rusland in ons

vacuüm springen. Het belangrijkste instrument dat ons

binnen Defensie hierbij van nut kan zijn, de SOF-eenheden,

missen we compleet in de Defensienota. Hoe verklaren deze

bewindspersonen dat?

Voorzitter. Op dit moment is de Duitse defensie bezig met

het inventariseren van de ruimtevraag. In Polen gebeurt dit

ook. Daar nemen ze bijvoorbeeld ook schuilkelders mee.

Maar Nederland lijkt het weer beter te weten dan de rest

van de wereld en sluit dit op voorhand uit. Waarom is dat?

Is de staatssecretaris bereid om dit te heroverwegen?

Voorzitter. Tot slot. Volgend jaar staan we stil bij 80 jaar

vrijheid. Ik wil graag een lans breken voor twee bijzondere

groepen, allereerst voor de mannen en de vrouwen van de

koopvaardij, die in de Tweede Wereldoorlog onder de

wapenen werden geroepen. Er is een initiatief om een

Liberty ship naar Nederland te halen. Is de minister bereid

om dit te steunen?

Mijn tweede verzoek betreft een Frans militair ereveld in

Nederland, in Kapelle. Dat zou graag een bezoekerscentrum

willen realiseren. Is de minister of de staatssecretaris bereid

om hier welwillend naar te kijken?

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. De bode zal de boekjes

ronddelen. We gaan luisteren naar de heer Olger van Dijk

namens Nieuw Sociaal Contract.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank u wel, voorzitter. Graag begin ook ik dit debat met het

uitspreken van onze dankbaarheid en waardering richting

het Defensiepersoneel: de militairen en de veteranen. Zoals

ik het zie, hebben wij daarin ook een voorbeeldfunctie voor

de samenleving.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-21

Voorzitter. Bij een bezoek aan een militair terrein valt direct

op dat de alert state ALPHA is afgekondigd door het

ministerie van Defensie. Dit betekent dat militairen die het

terrein betreden extra waakzaam moeten zijn op verdachte

situaties. Deze status is van kracht sinds de Russische inval

in de Oekraïne. Het zal duidelijk zijn dat deze agressie op

de oostflank niet minder is geworden, met een reële dreiging dat dit zich tot NAVO-grondgebied zal uitbreiden. Het

is daarom heel verstandig dat de nieuwe Defensienota van

dit kabinet de nadruk meer op hoofdtaak 1 legt: afschrikking

en bescherming van eigen grondgebied en van bondgenoten. Ook steun vanuit Nieuw Sociaal Contract voor de

algemene inzet op meer slagkracht, innovatie en personeel.

Voorzitter. In de Defensienota worden vier scenario's

geschetst en een drietal strategische doelen geformuleerd.

Dat is mooi, maar de verdere concretisering en meetbaarheid van deze doelen in samenhang met de begroting ontbreekt. Wat is nou de samenhang tussen de internationale

en nationale doelen, capaciteiten en aanschaf van materiaal? En wat betekent dat voor de beschreven scenario's?

Waar gaat Nederland optreden? Welke eenheden beschermen de logistieke lijn? Hoelang willen we dit vol kunnen

houden? Onduidelijk is wat er bereikt moet zijn om aan die

doelstellingen te voordoen. Daarom is mijn eerste vraag

aan de minister of hij hierop wil reflecteren. En is hij bereid

om bij de volgende begroting, in 2026, meer concrete doelen op te nemen?

Voorzitter. De uitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen maakt nog eens duidelijk dat Nederland en Europa

meer op eigen benen moeten staan. Dat begint met voldoende investeringen in defensie. Deze begroting en

Defensienota zijn daarin een positieve trendbreuk. Complimenten aan beide bewindspersonen daarvoor. Na jaren

van bezuinigingen kan er op alle fronten weer worden

opgebouwd. Niet langer is het Defensiebudget de gemakkelijke bezuinigingspost om het financiële plaatje rond te

krijgen. Investeren in Defensie is de basis voor stabiliteit

en veiligheid in ons land, en garandeert daarmee de zekerheid van ons bestaan.

Voorzitter. Ook in Europees verband is meer samenwerking

op defensiegebied noodzakelijk. Dat begint met een sterke

defensie-industrie die zelf ook meer over strategische

grondstoffen kan beschikken, maar het gaat ook om de

mogelijkheid, mocht het zover komen, dat Europa zelf in

staat is de inzet van troepen van NAVO-lidstaten te coördineren. Klopt het, vraag ik de minister, dat momenteel de

Verenigde Staten de enige zogenaamde "force integrator"

is in NAVO-verband, dus de enige die in staat is om van die

kleine eenheden van lidstaten één geheel te maken? Deelt

de minister de opvatting dat ook op dit punt Europa meer

op eigen benen moet kunnen staan?

Voorzitter. We leven namelijk niet meer in 2021 of, beter

gezegd, in 2013. Maar we moeten niet doemdenken, maar

doordenken en voorbereid zijn, ook als samenleving, niet

alleen op het eerste scenario van een aanval op de NAVO

maar ook op scenario 2, waarin door cyberaanvallen de

samenleving wordt ontregeld. De alert state ALPHA moet

ook in onze samenleving landen. Draagvlak is nodig voor

de noodzakelijke uitbreidingsplannen van militaire terreinen

en munitieopslagen. Op dat vlak kunnen we veel leren van

onze noordelijke buren, die een strenger dienmodel hebben

ingevoerd — ik kom daar zo nog op terug — en de burgers

voorzien van noodpakketten en flyers met informatie over

noodsituaties. Collega Van der Wal had het daar ook al

over.

Voorzitter. Dat vraagt ook aandacht voor kwetsbaarheden

in de moderne samenleving. Denk aan de afhankelijkheid

van elektriciteitsnetwerken, maar denk bijvoorbeeld ook

aan de drinkwatervoorziening. Onlangs ontstond in Apeldoorn in supermarkten een ware run op water na verontreiniging van het drinkwater met de E. colibacterie. Die

afhankelijkheid werd eind augustus ook nog eens duidelijk

tijdens de storing in het Defensienetwerk NAFIN. Een storing

in dit netwerk zorgt er bijvoorbeeld voor dat hulpdiensten

niet meer met elkaar kunnen communiceren, maar ook

Eindhoven Airport lag er bijna een dag uit. De Algemene

Rekenkamer concludeert dat het mogelijk is om ongeoorloofd fysieke toegang te krijgen tot beveiligde ruimtes en

netwerkkasten die tot NAFIN behoren. Hoe kan dat gebeuren? Mooi dat de minister nu alle aanbevelingen overneemt

van het Rekenkamerrapport, maar is hij het met NSC eens

dat er een cultuurverandering nodig is? Is hij het ermee

eens dat niet alleen het bewustzijn van risico's bij dit soort

systemen, maar ook de beveiliging van militaire terreinen

moet toenemen? Zo ja, wat gaat hij concreet doen om die

cultuuromslag te realiseren? En tot slot: kan de minister

toelichten hoe hij de samenleving concreet weerbaarder

maakt en voorbereidt op dit soort mogelijke toekomstige

verstoringen?

Voorzitter. Een ontwikkeling van een andere orde is de inzet

van AI op het slagveld. Terwijl velen nog een futuristisch

beeld hebben van mensachtige robots op het strijdveld,

wordt kunstmatige intelligentie vandaag de dag al gebruikt

in diverse conflictsituaties in de wereld. De minister investeert nu ook extra in dit domein, maar de ontwikkelingen

gaan hard en niemand weet waar dit eindigt. Beslissingen

over leven en dood kunnen toch niet aan algoritmen worden

overgelaten? Het is dus letterlijk van levensbelang om

afspraken te maken over een verantwoorde inzet van AI in

het militaire domein. Mooi dat Nederland vorige maand

samen met Zuid-Korea een resolutie heeft ingediend bij de

VN om de dialoog met internationale partners over het

militair gebruik van AI aan te gaan. Ik wil de minister

daarom vragen of hij bereid is om een voortrekkersrol te

vervullen in die internationale dialoog over AI in het militaire domein. Maar concreet wil ik hem vooral vragen of

hij daarop voort wil bouwen, en het initiatief wil nemen om

tot internationale normering te komen en mogelijk zelfs

afspraken te maken. Want met alleen praten komen we er

niet.

Voorzitter. Onder druk van de NAVO brengen we een aantal

krijgsmachtonderdelen snel op orde, met de landmacht

voorop. Het is belangrijk dat de slagkracht van 13 Lichte

Brigade in Oirschot en 43 Gemechaniseerde Brigade in

Havelte wordt vergroot met de toevoeging van een tankbataljon. Maar is dit voldoende om op termijn ook te voldoen

aan onze NAVO-verplichtingen voor wat betreft de landmacht, is mijn vraag aan de minister. Is op termijn uitbreiding van de brigades met extra bataljons aan de orde om

een eventuele strijd langer vol te kunnen houden, en kan

de uitwisselbaarheid van bataljons tussen beide brigades

worden vergroot?

Voorzitter. In de Defensienota 2022 werd nog volop ingezet

op de Nederlandse specialismes. Sterk maken wat sterk is.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-22

Dat komt nu wat minder terug in deze nieuwe Defensienota.

Op zichzelf is dat begrijpelijk, want de krijgsmacht moet

over de hele linie worden versterkt. Toch vraag ik nog eens

aandacht voor de luchtverdediging. De voortdurende

smeekbedes vanuit Oekraïne om meer luchtverdediging te

faciliteren toont het belang van luchtverdedigingscapaciteit.

Zijn de bewindspersonen het met NSC eens dat we een

specialisme als luchtverdediging, waaronder de Patriots,

moeten blijven versterken? In de brief van vorige maand

over aanvullende investeringen staat dat hiervoor nu 105

miljoen extra structureel beschikbaar komt. Dat is een mooi

begin, maar had dat misschien niet meer moeten zijn? Kan

de minister aangeven of Europa eigenlijk wel in staat is om

het eigen luchtruim te verdedigen? Wat draagt die extra

structurele investering nou concreet bij? En wordt er in de

plannen ook strategische luchtafweer achtergehouden om

onze zeehavens en logistieke routes te beschermen?

Voorzitter. Dan vraag ik ook aandacht voor militaire ruimtevaart. Dat is van cruciaal belang voor onder andere navigatie, observatie en communicatie. We zijn nu te afhankelijk

van andere statelijke en private actoren, zoals Starlink. Ziet

de minister het belang van strategische autonomie op

militaire ruimtevaart? Erkent hij dat Nederland in potentie

een interessant ecosysteem heeft van bedrijfsleven en

kennisinstellingen, en kan hij toezeggen om dit verder te

versterken?

Voorzitter. Naast NAVO-belangen zijn er ook nationale

belangen die onze krijgsmacht dient. Nederland heeft als

zeevarende en handelsnatie een groot belang bij vrije handelsroutes. De Nederlandse marine levert al belangrijke

bijdragen in het Rode Zeegebied en de Zuid-Chinese Zee.

Daarnaast heeft Nederland een belangrijk deel van de

Noordzee te beschermen. De dreigingen voor de onderzeese

infrastructuur nemen toe. De bescherming van het grondgebied van het Koninkrijk vergt ook inzet in de Caraïben.

Dit alles vergt een sterke "blue water"-marine die de oceanen kan bevaren en langeafstandspatrouilles kan uitvoeren.

NSC zou graag een strategie zien voor de noodzakelijke

taakinvulling en inzet van onze marine, en van daaruit kijken

hoe de marine verder kan worden versterkt. Graag hoor ik

van de minister hoe hij tegen zo'n strategie aankijkt. NSC

vraagt zich alvast af of onze huidige inzet, waaronder de

aanschaf van twee extra ASW-fregatten, voldoende is

gegeven het brede takenpakket. En het belangrijkste: verwacht de minister dan ook om onze meerdere onderzeeërs

en schepen te kunnen bemannen voor die structurele en

langdurige inzet over meerdere assen?

Voorzitter. Dat is meteen de brug naar mijn laatste en

belangrijkste punt van vandaag: het personeel. Dan gaat

het niet alleen om meer Defensiepersoneel, maar ook om

meer op te roepen en te mobiliseren eenheden. NSC streeft

op termijn naar een adaptieve, grotere krijgsmacht met

evenveel beroeps- als mobilisabele eenheden, simpelweg

om aan onze NAVO-verplichtingen te kunnen voldoen. Om

dit te realiseren, moeten wij een beroep doen op de maatschappij, op de jongere generatie. Het nieuwe sociaal contract kent naast rechten ook plichten: meer "wij" in een tijd

van "ik", zeg ik NAVO-luitenant-admiraal Rob Bauer na. De

initiatieven voor het betrekken van de jongere generaties

door middel van het dienjaar en Defensity College zijn

succesvol, maar helaas niet voldoende. Het invoeren van

een vrijwillige enquête voor jongeren — we hadden het er

al even over — levert maar een beperkte bijdrage aan het

wervingsdoel. De Zweden zijn enkele stappen verdergegaan

door de invoering van een dienmodel met een verplichtend

karakter. Duitsland heeft onlangs dit Zweedse dienmodel

voor mannen vanaf 18 jaar overgenomen door een eerste

stap te zetten naar een verplichte enquête.

Voorzitter. De NSC-fractie vindt dat we zo'n verplichte

enquête ook in Nederland moeten overwegen, en dan voor

alle jongeren. Mijn vraag aan de bewindspersonen is dan

ook of zij deze verplichte enquête serieus willen bekijken.

Dat raakt ook aan de opkomstplicht. We hoorden er vandaag

al over; er werd al naar verwezen door de heer Boswijk. We

hebben een zogenoemd Praatstuk Verkenning Opkomstplicht gevonden op de site van RTL Nieuws. Ik zou toch wel

een reactie van de minister hierop willen. Ik zou willen

weten hoe hij tegen een aantal punten aankijkt. Het is een

intern stuk, maar het ligt nu wel op straat. Wat is de status

van het stuk? Er worden een aantal beweringen gedaan,

onder andere dat we verwachten dat Nederland de

opkomstplicht zal reactiveren wanneer de landen om ons

heen dat doen. Nu we weten dat Duitsland de stap zet naar

de verplichte enquête, is de conclusie dan dat wij dat ook

gaan doen? Daar heb ik zojuist naar gevraagd. Graag een

reactie van de minister hierop.

Tot slot de volgende vraag. Wij denken aan een mogelijk

model, het Zweedse model, voor een stapsgewijze activering van de opkomstplicht, waarbij je gradueel gaat verplichten. Eerst vraag je iedereen voor die enquête. Vervolgens

vraag je een kwart voor een keuring of een motivatiegesprek. Uiteindelijk zal je misschien 5% daadwerkelijk

oproepen. Zijn beide bewindspersonen bereid om concreet

onderzoek te doen naar een stapsgewijze activering van de

opkomstplicht naar Zweeds model?

Voorzitter. Dan rond ik af. De tijden zijn veranderd. We

moeten niet doemdenken maar doordenken, voorbereid

zijn en onze afschrikking op orde brengen. Want zonder

effectieve afschrikking, geen duurzame vrede.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. U krijgt nog een interruptie van de heer Nordkamp. Dat is ook zijn laatste.

GroenLinks-PvdADe heer NordkampGroenLinks-PvdA

Ik heb met veel interesse naar het betoog van de heer Van

Dijk geluisterd. Ik ben benieuwd of ik met hem misschien

ook een soort sociaal contract zou kunnen sluiten op het

gebied van Defensie. Als we namelijk samen streven naar

vredespolitiek ... Ik hoop dat de heer Van Dijk ook erkent

dat die gestoeld moet zijn op het voorbereid zijn op conflict,

klaar zijn voor conflict en het voorkomen van conflict. Ik

ben benieuwd in hoeverre de heer Van Dijk onze analyse

deelt dat met name dit kabinet fors inzet, en terecht, op het

bestrijden van en het klaar zijn voor conflict, maar gezien

de forse bezuinigingen op de ambassades en op ontwikkelingssamenwerking toch de teugels iets laat vieren wanneer

het gaat om die tweede pilaar in ons streven naar vredespolitiek, namelijk het voorkomen van conflict. Hoe kijkt de

heer Van Dijk daarnaar? Is hij bereid om met ons mee te

denken en wellicht ook een opdracht te geven aan het

kabinet om te werken aan een integrale visie op vredespo-

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-23

litiek, waarbij beide pilaren stevig daarin verankerd worden?

Dat is mijn vraag aan de heer Van Dijk.

mensen aankan dan de 1.000 die we nu in de stukken

terugzien.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank voor deze vraag. Een duurzame vrede begint met een

geloofwaardige afschrikking. Ik denk dat we kunnen constateren dat dat op dit moment onvoldoende aan de hand is.

Ik ben blij dat het kabinet dat ook inziet en die trendbreuk

in heeft gezet door meer te gaan investeren in Defensie.

Dat betekent dat je over de volle breedte in alle krijgsmachtonderdelen gaat investeren. Dat wordt gedaan in deze

Defensienota: door meer JSF's bij de luchtmacht, door in

te landmacht te investeren en door in de marine te investeren. Dat is belangrijk. Op die manier kunnen we ook die

afschrikking geloofwaardig vormgeven. Dat is nu aan de

hand. We hebben een concrete situatie op ons eigen continent. Dat betekent dat we ons nu in eerste instantie vooral

daarop moeten richten. Dat heb ik ook met het betoog

vandaag willen laten zien. Dat laat onverlet dat we daarnaast

ook een taak houden op het punt van vredesmissies — daar

hebben we het over gehad — en dat we uiteindelijk ook

moeten werken op andere vlakken aan diplomatieke relaties.

Daarin vindt u Nieuw Sociaal Contract ook aan uw zijde.

De voorzitterVoorzitter

Dan nog de heer Diederik van Dijk voor zijn laatste interruptie.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Graag nog een verduidelijkende vraag. Ik luisterde met

aandacht naar wat de heer Van Dijk zei, Olger van Dijk in

dit verband, over een heractivering van de opkomstplicht

en dergelijke. Even praktisch. De heer Van Dijk zal dit als

geen ander weten, maar we hebben voor die mensen

momenteel geen oefenterreinen, uniformen, wapens,

instructeurs et cetera, et cetera. Waar denkt hij aan als we

dat vergezicht dat de heer Van Dijk schetste in de tijd neerzetten?

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dat is een goede vraag. Je ziet ook in het stuk dat we vandaag zagen een eerste tijdlijn daarvoor. Dus mijn vraag aan

de bewindspersonen zou zijn hoe ze dat voor zich zien. Er

wordt wel geconstateerd dat we op dit moment eigenlijk

al kampen met opleidingstekorten, problemen op dat vlak

en dat we in het dienjaar eigenlijk maar 1.000 mensen

kunnen huisvesten. Dat is wat de organisatie van Defensie

aankan. Dat betekent dat we linksom of rechtsom meer

plekken nodig hebben, of we nou de route kiezen van het

opschalen van het dienjaar richting 4.000 — dat wordt hier

volgens mij breed gedeeld in de Kamer — of dat we ook

deze route gaan verkennen. Het model dat wij graag

onderzocht willen hebben, is een model waarbij je op termijn toewerkt naar wellicht 5% van de populatie. Dan kom

je uit op 5% van — wat is een gemiddeld cohort? — 180.000;

richting de 10.000 is nog weer wat forser. Maar dat is dan

echt op termijn, dus ga dat eerst onderzoeken. Dat is de

komende jaren nog niet aan de orde, maar wel in de periode

daarna, richting 2030 en verder. Naar die aantallen zul je

moeten toewerken. Ik denk dat je dat stapsgewijs zult

moeten doen. Dat kan dus niet volgend jaar, maar linksom

of rechtsom zullen we echt moeten werken aan meer

opleidingscapaciteit bij een Defensieorganisatie die meer

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng en uw antwoorden op de

interrupties. We gaan nu luisteren naar mevrouw Dobbe.

Zij spreekt namens de Socialistische Partij.

SPMevrouw DobbeSP

Dank u wel, voorzitter. Er wordt fors bezuinigd in Nederland

op de zorg, en vorige week hoorden we dat er 2 miljard

euro bezuinigd moet worden op het onderwijs omdat dat

geld nodig is voor ons leger. Dit jaar werd het Defensiebudget al opgehoogd met 40%. Van dat geld is 3,6 miljard euro

niet uitgegeven. Toch moet er het komende jaar meer geld

bij. Dat loopt op tot 24 miljard voor Defensie in 2027. Dat

is een verdubbeling ten opzichte van 2019. Waarom geeft

de minister niet eerst het geld dat nog op de plank ligt uit?

Kunnen we een deel van het geld dat niet is opgemaakt,

niet gebruiken om in ieder geval een deel van de onverantwoorde bezuinigingen op het onderwijs en de zorg van tafel

te halen? Voor de NAVO-norm hoeven we het niet te doen,

als je dat al zou willen, want volgens de NAVO-berekeningen zitten we daar volgend jaar al boven. Er is dus geen

extra investering nodig om die norm te halen. Kan de

minister dat bevestigen? Als we het hebben over de weerbaarheid van onze samenleving — we hoorden de VVD daar

net al over spreken — is het belangrijk om ook te investeren

in onderwijs en zorg, juist voor de weerbaarheid en stabiliteit van onze samenleving. Kan de minister dat bevestigen?

Voorzitter. Dan Oekraïne. Oekraïne moet zichzelf kunnen

verdedigen en heeft dat recht ook. Wij hebben ook altijd

gezegd dat er naast militaire steun een pad moet zijn naar

vrede. Ik vroeg het tijdens het vorige begrotingsdebat ook:

wat doet de Nederlandse regering op diplomatiek vlak om

ervoor te zorgen dat het bloedvergieten stopt? Wij hebben

het sturen van wapens voor de verdediging van Oekraïne

altijd gesteund, niet als die worden gebruikt om in Rusland

doelen aan te vallen en de oorlog vooral uit te breiden,

maar ook niet als het gaat om verboden wapens zoals

landmijnen. Daar ligt wat ons betreft een ondergrens die

we moeten vermijden. Is de minister het daarmee eens?

Biden heeft vorige week namelijk aangekondigd landmijnen

te zullen sturen. Ik heb daar nog geen verzet van Nederland

tegen gehoord.

Is de minister het ermee eens dat de ondergrens ook ligt

bij het dreigen met kernwapens, omdat we alles op alles

moeten zetten om een wapenwedloop met kernwapens te

voorkomen? Het slechtst bewaarde geheim van Nederland

zijn de Amerikaanse kernwapens op vliegbasis Volkel. Die

liggen hier en wij hebben er als parlement niks over te

zeggen. Wanneer kan de minister ons vertellen welke

kernwapens er in ons land liggen, waar ze liggen, hoeveel

het er zijn en welke afspraken erover zijn gemaakt?

Dan over Ruimte voor Defensie; ik had het er net al even

over met de PVV. Om al die wapens een plekje in ons land

te geven, moet er ruimte zijn om ze op te slaan en ermee

te kunnen oefenen. Kan de minister toezeggen dat niemand

zijn huis uit moet voor een munitiedepot? Kan hij ook toezeggen dat er nooit in of rondom Natura 2000-gebieden

geoefend zal worden?

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-24

Voorzitter, tot slot. Hebben de vrouwen bij Defensie al een

kogelvrij vest dat past? Dat lijkt me toch het minste wat we

voor onze vrouwen bij Defensie kunnen doen.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng en de antwoorden op de interrupties.

De heer Van Baarle gaat nu spreken namens de fractie van

DENK. Gaat uw gang.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

U krijgt nog een interruptie van de heer Olger van Dijk.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Dank voor het betoog van mevrouw Dobbe. Ik heb toch een

vraag over de vraag van mevrouw Dobbe aan de beide

bewindspersonen over de garantie dat niemand het huis

hoeft te verlaten of kan worden onteigend — ik verwijs ook

naar het eerdere debatje — voor een munitiedepot of

anderszins. We leven in een samenleving waarin we met

elkaar taken moeten organiseren. Dat betekent soms ook

dat je er met elkaar niet aan kunt ontkomen om het onteigeningsinstrumentarium in te zetten. Daarvoor hebben we

dat onteigeningsinstrumentarium ook. Mijn vraag is of de

SP het met NSC eens is dat Defensie van zodanig belang

is voor de gemeenschap, voor ons allemaal, dat dit ultimo

kan vergen dat je wel degelijk stappen zou moeten kunnen

zetten in een richting die ten koste kan gaan van individuen,

juist in het belang van het grotere geheel.

SPMevrouw DobbeSP

Wij zien nu gebeuren dat er op verzoek van de NAVO

munitiedepots en andere terreinen in Nederland worden

gereserveerd die moeten worden gebruikt voor militaire

doeleinden. Wij vinden het niet rechtvaardig als daardoor

gemeenschappen uit elkaar worden getrokken of mensen

worden onteigend. Mijn antwoord op die vraag als het

hierom gaat, om deze munitiedepots, is dus nee.

NSCDe heer Olger van DijkNSC

Mag ik mevrouw Dobbe dan als volgt begrijpen? Op het

punt van de gemeenschappen vinden we elkaar, denk ik.

Het is belangrijk om daar rekening mee te houden. Volgens

mij proberen de minister en staatssecretaris dat ook zo veel

mogelijk te doen. Maar hoor ik mevrouw Dobbe dan zeggen

dat het nooit zo kan zijn dat voor een munitiedepot als

zodanig iemand het veld moet ruimen? Is zij het dan überhaupt niet eens met het beleid om munitiedepots aan te

leggen of om daar extra moeite voor te doen en in te

investeren?

SPMevrouw DobbeSP

NSC doet nu net alsof er nog nooit munitie in Nederland is

geweest en alsof die op dit moment nergens ligt opgeslagen. Er zijn natuurlijk al wel degelijk plekken waar munitie

en wapentuig worden opgeslagen. De vraag die nu voorligt

betreft een aantal extra grote munitiedepots en extra grote

oefenterreinen et cetera, waardoor er grote gevolgen kunnen zijn voor de mensen die daar wonen. Tegen die extra

vraag, die ook voortkomt uit een extra militarisering van

onze samenleving, zeggen wij nee. Wij willen niet dat

daarvoor mensen worden onteigend of gemeenschappen

uit elkaar worden getrokken. Ik denk dat het heel goed zou

zijn als NSC ons daarin zou steunen.

DENKDe heer Van BaarleDENK

Dank, voorzitter. Nogmaals mijn felicitaties aan mevrouw

Van der Wal voor haar maidenspeech.

De mannen en vrouwen bij Defensie verdedigen ons in tijden van oorlog en staan ons bij in het geval van rampen.

Hoewel DENK een volstrekt andere opvatting heeft over

militair ingrijpen in de wereld, de war on terror en wapenwedlopen dan een groot deel van deze Kamer, delen wij

wel dat de mannen en vrouwen van Defensie goede

arbeidsomstandigheden, de beste arbeidsomstandigheden,

verdienen. Wij hebben slechts één keer in de geschiedenis

van onze partij een artikel 100-procedure gesteund, maar

het omkijken naar de mensen die bij Defensie werken,

steunen wij wel.

Defensie moet dus een slag maken om een aantrekkelijke

werkgever te zijn en goed voor haar mensen te zorgen. De

11.000 vacatures die we op dit moment hebben, laten ook

zien dat er nog steeds een groot tekort aan mensen is. Dat

we nog nooit de doelstelling van het vervullen van die

vacatures hebben gehaald, is inderdaad zorgwekkend.

Daarom vraag ik aan de regering of die van mening is dat

het loongebouw bij Defensie inmiddels, na de bijstellingen

van de afgelopen jaren, zodanig op orde is dat Defensie

competitief genoeg is op de arbeidsmarkt. Lopen we

inmiddels niet meer achter op andere landen als het bijvoorbeeld gaat om aanvullende vergoedingen, zoals vergoedingen voor trainingen in het buitenland? Waaruit blijkt aantoonbaar dat het realistisch is om het personeelstekort in

de komende jaren in te lopen? Waar zijn die ramingen op

gebaseerd?

Ook de kwaliteit van de faciliteiten voor de mensen verdient

onze blijvende aandacht. Veel legeringsgebouwen voldoen

niet meer. Daarom verblijft Defensiepersoneel niet altijd in

optimale omstandigheden. 218 van de 295 gebouwen

hadden in 2020 maatregelen nodig om aan de minimale

eisen te voldoen, van een grote schoonmaak tot werkzaamheden die neerkomen op volledige renovatie. Wat DENK

betreft heeft ook goede huisvesting voor de mensen bij

Defensie grote prioriteit. Liggen we inmiddels aantoonbaar

en volledig op schema om al deze gebouwen aan te pakken?

Op welk moment gaat Defensie iedereen de faciliteiten

bieden die voldoen aan de minimale vereisten? Worden

daarbij in elk geval de opvattingen van het Defensiepersoneel zelf meegenomen over de vraag of die faciliteiten aan

hun eisen voldoen?

Defensie moet ook een slag blijven maken om een organisatie te zijn voor iedereen. Ik ben geschrokken van het lage

percentage vrouwen bij veel Defensieonderdelen. Ik zie ook

dat er bij Defensie onderzoek wordt gedaan naar de beleving van inclusie. Ik zou deze regering willen vragen om

zich ondubbelzinnig uit te spreken voor diversiteits- en

inclusiebeleid. Ik zou ook willen vragen of het onderzoek

naar de beleving van inclusie gaat uitmonden in een nieuw

inclusie- en diversiteitsbeleidsplan. Graag een reactie

daarop.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-25

Voorzitter. Wij zijn dus voor investeringen in de arbeidsomstandigheden van medewerkers van Defensie en zijn geen

voorstander van een wapenwedloop die bijdraagt aan het

vullen van de zakken van het internationaal militair complex.

Wij zijn zeer, zeer terughoudend met deelname aan militaire

missies. Wij zien een andere rol voor Nederland op het

wereldtoneel, een rol die meer geënt is op wederopbouw,

conflictpreventie, diplomatie en ontwikkelingssamenwerking.

Het voorkomen van die wapenwedloop brengt mij eigenlijk

bij het belangrijkste punt dat ik vandaag wil maken. Dat is

dat wij tegen aankopen zijn bij misdadige Israëlische

wapenfabrikanten. Nederland heeft in de afgelopen tijd

namelijk miljarden uitgegeven aan Israëlische wapens,

terwijl de regering weet dat deze wapenbedrijven de mensenrechten totaal minachten. Iedereen weet dat Israëlische

bedrijven hun moordinstrumenten als battle-tested verkopen, terwijl dat in de praktijk betekent dat deze wapens zijn

uitgetest op Palestijnen. Ook dit jaar nog hebben Israëlische

bedrijven op wapenbeurzen hun wapens aangeprezen met

bewijs dat uit Gaza en Libanon afkomstig was, maar de

Nederlandse regering heeft zich hier nooit tegen uitgesproken.

Voorzitter. Nederland spendeert royaal aan wapens en

apparatuur bij bedrijven zoals RAFAEL en Elbit Systems.

Van lanceerinstallaties en raketartillerie tot pilotenhelmen,

alles wordt daar gekocht. Wat vindt de regering ervan dat

deze bedrijven beelden van aanvallen op illegaal bezette

Palestijnse gebieden gebruiken in hun promotievideo's?

Wat vindt de regering ervan dat journalisten hebben aangetoond dat bij sommige van die aanvallen Palestijnse kinderen zijn vermoord? Wat vindt de regering ervan dat deze

bedrijven zelfs met campagnes met schaars geklede vrouwen proberen wapens die gebruikt zijn tegen Palestijnen

aan te prijzen? Laten we kijken naar een ander bedrijf: Israel

Aerospace Industries. Wat vindt de minister ervan dat dit

bedrijf drones heeft verkocht aan Vladimir Poetin, die zelfs

zijn ingezet na de annexatie van de Krim en het plaatsvinden

van de MH17-ramp? Hoe staat de regering tegenover het

feit dat deze Israëlische drones een sleutelrol speelden in

Poetins operaties in Syrië waarmee het regime van Assad

overeind werd gehouden?

Voorzitter. Er zijn legio voorbeelden waaruit blijkt dat de

Israëlische defensie-industrie niks heeft met het internationaal recht. Toch blijft de Nederlandse regering stil. Gelooft

de Nederlandse regering eigenlijk nog dat Israël een

gelijkgezind land is nu er een genociderechtszaak tegen

Israël loopt en er arrestatiebevelen door het Internationaal

Strafhof zijn uitgevaardigd tegen onder anderen Netanyahu?

Kan de minister nog steeds doorgaan met business as usual

met Israël?

Voorzitter. De stapels met VN-rapporten over de Israëlische

oorlogsmisdrijven zijn inmiddels torenhoog. Er zijn minstens

44.000 doden in Gaza, duizenden mensen worden nog onder

het puin vermist en hele families zijn uitgeroeid. DENK

vraagt dan ook klip-en-klaar van de Nederlandse regering

om geen enkel, maar dan ook geen enkel wapen meer te

kopen van de misdadige wapenfabrikanten uit Israël. De

geschiedenis zal neerkijken op en beoordelen wat er op dit

moment in Gaza gebeurt. Als de Nederlandse regering geld

blijft uitgeven aan het Israëlische militaire complex, financiert de Nederlandse regering daarmee de Israëlische oorlogsmisdaden en is de Nederlandse regering daar medeverantwoordelijk voor. Alle vormen van militaire samenwerking

met Israël moeten dan ook stoppen. Is de minister bereid

om al die vormen van samenwerking tegen het licht te

houden en de stekker uit het militaire samenwerkingsverdrag met Israël te trekken? Is hij het ermee eens dat het

inmiddels ontoelaatbaar is geworden om met Israël

afspraken te maken over verblijf van Israëlische militairen

in Nederland en verblijf van Nederlandse militairen in Israël?

Zijn alle samenwerkingsactiviteiten op militair gebied met

Israël inmiddels opgeschort?

Voorzitter. Nogmaals, het is voor DENK ontoelaatbaar dat

de Nederlandse regering op welke manier dan ook en nu

specifiek door het aanschaffen van wapens van Israëlische

defensiebedrijven bijdraagt aan de genocide die op dit

moment plaatsvindt in Gaza. Dat moet nu stoppen.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. Dan gaan we nu luisteren naar

mevrouw Wijen-Nass. Zij spreekt namens BBB. Gaat uw

gang.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Dank u wel, meneer de voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

De heer Dassen meldt zich al heel vroeg, maar misschien

mag ze wel een start maken.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Zeg het maar, hoor.

VoltDe heer DassenVolt

Ik heb een vraag over wat er voorafgaand in dit debat is

gezegd. Kan mevrouw Wijen-Nass mij uitleggen wat nou

precies het verschil is tussen een neutrale staat en een

bufferstaat?

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Het lijkt alsof ik vanavond, maar ook al in eerder debatten

een bandje aan het afdraaien ben. Wat ik al eerder heb

benadrukt namens de BBB, is dat Oekraïne van ons alle

steun krijgt. Dat is ook wat dit kabinet doet. Dat is ook wat

wij hebben afgesproken. Dat is ook waar de BBB voor staat.

Het enige wat ik destijds tijdens dat debat heb gezegd, is

dat Oekraïne op dat moment niet behoorde tot de NAVO

en tot de EU. Dat behoren ze nog steeds niet. Wij hebben

gezegd: we willen afwachten totdat we daar nader het debat

over voeren en daar willen we niet nu al op vooruitlopen.

De voorzitterVoorzitter

Meneer Dassen, uw laatste.

VoltDe heer DassenVolt

Mevrouw Wijen-Nass ontwijkt de vraag een beetje.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-26

Nee, hoor!

VoltDe heer DassenVolt

Ze heeft namelijk in het debat al een paar keer aangegeven

dat ze bij de Europese top verheldering had gegeven. Ik

heb nog even opgezocht wat ze daar heeft gezegd. Daar zei

ze inderdaad: "Wij staan niet negatief tegenover NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne, maar we hebben wel gezegd dat

we daar kritisch op moeten zijn. Het kan ook zijn dat het

dan een neutrale staat is, om dan maar een ander woord

te gebruiken voor 'bufferstaat'." Daar verwijst mevrouw

Wijen-Nass de hele tijd naar om het te verduidelijken. Als

ik dan even terugkijk naar wat mijn collega's in hun

inbrengen hebben gezegd, zie ik dat zij een terechte zorg

hebben geadresseerd. De BBB is namelijk nog steeds heel

onduidelijk. Mevrouw Wijen-Nass heeft in het Europesetopdebat gezegd dat het ook een neutrale staat kan zijn. Dat is

een ander woord voor "bufferstaat". Kortom, dat is nog

steeds het standpunt van de BBB. Wij hebben er eerder in

het debat al op gewezen dat dit eigenlijk taal is die vanuit

het Kremlin wordt gebezigd en dat het absoluut niet zo kan

zijn dat Nederland Oekraïne op deze manier laat bungelen.

Het is deze week 30 jaar sinds het Memorandum van

Boedapest en de veiligheidsgaranties die toen werden

gegeven. We hebben allemaal gezien wat daarvan gekomen

is. Dit kabinet is heel duidelijk, en zegt: NAVO-lidmaatschap

is een onomkeerbaar pad. Ik vraag de BBB: steunen zij dat?

Is BBB ook van mening dat Oekraïne inderdaad bij de NAVO

moet komen en dat we op een onomkeerbaar pad zitten,

of blijft het vage taal en is het nog steeds de "BBBufferstaat"?

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Ik ga dan, denk ik, toch nog maar een keer in herhaling

vervallen. Ik heb al best vaak gezegd dat de BBB niet nu al

vooruit wil lopen op een eventueel lidmaatschap van de

NAVO voor Oekraïne. Ik heb dat eerder, tijdens de Europese

top, ook al op die manier verduidelijkt. Maar het frame dat

dit Kremlintaal zou zijn, wil ik wel verre van mij werpen.

Wij steunen Oekraïne onvoorwaardelijk. Wij zeggen ook

dat Rusland de agressor is in dezen. Daarom is er vanuit

ons, en ook vanuit het kabinet, onvoorwaardelijke steun

voor Oekraïne. Dus dat frame dat destijds vanuit Volt kwam,

maar waar ook het CDA en D66 opsprongen ... Wat zegt u,

meneer Dassen?

De voorzitterVoorzitter

We gaan niet buiten de microfoon met elkaar discussiëren.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Het zou inderdaad fijn zijn als ik mag uitpraten, meneer de

voorzitter. Dat frame werp ik wel verre van me.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Wijen-Nass begint aan haar betoog. Nee, nee,

meneer Dassen.

VoltDe heer DassenVolt
Voorzitter, heel kortVoorzitter

dit is geen antwoord op de vraag.

De voorzitterVoorzitter

Ja, maar toch ...

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Jawel.

De voorzitterVoorzitter

Vijf interrupties zijn vijf interrupties. Deze vraag is ook al

een paar keer gesteld in het debat.

VoltDe heer DassenVolt

Maar ik stel de hele simpele vraag wat dan het verschil is

tussen een bufferstaat en een neutrale staat. Ik concludeer

dat daar geen antwoord op komt en dat het standpunt van

de BBB dus onduidelijk blijft.

BBBMevrouw Wijen-NassBBB

Het was wel een antwoord, maar de heer Dassen is gewoon

niet tevreden met het antwoord. Daar kan ik ook niks aan

doen.

Dank u wel, meneer de voorzitter. Leven in vrijheid was de

afgelopen decennia in Nederland vanzelfsprekend. Onze

krijgsmacht is het kind geweest van de vredesrekening.

Maar die dagen zijn voorbij, en de realiteitszin is gelukkig

terug in Den Haag.

BBB is blij dat in het hoofdlijnenakkoord is opgenomen dat

Nederland gaat voldoen aan de NAVO-norm van 2%. Dat

betekent een enorme opschaling, en dat is goed. Als BBB

zijn wij wel benieuwd of dat percentage van 2% in de toekomst voldoende gaat zijn. Zeker gelet op de winst van

Donald Trump in de Verenigde Staten, zal er van ons in de

toekomst mogelijk meer gevraagd worden. Zo onredelijk

is dat niet. De VS besteedt al jaar en dag 4% meer aan

defensie, mede om ons veilig te houden. Maar dan moeten

al onze bondgenoten wel een tandje bijzetten. Wil het

kabinet bondgenoten die ver onder de 2% zitten zowel in

EU- als in NAVO-verband streng aanspreken op hun

onderbesteding?

Voorzitter. Opschalen is hard nodig, maar dat brengt ook

praktische uitdagingen met zich mee op het gebied van

personeel en materieel. Het is goed om te zien dat onze

staatssecretaris hard aan de slag is met het werven van

personeel en het op volle sterkte krijgen van onze krijgsmacht. We verwachten snel verdere concretisering van deze

plannen. Personeel werven is nodig, maar hen een plekje

geven in de krijgsmacht blijkt het grootste knelpunt. Wat

heeft de staatssecretaris nog nodig van ons om dat sneller

gedaan te krijgen?

Ook is de staatssecretaris hard aan de slag gegaan met

onze industrie. Wij hebben al eerder aandacht gevraagd

voor de productie van het materieel op eigen bodem. Denk

hierbij aan de toekomst van VDL Nedcar in Born. BBB zou

het prachtig vinden als duizenden Limburgers weer een

goede boterham zouden kunnen verdienen in de fabriekshallen, terwijl ze ondertussen werken aan de veiligheid van

Nederland. Zou de staatssecretaris misschien een doorkijkje

willen geven naar de plannen van Defensie voor Limburg?

Welke opties worden daar overwogen?

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-27

Het opschalen zorgt ervoor dat er meer ruimte voor

Defensie nodig is. Dat brengt de laatste tijd ook wel wat

rumoer met zich mee. Wij hebben best wel wat berichten

van bezorgde inwoners gekregen over de ruimte voor

Defensie, vooral over de munitiedepots. Maar we horen

ook wel positieve geluiden daarover. We horen namelijk

dat mensen zeggen: de staatssecretaris laat zich op veel

plekken zien. Eerder hebben we al gezegd dat we de

staatssecretaris de ruimte geven om op zoek te gaan naar

die locaties. We kijken ook uit naar de Nota Ruimte en het

politieke debat daarover in het nieuwe jaar.

Tot slot, voorzitter. Ik kom nog even terug op onze eerdere

motie samen met NSC over het op peil brengen van onze

luchtverdediging bij bevolkingscentra. In het bestedingsplan, dat de minister ons heeft toegestuurd, is er extra geld

voor luchtverdediging vrijgemaakt. Kan de minister ons

toezeggen dat het uitvoeren van deze aangenomen motie

wordt meegenomen in de besteding van dit geld?

Tot slot, voorzitter. Ik wil vanaf deze plek mijn dank uitspreken aan al onze mensen die dagelijks aan het werk zijn of

zijn geweest voor onze veiligheid: militairen en veteranen,

maar ook alle mensen achter de schermen, in de logistiek,

de medische keten, de keukens, de rekrutering. Jullie

opdracht is heel groot, maar onze steun voor jullie is nog

groter.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. We gaan nu luisteren naar

de heer Diederik van Dijk namens de SGP-fractie.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Dank u wel, voorzitter. Ik open mijn bijdrage met het Bijbelverhaal van Nehemia. In de vijfde eeuw voor Christus komt

Nehemia met het Joodse volk uit ballingschap terug om

Jeruzalem te gaan herbouwen. Na verdriet over hoe het

ervoor staat en na een gebed begint hij aan de opbouw van

de stadsmuren en de verdedigingswallen, samen met al

het overgebleven volk. Er vindt diplomatiek overleg plaats

en er wordt gebouwd om het volk te beschermen tegen

een dreigende vijand.

Voorzitter. Het gaat in dit Bijbelverhaal om slagkracht, om

het verdedigen van wat dierbaar is en om het hele volk dat

daarbij betrokken wordt. Dit biedt goede handvatten om

over onze defensie na te denken. Ook voor ons gaat

defensie over datgene beschermen wat ons dierbaar is.

Ook onze inzet is breed gericht, niet alleen op defensie,

maar ook op diplomatie en ontwikkelingshulp. Ook wij zullen de gehele bevolking moeten betrekken bij onze veiligheid.

Voorzitter. Van de Somme tot Siverskodonetsk is de tank

niet weg te denken. De tank is het archetype geweest van

iets onbezonnen wegbezuinigen en opnieuw duur inkopen,

terwijl zijn plek in de oorlogsvoering allerminst verdwenen

is. Het is terecht dat ze weer worden aangeschaft, maar het

is wel een kwestie van "goedkoop is duurkoop". Gelukkig

klimmen we op uit het dal van de bezuinigingen en gaan

we toe naar 2% van het bbp aan defensie-uitgaven. Dit moet

snel wettelijk worden vastgelegd. Hierbij hoort de nodige

langetermijnvisie en monitoring. Daarom is het een goede

zaak — het is al eerder gewisseld — dat we binnenkort

verdergaan met de Defensiewet, waar velen in deze Kamer

de schouders onder hebben gezet. Deze begroting is al een

goede stap voor het opbouwen van de krijgsmacht.

Voorzitter. Het thema weerbaarheid bespreek ik graag

nader. De conflicten van de eenentwintigste eeuw worden

in grote mate buiten het slagveld beslecht, met strijd in

steden, met informatie of desinformatie, en civiele infrastructuur wordt niet ongemoeid gelaten. Hiertoe moet de

overheid haar aanpak verbreden en moet de civiele weerbaarheid omhoog. Dat is echter niet allemaal zomaar

maakbaar en kneedbaar vanuit de overheid. De paragraaf

uit de Defensienota begint echter wel gelijk met interdepartementale afstemming als eerste concrete opgave, als een

directe overheidszaak dus. Kan de minister schetsen hoeveel

eigenaarschap er nu al in de samenleving is? Hoe wordt

dat omarmd en vergroot? Hoe gebruiken wij optimaal de

kracht van de civil society? Kan de minister zijn visie

schetsen op hoe de burgers hun weerbaarheid kunnen

vergroten?

Voorzitter. Wij zien op slagvelden steeds meer gevechtsdrones. Ook hebben we een heel arsenaal aan observatie- en

inlichtingendrones. Toch krijgen we signalen dat hiermee

lastig te oefenen is vanwege knellende regelgeving, onder

andere privacyregelgeving. We zien uit naar de Wet op de

gereedstelling, maar zijn benieuwd naar de oplossingen

voor die tijd. Kan de minister uitleggen wat hij op kortere

termijn hieraan gaan doen? Kan hij ook toezeggen meer

ruimte binnen de kaders te gebruiken voor oefenmogelijkheden?

Voorzitter, tot slot. Nehemia deed al zijn werk, het vechten

en het bouwen, biddend om Gods wijsheid en zegen. Die

wijsheid wens ik deze bewindslieden ook graag van harte

toe.

Dank u, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. De laatste spreker vandaag

in de termijn van de Kamer is de heer Dassen. Hij doet dat

namens de fractie Volt. Gaat uw gang.

VoltDe heer DassenVolt

Dank, voorzitter. Het tijdperk van geopolitical outsourcing,

oftewel het uitbesteden van onze Europese veiligheid, is

voorbij. Europa heeft decennialang aan het Amerikaanse

veiligheidsinfuus gelegen en dat kan niet langer. In plaats

daarvan gaan we, als het aan Volt ligt, met volle kracht

vooruit om de enorme potentie van Europa te realiseren:

een sterke, onafhankelijke Europese zuil binnen de NAVO.

"Als Europa verenigd is, is Rusland een economische,

technologische en financiële dwerg. Als Europa niet verenigd is, vormt het een serieuze bedreiging." Aldus de Poolse

premier Tusk. Het is dus aan ons om Poetin terug zijn hok

in te jagen.

De druk neemt ongelofelijk snel toe. De verkiezing van

president Trump stort Europa in de onzekerheid van een

steeds transactioneler geopolitiek klimaat. Trump zal zowel

Oekraïne als Rusland zo snel mogelijk naar de onderhande-

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-28

lingstafel dwingen. We zien dan ook dat Rusland de aanvallen op Oekraïne intensiveert, in recordtempo aan terrein

wint en de hybride aanvallen in andere Europese landen

opvoert. Tegelijkertijd blijkt ook de Russische oorlogsmachine niet onfeilbaar, door de alsmaar groeiende afhankelijkheid van bondgenoten als Noord-Korea en Iran, een

economie die op z'n zachtst gezegd begint te haperen en

materieelvoorraden die uitgeput raken. Europa mag de

steun aan Oekraïne dus niet laten verslappen. We moeten

de steun opvoeren en tegelijkertijd onze eigen Europese

defensiecapaciteiten en -industrie uit de grond stampen.

Voorzitter. Wat Volt betreft gaan we niet alleen meer

investeren in defensie; we gaan vooral slimmer, Europeser

en meer samen investeren in de capaciteiten en onze

industrie. Ik wil beginnen met een pleidooi voor meer

defensie-investeringen. Ik ben blij dat we als Nederland

eindelijk voldoen aan de NAVO-afspraak om 2% van ons

bbp te investeren in onze veiligheid en dat we dat ook

wettelijk gaan vastleggen. We hebben namelijk ten opzichte

van Rusland en China een inhaalslag te maken. Volgens

het Draghi-rapport heeft Europa zo'n 500 miljard euro extra

nodig in de komende tien jaar om zichzelf goed te kunnen

verdedigen. Volt is in dit kader voorstander van eurobonds.

Denemarken heeft hier gisteren een draai op gemaakt. Ik

roep het kabinet op om hetzelfde doen. De tijd is nu rijp om

voor onze eigen veiligheid te zorgen. Ik zie de minister

instemmend knikken. Daarnaast hoor ik graag van de

minister wat hij vindt van het idee om een deel van het

Europese stabiliteitsmechanisme in de vorm van goedkope

leningen aan lidstaten te gebruiken voor de nodige defensieinvesteringen. Is de minister bereid deze optie te onderzoeken?

Ook zien we steeds meer discussie oplaaien over het verhogen van de NAVO-norm naar 3%. Dat is een terechte discussie, maar mijn fractie ziet hierbij wel het risico dat we meer

van hetzelfde krijgen en nog meer nationaal gaan investeren

in plaats van dat we dat Europees doen, zeker omdat we,

als we Europees investeren, 25 tot 75 miljard euro per jaar

zouden kunnen besparen. Ziet de minister dit risico ook? Is

hij met me eens dat we het op die manier niet moeten willen?

Voorzitter. Naast meer investeren, moeten we vooral slimmer gaan investeren. Zo moet er wat Volt betreft meer geld

naar kennis en innovatie, met als doel de modernste

Defensiemacht ter wereld te creëren, onze tegenstanders

af te schrikken en, als het nodig blijkt, onze tegenstanders

op het slagveld altijd meerdere stappen voor te blijven. Het

kabinet zegt in de begroting dan ook dat de uitgaven aan

kennis en innovatie groeien. Dat klopt, maar alleen in

absolute zin. Het kabinet heeft namelijk ook afgesproken

om in 2030 2% van de Defensiebegroting uit te geven aan

kennis en innovatie. Op dat punt levert het kabinet nog niet.

Het kabinet blijft steken op 1,3% en er is geen groeipad naar

de afgesproken 2% voorbereid. Het gaat om keiharde euro's

voor innovatie die, zoals de staatssecretaris treffend zegt,

ervoor moeten zorgen dat we altijd 5% beter zijn dan onze

tegenstander. Waarom heeft het kabinet nog geen groeipad

naar die 2% uitgewerkt? Ook wil ik van het kabinet weten

waarom zij niet meer gezamenlijk Europees investeren in

kennis en innovatie, want ook daarvoor geldt dat we een

norm van 20% met elkaar hebben afgesproken. Die kans

om de kennis te bundelen, gebruiken we nu niet. Hoe kijkt

het kabinet naar het idee van Volt om nieuwe technologieën

van Europese bodem direct te standaardiseren? Moeten

we bijvoorbeeld ook niet toewerken naar een Europese

variant van het Amerikaanse DARPA, een instituut dat

hoofdverantwoordelijk is voor de ontwikkeling van militaire

technologie? Graag een reactie.

Voorzitter. Naast meer en slimmer moeten we ook Europeser investeren in onze veiligheid. We gaan meer defensiematerieel aankopen in de Europese Unie — buy European

— en bij onze Europese bondgenoten en relatief minder

van onze niet-Europese bondgenoten. We bouwen wat Volt

betreft onze strategische afhankelijkheden af, gaan kritieke

capaciteiten zelf produceren en werken zo toe naar een

volwaardige Europese zuil binnen de NAVO. Uit cijfers van

het afgelopen jaar bleek namelijk dat we als Europese Unie

78% van ons defensiematerieel aankopen buiten de Europese Unie. 78%! Er is weinig kennis van zaken voor nodig

om te concluderen dat we op die manier nooit een sterke

defensie-industrie zullen krijgen die ons veilig kan houden

in de wereld van vandaag. Daarom moeten we wat Volt

betreft zo snel mogelijk Europese defensiesoevereiniteitsprojecten opzetten die onze strategische afhankelijkheid

verkleinen. Denk aan projecten op het gebied van inlichtingen of ruimtetechnologie, gefinancierd met Europees geld

voor onze gezamenlijke Europese belangen. Het is belangrijk

dat Nederland hier een voortrekkersrol in speelt. Graag

hoor ik van de minister en de staatssecretaris welke ideeën

zij hebben en welke stappen zij in Europa willen zetten om

dit voor elkaar te krijgen.

Vorige week liet de minister al weten dat Nederland zich

aansluit bij het ELSA-initiatief voor een Europese productielijn voor langeafstandsraketten. Daar ben ik heel blij mee.

We hebben het ministerie daar eerder ook op gewezen. We

moeten als Europa namelijk ook zelf gaan bepalen welke

wapens we inzetten in plaats van dat we afhankelijk zijn

van de VS. Dat moeten we niet langer willen. Dus complimenten aan deze bewindspersonen voor het aansluiten

daarbij. Ik ben benieuwd wat de minister nog meer voor

zich ziet. Graag een reactie.

Voorzitter. Als het ons lukt om meer gezamenlijk als één

Europa in te kopen en te produceren, dan kunnen we, als

we het goed doen, over tien jaar tot zo'n 500 miljard euro

besparen. We zorgen er dan voor dat iedere euro die we in

defensie steken ook echt meer defensiewaar voor ons geld

oplevert. Dit maakt ons veiliger en gaat verspilling van

belastinggeld tegen. Ziet de minister die kans ook? We zien

in de begroting nog te weinig concrete plannen. We horen

graag hoe het kabinet hier meer werk van wil maken. In

2007 hebben we namelijk met elkaar afgesproken dat 35%

van de defensie-investeringen in Europese gezamenlijkheid

gedaan moet worden. Die norm halen we bij lange na niet.

Vorig jaar bleef Nederland zelfs steken op een schamele

21%. Die norm dreigt alleen maar verder uit zicht te raken

wanneer de defensiebudgetten blijven groeien, maar we

wel steeds meer nationaal gaan investeren. We moeten

dus gezamenlijk investeren en af van al die verschillende

wapen- en communicatiesystemen en toe naar echte

interoperabiliteit en lagere kosten. Er zijn genoeg mogelijkheden in de Europese Unie om gezamenlijk materieel aan

te schaffen. Ik hoor graag van de minister hoe hij concreet

die 35%-norm van gezamenlijke aanschaf gaat bereiken.

Voorzitter. Ik noemde het net al even: de hybride dreiging

vanuit Rusland lijkt in rap tempo toe te nemen. Kan de

minister inzicht geven vanaf wanneer er voldoende aanlei-

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-29

ding is om artikel 4 van de NAVO in te roepen? Artikel 4

luidt als volgt: "De Partijen zullen onderling overleg plegen

telkens wanneer naar de mening van een van haar de territoriale onschendbaarheid, politieke onafhankelijkheid of

veiligheid van een der Partijen wordt bedreigd." We kunnen

als Europa niet blijven toekijken hoe Rusland onze samenleving aan de lopende band probeert te destabiliseren. Het

is belangrijk dat we op een gegeven moment ook een grens

trekken en die duidelijk maken. Ik ben benieuwd hoe de

minister daarnaar kijkt en of hij zijn visie hierop kan geven.

We zien vanuit Polen het voorstel komen dat er gezamenlijk

door landen grenzend aan de Baltische Zee gepatrouilleerd

wordt om te voorkomen dat Russische schepen onderzeese

infrastructuur saboteren. Volgens mij wordt dit project

"Baltic Sea Policing" genoemd. Ik vraag me af of zoiets ook

in Noordzeeverband zou moeten worden ondernomen. Kan

de minister daar zijn kijk op geven?

Voorzitter. Ik zei het al: de situatie wordt steeds nijpender

voor de Oekraïners. Zij hebben dus alle steun van ons nodig.

Zij vechten dagelijks voor onze vrijheid en onze Europese

waarden. Noorwegen heeft aangekondigd de steun aan

Oekraïne te verdrievoudigen. Ook wij zouden meer moeten

doen. Daarom heb ik samen met collega Nordkamp een

amendement ingediend om de bijna 0,5 miljard die het

kabinet de komende jaren aan het onzalige plan van extra

grenscontroles wil uitgeven, te gebruiken voor de steun

aan Oekraïne. Ik reken daarbij uiteraard op de steun van

alle partijen die voor échte veiligheid zeggen te staan. Ik

hoor graag van de minister wat hij hiervan vindt. Daarnaast

hebben we natuurlijk samen met PvdA-GroenLinks het

amendement ingediend om de steun aan Oekraïne onverminderd door te zetten ten opzichte van 2024. Nederland

wás een koploper; laten we dat blijven.

daar hebben we de mensen helemaal niet voor; dat gaat

ten koste van de beveiliging van Schiphol en van Joodse

instellingen en scholen. En dan hebben we dadelijk 50

mensen beschikbaar om 800 grensovergangen te controleren. Ik weet niet, maar dat is natuurlijk totale schijnveiligheid. De grensgemeentes hebben ook al aangegeven dat

dit helemaal geen zin heeft en dat het niet werkt. Kijk ook

naar wat er nu in Duitsland gedaan wordt. Daar zie je ook

dat dat helemaal geen effect heeft. Dus ja, ik vind dit

inderdaad een ontzettend dom idee, een onzalig plan. Daar

wil het kabinet een half miljard euro aan uitgeven terwijl

we dat geld ook aan Oekraïne kunnen geven, om hen echt

te steunen in de belangrijke strijd die zij aan het voeren zijn,

die veel belangrijker is voor de veiligheid van Nederland

en Europa. Ik maak daarin een andere afweging. Ik hoop

dat het kabinet dit ook inziet, en de heer Pool ook. Ik hoop

dat hij dat amendement zal steunen en ook kiest voor die

echte veiligheid. Ik zie hem knikken, dus ik hoop dat hij

meedoet. Ik hoop dat hij zegt: wij willen met die grenscontroles symboolpolitiek bedrijven en wij vinden het belangrijk

om daarover te communiceren, maar inderdaad, meneer

Dassen, u heeft er gelijk in dat we Oekraïne meer moeten

steunen en dat we dit geld daarvoor beschikbaar moeten

stellen.

De voorzitterVoorzitter

De heer Dassen gaat zijn betoog nu afronden, want u heeft

geen interrupties meer, meneer Pool. U mag het debat

morgen verder vervolgen.

VoltDe heer DassenVolt

Het was een beetje uitlokking.

De voorzitterVoorzitter

De heer Pool voor zijn laatste interruptie.

De voorzitterVoorzitter

Ja, maar toch niet voldoende.

PVVDe heer PoolPVV

Het is echt idioot, maar de heer Dassen van Volt zegt dat

de partijen die voor echte veiligheid zijn, geen grensbewaking willen. Die partijen willen de grenzen wagenwijd open

laten staan en die willen al die illegale immigratie, die dus

gewoon wordt ingezet door landen als Rusland en Belarus

om te zorgen dat het Westen van binnenuit wordt ondermijnd, toelaten in ons land. We zien daar dagelijks de

gevolgen van. En dan zegt de heer Dassen hier dat iedereen

die het daar niet mee eens is en die dus wil dat we ons

Koninkrijk beschermen, de grenzen handhaven en mensensmokkelaars oppakken, niet voor veiligheid is. Hoe rijmt de

heer Dassen dat in zijn hoofd?

VoltDe heer DassenVolt

De heer Pool haalt meerdere dingen door elkaar. Hij zegt

namelijk dat als we hier mensen aan de grens zouden zetten, we de dreiging kunnen tegenhouden die vanuit Rusland

komt. Maar de Russische grens ligt niet aan de grens van

Nederland. Dat is ook de reden waarom Litouwen, Estland

en Letland daar wel daadwerkelijk grensbewaking hebben

staan. Die landen hebben immers daadwerkelijk met die

Russische dreiging te maken. In Nederland hebben wij die

dreiging niet. Kijk naar wat er nu voorgesteld wordt. Dit

kabinet wil tot 2029 een half miljard gaan uitgeven aan

grensbewaking, terwijl de Koninklijke Marechaussee zegt:

VoltDe heer DassenVolt

Ik heb mijn best gedaan.

De voorzitterVoorzitter

De heer Dassen rondt zijn betoog af.

VoltDe heer DassenVolt

Het is deze week 30 jaar geleden dat het Boedapestmemorandum werd afgesloten. De veiligheidsgaranties die Oekraïne kreeg, bleken niks waard. De oproep die zij ook vandaag weer doen, is om volledig lid te kunnen worden van

de NAVO. Ik was benieuwd hoe de minister daarnaar kijkt

en welke stappen hij ziet om daar te komen.

Dan over Israël, voorzitter. We kopen jaarlijks voor honderden miljoenen euro's aan wapens uit Israël en dat voelt op

z'n zachtst gezegd ongemakkelijk. Ik ben dus benieuwd

welke stappen het kabinet nu neemt om zelf in deze capaciteiten te kunnen voorzien.

Ik moet gezien de tijd even door, voorzitter. Het laatste punt

dat ik graag wil aanstippen, is het tekort aan mensen bij

Defensie. We kunnen al het materieel van de wereld hebben,

maar het zijn de mensen die het verschil maken. Als zij

ontbreken, hebben we daar niets aan. Ik zou daarom wat

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-30

ideeën willen voorleggen aan de minister en de staatssecretaris om het tekort aan Defensiepersoneel te bestrijden. Is

het kabinet bereid om te kijken naar het aantrekken van

opleiders en instructeurs uit andere NAVO-landen? Kan het

kabinet meer doen om bij Defensie uitgestroomd personeel

terug te halen met goede arbeidsvoorwaarden? Kan het

kabinet bijvoorbeeld gepensioneerde militairen verleiden

om zich aan te melden als schietinstructeur?

Voorzitter. De tijd van het uitbesteden van onze veiligheid

aan de Verenigde Staten is voorbij. Het is tijd om Europees

volwassen te worden. Het is nu of nooit. Daarbij wil ik alle

mensen van Defensie hier in Nederland en overal ter wereld

ontzettend danken voor het belangrijke werk dat zij allemaal

voor ons doen. Ik denk dat de Carnegie Wateler Vredesprijs

daar een hele mooie uiting van is.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. Dank ook aan de bewindslieden.

De algemene beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn van de Kamer en daarmee voor vandaag aan het einde

van deze begrotingsbehandeling. We zien elkaar morgen

wederom na de dinerpauze om het debat verder te voeren

met elkaar en ook die avond af te ronden, want donderdag

moeten we stemmen. Het wordt morgen dus misschien

wat later dan nu. We gaan het zien.

Ik wens u een goede nachtrust toe. Ik dank ook de ondersteuning, zowel van de bewindslieden als van de Kamerleden, en de staf hier. Ik sluit de vergadering.

Begroting Defensie 2025

3 december 2024

TK 31

31-29-31