Terug
Plenair · wetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Begroting Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2025

Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2025 (36600-VIII) antwoord 1e termijn + rest

28 november 2024 6u 14m

AI-samenvatting

Samenvatting

In het debat werd antisemitisme besproken als een ernstig onderwerp dat aandacht verdient. Minister Bruins benadrukte dat antisemitisme, racisme en discriminatie niet getolereerd mogen worden, ook niet bij studentendemonstraties, terwijl het demonstratierecht en academische vrijheid belangrijke goederen blijven. BBB-lid Van Zanten stelde vragen over de uitvoering van een aangenomen motie die regering oproept gesprekken met onderwijsinstellingen in Israël tot een minimum te beperken. De staatssecretaris voegde toe dat docenten beter toegerust moeten worden om gevoelige onderwerpen zoals antisemitisme in de klas te bespreken.

Minister Bruins kondigde aan dat onder verantwoordelijkheid van de minister van Justitie en Veiligheid een Taskforce Bestrijding Antisemitisme zal worden opgericht met gerichte voorstellen voor de veiligheid van Joden, waaronder Joodse studenten. De minister zegde toe op de motie van Van Zanten terug te komen, mogelijk via een brief, en voerde aan dat gesprekken met onderwijsinstellingen nodig zijn voor een uniforme nationale aanpak.

AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.

Aanwezig

Sprekers · 21

Beloften

Toezeggingen

2
  • Afgedaan voor 21 maart 2025

    De staatssecretaris informeert de Kamer begin 2025 per brief over de uitkomst van de verkenning over bijlessen en examentrainingen niet langer vrij te stellen van btw.

    Paul, M.L.J. · Staatssecretaris Primair en Voortgezet Onderwijs en Emancipatie
  • Afgedaan voor 2 juli 2026

    De minister zal de Kamer in het najaar 2025 informeren over het niet aanvragen van de basisbeurs door mbo-studenten op bol niveau 1 en 2 en met nadere plannen hieromtrent komen.

    Bruins, E.E.W. · Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Document

Verslag

23 sprekers · 279 bijdragen

Relevant

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

Begroting Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2025

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:

- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten

van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

(VIII) voor het jaar 2025 (36600-VIII).

(Zie vergadering van 26 november 2024.)

De voorzitterVoorzitter

Door mij zijn schriftelijke antwoorden ontvangen van de

minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de

staatssecretaris Funderend Onderwijs en Emancipatie op

vragen, gesteld in eerste termijn.

Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een bijvoegsel bij de Handelingen van deze vergadering.

(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze editie.)

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de

begrotingsstaten van het ministerie van Onderwijs, Cultuur

en Wetenschap voor het jaar 2025. We zijn zo toe aan de

eerste termijn van het kabinet, maar ik zie allerlei leden bij

de interruptiemicrofoon. Ik neem aan dat het gaat om

ordevoorstellen.

DENKDe heer ErginDENK

Voorzitter. We hebben te maken met een hele bijzondere

situatie waarbij we een debat hebben over bezuinigingen

die straks misschien geen bezuinigingen meer zijn. We

hebben te maken met een situatie waarbij zeven fractievoorzitters in dit huis aan het onderhandelen zijn over de

bezuinigingen. De minister staat dus onder curatele van

deze fractievoorzitters. Dan kunnen wij hier met elkaar een

debat voeren voor saus over bezuinigingen die straks geen

bezuinigingen meer zijn, maar volgens mij moeten we

gewoon wachten op een onderhandelresultaat. Dus voorzitter, mijn voorstel is om de voortzetting van het debat

over de OCW-begroting uit te stellen. Dan helpen we ook

de fractievoorzitters die nu aan het onderhandelen zijn aan

een deadline, namelijk: kom voor 16.00 uur met een deal.

Dan kunnen wij om 17.00 uur met de minister gaan praten

over de bezuinigingen die daadwerkelijk doorgaan.

De voorzitterVoorzitter

Ik heb hier allerlei gedachten bij, maar voordat ik die zelf

uit, stel ik voor dat de leden even reageren op dit ordevoorstel. Mij is ook gemeld dat er een tweede ordevoorstel is

van de heer Stultiens. We gaan daar dus daarna op door.

D66De heer PaternotteD66

Voorzitter. Het zou kunnen dat de begroting vertimmerd

wordt. Dat zouden wij natuurlijk heel goed vinden. We

weten niet of dat zo is, maar als dat gebeurt, zou ik het heel

logisch vinden als er een derde termijn komt. Alleen, dat

hoeft er volgens mij niet aan in de weg te staan dat we

vandaag de vragen laten beantwoorden door het kabinet

over het deel dat niet op tafel ligt.

De voorzitterVoorzitter

Het gaat toch door elkaar lopen, want dat is dus ook het

ordevoorstel van de heer Stultiens.

GroenLinks-PvdADe heer StultiensGroenLinks-PvdA

Het gaat door elkaar lopen, voorzitter. Maar ik wil toch één

ding gezegd hebben. We hebben dinsdag de hele dag een

debat gehad met de coalitie. Ze zeiden steeds: u moet niet

bij ons zijn; u moet bij de minister zijn. We hebben geen

antwoord gehad. Een dag later gaan ze met elkaar door in

de kamer van Geert Wilders. Het debat gaat door achter

gesloten deuren. Dit gebeurde zonder de minister, dus

blijkbaar lag het toch bij de coalitie en moesten we toch bij

hen zijn. Er werd gezegd: we controleren alleen maar. Nou,

dat is gelul, echt gelul! Ze hebben gisteren de hele dag met

elkaar onderhandeld. Dan gaan we vandaag met de minister

debatteren, die van niks weet. Weer een dag voor niks. Dus

ik steun het verzoek om uitstel. Als dat niet lukt, wil ik een

derde termijn. We moeten gewoon met elkaar een debat

kunnen voeren. We gaan toch niet stemmen over een

begroting zonder dat we een debat hebben kunnen voeren

over de laatste versie daarvan?

SPMevrouw BeckermanSP

Voorzitter. De minister heeft meermaals aangegeven dat

hij deze begroting moeilijk te verdedigen vindt. We hebben

partijen op het Malieveld gezien die hebben geroepen: alle

bezuinigingen moeten eraf. Ik zit niet bij het amateurtoneel.

We gaan nu debatteren met een kabinet dat een begroting

moet verdedigen die er straks misschien niet meer is.

Hopelijk is die er straks niet meer. Hopelijk gaat die geheel

van tafel. Tegelijkertijd zeiden de partijen dinsdag nog tegen

ons: "Waar heeft u het over? U moet niet bij ons zijn". Zij

gaan nu in achterkamertjes praten. Dit lijkt mij een zinloze

exercitie. Dus steun voor het voorstel.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Voorzitter. Wat een toneelspel! We bespreken de begroting.

We bespreken de begroting die voorligt. Als er tussen partijen amendementen naar voren komen die hun steun krijgen, dan bespreken we dat in tweede termijn en stemmen

we daar wel of niet mee in. We bespreken de begroting die

voorligt en daar gaan we mee door.

NSCDe heer SoepboerNSC
Voorzitter. Mevrouw Beckerman zegtVoorzitter

we zitten hier niet bij

het amateurtoneel. Maar ik heb net een aantal hoofdrolspelers van het amateurtoneel gezien. De oppositie heeft in de

eerste termijn ertoe opgeroepen om van alles te doen en

is zelf met amendementen gekomen. We hebben de eerste

termijn gehad en daar gaan we vandaag mee verder. Daarna

hebben we de tweede termijn. Er kunnen moties en amendementen worden ingediend. Ik zie het probleem niet, dus

geen steun voor de ordevoorstellen tot nu toe.

CDADe heer KrulCDA

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-1

Voorzitter. Het zou best kunnen dat de OCW-begroting nog

verbouwd wordt. Dat zou het CDA heel fijn vinden, want

dat betekent dat hele grote bezuinigingen niet doorgaan

en dat zou mooi zijn. Maar ik vind wel dat je daar een debat

over moet voeren. Dat is fair en transparant, maar dat kan

ook in een derde termijn. Wat ons betreft kan er eventueel

een derde termijn geopend worden op het moment dat er

zo'n uitkomst is. We kunnen daar dan in alle transparantie

over praten, maar wat ons betreft is uitstel nu niet aan de

orde.

SGPDe heer StofferSGP

Ik sluit me geheel aan bij de heer Krul, voorzitter. Ik zou het

niet beter kunnen zeggen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Voorzitter. Er zijn veel vragen waarop ik graag een antwoord

wil en waarover ik graag met de minister in debat wil gaan.

Mocht er later nog aanleiding toe zijn om iets anders met

elkaar af te spreken, dan is dat prima. Maar ik zie geen

aanleiding om nu niet door te gaan.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik vind het een raar debat dat we gaan voeren. Daar moeten

we eerlijk over zijn. Er wordt inderdaad gesproken, maar

het lijkt me belangrijk dat de minister gewoon antwoord

geeft op de vragen. Er zijn er vele gesteld. Daarna kunnen

we zien of we verder willen debatteren over de begroting

zelf, die hopelijk verbouwd wordt. Ik denk dat die kans

aanzienlijk is en dan zullen we daar voor 5 december weer

over moeten praten. Maar ik ga nu niet akkoord met het

ordevoorstel.

PVVDe heer Van der HoeffPVV

Voorzitter, geen steun voor het verzoek van DENK. Er zijn

door alle partijen heel veel vragen gesteld aan de minister

en de staatssecretaris. Daar zijn wij heel benieuwd naar.

Het is ook heel gebruikelijk om te horen wat er gezegd

wordt.

vanavond Sociale Zaken gaan doen. Het is mij nog niet

geheel helder hoe partijen denken over het tweede ordevoorstel, om een derde termijn mogelijk te maken. Overigens kan dit verzoek ook op een ander moment terugkomen,

bijvoorbeeld aanstaande dinsdag bij de regeling van werkzaamheden. Ik hoorde sommigen van u ook al zeggen: ik

kan me voorstellen dat we er nog een keer over spreken

als het veranderd wordt. Misschien is het goed om vast te

stellen of daar nu al draagvlak voor is; dan kunnen we daar

in de planning rekening mee houden. Als dat nog niet het

geval is, komt die discussie waarschijnlijk dinsdag bij de

regeling van werkzaamheden terug.

Misschien wil mevrouw Martens-America nog iets zeggen

over de mogelijkheid van een derde termijn.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Voorzitter. Ik snap niet zo goed wat er gebeurt, want volgens

mij zijn amendementen op een begroting geen natuurverschijnsel. Dat woordvoerders met elkaar spreken over

amendementen die al dan niet worden ingediend of aangenomen, is ook heel normaal bij elke begroting. Ik snap de

vraag om een derde termijn dus niet, en ik steun die ook

niet.

NSCDe heer SoepboerNSC

U zei net dat ik gezegd zou hebben dat we daar wel over

door konden spreken. Volgens mij heb ik net gezegd: geen

steun voor beide verzoeken, dus ook niet voor dat van de

heer Stultiens, dus ook niet voor een derde termijn.

GroenLinks-PvdADe heer StultiensGroenLinks-PvdA

Normaal gesproken bespreken we in de tweede termijn de

amendementen en de appreciaties, en dan hoor je wat we

ervan vinden. Het is ongekend dat er nu nog wijzigingen

komen na de tweede termijn. We moeten het afdoen met

een briefje, en dan moeten we er volgende week over

stemmen zonder er een debat over te hebben gevoerd. Dat

kán niet. Daarom stel ik voor volgende week een derde

termijn te houden als er een deal ligt.

BBBMevrouw Van ZantenBBB

Ik sluit me aan bij de heer Van der Hoeff, de heer Eerdmans,

mevrouw Martens en de heer Soepboer.

De voorzitterVoorzitter

De heer Soepboer komt terug. Bent u van gedachten veranderd?

FVDDe heer DekkerFVD

Voorzitter. Ik begrijp niet zo goed wat het probleem is.

Volgens mij is dit een normaal debatonderwerp, dus ik zou

zeggen: gewoon doorgaan.

NSCDe heer SoepboerNSC

Dan maar even heel erg gericht tegen de heer Stultiens:

een amendement kun je tot een minuut voor de stemmingen

indienen. Ik snap dus echt niet waar de heer Stultiens zich

zo druk om maakt.

De voorzitterVoorzitter

Ik constateer in ieder geval dat er geen meerderheid is voor

het eerste verzoek, namelijk om de debatten van vandaag

om te draaien. Ik weet dat er onderhandeld wordt, maar ik

heb begrepen dat dat niet alleen met de fractievoorzitters

gebeurt maar ook met de woordvoerders. Zolang zij hier

in de zaal zitten, kunnen ze niet tegelijkertijd onderhandelen,

maar daar ga ik verder niet over. Maar ik constateer dat het

omdraaien van twee begrotingen op één dag ook om andere

redenen ingewikkeld zou zijn, bijvoorbeeld vanwege de

beschikbaarheid van bewindslieden en woordvoerders die

CDADe heer KrulCDA

Ik sluit me toch wel aan bij de woorden van de heer Stultiens. Er worden waarschijnlijk, hopen wij, grote amendementen ingediend na het sluiten van de markt — zo zeg ik

het maar even — nadat dit debat gevoerd is. Dan vind ik

het ook goed om dat hier in alle transparantie te bespreken.

Wat ons betreft is dat dus prima.

DENKDe heer ErginDENK

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-2

Wat deze begroting zo bijzonder maakt, is dat we weten

dat er geen meerderheid is in de Eerste Kamer. Daardoor

ontstaat een hele rare situatie, die we bij andere begrotingen niet hebben. Dit voorstel is dus wat mijn fractie betreft

second best — wij hadden een ander voorstel, maar dat

heeft geen meerderheid — maar steun voor het verzoek

van de heer Stultiens.

SPMevrouw BeckermanSP

Als deze begroting grootschalig wordt gewijzigd, wat

noodzakelijk is, en er wordt bijvoorbeeld ook geld uit andere

begrotingen gehaald, dan lijkt het mij niet meer dan logisch

dat we daarover nog een keer met elkaar van gedachten

wisselen. Het is volgens mij heel normaal om dat te doen,

dus van harte steun voor een derde termijn.

D66De heer PaternotteD66

Voorzitter. Volgens mij kunnen we dit niet als een normale

situatie zien. Er wordt gesproken over enorme wijzigingen

in de begroting. Er is grote onzekerheid over of de begroting

het in de Staten-Generaal wel haalt. Dat hebben we met de

onderwijsbegroting echt nog niet eerder meegemaakt. Dus

als er forse vertimmeringen komen — we weten natuurlijk

nog niet of dat zo is — dan zouden we daarover toch het

debat moeten kunnen voeren? Ik vraag ook wel echt aan

de coalitiepartijen die nu hebben gezegd dat we dat sowieso

niet gaan doen om daar iets meer openheid in te laten zien.

Want ja, er worden weleens amendementen last minute

ingediend, maar daarbij gaat het nooit om honderden miljoenen of meer dan een miljard.

PVVDe heer Van der HoeffPVV

Voorzitter, geen steun.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik sluit me aan bij de woorden van de heer Paternotte en

de heer Krul. Ik ben dus voor een derde termijn.

BBBMevrouw Van ZantenBBB

Geen steun, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dan constateer ik dat er op dit moment geen meerderheid

is voor het verzoek om een derde termijn in te plannen. Ik

kan me voorstellen dat deze discussie volgende week weer

terugkomt, maar dat zien we dan. We gaan nu toch gewoon

beginnen met het vervolg van het debat, en dat is de termijn

van de zijde van het kabinet.

De algemene beraadslaging wordt hervat.

De voorzitterVoorzitter

Als eerste gaat de minister van Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap het woord voeren. Ik geef hem daartoe nu

gelegenheid.

Minister BruinsMinister

Dank u wel, voorzitter. Fijn dat ik vandaag in dit huis de

inzet van het kabinet mag verdedigen op het gebied van

onderwijs, cultuur en wetenschap. Veel dank aan uw leden

voor alle inbreng en voor de passie en betrokkenheid die

wij ook eergisteren tegemoet mochten treden. Ook een

warm welkom aan de nieuwe commissieleden, de heer

Uppelschoten en de heer Dekker, die dinsdag hun maidenspeech hielden. U beiden bent nu onderdeel van misschien

wel de mooiste commissie van de Kamer. Zo heb ik het in

ieder geval destijds als Kamer- en commissielid zelf beleefd.

Ik werd dinsdag geraakt door alle gloedvolle verhalen en

pleidooien vanuit alle politieke richtingen over het belang

van goed onderwijs en de waarde van wetenschap. Ik

hoorde de heer Paternotte, de heer Stultiens, de heer

Soepboer, mevrouw Koekkoek, mevrouw Martens-America

en mevrouw Beckerman spreken over de waarde van

onderwijs en wetenschap. Ook zelf hecht ik veel waarde

aan goed onderwijs, wetenschap en innovatie. Dat heb ik

de laatste maanden ook niet onder stoelen of banken

gestoken. Voor mij zijn kennis en innovatie de kurk waar

Nederland op drijft, ook voor de toekomst. Wij komen alleen

verder met nieuwe kennis en nieuwe toepassingen.

Wetenschap en onderwijs zijn ons ticket naar de toekomst.

Goed onderwijs gaat ook over onze talenten die we willen

klaarstomen om bij te dragen aan onze samenleving,

waarbij brede toegankelijkheid, gelijke kansen en gelijkheid

voor iedereen in het onderwijs principes zijn die deze Kamer

en ook mij heel nauw aan het hart gaan. Dat bleek uit de

vurige woorden van de heren Ergin, Stoffer en Ceder, maar

ook uit de inbreng van mevrouw Tseggai en mevrouw Pijpelink. Ik denk daarbij ook terug aan een emotionele ontmoeting die ikzelf vorige week had met mbo-studenten.

Samen met Amnesty kwamen deze studenten naar mijn

ministerie. Zij overhandigden mij een rapport over de

selectie van uitwonende studenten door DUO. Ik keek de

studenten in de ogen en ik zag hoeveel pijn het doet als je

het gevoel hebt geselecteerd te zijn op achtergrond, achternaam of afkomst.

Als er één plek is waar gelijkheid tot haar recht kan komen,

tot haar recht moet komen, dan is dat wel het onderwijs.

Elke student heeft recht op een gelijke en eerlijke kans om

zich te ontwikkelen. Dat is een opdracht voor ons allemaal:

voor scholen, universiteiten, maar zeker ook voor ons als

overheid. Onze Grondwet begint daarmee. Het is het

beginpunt van mijn werk als minister. Ik sta pal voor de

rechten van alle studenten: geloof, afkomst of identiteit

mogen geen rol spelen in onze beoordeling. Voorzitter. Ik

sta hier vandaag in de Tweede Kamer om mijn begroting

te verdedigen en zo veel mogelijk fracties te overtuigen van

de inzet van het kabinet. Alle vragen die de Kamerleden in

hun eerste termijn hebben gesteld zijn schriftelijk beantwoord. Daar hebben mijn ambtenaren werkelijk een nacht

voor doorgewerkt. Ik wil ze complimenteren en bedanken

voor het enorme werk dat ze hebben volbracht.

Ik ga graag nader in op een aantal rode draden die ik heb

gedestilleerd uit het debat, uit uw vragen. Dat wil ik heel

graag doen in vier blokjes. De blokjes heb ik de volgende

vier namen gegeven. Het eerste blokje gaat over de bezuinigingen. Het tweede gaat over wetenschap en innovatie,

en over de algemene waarde daarvan. Het derde gaat over

het opleidingsaanbod in Nederland en de arbeidsmarkt.

Het vierde blokje gaat specifiek over het mbo.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-3

Voorzitter. Ik wil het eerste blokje ter hand nemen. Dat is

het blokje over de bezuinigingen. Ik heb dinsdag geluisterd

naar alle zorgen over de bezuinigingen en de impact die ze

hebben op onderwijs en wetenschap, op wetenschappers,

docenten en studenten, maar ook op de economie en de

samenleving. Met name de oppositie was hier heel scherp

en duidelijk over. Ik dank mevrouw Beckerman en de heren

Eerdmans, Stultiens en Paternotte voor hun indringende

betogen. Ik kan zeggen: ik ben niet doof voor de geluiden

vanuit de samenleving. Ik heb maandag ook de beelden

van het Malieveld gezien en de protesten gehoord. 20.000

mensen! Het zijn geluiden die me ervan doordringen hoe

zorgvuldig en verstandig we te werk moeten gaan. Zelf

maakte ik me op deze maandag in Brussel sterk voor

Europese investeringen in kennis en innovatie. Ik wil graag

enkele inzichten met uw Kamer delen over hoe ik naar deze

bezuinigingen kijk.

We leven in een andere tijd. De omstandigheden van het

vorige kabinet zijn niet de omstandigheden van dit kabinet.

We merken al langer dat na jaren van groei de jaren van

demografische krimp zijn aangebroken. De studentenaantallen dalen, in sommige regio's al substantieel. Dit kabinet

heeft daarom keuzes gemaakt. Die financiële keuzes staan;

daar ga ik niet omheen draaien. We investeren extra in

veiligheid, in de bestaanszekerheid van mensen en in het

gezond houden van de overheidsfinanciën. Maar daardoor

bezuinigen we voor een deel op onderwijs en wetenschap.

Er rust ook een hele stevige taakstelling op het ambtenarenapparaat, ook op dat van mij. Ook dat vraagt om duidelijke

keuzes, want niet alles kan meer. Ik heb een hoofdlijnenakkoord uit te voeren met een krap tijdpad.

Maar we moeten het ook in perspectief blijven zien. Er gaat

nog steeds heel veel geld naar onderwijs en wetenschap.

We hebben ook veel intensiveringen kunnen behouden.

Kwaliteitsmiddelen voor het hoger onderwijs van 694 miljoen zijn structureel aan de vaste voet van de onderwijsbekostiging toegevoegd voor 2025. Daarvan is 432 miljoen

voor het hbo en 262 miljoen voor het wo. Hiermee hebben

we een flinke verlichting van de administratievelastendruk

gerealiseerd. Ook blijft er 200 miljoen behouden voor de

sectorplannen in het wo. Dat om even een paar voorbeelden

te noemen. Het mbo blijft grotendeels buiten schot. Daar

heb ik later vandaag een speciaal blokje voor.

Als land hebben we een goede uitgangspositie. De kwaliteit

van het onderwijs is hoog, ondanks de jaren van ongecontroleerde groei van het aantal studenten. Onze wetenschap

behoort tot de wereldtop. Deze hoogvlakte en pieken kunnen deze bezuinigingen doorstaan; daar ben ik van overtuigd. Anders stond ik hier niet.

De vraag is tot slot ook of meer geld op dit moment echt

de oplossing is. Biedt dat de oplossing voor de problemen

die er zijn? De sector heeft lang niet altijd en overal de

capaciteit om het geld goed te besteden. Ik wil daarom ook

stilstaan bij door de oppositie ingediende amendementen

over de bezuinigingen.

De voorzitterVoorzitter

Ik herinner alle leden eraan dat er per fractie maximaal acht

individuele interrupties kunnen worden gepleegd. U mag

zelf bepalen hoeveel u er achter elkaar gebruikt en wanneer,

maar dit is echt het maximum.

DENKDe heer ErginDENK

Eerder in het debat vroeg ik de minister of hij zich niet

voelde als die ene koning, de laatste troonopvolger, die zijn

koninkrijk aan het slopen was. Ik kreeg daar geen antwoord

op. Ik wil nu nog een vraag aan de minister stellen, namelijk

of hij zich niet onder curatele gesteld voelt door de zeven

fractievoorzitters die op dit moment aan het onderhandelen

zijn over zijn Onderwijsbegroting, waar flinke, pijnlijke

bezuinigingen in staan die de minister vandaag gaat verdedigen, maar die vanavond misschien al niet meer aan de

orde zijn. Hoe voelt dat voor deze minister?

Minister BruinsMinister

Ik sta hier vandaag om een begroting van meer dan 50

miljard samen met mijn staatssecretaris door de Tweede

Kamer te krijgen. Ik wil respect hebben voor dit huis: het

gaat vandaag over de Tweede Kamer en ik sta hier. Zoals

ik al zei, investeren we met deze begroting nog steeds heel

erg veel in onderwijs en wetenschap. Dat is waar ik vandaag

voor sta. Mijn taak vandaag is om alles ervoor in het werk

te stellen dat ik zo veel mogelijk fracties overtuig van de

inzet van dit kabinet.

DENKDe heer ErginDENK

Volgens de collega's die in dit huis een meerderheid hebben, is het ook de taak van de minister om te zorgen voor

een meerderheid in de Eerste Kamer en voor voldoende

politieke steun. Dat is op dit moment niet het geval; dat

staat gewoon in de krant en iedereen heeft het daarover.

Maar de minister zegt dat hij deze plannen gaat verdedigen,

terwijl we weten dat hij geen meerderheid heeft. Als die

begroting niet doorgaat — want dat staat ook op het spel

— heeft de minister volgend jaar, dus per 1 januari 2025,

geen cent te makken. De minister kan hier dus niet wegkomen met het antwoord dat hij de bezuinigingen gaat verdedigen en dat hij zijn inzet gaat toelichten, terwijl we weten

dat hij geen meerderheid heeft. Ik vraag de minister dus

nogmaals om op mijn vraag te reageren: voelt hij niet dat

hij op dit moment onder curatele staat van de zeven fractievoorzitters die op dit moment in dit huis aan het onderhandelen zijn?

Minister BruinsMinister

Toen we aan dit kabinet begonnen en toen ik ja zei tegen

het hoofdlijnenakkoord, wisten we ook met z'n allen dat de

coalitie geen meerderheid heeft in de Eerste Kamer, maar

ik vind het belangrijk om het proces op een ordentelijke

manier te doorlopen en ik sta vandaag hier in de Tweede

Kamer om onze OCW-begroting te verdedigen en om zo

veel mogelijk fracties te overtuigen van de inzet van het

kabinet. Hoe dit in de Eerste Kamer gaat lopen, kan ik niet

voorspellen, maar ik kan vandaag wel alles op alles zetten

om te laten zien dat er nog steeds heel veel wél gebeurt.

Dat gaat over meer dan 50 miljard. Het is normaal dat er

ook amendementen en moties zijn. Die gaan we ook

behandelen. Als het nodig is dat er nog wijzigingen plaatsvinden, vraagt dat uiteraard ook overleg met het kabinet.

Indien nodig zal ik dat overleg voeren. Er zijn veel

gesprekken gaande en er zullen nog veel gesprekken zijn,

maar allereerst vraag ik vandaag de instemming van deze

Kamer, met haar eigen verantwoordelijkheid en staatsrechtelijke opdracht, met deze begroting, zoals die er ligt.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-4

SPMevrouw BeckermanSP

Normaal zou je hard willen interrumperen of aanvallen,

maar ik heb het gevoel dat deze minister pijn heeft. Iedereen

noemt de bezuinigingen "eppocalyptisch". In de eerste termijn werd door coalitiepartijen, als we hier probeerden om

iets te wijzigen, gezegd dat we de rollen zuiver moesten

houden en dat we bij de minister moesten zijn. Vervolgens

zijn ze zonder die minister achter gesloten deuren gaan

onderhandelen. Ik zie echt dat de minister hier worstelt. Ik

zou hem via de voorzitter gewoon willen vragen, nu dat

toch aan de orde is, welke bezuinigingen deze minister heel

graag van tafel zou willen halen.

Minister BruinsMinister

Ik sta hier vandaag om de inzet van het kabinet te bespreken

zoals we die bij de Kamer hebben ingediend op Prinsjesdag.

Ik sta voor die begroting. Er gaat heel veel geld naar

onderwijs en wetenschap. Het is een grote begroting, meer

dan 50 miljard. We gaan dus heel veel wél doen. Daar sta

ik voor en ik sta hier vandaag om zo veel mogelijk fracties

ervan te overtuigen dat dit een goede begroting is.

SPMevrouw BeckermanSP

Nu heb ik wel het gevoel dat ik met die blinde muur aan

het debatteren ben. Laten we het nog maar gewoon een

keer proberen. Er hebben partijen, ook partijen die nu

onderhandelen, gezegd dat die bezuinigingen van 2 miljard

helemaal van tafel moeten; laten we het even hebben over

het deel van de minister. Stel dat dat lukt, zou de minister

daar dan tevreden mee zijn? Wat zou hij dan doen? Of zegt

hij: nee, wat er nu ligt, is voor mij goed genoeg? Wat wil

de minister zelf?

Minister BruinsMinister

Ik ben onder de indruk van de passie van mevrouw Beckerman voor onderwijs en wetenschap en ik deel die passie.

Ik vind dat belangrijk. Je zou kunnen zeggen dat er misschien wel nooit genoeg geld naar wetenschap gaat.

Wetenschap is belangrijk. Wetenschap en innovatie zijn

tickets naar de toekomst voor ons land en voor Europa. Het

is goed om daarin te investeren. Dat is goed voor de brede

welvaart van ons continent en van ons land. Daarom

investeren we er ook in. We investeren er veel in. Een deel

van de extra middelen van het vorige kabinet blijft ook

overeind. Het mbo kunnen we grotendeels ontzien. Vakmensen blijven we opleiden. Er gaat veel geld naar wetenschap

en naar onderwijs. Dat is de begroting die hier ligt, en die

zal ik vandaag met verve en vol enthousiasme verdedigen.

SPMevrouw BeckermanSP

Dit is natuurlijk geen enkel antwoord op de vraag. Die

mensen staan niet voor niks op dat Malieveld. Er staan

mensen op het Malieveld die zeggen: mijn hele studie verdwijnt nu al. Er staan mensen op het Malieveld die zeggen:

"Goed, dan verdwijnt Duits, en dan? En dan verdwijnt Frans,

en dan? Aardwetenschappen wordt gehalveerd, en dan?"

En dit is nog maar het begin. Die mensen staan daar niet

voor niks. Die jonge wetenschappers, docenten en onderzoekers staan daar niet voor niks. En dat protest is natuurlijk

breder dan alleen het hoger onderwijs. Dit gaat ook over

kansengelijkheid op basisscholen, op middelbare scholen

en op het mbo. Die mensen staan daar niet voor niks. Deze

begroting gaat het op deze manier niet halen. Dat zou een

unicum zijn. De minister kan zeggen wat er allemaal goed

gaat en wat er wél gebeurt en dat ís ook fantastisch. Onze

wetenschap ís fantastisch en die mensen dóén fantastisch

werk. Daarom zouden we ze niet nogmaals naar het Malieveld moeten jagen maar zouden we hier met antwoorden

moeten komen. Ik neem toch aan dat het de minister ook

raakt — ik vraag hem dit maar heel concreet — dat er nu al

bijna rücksichtslos studies verdwijnen en worden samengevoegd, waarbij kwaliteit verloren gaat, en dat dit straks zijn

naam draagt: eppocalyptisch.

Minister BruinsMinister

Ik ben niet blind voor de protesten en voor de zorgen en ik

snap de pijn en de frustratie, ook in de sector, bij studenten

en docenten. Ik ben daar niet blind voor. Tegelijkertijd

moeten we ook blijven zien dat er een hoop geld naar

onderwijs en wetenschap gaat. Ik heb zo meteen nog een

apart blokje over kleine opleidingen, over de arbeidsmarkt

en over demografische krimp. Ik kom ook specifiek nog

terug op het probleem van de kleine talen en de samenvoegingen in de geesteswetenschappen. Mevrouw Beckerman

noemt ook gelijke kansen. Daar zal de staatssecretaris meer

over zeggen. Ik denk dat er een heleboel te bespreken is

vandaag over wat we wél gaan doen met die meer dan 50

miljard voor onderwijs en wetenschappen. Daarover ga ik

graag met de Kamer in gesprek.

D66De heer PaternotteD66

Ik zou bijna tegen de minister willen zeggen: nou doet u

het weer! Er gaat nog steeds een heleboel geld naar

onderwijs, zegt hij, en we investeren nog steeds. Ja,

ammehoela. Dat is hetzelfde als wanneer de minister van

Defensie zou zeggen: ik zet alle fregatten, F-16's en F-35's

op Marktplaats, maar we hebben nog steeds een leger,

want we hebben soldaten. De starters- en stimuleringsbeurzen die bijna helemaal gaan verdwijnen, lerarensalarissen

die nog steeds uitbetaald moeten worden maar waar geen

geld meer voor komt, een verlengde schooldag die voor

een op de drie gaat verdwijnen, studenten die straks €3.000

meer collegegeld moeten betalen: laten we nou niet doen

alsof dat investeringen zijn. Laten we niet zeggen: er wordt

nog steeds veel geïnvesteerd. Dat is toch proberen om een

drol te polijsten. Ik vind dat de minister dat niet moet doen.

Is de minister het daarmee eens?

Minister BruinsMinister

De creatieve beeldspraak laat ik aan de heer Paternotte,

maar ik snap dat de bezuinigingen pijnlijk zijn voor de sector. Ik wil ook niet om de hete brij heen draaien. Er wordt

minder geïnvesteerd in onderwijs en wetenschap dan tijdens het vorige kabinet. Alle lof en eer dus aan het vorige

kabinet. Er is veel extra geïnvesteerd. Het is dit kabinet wel

gelukt om een deel van die investeringen overeind te houden, waardoor er nog steeds veel wordt geïnvesteerd in

ons land, in onderwijs en in wetenschap. Bezuinigingen

zijn altijd pijnlijk, maar je kan ze wel op een verstandige en

scherpe manier uitvoeren. Ik wil dat met verstand van zaken

doen. Ik wil zorgen dat wat van waarde is, ook in stand blijft.

Ik wil de basis op orde houden. Ik wil zorgen dat de financiering van onderwijs en wetenschap ook in de toekomst

op orde blijft. Ik wil ervoor zorgen dat onderwijs en wetenschap ook in de toekomst sterk en kwalitatief op niveau

blijven. Deze begroting zorgt daarvoor. Daar ben ik van

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-5

overtuigd. Ik sta hier vandaag in de Tweede Kamer om daar

verantwoordelijkheid over af te leggen.

D66De heer PaternotteD66

"Verstandig" en "zorgvuldig" hoor je dan. Ik zie de onderzoeksbeurzen voor jonge onderzoekers die willen beginnen

met belangrijk onderzoek, bijvoorbeeld naar het realiseren

van een betere bestrijding van kanker. KWF Kankerbestrijding waarschuwt ook. Dan vraag ik het volgende aan de

minister. Hij zegt "zorgvuldig", maar die bezuiniging is last

minute nog in de begroting gekomen. Weet hij wat het

effect daarvan gaat zijn op hoeveel Europees onderzoeksgeld wij in Nederland kunnen binnenhalen? Daar zijn we

namelijk redelijk goed in. Weet de minister wat het effect

is van het hebben van minder geld voor onderzoek, en dus

minder onderzoekers?

Minister BruinsMinister

Het is inderdaad zo dat de starters- en stimuleringsbeurzen

worden geschrapt. Die heb ik geschrapt om de sectorplannen te kunnen behouden. Dat is een keuze die ik heb

gemaakt en die afwijkt van het hoofdlijnenakkoord. Ik ben

blij dat ik in samenspraak met de coalitiefracties en het hele

kabinet heb kunnen zorgen dat de sectorplannen in stand

blijven. Het gaat om 1.200 wetenschappers die net een vaste

aanstelling hadden gekregen en hun vaste baan nu kunnen

houden. Daar heb ik inderdaad andere dingen voor moeten

schrappen. Ik heb ervoor gekozen om de startersbeurzen

te schrappen, omdat ik ook zie dat er juist in de komende

jaren minder geld is voor wetenschap dan voorheen. Er is

nog steeds veel geld, maar minder. Dan moet je ervoor

kiezen om de mensen die net een vaste baan hebben een

goede carrière te laten hebben, maar ook om even voorzichtig te zijn met het toevoegen van nieuwe mensen aan het

systeem, want de werkdruk is al heel erg hoog. De prestatiedruk is heel erg hoog. In deze sector is het op dit moment

juist nodig om op een verstandige manier keuzes te maken.

Ik heb ervoor gekozen om de sectorplannen te behouden

en daarvoor de startersbeurzen af te schaffen.

GroenLinks-PvdADe heer StultiensGroenLinks-PvdA

De minister geeft eigenlijk al een halfjaar aan dat hij het

heel erg eens is met de oppositie. Hij vindt het hele mooie

betogen. Hij vindt ons heel sympathiek. Hij heeft heel veel

hart voor de zaak. Maar dan blijft mijn vraag: hoe kan het

dan dat de minister zelf in een halfjaar tijd geen euro af

heeft weten te halen van die 2 miljard aan bezuinigingen?

Minister BruinsMinister

Ik vind de oppositie zeker sympathiek. Ik vind het ook fijn

dat je op een menselijke manier met elkaar omgaat in de

politiek. Dat is belangrijk. Dat is ook een goed voorbeeld

voor het land en de mensen die naar ons kijken. Maar

tegelijkertijd is politiek ook keuzes maken in schaarste. Dit

kabinet heeft ervoor gekozen om in andere zaken te investeren, bijvoorbeeld in een stevige Defensie en in veiligheid.

Het kabinet heeft er ook voor gekozen om te zorgen dat

mensen aan het einde van de maand nog wat extra overhouden in hun portemonnee. Dan willen we ook nog zuinig

zijn op de schatkist. We willen ook zorgen dat we een goede

overheidsbegroting achterlaten voor volgende generaties

en de schulden niet laten oplopen. Als je die keuzes maakt,

dan moet je ook plekken zoeken waarop je moet bezuinigen.

Dat doet dit kabinet, dat doen wij, op onderwijs en wetenschap. Maar dat doen we op een manier waarbij datgene

dat van waarde is nog steeds in stand blijft en de basis op

orde blijft. Maar bezuinigingen zijn natuurlijk altijd pijnlijk.

Dat begrijp ik. Ik begrijp de zorgen en de frustratie, maar

voor gezonde overheidsfinanciën is het wel nodig om dat

goed in balans te houden.

GroenLinks-PvdADe heer StultiensGroenLinks-PvdA

Dan komt meestal het rijtje voorbij met bestaanszekerheid,

koopkracht, Defensie. Dat rijtje snap ik wel. Maar wat steeds

niet wordt benoemd, is het antwoord op de vraag waarom

het geld wordt weggehaald bij onderwijs en wordt weggesluisd naar vastgoedbeleggers, directeur-grootaandeelhouders, buitenlandse aandeelhouders en multinationals. Alle

belastingkortingen tellen op tot 1,5 miljard euro per jaar. Ik

zou daar graag een keer een antwoord op willen horen.

Waarom is het verstandig om het geld bij onderwijs weg

te halen en weg te geven aan alle groepen die ik net

noemde? Waarom vindt de minister dat een verstandige

balans?

Minister BruinsMinister

Ik ga niet mee in de woordkeus dat je het bij het ene weghaalt en dan doorsluist naar het andere. Een rijksbegroting

is altijd een balans en een keuze. Uiteindelijk zijn er plussen

en minnen. Dan wil je ook nog de overheidsschuld zo klein

mogelijk houden om ervoor te zorgen dat we het land ook

voor toekomstige generaties gezond houden. Dit is de

balans die we gekozen hebben. Het is niet zo dat het van

het ene naar het andere gaat, maar het is wel zo dat voor

deze kabinetsperiode onderwijs en wetenschap aan de

minnenkant staan. Dat is pijnlijk. Dat is niet mooi. Dat is

zorgelijk. Al die woorden heb ik ook gesproken in de afgelopen maanden, maar ik sta er wel voor, omdat ik er nog

steeds van overtuigd ben dat we met de hoeveelheid geld

die we in onderwijs en wetenschap stoppen, de basis op

orde houden en dat wat waardevol en nodig is in ons land,

in stand kunnen houden.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BruinsMinister

Voorzitter. Ik wil in dit blokje over de bezuinigingen stilstaan

bij de ingediende amendementen. Twee gaan over het

terugdraaien van de bezuinigingen op onderwijs dan wel

op de OCW-begroting. Het ene is een amendement van

Jetten, Bontenbal, Eerdmans en Bikker. Het andere is een

amendement van Stultiens, Pijpelink, Tseggai, Beckerman,

Ergin, Kostić en Dassen. Het derde amendement, van

Paternotte en Krul, roept op tot het terugdraaien van de

bezuinigingen op het Fonds Onderzoek en Wetenschap.

D66De heer PaternotteD66

Misschien is het voor de orde van het debat wel goed om

even aan te geven dat de heer Stoffer zich zal aansluiten

bij het eerste amendement dat de minister noemde, dat

van Jetten, Bontenbal, Bikker en Eerdmans. Het monsterverbond breidt zich uit, zeg ik dan maar. Bij het amendement van mij en de heer Krul ten aanzien van het wetenschapsfonds zal ook de heer Dassen zich aansluiten.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-6

De voorzitterVoorzitter

Dat is goed om even te weten. Dit telt niet als een interruptie.

Minister BruinsMinister

Dank. Ik noteer het ook meteen. Met de heer Stoffer erbij

is het waarlijk een monsterverbond geworden. Dat zeg ik

in alle vriendelijkheid, hoor. We kennen elkaar goed. Ik heb

diep respect voor het parlement, en zeker voor de heer

Stoffer. Hij steekt zijn duim omhoog, gelukkig!

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BruinsMinister

Ik kreeg al "eppocalyps" en dan komt er een monsterverbond terug. Creatieve woorden allemaal.

Terug naar het serieuze werk: de amendementen. Ik dank

de oppositie daarvoor, maar toch ontraad ik alle drie de

amendementen. Daar zijn inhoudelijke en technische redenen voor. De technische reden is in ieder geval dat de dekking niet conform de begrotingsregels is en dat ik vandaag

spreek over de begroting van OCW; dat is waar ik over ga.

De voorzitterVoorzitter

Minister, hebt u ook de nummers van de amendementen?

Het is een beetje een banale vraag misschien, maar gelet

op het aantal amendementen is het voor iedereen wel

handig om de nummers erbij te hebben.

Minister BruinsMinister

Ik kan niet garanderen dat ik ze snel heb, maar ik heb ze

hier wel ergens. Ja, hier heb ik de amendementen. Het gaat

om het amendement op stuk nr. 59, het amendement op

stuk nr. 60 en het amendement op stuk nr. 64.

De voorzitterVoorzitter

Dank.

Minister BruinsMinister

Voorzitter. In het eerste kwartaal van 2025 kom ik met een

beleidsbrief waarin ik u zal laten zien hoe ik de bezuinigingen invul, maar ook hoe ik de toekomst van onderwijs en

wetenschap zie en wat ik denk dat er nodig is. Maar ik wil

dat nu ook alvast toelichten. Ik wil in deze kabinetsperiode

in elk geval werken aan het stabiliseren van de bekostiging

en bijdragen aan de voorspelbaarheid van de sector, zodat

er minder volatiliteit is in de bekostiging. Ik kijk daarbij

onder andere naar de verhoging van de vaste voet in het

hbo en ik verken de introductie van een vaste voet in het

mbo. Daar is eergisteren ook over gesproken in de Kamer.

Ik ben in gesprek met de sectoren over verlichting van de

werkdruk van docenten, onderzoekers en ondersteuners,

zodat we de basis op orde houden en er meer ruimte ontstaat voor het primaire proces, waar de heer Uppelschoten

ook terecht aandacht voor vroeg eergisteren. Kortom, ik

werk aan meer duidelijkheid en helderheid in de financiën

voor instellingen, want onderwijs en onderzoek zijn van

groot belang voor onze toekomst, zoals we met z'n allen al

gezegd hebben.

In het verlengde hiervan wil ik uitgebreider stilstaan bij

twee specifieke beleidsmaatregelen die gekoppeld zijn aan

de financiële taakstelling, waar het tot nu toe al veel over

is gegaan in dit debat. De ene beleidsmaatregel is de langstudeermaatregel en de andere is de beperking van de

instroom van internationale studenten.

Ik wil beginnen met de eerste: de langstudeermaatregel. Ik

ben gestart met de uitwerking van deze maatregel door te

beginnen met het wetsvoorstel uit 2011 af te stoffen en te

actualiseren. Ik vind het belangrijk om beleid te maken dat

uitvoerbaar is. Dat kun je het beste toetsen door samen te

werken met degenen die door het beleid geraakt worden

en degenen die het moeten uitvoeren. Ik heb daarom in de

afgelopen maanden al veel met partijen gesproken over de

langstudeermaatregel. Ik heb gesproken met studentenorganisaties, hogescholen, universiteiten en DUO als uitvoeringsorganisatie. Ik heb een petitie ontvangen van de Landelijke Studentenvakbond en van FNV Young & United over

de langstudeermaatregel, met ruim 130.000 handtekeningen. Ik heb me bovendien verdiept in onderzoeken en rapporten die meer inzicht geven in de achtergronden van

langstuderen, zoals het interdepartementaal beleidsonderzoek Doelmatig hoger onderwijs, het trendrapport hoger

onderwijs en de Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs. Ook uw Kamer heeft in het commissiedebat DUO en

hoger onderwijs van 23 oktober jongstleden haar aandachtspunten en dilemma's al aan mij meegegeven.

Ik had u een tussenstap toegezegd. Ik zou vóór deze

begrotingsbehandeling met de dilemma's en met oplossingsrichtingen komen. Nou, de dilemma's heb ik inmiddels

goed in beeld en ik ben op zoek naar breed gedragen

oplossingsrichtingen die uitvoerbaar zijn en tevens invulling

geven aan de bezuiniging van het hoofdlijnenakkoord. Maar

het is niet gelukt om daar een goede, inhoudelijke brief over

te sturen voor dit begrotingsdebat. Maar ik kom hier uiterlijk

in het eerste kwartaal van volgend jaar wel op terug, zoals

ik ook oorspronkelijk van plan was. De versnelling van het

proces is dus niet gelukt, maar ik kom wel nog steeds op

tijd met een invulling van deze maatregel, waarbij ik dan

ook dieper de dilemma's en aandachtspunten met u zal

delen. Dat is de langstudeermaatregel.

De voorzitterVoorzitter

Daar heeft mevrouw Beckerman een vraag over.

SPMevrouw BeckermanSP

Ik snap wel dat het niet gelukt is om daar een goede brief

over te schrijven, want het is een niet te verdedigen maatregel. Als je er oppervlakkig naar kijkt, denk je nog: nou,

het zal wel meevallen. Maar zodra je er ook maar één

seconde over nadenkt, zie je gewoon dat hoe armer je

ouders zijn, hoe meer kans je hebt op studievertraging. Hoe

meer obstakels in je leven, hoe meer kans dat je er langer

over doet. Dit is een maatregel die doorzetters straft. Ik

begrijp heel goed dat de minister na zo veel maanden

daarnaar kijken zegt: ik kom er niet uit, ik kan de Kamer daar

niet over informeren. Is dan niet de conclusie dat deze

maatregel van tafel moet? Het is een simpel ja/nee-antwoord. Die moet van tafel. We kunnen dat vandaag met

elkaar afspreken. Is de minister het met ons eens dat er

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-7

gewoon geen onderbouwing valt te leveren en dat dit

ervoor gaat zorgen dat mensen stoppen met hun studie,

nog meer stress ervaren tijdens hun studie, niet beginnen

aan hun studie of een andere keuze maken, bijvoorbeeld

niet voor een bètastudie omdat je daar vaak langer over

doet? Een simpele vraag: gaat deze maatregel vandaag

definitief van tafel?

Minister BruinsMinister

Laat me deze vraag in ieder geval aangrijpen om ook tegen

studenten te zeggen: kies op dit moment wel je studie. Ik

hoor de zorgen in het veld. Ik hoor studenten die denken:

moet ik nog wel gaan studeren? Maar kies je studie. Voor

die langstudeermaatregel is een wetgevingstraject nodig.

Daar is gemiddeld twee jaar voor nodig. Ik denk dat die

langstudeermaatregel op z'n vroegst in het studiejaar 2028-

2029 van kracht kan zijn. Ik heb de studentenorganisaties

gehoord. Ik heb ook hun zorgen gehoord over mantelzorgers, over studenten met een beperking of ziekte. Ik heb

ook eerder in het debat gezegd: ik wil niet dat deze maatregel hardvochtig uitpakt. Je wil dus ook kijken naar uitzonderingen en hoe je die kan toepassen. Je wil niet dat de

maatregel disproportioneel of hardvochtig wordt. Daar ben

ik dus mee bezig. Ik kom in het eerste kwartaal van volgend

jaar met een nadere invulling. Dan kunnen we daar verder

over praten.

CDADe heer KrulCDA

De minister wil niet dat de maatregel hardvochtig uitpakt,

maar het is een hardvochtige maatregel. Ik ben benieuwd

of de minister ook de signalen heeft gehoord van bijvoorbeeld het hbo, dat zegt: we merken nu al dat alleen al de

aankondiging van de langstudeermaatregel het effect heeft

dat minder mbo'ers de kans pakken om door te stromen,

want ze zijn bang dat ze het misschien niet in één keer

kunnen afmaken. Die gedragseffecten zijn nu al zichtbaar

en de maatregel is nog niet eens van kracht. Hoe reflecteert

de minister daarop? Het kan toch niet zo zijn dat alles waar

hij voor staat, zoals hij beschreef in die prachtige inleiding

van net, teniet wordt gedaan door hardvochtige maatregelen die mensen, de doorzetters waar mevrouw Beckerman

over sprak, ontmoedigen om te gaan studeren?

Minister BruinsMinister

Ik begrijp precies de zorgen van de heer Krul en ik deel die

ook wel. De gedragseffecten die er nu al zijn, zijn zorgelijk

en daarom heb ik de Kamer ook op 23 oktober toegezegd

dat ik in het eerste kwartaal van volgend jaar ga komen met

de precieze invulling van deze maatregel, zodat studenten

duidelijkheid en zekerheid hebben over waar ze aan beginnen als ze gaan studeren. Maar ik constateer op dit moment

dat de dilemma's en uitgangspunten zich moeilijk verhouden tot hoe ze op dit moment worden beschreven in de

kaders van het hoofdlijnenakkoord. Het is moeilijk om deze

maatregel binnen het tijdpad van de inboeking van de

bezuiniging uit te voeren. Ik zie dat er in de Kamer een brede

wens is om te komen tot uitzonderingen. Dit maakt de

wetgeving complex. Dat betekent dat ik niet voor deze

begrotingsbehandeling al meer duidelijkheid kon geven,

wat ik wel graag had gedaan, maar dat ik moet vasthouden

aan mijn oorspronkelijke tijdpad, namelijk dat ik in het eerste kwartaal, dus nog voordat studenten hun studie kiezen,

kom met een precieze uitwerking van deze maatregel, zodat

studenten op tijd weten waar ze aan toe zijn. Maar dat er

op dit moment onzekerheid is omdat die uitwerking er nog

niet is, begrijp ik ten volle.

CDADe heer KrulCDA

In de inleiding zei de minister dat bezuinigingen "nauwkeurig en zorgvuldig" moeten. Nu hebben we het over de

langstudeermaatregel, waar, zoals de minister zelf ook zegt,

erg veel onzekerheid over is. We zien de gedragseffecten.

We zien dat groepen hierdoor in de knel komen. Ik ga het

hem gewoon op de man af vragen. De minister doorloopt

nu een zorgvuldig proces om dit allemaal uit te zoeken. Stel

dat blijkt dat het inderdaad desastreus uitpakt, is de minister

dan ook bereid om te zeggen dat hij dat niet kan dragen?

Heeft de minister voor zichzelf een ondergrens waarbij hij

zegt: dit gaat zo veel kapotmaken dat ik het gewoon niet

kan dragen?

Minister BruinsMinister

Laat ik beginnen met te zeggen dat ik mij te houden heb

aan de financiële kaders van het hoofdlijnenakkoord. Dat

betekent dat er voor deze maatregel gewoon een harde

bezuiniging staat ingeboekt. Zolang die harde bezuiniging

er staat, is dat voor mij een feit waar ik aan vasthoud en

dat ik ook zal verdedigen. Maar ik ben niet doof voor de

geluiden die ook uit deze Kamer klinken. Dat is onder andere

een vraag om uitzonderingen op de regels. Ik heb in het

commissiedebat op 23 oktober gehoord over mantelzorgers,

topsporters, studenten met een beperking, studenten met

een ziekte, studenten die een bestuursjaar doen of in de

medezeggenschap participeren en studenten die zwanger

zijn tijdens hun studie. Kortom, ik constateer dat er in de

Kamer wensen leven rondom uitzonderingen.

De Kamer heeft in het commissiedebat ook gevraagd naar

de impact van deze maatregelen op verschillende groepen

studenten. Mevrouw Beckerman sprak over studenten uit

armere gezinnen. We kunnen denken aan studenten met

een migrantenachtergrond. Al die effecten, al die factoren

wil je in kaart hebben. Je wilt de gedragseffecten in kaart

hebben. Je wilt de complexiteit van de uitvoering in kaart

hebben. Je wilt zorgen dat studenten wanneer ze beginnen

aan een studie zekerheid hebben over waar ze aan beginnen. Meneer Krul vroeg naar een ondergrens. Al die voorwaarden wil ik in kaart hebben voordat ik in het eerste

kwartaal van volgend jaar kom met een invulling van deze

maatregel. Over al die zaken wil ik nagedacht hebben. Die

moeten kloppen bij de maatregel die we gaan kiezen.

CDADe heer KrulCDA

Ik ga toch even door op wat de minister zegt, want hij zegt

dat het pas vanaf het collegejaar 28/29 echt van kracht kan

zijn, maar het staat natuurlijk wel eerder in de boeken. Als

het niet van kracht is, waar gaat de minister het geld dan

vandaan halen?

Minister BruinsMinister

Dat is deel van de overwegingen. Er is een wetgevingstraject nodig voor de langstudeermaatregel. We hebben gezien

dat de manier waarop er in 2011 met uitzonderingen werd

omgegaan, heel ingewikkeld was. Er is op dit moment ook

geen geld voor om dat op die manier te doen. De bezuiniging in het financiële kader is een harde bezuiniging. Daar

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-8

sta ik voor. Dus we zullen sowieso een alternatieve bezuiniging moeten vinden op de OCW-begroting.

GroenLinks-PvdADe heer StultiensGroenLinks-PvdA

Ik wilde net zeggen: ik was bang dat het debat saai zou

worden en niks nieuws zou opleveren, maar het punt dat

die boete pas ingaat in 2028 was bij mij nog niet eerder

bekend. Dat betekent dat er twee jaar daarvoor een bedrag

staat ingeboekt, dat niet opgehaald kan worden bij studenten. Volgens mij willen alle mensen thuis, en ook de hogescholen en universiteiten, weten wat dit dan betekent. We

horen dat de boete pas in 2028 ingaat, maar de bezuiniging

al twee jaar eerder, in 2026.

Minister BruinsMinister

Op zich is dat geen nieuws. We weten dat voor de langstudeermaatregel een wetgevingstraject nodig is. Vervolgens

heeft DUO ook tijd nodig om de maatregel in uitvoering te

nemen. Daar is ook tijd voor nodig, om de processen en de

systemen aan te passen. Dus dat die langstudeermaatregel

later ingaat dan dat de bezuiniging ingeboekt staat, is voor

mij geen nieuws. Tegelijkertijd is de bezuiniging wel een

harde bezuiniging en daar sta ik voor. In het eerste kwartaal

zal ik dan ook met een oplossing moeten komen.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Ik heb een hele simpele vraag. Ik zit de begroting een beetje

door te pluizen. Misschien kan de minister mij helpen. Waar

in de begroting voor volgend jaar staat de langstudeerbijdrage?

Minister BruinsMinister

Die staat er volgend jaar nog niet in. Vandaag praten we

over de begroting voor 2025. Dus we gaan hier volgend

jaar nog veel met elkaar over praten. We zullen er dus nog

veel debatten over hebben. Ik ga er ook van uit dat we er

nog veel over gaan praten wanneer ik de brief stuur waarin

ik duidelijk beschrijf op welke manier ik invulling ga geven

aan de bezuiniging die gekoppeld is aan de langstudeermaatregel in het hoofdlijnenakkoord. Dat zal volgend

kalenderjaar nog vaak gebeuren.

D66De heer PaternotteD66

Zo zie je maar weer hoe belangrijk goed onderwijs is, want

de minister zegt net dat de langstudeerboete in het collegejaar 2028-2029 in zal gaan. In de begroting die wij hebben

gekregen, staat echter een ingroeipad. Maar al in 2027 en

2028, waarin hij dus maar vier maanden gaat gelden, moet

hij 285 miljoen euro opleveren. Twee mensen hebben net

in feite gevraagd: hoe gaat de minister dat dan doen? Hij

zegt: het is al lang bekend dat daar een bezuinigingsopgave

staat. We hebben bij de feitelijke vragen ook al gevraagd

hoe de minister die taakstelling op internationalisering,

bijna 300 miljoen euro, gaat binnenhalen. Daarop wordt

gezegd: die gaan we inderdaad niet binnenhalen met de

wet die er nu ligt. Oftewel, we hebben het hier over bijna

een half miljard euro. De minister kan eigenlijk niet aangeven hoe die straks betaald moet gaan worden. Ik snap de

zorg bij al die studenten, hogescholen en universiteiten dus

heel goed. Het betekent dus straks simpelweg minder

docenten en opleidingen schrappen. Dat zijn keiharde

bezuinigingen. Kan de minister beloven dat hij voor de

tweede termijn alsnog kan aangeven hoe deze bezuiniging

straks gedekt moet gaan worden? We hebben nu toch een

heel simpel plaatje: invoering in 2028, maar harde bezuinigingen in 2026 en 2027. De minister kan daarvan nu niet

zeggen hoe die behaald moeten worden.

Minister BruinsMinister

We spreken vandaag over de begroting voor 2025. Die is

helder. Iedere cent staat daar op de juiste plek. De

dilemma's rondom de langstudeermaatregel heb ik ook

gedeeld in het commissiedebat op 23 oktober. Ik heb zojuist

al gezegd dat ik op zoek ben naar een breedgedragen

oplossingsrichting die uitvoerbaar is. Daarvoor praat ik met

veel partijen: met de sector, met studenten en met DUO.

Die gesprekken wil ik eerst afronden. Ik heb beloofd om in

het eerste kwartaal van 2025 te komen met een invulling

van deze maatregel die gedragen is, die uitvoerbaar is en

die recht doet aan de dillema's die ik zojuist heb geschetst.

Daarna hebben we echt ruim de tijd om daar met elkaar

over te spreken. Maar dit begrotingsdebat gaat over de

begroting voor 2025 en daar staat de langstudeermaatregel

niet in.

D66De heer PaternotteD66

Voorzitter, dit is even een punt van orde. U luistert toch ook

mee? Dit is toch geen antwoord op de vraag? De vraag is

hoe de bezuiniging gaat worden ingevuld. De minister zegt:

het staat niet in de begroting voor 2025 en ik kom met een

uitwerking voor 2029. Onze vraag ging over de periode

daarvoor. Ik wil niet al mijn interrupties opmaken aan het

moeten herhalen van vragen.

Minister BruinsMinister

Laat ik het nog een keer duidelijk zeggen: de bezuiniging

staat. De bezuiniging in de financiële tabel van het hoofdlijnenakkoord staat. Daar sta ik voor. Dat is de werkelijkheid

die ik vandaag verdedig.

GroenLinks-PvdADe heer StultiensGroenLinks-PvdA

Dit is toch geen behoorlijk bestuur? Je kunt niet zeggen:

we kijken vandaag alleen naar 2025. Dat de Kamer hier

kortetermijnpolitiek bedrijft klopt, een uur voor de begroting. Maar de hogescholen en universiteiten willen vooruitkijken. Zij maken nu al begrotingen voor de komende jaren.

Je kunt dus niet zeggen: we zien het volgend jaar wel. Nee,

een en ander staat nu in de boeken voor 2026 en 2027. Ze

hebben geen idee waar het vandaan gehaald moet worden,

maar ze weten wel dat ze nu al mensen moeten ontslaan

en dat ze nu al geen mensen meer kunnen aannemen. Ik

wil dus graag een antwoord op de vraag die we alle drie

hebben gesteld: hoe moeten de hogescholen en universiteiten het geld volgens de minister gaan ophalen?

Minister BruinsMinister

Vandaag zal ik daar geen gedetailleerd antwoord op kunnen

geven. Ik heb de Kamer op 23 oktober wel beloofd dat ik

de dilemma's zou schetsen. Ik heb ook zojuist mondeling

een aantal van die dilemma's geschetst, om ook al even

een inkijkje te geven in het proces waarmee ik sinds 23

oktober, maar eigenlijk al sinds 2 juli, bezig ben. Deze

langstudeermaatregel is niet eenvoudig in te voeren, zeker

ook niet vanwege de wensen van de Kamer over uitzonde-

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-9

ringen. Het is ook een complexe regeling, die qua uitvoering

goed moet worden ingeregeld in de systemen van DUO.

Dan is behoorlijk bestuur ook dat je daar de tijd voor neemt,

dat je zorgt dat je zeker weet dat die maatregel kan worden

uitgevoerd en dat je ook weet wat de impact daarvan is. Ik

heb beloofd dat ik in het eerste kwartaal van volgend jaar

kom met een brief waarin ik dit allemaal neerleg. Die belofte

aan de Kamer staat nog steeds.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog. Of nee, eerst mevrouw

Beckerman nog.

SPMevrouw BeckermanSP

Alle interrupties gaan zo hieraan op, maar we krijgen toch

geen antwoorden. Wat mij raakte in de beantwoording, was

dat de minister tegen studenten zei: kies je studie, ga maar

doen, alsjeblieft. Maar deze maatregel hangt nu al als een

molensteen om de nek bij mensen. Wat als ze luisteren naar

deze woorden van de minister, die zegt "kies je studie en

doe waar je hart ligt", als ze bijvoorbeeld toch maar voor

een mooie bètastudie gaan, en ze er dan vervolgens langer

over doen? Dit is toch niet behoorlijk? Hoe kun je dit nou

als "behoorlijk" bestempelen? Dit hangt nu al bij heel veel

mensen als een molensteen om de nek. De minister wil het

niet. Het kan niet. Maar het zit wel als een gat in de begroting. Is de minister het met ons eens dat het geen behoorlijke oplossing is om dit op deze manier boven het hoofd

van al die studenten op mbo, hbo en wo te laten hangen,

terwijl het gewoon niet mogelijk is om dit te doen?

Minister BruinsMinister

Ik ben blij dat mevrouw Beckerman over dit punt begint,

want ik heb ook met studentenorganisaties gepraat over

dit probleem. Dit probleem heet met een mooi woord

"cohortgarantie". Als je dit jaar start, hoe weet je dan waar

je aan toe bent gedurende je studie? Dat is precies een van

de dilemma's waar ik tegen aan ben gelopen met het verder

uitwerken van deze maatregel. Studentenorganisaties

hebben mij gevraagd om de maatregel niet in te voeren

voor studenten die op dit moment reeds studeren of gaan

studeren. Voor hen zou dit een onverwachte financiële

verzwaring zijn waarop ze zich niet kunnen voorbereiden.

Ze kunnen de keuzes die ze de afgelopen jaren al hebben

gemaakt niet meer ongedaan maken. Dat is precies een van

de dilemma's waar ik mee zit, want dit past niet binnen de

budgettaire kaders van het hoofdlijnenakkoord. Ik constateer

dat deze dilemma's en aandachtspunten, die ik ook beloofd

heb met de Kamer te bespreken, zich op dit moment

moeilijk verhouden met de financiële kaders. Ik had gehoopt

al voor de begrotingsbehandeling met een brief met

oplossingsrichtingen te komen, maar het is een complexe

puzzel die ik nog niet heb opgelost. Ik heb wel toegezegd

dat ik in het eerste kwartaal zal komen met een brief waarin

ik met een oplossingsrichting kom, zodat studenten weten

waar ze aan toe zijn voordat ze een studie kiezen. Maar het

blijft een bezuiniging. Dat heb ik ook gezegd. Die poets ik

niet weg. Dat doet altijd pijn; dat besef ik terdege.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BruinsMinister

Voorzitter. De tweede maatregel die ik kort wil aanstippen,

is de internationale instroom van studenten en de Wib, de

Wet internationalisering in balans. Ik wil benadrukken dat

internationalisering van belang is voor de Nederlandse

samenleving, voor de Nederlandse wetenschap en voor

het Nederlandse onderwijs, maar de instroom moet wel in

verhouding staan tot wat Nederland maatschappelijk kan

dragen en nodig heeft. Ik ben het daarover eens met de

heer Van der Hoeff. Naar dat evenwicht ben ik ook op zoek

in de Wet internationalisering in balans. Via de Wib zet ik

in op het verbeteren van de Nederlandse taalvaardigheid

van Nederlandse en internationale studenten, want dat

verhoogt de kans dat ook buitenlandse studenten na hun

studie iets blijven betekenen voor ons land doordat zij hier

gaan werken en een oplossing vormen voor sectoren met

grote arbeidstekorten. Het zorgt voor binding met Nederland

als Nederlands de norm is in jouw onderwijs. Ik wil ook

selectiever zijn. Ik wil inzetten op internationaal talent dat

vaker op de goede plek terechtkomt en langer bijdraagt aan

onze samenleving. In onze tekortsectoren en in de regio is

daarvoor ruimte.

Ten opzichte van mijn ambtsvoorganger zet ik nog sterker

in op het beschermen van de Nederlandse taal. Dat vormt

de kern van mijn aanpak. Nederlands moet weer de norm

worden in het hbo en wo. Uitzonderingen zijn mogelijk,

maar de uitzonderingen moeten niet opnieuw de regel

worden. In het debat eergisteren is in dit verband veelvuldig

Zeeland als voorbeeld voorbijgekomen. Ik merkte dat een

groot deel van uw Kamer daar al is geweest. Ik ben blij dat

ik zelf binnenkort ook weer eens mag afreizen naar Zeeland,

om meer te horen over de opleidingen waar de heer Krul

eergisteren zo gepassioneerd over sprak.

De voorzitterVoorzitter

En dat gaat hij vandaag weer doen.

CDADe heer KrulCDA

Nee, ik wil toch even terugkomen op wat de minister net

zei. Dan verbras ik maar een interruptie. Hij zei dat Nederlands weer de norm moet worden op het hbo. Kan de

minister mij aangeven hoeveel Engelstalige opleidingen er

zijn bij hbo-instellingen?

Minister BruinsMinister

Het aantal Engelstalige opleidingen in het hbo is niet groot.

Het probleem van de instroom van internationale studenten

is op het hbo ook niet groot.

CDADe heer KrulCDA

Het is 6%. 6% van de opleidingen in het hbo wordt in het

Engels gegeven. De minister zegt dat Nederlands daar weer

de norm moet worden. Voor welk probleem is dit dan een

oplossing?

Minister BruinsMinister

Het probleem van de grote internationale instroom in

Engelstalige opleidingen zit vooral in het wo. Het hbo is

ook in de afgelopen maanden al fors bezig geweest met

het proces van zelfregie. Ze hebben daarvoor ook complimenten van de Tweede Kamer gekregen. Van mij krijgen

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-10

ze ook complimenten. Ze doen dat heel erg goed, ze doen

dat stevig. Maar wanneer slechts 6% van de opleidingen in

het Engels is, is zelfregie natuurlijk ook makkelijker. Voor

de universiteiten is dat veel ingewikkelder. Daar is het

Engels flink doorgedrongen bij een groot aantal opleidingen. Daardoor is de internationale instroom ook flink

gestegen. Tegelijkertijd zie ik ook hele goede signalen bij

de universiteiten. Ik krijg signalen dat zij ook bezig zijn met

zelfregie, met afspraken maken onderling en met kijken

naar macrodoelmatigheid. Ze zijn ook gestopt met het

bewust werven van studenten in het buitenland. We zien

nu al dat de internationale instroom minder wordt. Dus ook

voor de universiteiten mijn complimenten vandaag, omdat

ze inzien dat we niet ongebreideld kunnen blijven groeien

en dat de internationalisering in balans moet zijn.

Als we daar met elkaar met dit proces van zelfregie nu al

mee bezig zijn, is beter in te schatten wat het effect van

deze wet is. Hoe minder anderstalig onderwijs er is, hoe

minder opleidingen namelijk door de toets anderstalig

onderwijs heen moeten. Dus: hoe meer zelfregie van tevoren, hoe minder administratieve druk uit dit wetsvoorstel

voortkomt. Dat is te prijzen bij zowel het hbo als het wo. Ik

vind dat ook de universiteiten in het afgelopen jaar heel

goed bezig zijn geweest om met elkaar na te denken over

en te regisseren hoe het landschap van Nederlandstalig en

Engelstalig onderwijs er in de toekomst uit moet zien.

De toets anderstalig onderwijs uit de Wib is bewust zo

ontworpen dat die ook maatwerk biedt voor instellingen in

of in de nabijheid van krimpregio's of in grensregio's. Ik

had het over Zeeland. Met die toets anderstalig onderwijs

en de criteria daarin kan voor Zeeland, maar ook voor

andere krimp- en grensregio's, maatwerk worden geboden.

Daarbij moet wel altijd gemotiveerd worden hoe die

anderstalige opleiding dan een meerwaarde biedt voor die

krimp- of grensregio of voor de regionale arbeidsmarkt. In

die regio's is men het gewend om samen te werken en om

keuzes te maken die passen bij de karakteristieken van die

regio's. Voor Zeeland geldt dat ook zeker. Ik ga dat bij mijn

bezoek aan Zeeland ongetwijfeld van hen vernemen.

Ik deel graag nog wel wat cijfers over de opbrengsten en

rendementen met betrekking tot internationale studenten,

want daar vroeg de heer Soepboer naar.

GroenLinks-PvdAMevrouw PijpelinkGroenLinks-PvdA

Als Zeeuws Kamerlid gaat me dit natuurlijk aan het hart,

niet alleen voor Zeeland, maar ook voor andere regio's in

Nederland. Ik vroeg me af hoe dat maatwerk er dan uitziet.

Die scherpe keuzes in krimpregio's als Zeeland waar de

minister het over heeft, zijn namelijk gemaakt; de minister

zegt het zelf. Die zijn in het verleden gemaakt. De kennisinfrastructuur van het onderwijs in Zeeland — ik blijf toch

maar even bij het Zeeuwse voorbeeld — staat stevig, juist

in een keten van de Hogeschool Zeeland en University

College Roosevelt tot de mbo-instituten Scalda en het

Hoornbeeck College. Dat haakt allemaal in elkaar. Sterker

nog, daar houdt de keten niet op. De keten gaat door met

het internationale bedrijfsleven, zoals Dow Chemical, Yara,

Zeeland Refinery en het internationale havenbedrijf North

Sea Port. Ik ben dus eigenlijk heel benieuwd naar het volgende. De minister spreekt over keuzes die in het verleden

gemaakt zijn in dit soort krimpregio's, waar de kennisinfrastructuur tezamen met het internationale bedrijfsleven staat

als een huis. Eigenlijk zegt de minister: die keuze mogen ze

opnieuw maken, maar er mag wel maatwerk geleverd

worden. Dan vraag ik me echt af aan welk maatwerk deze

minister denkt en wat dit betekent voor Zeeland. Kan de

minister beloven aan Zeeland, en daarmee ook aan de

noordelijke en oostelijke regio's, dat zij verder kunnen met

de scherpe keuzes die zij in het verleden hebben gemaakt?

Minister BruinsMinister

Toen ik als Kamerlid mijn laatste werkbezoek aan Zeeland

bracht, was ik al onder de indruk van de geweldige manier

waarop de Zeeuwen daar met hart en ziel bezig zijn met

onderwijs en met het betrekken van het bedrijfsleven

daarbij over de volle waaier, dus in het mbo, hbo en wo.

Dat is heel waardevol. Het is een hechte gemeenschap, die

goed samenwerkt. Het is echt een geheel. We moeten daar

dus ook zorgvuldig en voorzichtig mee omgaan. Daarom

is de toets anderstalig onderwijs ook bewust zo gekozen

dat die maatwerk biedt voor instellingen, juist in grensregio's en krimpregio's. Zeeland kan ook volop gebruikmaken

van dat maatwerk. De details daarvan komen in een algemene maatregel van bestuur te staan. De Wet internationalisering in balans is bekend bij de Kamer. De precieze formulering van de criteria voor de toets anderstalig onderwijs

komt in een algemene maatregel van bestuur te staan. Daar

komen we natuurlijk ook nog met de Kamer over te spreken,

want juist de uitwerking van die criteria bepaalt hoe de wet

gaat werken. Daarbij moeten we heel zorgvuldig formuleren

om ervoor te zorgen dat wat waardevol is in Nederland, in

Zeeland, kan blijven bestaan, juist ook in grensregio's en

krimpregio's.

GroenLinks-PvdAMevrouw PijpelinkGroenLinks-PvdA

Ik hoor steeds ontzettend sussende en zalvende woorden

van deze minister. Ik hoor lovende woorden over hoe fantastisch Zeeland het in dit geval ook weer doet. Ik kan

natuurlijk niet anders dan dat beamen. Maar realiseert de

minister zich dat dit ongelofelijk lastig is met de onzekerheid

die boven de markt hangt? Ik zie in Zeeland overal posters

hangen voor de open dagen bij UCR, Hogeschool Zeeland

en het mbo. Wat kunnen de besturen, docenten en studenten tegen aankomende studenten zeggen over volgend jaar,

het jaar daarna en het jaar daarna? Kan deze minister

beloven dat zij de aankomende studenten kunnen garanderen dat de opleidingen blijven bestaan, dat het huis zoals

het nu staat op onderwijsgebied in Zeeland, blijft bestaan?

De minister zeiMinister

maak je keuze. Kunnen studenten die graag

in Zeeland willen studeren, die keuze dan ook maken? Kan

de minister beloven dat dat kan?

Minister BruinsMinister

De toets voor anderstalig onderwijs, die hoort bij de wet

waarover we spreken, biedt juist het maatwerk dat Zeeland

ook nodig heeft. Anderstalige opleidingen, waarvan ik

begrijp dat die in Zeeland nodig zijn om bepaalde opleidingen in stand te kunnen houden, kunnen ook worden toegestaan op basis van regionale omstandigheden. Daarbij is

de ligging in of nabij krimpregio's of grensregio's nou juist

een van de redenen. Dat kan dus ook in Zeeland ruimte

bieden voor anderstalig onderwijs. Zeeland is namelijk een

krimpregio. Maar het biedt ook ruimte aan Zuid-Limburg

als grensregio, of aan sommige opleidingen in de bèta- of

technieksector.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-11

Maar de ligging van de instelling vormt geen vrijbrief; de

toets zal vragen de verwevenheid met de regio inzichtelijk

te maken. Maar Zeeland heeft daarbij een goed verhaal te

vertellen, zoals in de bijdrage net ook al heel duidelijk werd.

De positieve bijdrage die de anderstalige opleiding levert

aan de regio en de regionale arbeidsmarkt, kan beschreven

worden bij de aanvraag voor een toets anderstalig onderwijs. Ook de internationale positie of uniciteit van de

opleiding of de grote tekorten op de regionale arbeidsmarkt

kunnen redenen zijn voor het toestaan van anderstalig

onderwijs. Ik kom met de Kamer te spreken over de manier

waarop dat gaat werken. Dat kunnen we samen heel zorgvuldig inrichten om ervoor te zorgen dat we in stand kunnen

houden wat waardevol en nodig is, juist ook in de krimpen grensregio's van Nederland.

DENKDe heer ErginDENK

We zijn als het goed is nog steeds bij het blokje bezuinigingen. Dat is natuurlijk een hele waslijst. Daarin viel mij één

bezuiniging op. Ik wil daarover een vraag stellen aan de

minister. Kan de minister toelichten waarom hij tegen het

realiseren van een Nederlandse imamopleiding is?

Minister BruinsMinister

Daar kom ik later uitgebreid op terug in mijn spreektekst.

Dat was een belangrijke vraag. Die komt in het blokje

arbeidsmarkt en opleidingsaanbod.

De voorzitterVoorzitter

Dat is het derde blok, zeg ik er even bij.

Minister BruinsMinister

Voorzitter. Ik sprak over de vragen die de heer Soepboer

stelde over cijfers van de opbrengsten en de rendementen

met betrekking tot internationale studenten. Waarom de

Wet internationalisering in balans? Het klopt dat internationale studenten die direct weer vertrekken na hun studie,

kosten met zich meebrengen; dat merkte de heer Soepboer

ook op. Tegelijkertijd dragen internationale studenten, EER

en niet-EER, die in Nederland blijven, juist bij aan onze

economie. Dat heeft het CPB in 2019 laten zien. Het is niet

mogelijk om de investeringen die eerdere kabinetten hebben gedaan in het onderwijs, direct te verbinden aan de

aantallen internationale studenten. Ten aanzien van blijvende en vertrekkende studenten kan wel een aantal kerncijfers worden gegeven. Een jaar na het afstuderen woont

46% van de internationale afgestudeerden nog in Nederland, maar na vijf jaar is dit nog maar 24%. Driekwart vertrekt dus weer naar het buitenland. Dat laten cijfers van

Nuffic uit 2022 zien. Een kwart blijft. Voor Europese studenten uit de EER is dit zelfs maar een op vijf, 19%. Meer dan

80% verdwijnt dus weer naar het buitenland.

Die percentages verschillen wel enorm per sector. Technieksectoren kennen de hoogste blijfkans: 40% van de internationale studenten blijft in Nederland, om hier bij te dragen

aan de economie en de samenleving. Gedragswetenschappen en rechten hebben daarentegen de laagste blijfkans:

slechts 17%. Dus meer dan vier op vijf Europese studenten

die hier gedragswetenschappen of rechten komen studeren,

trekken weer weg. Dit onderstreept voor mij dat we met

maatwerk en verstandig beleid de rendementen en de baten

voor Nederland in de komende jaren kunnen vergroten.

Daarom ben ik een voorstander van de Wet internationalisering in balans.

Voorzitter, dit was mijn blokje bezuinigingen.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Volgens mij heet het inderdaad de Wet internationalisering

in balans. Ik hoop dat we begin volgend jaar nog lang met

z'n allen van gedachten gaan wisselen over de vraag hoe

we die balans gaan aanbrengen. De minister deelt net een

aantal cijfers over de stay rate. Maar bij de bètastudies zien

we bijvoorbeeld een stay rate van 17%. Het zou natuurlijk

fijn zijn als we ons kunnen toespitsen op het gedeelte dat

wij nodig hebben voor onze arbeidsmarkt. Is de minister

dus van plan om in de uitwerking hiervan ook te bekijken

hoe we kunnen inzetten op internationaal talent binnen de

sectoren waarin we dat we zo hard nodig hebben?

Minister BruinsMinister

Juist in de bètasector en in de technieksector zien we dat

de blijfkans hoog is. Dat zijn natuurlijk juist sectoren waarbinnen we grote tekorten hebben. Maar dat geldt ook voor

de zorg en het onderwijs. In de algemene maatregel voor

bestuur, waarin de criteria worden opgenomen voor de

Toets anderstalig onderwijs, de TAO, nemen we ook de

regionale arbeidsmarkt mee als criterium, om ervoor te

zorgen dat we juist voor de studenten die we nodig hebben

op onze arbeidsmarkt anderstalige opleidingen in stand

kunnen houden.

De voorzitterVoorzitter

De minister gaat over naar het tweede thema of blokje.

Minister BruinsMinister

Dat blokje heet wetenschap en innovatie. Ik heb in mijn

inleiding al gezegd dat ik wetenschap en innovatie zie als

de grondstoffen voor de toekomst van Nederland, waarbij

alle vormen van die wetenschap en innovatie van groot

belang zijn voor de samenleving. Of het nu gaat om kennis

met kennis als doel, l'art pour l'art, om de economische

toepassing van kennis of om de maatschappelijke toepassing ervan: alle vormen doen ertoe en hebben we keihard

nodig. Ik ben heel blij om in de wetenschap te merken dat

toepassing geen vies woord meer is. Toepassingsgerichte

wetenschap is ook mooie wetenschap, maar dan met een

toepassing.

Ik wil hier ook even stilstaan bij de vraag van de heer

Soepboer. Hij vroeg mij naar mijn visie op het gerichter

inzetten van wetenschappelijk onderzoek dat van waarde

is voor de maatschappij. Mijn visie is dat wetenschap op

allerlei manieren van waarde kan zijn voor de maatschappij,

zowel direct als indirect. We hebben in Nederland bijvoorbeeld belangrijk fundamenteel onderzoek, dat bijvoorbeeld

bijdraagt aan de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie

of aan de werking van medicijnen. We hebben technische

uitvindingen; die vinden via startups een weg naar de markt,

en dragen zo bij aan het verdienvermogen van Nederland.

Maar ik noem ook toegepast pedagogisch onderzoek op

een basisschool. Dat maakt heel direct en op een evidenceinformed manier het verschil in de klas. Ik noem ook het

praktijkgerichte onderzoek in het hbo, en in toenemende

mate ook het onderzoek in het mbo. Met dat praktijkgerichte

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-12

onderzoek worden zogeheten kortcyclische resultaten

gerealiseerd, in samenwerking met het beroepenveld. Dat

gebeurt dus heel dicht bij de praktijk en samen met het mkb

en maatschappelijke partners. Naast het onderzoek aan de

universiteiten speelt ook het onderzoek aan de hogescholen

een belangrijke rol in onze regio's.

OCW steunt al deze vormen van wetenschap, waarbij de

maatschappelijke en de wetenschappelijke relevantie van

onderzoek zeker niet zomaar tegen elkaar afgewogen kunnen worden. Eergisteren hoorde ik sommigen in uw Kamer

zeggen: je hebt fundamentele wetenschap, die geen nut

heeft, en je hebt wetenschap met een mogelijke toepassing,

die wel nut heeft. Maar alle wetenschap heeft nut. Je kunt

nooit voorspellen welke toepassingen ergens uit komen,

wat je ergens van leert, of wat je ergens mee kunt doen.

Alle wetenschappelijke disciplines hebben het in zich om

grote innovaties te leveren.

D66De heer PaternotteD66

Ik vind dit hele mooie en terechte woorden van de minister,

want er ontstaat af en toe een beetje de indruk dat we

ongelofelijk efficiënt bezig zouden zijn qua investeren in

wetenschap als we alleen maar geld zouden uitgeven aan

bètatechniek. Als mevrouw Hertzberger hier nog zou hebben

gestaan, zou ze waarschijnlijk hebben gezegd dat de

belangrijkste innovatie van deze tijd, het Large Language

Model van generatieve kunstmatige intelligentie, een product is van de taalwetenschap. Al die wetenschapsvelden

zijn dus inderdaad van waarde en doen ertoe. Ik zou de

minister nog willen vragen of hij kan schetsen hoe hij aankijkt tegen politieke sturing in onderzoek. In hoeverre moet

de politiek volgens hem nou bepalen welk wetenschappelijk

onderzoek er gedaan moet worden? Wat zijn nou landen

die meer politieke sturing hebben op dit gebied waarvan

hij zegt: daar zouden we wat van kunnen leren? Of zegt hij:

daar moeten we ook heel erg mee oppassen? Daar ben ik

het in ieder geval mee eens.

Minister BruinsMinister

Dank voor deze vraag. Ik ben zeer huiverig voor politieke

sturing op wetenschappelijk onderzoek. Ik sta voor de vrijheid van wetenschap en de vrijheid van kunsten, voor academische vrijheid, onderwijsvrijheid en persvrijheid en voor

het vrije woord in de cultuursector. Ik noem maar meteen

even de volle breedte van mijn portefeuille. Daar sta ik voor.

Ik vind politieke sturing op wetenschappelijk onderzoek

gevaarlijk. Ik vind wel dat we aan onderzoekers mogen

vragen — vanuit welke motivatie ze dat ook doen, volledig

nieuwsgierigheidsgedreven of met het oog op toepassing

— om oog te hebben voor de maatschappelijke relevantie

van het eigen onderzoek. Ik zou zeggen: ga ervoor, publiceer

erover, maak er een tentoonstelling van en vertel op televisie wat we van de wetenschap leren voor het versterken

van onze democratie. Ga voor een start-up, een scale-up,

ga naar het bedrijfsleven.

Uiteindelijk zit de kennis bij mensen. De waarde van

wetenschap zit bij de wetenschappers en in de kennis die

ze meenemen naar het beroepenveld en naar hun volgende

baan in hun carrière. Dat is waar de waarde van wetenschap

ten volle tot bloei komt. Ik ben vanuit mijn ambt buitengewoon huiverig voor het politiek sturen op wat wel gedaan

mag worden en wat niet.

NSCDe heer SoepboerNSC

Ik ben heel erg blij met de woorden van de minister. Ik heb

een aanvullende vraag. Misschien komt hij er zelf nog op.

De vraag die ik gesteld had, is de volgende. We zien dat

onderzoek al vrij gewoon is op universiteiten en hbo's bij

lectoren en lectoraten. Welke rol zouden praktijkgericht

onderzoek en practoren en practoraten kunnen spelen op

het mbo? Dat is de vraag die ik nog had gesteld.

Minister BruinsMinister

Ik heb een heel blokje mbo, omdat het mbo mij zo na aan

het hart gaat. Daar kom ik op terug. Laat dat voor nu alvast

een hoopgevend antwoord zijn.

De voorzitterVoorzitter

Het mbo is het vierde blok.

FVDDe heer DekkerFVD

Ik ben eigenlijk heel blij met de vragen van de heer Paternotte, want die vragen over politieke sturing van onderzoeken had ik zelf ook. In dat kader heb ik een amendement

ingediend dat voorstelt om een tegenspraakfonds in te

richten dat ruimte creëert voor onderzoekers die gecanceld

of buitengesloten worden omdat ze zich bezighouden met

dingen die niet in het pulletje passen. Ik vind het antwoord

van de minister op dat voorstel nogal badinerend, zo van:

ja, dat vindt al voldoende plaats in universiteitsomgevingen.

Ik zou daar toch aandacht voor willen vragen en willen

weten wat de minister, ook naar aanleiding van de opmerkingen van de heer Paternotte, daarvan vindt.

Minister BruinsMinister

Dank voor de gelegenheid om deze vraag wat verder uit te

diepen. Dat tegenspraakfonds is namelijk best een elegant

idee. Universiteiten zijn er om tegenspraak te leveren. Universiteiten en hogescholen zijn plekken waar je volop het

debat met elkaar aan wil gaan over verschillen van inzicht

op basis van feiten. Ook wil je volgens onze academische

standaarden met woorden, feiten, inzichten en kennis met

elkaar strijden. Ik hoop van harte dat onze universiteiten en

hogescholen daar ook telkens mee bezig zijn. In de wetenschapsfinanciering wordt heel vaak peerreview als mechanisme gebruikt om geld te verdelen door te beoordelen wat

nou wetenschap van kwaliteit is en wat daar net een beetje

onder hangt. Dus het ene onderzoek krijgt wel geld en het

andere niet. Het mechanisme daarvoor is peerreview. Het

is bekend uit de literatuur dat peerreview een licht conservatieve uitwerking heeft. Nou, dat zou de heer Dekker misschien kunnen aanspreken, maar in dit geval juist niet, want

we willen in de wetenschap geen licht conservatieve werking. We willen een licht progressieve werking. We willen

voortuitgang en innovatie. Juist andere ideeën moeten dus

volop de ruimte krijgen. Er wordt in Nederland binnen de

wetenschap en ook bij de NWO, de Nederlandse Organisatie

voor Wetenschappelijk Onderzoek, volop geëxperimenteerd

met vormen van onderzoeksbeoordeling, waarbij je er ook

voor kunt zorgen dat dat licht conservatieve effect er niet

is. Een voorbeeld daarvan is het programma Open Mind

op het domein TTW, waarbij je onderzoekers op een andere

manier laat vertellen over hun ideeën. Juist dat programma

is ervoor bedoeld om hele creatieve en onverwachte ideeën

een stap verder te kunnen brengen. Onderzoekers krijgen

€50.000 om een jaar lang hun knotsgekke idee uit te werken,

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-13

ook als sommigen denken: dat wordt niks. Het is een soort

tegendraads fonds voor tegendraads onderzoek. Ik vind het

goed als we blijven experimenteren met vormen van

onderzoeksbeoordeling om tegenspraak en tegendraads

onderzoek volop de kans te geven om gefinancierd te worden, want ik denk dat dat bijdraagt aan innovatie en pluriformiteit in de wetenschap. Daar ben ik van harte voorstander van.

FVDDe heer DekkerFVD

Het fonds dat de minister noemt, is een fonds op het gebied

van people, planet, profit, zoals dat heet. Dat is wat mij

betreft toch een redelijk politiek correcte omgeving. Maar

denk eens aan een onderzoek naar de natuurlijke drivers

op het gebied van klimaatverandering. Laten we dat nou

eens onderzoeken zonder het voortdurend over de menselijke CO2-productie te hebben. Ik noem dit even als voorbeeld. Zo'n onderzoek valt nu heel snel buiten de boot

omdat het niet voldoet aan de uitgangspunten waarvan

men stilzwijgend uitgaat. Ik had juist gehoopt dat je dat in

zo'n omgeving expliciet kunt uitsluiten en dat je daarin

expliciet ruimte kunt geven aan zaken die tegen de communis opinio ingaan.

Minister BruinsMinister

Het klopt wat de heer Dekker zegt, namelijk dat het aanvraagmechanisme voor Open Mind vooral bedoeld is voor de

meer bèta- en techniekhoek en dus ook ingaat op duurzaamheid en maatschappelijke transities. Het lijkt me wel een

interessant idee van de heer Dekker om ook eens te kijken

of dit in andere vakgebieden kan. Ik zeg de heer Dekker toe

dat ik in een volgend gesprek met de NWO zal kijken of het

mechanisme van Open Mind, waarmee je onverwachte

ideeën en ideeën die net even anders zijn dan mainstream

makkelijker over het voetlicht krijgt, ook in andere vakgebieden zou kunnen werken en wat dat zou kunnen betekenen

voor de manier waarop je de onderzoeksbeoordeling inricht.

Ik zal dat in mijn gesprekken meenemen. We gaan gewoon

eens kijken of er creatieve ideeën zijn voor creatieve vormen

van onderzoeksbeoordeling, die ook het tegendraadse

onderzoek volop in de spotlight zetten.

FVDDe heer DekkerFVD

Misschien ter aanvulling: mijn zorg is ook dat wetenschappers die zich op dat vlak begeven in het vervolg van hun

carrière heel vaak buitenspel worden gezet. Het is dus van

belang om in dit geval een langjarige omgeving mee te

geven, en niet een eenmalig onderzoek. Dat was mijn

belangrijkste punt.

Minister BruinsMinister

Ik neem deze boodschap ook mee in mijn gesprek met het

mbo en dan gaan we kijken hoever we kunnen komen.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister BruinsMinister

Ik sprak over de waarde van wetenschap en innovatie en

ik wil daar eigenlijk nog één ding aan toevoegen. Ik wil

benadrukken dat OCW niet de enige partij is die structureel

investeert in wetenschap en innovatie; ook andere departementen investeren structureel. Ik vind het goed om dat in

het oog te houden. Ik wil hier met name de private sector

noemen. Het bedrijfsleven investeert meer in onderzoek

dan de publieke sector. We kunnen niet zonder het

bedrijfsleven voor een waardevolle toekomst. Maar denk

ook aan gezondheidsonderzoek van ZonMw, de samenwerking met Economische Zaken rondom het kennis- en missiegedreven innovatiebeleid, en aan Defensie in Europees

verband en EU-verband — zeker nu de relatie tussen Amerika en Europa verandert, met een oorlog aan de grens van

ons continent.

Ook op het gebied van kennis en innovatie moet Europa

op eigen benen staan. Een van de uitdagingen is uiteraard

de weerbaarheid en veiligheid van ons land. Daar wees

mevrouw Martens-America ook nadrukkelijk op. Ik kan haar

melden dat ik samen met mijn collega's van Defensie binnenkort ga verkennen wat we op dat terrein kunnen doen,

mede naar aanleiding van het AWTI-rapport Kennisoffensief

voor defensie. Hier liggen namelijk grote kansen om

wetenschap te verbinden met innovatie en toepassingen

in het defensiedomein en het veiligheidsdomein. Ik wil hier

ook benadrukken dat de investeringen uit de eerste drie

ronden van het Nationaal Groeifonds behouden zijn. Daarmee kunnen we prachtige projecten voortzetten, zoals de

Einsteintelescoop die we naar Zuid-Limburg hopen te halen

en de Biotech Booster waarmee we biotechuitvindingen

naar de markt brengen. Zo ziet u dat er een breed palet is

van onderwerpen en van manieren om in wetenschap en

innovatie te investeren. Daarmee kom ik aan het einde van

mijn tweede blokje, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. Dan gaan we nu naar opleidingen en arbeidsmarkt, als ik het mij goed herinner.

Minister BruinsMinister

Het kabinet vindt het van belang dat we in heel Nederland

een kwalitatief, sterk, toegankelijk en doelmatig aanbod

van opleidingen kennen. Tegelijkertijd beluisterde ik dinsdag

veel zorgen over het verdwijnen van kleine opleidingen. Ik

noem de ambachten, waar mevrouw Beckerman over sprak

en waar ik zo meteen in mijn blokje mbo op zal terugkomen.

Maar ik noem ook de talenstudies, waarover de heer Stoffer

een amendement heeft ingediend. Ook daar zal ik zo dadelijk

bij stilstaan. Daarnaast hoorde ik zorgen over de aansluiting

op de arbeidsmarkt en de economie, waar de heer Eerdmans, mevrouw Martens-America en mevrouw Koekkoek

bijvoorbeeld aandacht voor vroegen.

Onderwijsinstellingen zijn in principe autonoom in hun

keuzes over opleidingsaanbod. Maar ik zeg daar wel bij dat

ze een gezamenlijke landelijke verantwoordelijkheid dragen.

De dalende studentenaantallen maken samen met de

bezuinigingen wel dat er nu duidelijke keuzes in het opleidingsaanbod noodzakelijk zijn. Daarbij is het belangrijk dat

deze keuzes afgestemd worden op de behoeften van de

arbeidsmarkt en maatschappij, anders komen publieke

opgaven en strategische sectoren nog verder in het

gedrang. Denk bijvoorbeeld aan de eerder door mij

genoemde tekorten in zorg, techniek en onderwijs.

Samenwerking tussen en profilering van instellingen is

hiervoor een vereiste. Ik vind het van belang dat de instel-

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-14

lingen samen nog meer de handschoen oppakken, zodat

ze samen de schaarse middelen zodanig inzetten dat het

totale opleidingsaanbod een antwoord biedt op de landelijke

en regionale behoeften. Dat vraagt van de instellingen wel

om nu echt een stap naar voren te zetten. Ik zie dat die stap

juist nu al gezet wordt door de kleine talenopleidingen in

het wetenschappelijk onderwijs. Afgelopen maandag heb

ik uw Kamer hierover een brief gestuurd. Juist de manier

waarop instellingen daar nu met elkaar over praten is een

mooi voorbeeld van hoe op zowel opleidings-, sector- als

landelijk niveau de samenwerking wordt gezocht om een

dekkend aanbod in stand te houden.

Vandaag wil ik wel een beetje de mythe ontkrachten dat

deze kleine talenstudies verdwijnen als een direct gevolg

van de bezuinigingen. Het is ook een maatschappelijk probleem, waarbij steeds meer jonge mensen anders kiezen.

Ze kiezen liever breed dan voor een vak of een specialisme

zoals een specifieke taal. Dat is een trend die al jaren gaande

is. We zien bijvoorbeeld dat Duitse taal en cultuur in 2008

nog 76 studenten trok en nu 36 studenten trekt. We zien

ook dat Romaanse taal en cultuur destijds 101 studenten

trok en nu nog maar 29. Tegelijkertijd zien we dat brede

studies, zoals communicatie en media, International

Bachelor Communication and Media, van 0 — want die

bestond in 2008 nog niet — naar 378 zijn gegaan. In de

geesteswetenschappen zien we alle jaren, al zeker tien,

vijftien jaar, een verschuiving van de keuze van jonge

mensen van smalle vakken, specialismen en kleine talen

naar brede opleidingen. Europese talen en cultuur, communicatie- en informatiewetenschappen, Communication and

Media, Internationale Betrekkingen en Internationale

Organisatie: het is allemaal van 0 naar 300 à 400 gegaan of

verdubbeld, maar die kleine talen leiden een zieltogend

bestaan. Daar maak ik me zorgen om. Maar dat komt niet

door de bezuinigingen. Wel is het zo dat universiteiten zien

dat die bezuinigingen eraan komen en dat zij nu bezig zijn

met hun toekomst. Dat snap ik ook, maar deze neergang

van de kleine talen is zorgelijk, maar is ook een consequentie van de keuze van jonge mensen, die steeds vaker breed

dan smal kiezen. Dat is een maatschappelijk fenomeen.

Daar kan ik van alles van vinden, maar het heeft geen enkel

nut om er iets van te vinden. Leer een vak. Mag ik dat zeggen? Kies verstandig: leer een vak. Maar verder kan ik als

politicus echt niet gaan.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Dank aan de minister voor de beantwoording. Als ik de

beantwoording op de vragen van de VVD mag samenvatten:

ik ben blij dat er een mogelijkheid zou moeten zijn om deze

talen te behouden in Nederland. De cijfers laten zien dat

steeds minder mensen interesse hebben in deze specialisaties. Ik ben dus blij dit te horen. De minister maakt ook het

punt dat hij geen enkele invloed heeft op welke opleidingen

mensen kiezen. Dat terwijl we als samenleving natuurlijk

aan de vooravond staan van het totaal niet aansluiten van

wat wij aan opleidingen kiezen op wat de samenleving van

de toekomst vraagt. Ik heb daar nog weinig over gezien en

gehoord. Welke tools heeft de minister in zijn toolbox om

te zorgen dat Nederlanders daadwerkelijk weten waar de

banen van de toekomst liggen?

Minister BruinsMinister

Zoals ik al in reactie op de heer Paternotte zei, zal ik mij als

politiek niet bemoeien met welke wetenschap er gedaan

wordt in Nederland. Maar we kunnen de keuze van jonge

mensen wel beïnvloeden. Wat doen we dan wél op het

gebied van de arbeidsmarkt? Ik zou een aantal zaken als

voorbeeld kunnen noemen. Ik noem bijvoorbeeld het Nationaal Versterkingsplan van Microchip-talent, van 450 miljoen tot 2030, voor talentontwikkeling juist in de microchipindustrie en -techniek. Dat doen we op mbo-, hbo- en woniveau en bij een Leven Lang Ontwikkelen. We zetten ook

volop in op het technische vmbo, de techniek-havo,

Techkwadraat, sectorale ontwikkelpaden en scholingssubsidies, om ervoor te zorgen dat we mensen opleiden juist

daar waar we arbeidsmarkttekorten hebben. Dat geldt ook

voor een Leven Lang Ontwikkelen. We hebben ook nog

bijvoorbeeld het Actieplan Groene en Digitale Banen, voor

een betere aansluiting tussen onderzoek en de beroepspraktijk. We hebben de Faculty of Impact, waarmee we wetenschappers willen stimuleren om ondernemerschap met

onderzoek te combineren. Zo zijn er allerlei programma's

vanuit de rijksoverheid waarmee we juist inzetten op de

sectoren waar we arbeidsmarkttekorten hebben. Zo maken

we die in ieder geval zo aantrekkelijk en laagdrempelig

mogelijk, binnen het kader van de vrije keus die jonge

mensen natuurlijk hebben om te kiezen waar hun hart ligt.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Dat is deels bemoedigend en deels niet echt een antwoord

op mijn vraag. Die was namelijk: welke tools heeft de

minister in zijn toolbox? Neem bijvoorbeeld het mbo. Er

zijn 550 verschillende opleidingen. We zien nu ook dat de

universiteiten, zoals de minister zegt, terecht alvast voorsorteren op de bezuinigingen die eraan komen. Dat is ook

logisch. Welke instrumenten heeft de minister om dit proces

zo te begeleiden dat die talen daadwerkelijk niet verdwijnen? Is de minister ervoor te porren om toch met een

numerus fixus te werken, om de stroom richting de opleidingen van de toekomst te sturen, zonder te verbieden of

juist te verplichten? Hetzelfde geldt natuurlijk voor de

internationale studenten. Zij komen en masse naar Nederland voor zogenaamde alfastudies. Hoe gaan we zorgen

dat we de mensen die we hierheen laten komen, bij die

opleidingen laten landen? Dus: wat gaat de minister concreet zelf nog meer doen?

Minister BruinsMinister

Dat zijn mooie vragen. Als eerste noemde mevrouw Martens-America het mbo. Daar wordt al hard gewerkt aan de

aansluiting op de arbeidsmarkt. Er wordt ingezet op die

sectoren waar we arbeidsmarkttekorten hebben. Ik ontzie

het mbo bij de bezuinigingen in deze begroting grotendeels.

Juist het mbo is hard bezig ervoor te zorgen dat we de

mensen opleiden daar waar we ze hard nodig hebben. Maar

we hebben ook gewoon te weinig mensen in totaal. We

zien hoeveel tekorten er in de zorg zijn. Zodra mensen kiezen voor techniek heb je minder mensen in de zorg, en vice

versa. Daarom is internationalisering nodig. We hebben

wel degelijk internationale studenten nodig, maar we

moeten ze trekken in de arbeidsmarktsectoren waar we ze

nodig hebben. We moeten ook zorgen dat ze snel in aanraking komen met het Nederlands, zodat we ze, als we ze hier

hebben, ook hier houden. Daar is de Wet internationalisering in balans voor nodig. In die Wet internationalisering

in balans zit ook de mogelijkheid voor de opleidingen om

een numerus fixus op anderstalige opleidingen te zetten.

Zo willen we ook als overheid sturen.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-15

Als laatste de kleine talen. Dat is inderdaad een heel

belangrijk punt. Als wij ons daar allemaal zorgen over

maken, wat doen we daar dan aan? De heer Stoffer heeft

daar een amendement over ingediend. Ik liet al zien dat dit

probleem al langer bestaat en hardnekkig is, maar er is een

actieplan, juist om de talenstudies te versterken: het sectorplan talen en culturen. Hier vallen bijvoorbeeld ook die

kwetsbare opleidingen Duits en Frans onder. En ik heb nou

juist, contrair aan het hoofdlijnenakkoord, besloten om de

sectorplannen wél in stand te houden en te continueren en

daarmee dus ook dit plan. Dat is in stand gebleven dankzij

die switch. Omdat ik dat heb gedaan, kan ik de heer Stoffer

meteen melden dat ik zijn amendement apprecieer als

overbodig. Dan wilt u natuurlijk een nummer van mij hebben, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dat is het amendement op stuk nr. 70, begrijp ik.

Minister BruinsMinister

Het amendement op stuk nr. 70; heel fijn. Het sectorplan

talen is uitgebreid bestudeerd en positief beoordeeld door

de nationale sectorplannencommissie, waar zeer gerenommeerde wetenschappers deel van uitmaken. Ik verwijs de

heer Stoffer verder naar mijn Kamerbrief over de kleine

talenopleidingen.

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

In navolging van het amendement van de heer Stoffer heb

ik toch een vraag, want de oproep van de heer Stoffer

betreft een actieplan voor het behoud van kleine talen, maar

dan komt er weer een actieplan waarbij toch behoorlijk wat

geld aan de strijkstok blijft hangen in plaats van dat het bij

de wetenschap zelf terechtkomt. We hebben daar de afgelopen tijd best wel veel artikelen over gelezen. De minister

en ook de VVD zijn heel blij dat deze gelden blijven bestaan,

maar is het mogelijk om ze rechtstreeks naar de opleidingen

door te geleiden in plaats van weer via een actieplan en

een tussenpartij?

Minister BruinsMinister

Mevrouw Martens-America overvraagt mij hiermee, maar

ik kom hier in de tweede termijn even op terug.

Voorzitter. Tot slot wil ik in dit blokje nog even stilstaan bij

de vraag van de heer Ergin over de imamopleiding. Ik zie

dat hij net van zijn plaats is. Dit is wel een belangrijk

onderwerp. Anders kom ik hierop terug wanneer hij weer

in beeld is, want dit is echt specifiek een vraag van hem.

De voorzitterVoorzitter

Ja.

Minister BruinsMinister

Dan ga ik naar het blokje mbo. Ik kom terug op de

imamopleidingen zodra ik de heer Ergin weer zie. Ik was in

het bijzonder onder de indruk van het gloedvolle verhaal

van mevrouw Tseggai eergisteren over het belang van het

mbo en van vakmensen, maar ook de andere Kamerleden

heb ik met waardering over het mbo horen spreken.

Voorzitter, met uw welbevinden ga ik nu meteen naar de

imamopleidingen.

De voorzitterVoorzitter

Ja, want de heer Ergin is er weer.

Minister BruinsMinister

Ja, de heer Ergin was net even van zijn plek en ik vond het

belangrijk om de imamopleidingen te behandelen in zijn

bijzijn. Ik deel het maatschappelijk belang van Nederlandssprekende en hier gewortelde imams ten volle. Een geaccrediteerde en bekostigde hbo-bacheloropleiding tot imam

kan hier heel goed aan bijdragen. Al in 2017 heeft OCW

besloten hiervoor een financiële bijdrage beschikbaar te

stellen. Dit was een uitzonderlijk besluit, want normaliter

geven we als overheid geen geld, geen extra geld, aan

instellingen voor het ontwikkelen van een specifieke nieuwe

opleiding. Dat was dus uitzonderlijk. Afgelopen jaar heeft

het consortium van instellingen, de VU, de HvA en de IPABO

samen met het Contactorgaan Moslims en Overheid, ons

laten weten dat het helaas niet gelukt is om de opleiding

te ontwikkelen. Ook is er op dit moment geen instelling die

aangeeft deze opleiding te willen ontwikkelen. Daarom heb

ik na zeven jaar besloten om de bijdrage niet langer op de

begroting beschikbaar te houden, maar vanwege het

maatschappelijke belang blijf ik wel graag in gesprek met

het onderwijsveld — dat zeg ik de heer Ergin toe — en met

het CMO om te bezien of er nieuwe initiatieven kunnen

ontstaan. Dan gaan we daar opnieuw naar kijken.

DENKDe heer ErginDENK

We weten dat als je op iets bezuinigt en vervolgens het

gesprek aangaat om te kijken of iets wel mogelijk is, het in

de praktijk ingewikkelder wordt om het te realiseren. Ik

erken dat het eerste initiatief is misgelopen. Dat betekent

niet dat we het niet een tweede of derde keer moeten proberen. We moeten het net zo lang proberen tot we in

Nederland een erkende imamopleiding hebben. Ik kan deze

bezuinigingen dus totaal niet begrijpen. Als we namelijk

vanuit die logica kijken naar heel veel andere onderwerpen,

kunnen we ook op heel veel andere posten bezuinigen. Ik

noem de curriculumherziening. Die is ook niet in één keer

goed gegaan. Daar hebben we ook een paar keer over

gedaan en daarvan hebben we ook niet gezegd: het is nu

mislukt en daarom halen we de middelen weg die daarvoor

bestemd zijn. Ik roep de minister dus op om dit niet te doen.

Ik zal ook een amendement indienen. Ik hoop dat vandaag

niet de dag is waarop we de imamopleiding definitief laten

sneuvelen, want dat zou enorm jammer zijn voor de islamitische gemeenschap, die hier enorm veel behoefte aan

heeft.

Minister BruinsMinister

Ik dank de heer Ergin voor de gloedvolle wijze waarop hij

verdedigt dat dit belangrijk is. Ik ben het ten volle met hem

eens. Het is van groot maatschappelijk belang dat we in

Nederland imams opleiden die Nederlands spreken en hier

geworteld zijn. Zie dus mijn uitgestoken hand. Hier moeten

we over blijven praten. Ik vond het echter niet verdedigbaar

om in een begroting waarin ik zo veel moet bezuinigen, een

bedrag dat er al zeven jaar staat, te laten staan. Maar de

uitgestoken hand blijft. Ik zal ook in gesprek blijven met de

sector en met het CMO en het onderwijsveld om te zien of

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-16

er nieuwe initiatieven ontstaan. Dan gaan we daar gewoon

weer naar kijken.

teren in de verbetering van loopbaanoriëntatie en de

begeleiding van mbo-studenten.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog en gaat nu wederom starten met het blok over het mbo.

Minister BruinsMinister

Ja. Ik sprak over het mbo en de mooie woorden van

mevrouw Tseggai van eergisteren, waarvan ik onder de

indruk was. Ik ben zelf ook telkens weer onder de indruk

als ik bij een mbo op bezoek mag en ik weer vakmensen

de hand mag drukken. Ik was laatst nog bij de Garage van

de Toekomst in Groningen. Daar zie je gewoon dat studenten net zo vakkundig met een elektrische motor omgaan

als met een benzinemotor. Deze studenten hebben de

transitie waar wij vaak nog over debatteren, allang gemaakt.

En die studenten van het mbo maken zich niet druk over

baankansen, burn-outs of prestatiedruk, want zij weten:

daarbuiten zit de wereld op mij te wachten. Dit zijn mensen

die hun leven lang een vak kunnen hebben en bij wie ik

ervan overtuigd ben dat ze gewild zijn. Zij weten wat ze te

bieden hebben.

Juist vanwege het belang van het mbo en van vakmensen

heeft het kabinet er dus bewust voor gekozen om het mbo

grotendeels te ontzien in de bezuinigingsopgave. In het

hoofdlijnenakkoord zijn er naast de generieke subsidietaakstelling geen specifiek gerichte bezuinigingen op het mbo.

Heel veel investeringen in het mbo blijven dus ook gewoon

overeind. Dat betekent dus dat ik de zorg van mevrouw

Tseggai niet deel. Het mbo staat echt op het netvlies van

dit kabinet. We zetten de werkagenda door, we zetten het

Stagepact door en met een jaarlijkse investering van 352

miljoen blijven de middelen grotendeels overeind. Daarmee

blijven we samen met een brede coalitie inzetten op gelijke

kansen voor studenten, op de versterking van de aansluiting

van het onderwijs op de arbeidsmarkt en op de verbetering

van de kwaliteit van het mbo-onderwijs.

Ik wil ook nog even terugkomen op de vraag van de heer

Ergin over stagevergoedingen. Ik vind het ook van groot

belang dat studenten een passende stagevergoeding krijgen. Daarom zijn er juist hierover afspraken gemaakt in het

Stagepact met alle partijen. Daarnaast laten we naar aanleiding van de motie van Stultiens en Ergin onderzoek uitvoeren naar de invoering van een wettelijke minimumstagevergoeding. Begin 2025 informeer ik uw Kamer hierover en

over de nieuwe cijfers.

Ook houden we in het mbo de focus op het tegengaan en

voorkomen van stagediscriminatie, onder andere door de

inzet van stagematching. Kort geleden heb ik van studenten

van ROC Nijmegen nog schrijnende verhalen gehoord over

de stagediscriminatie die ze tegenkomen. Stagematching

werkt. Daar moeten we echt vol op blijven inzetten.

We zetten de 200 miljoen aan extra middelen voort om

studenten op niveau 2 beter te begeleiden en te zorgen dat

ze goede begeleiding krijgen richting de arbeidsmarkt, zodat

we voortijdig schoolverlaten voorkomen. Net als mevrouw

Pijpelink vind ik het aanpakken van vsv ook enorm belangrijk. Ook blijven we in het kader van de werkagenda inves-

Ik wil hier ook nogmaals de aandacht voor de ambachten

benoemen, waar mevrouw Beckerman een vraag over

stelde. We subsidiëren in dit kader het Expertisepunt specialistisch vakmanschap. Dit expertisepunt ondersteunt kleine

specialistische beroepen en hun opleidingen, bijvoorbeeld

door het delen van expertise en het vergroten van de

zichtbaarheid van deze beroepen. Daarnaast werken we

aan een mbo-pact. Daar sprak ik al eerder over. De wens is

om afspraken te maken over het behoud van kleinschalig

vakmanschap, daar waar relevant voor alle maatschappelijke opgaven die op ons afkomen. Natuurlijk doet het pijn

dat we toch afscheid moeten nemen van subsidies als het

Regionaal investeringsfonds. Tegelijkertijd blijft dit kabinet

investeren in publiek-private samenwerkingen, bijvoorbeeld

via Groeifondsprogramma's als LLO-Katalysator en

Opschaling PPS en meer recent ook de Beethovenimpuls,

met specifieke aandacht voor het opleiden van mbo- en

hbo-technici in de hightechsector. Ik ben dus juist trots op

wat we in deze tijd voor het mbo doen. In mijn beleidsbrief

van het eerste kwartaal van het volgend jaar zal ik volop

verder ingaan op het onderwerp vakmensen in het mbo.

Voorzitter. Ik heb nog één onderwerp dat te belangrijk is

om in een blokje te stoppen. Dit is dus het einde van mijn

blokje mbo.

SPMevrouw BeckermanSP

Ik denk dat er de afgelopen jaren terecht een herwaardering

van het mbo en van vakmanschap is gekomen. Tegelijkertijd

krijgen we nu uit het hele land, en zeker uit heel veel regio's

— ik heb een hekel aan het woord "regio", want ik vind dat

Amsterdam ook een regio is — of plekken die niet de

Randstad zijn, heel verontruste brieven. Die gaan over wat

voor impact de bezuinigingen die er daadwerkelijk zijn op

het mbo, juist op heel veel regio's gaan hebben. We hebben

brieven uit Drenthe, Limburg, Zeeland. De minister heeft

die waarschijnlijk ook. Herkent de minister dat deze bezuinigingen juist mbo-opleidingen die verder van de Randstad

af liggen, hard gaan raken en, zo ja, wat wil hij daaraan

gaan doen?

Minister BruinsMinister

De dalende budgetten buiten de Randstad zijn voornamelijk

het gevolg van demografische krimp, als we kijken naar de

komende vier, vijf, zes jaar. Daar maak ik me zorgen om.

Overigens is dat voor het hbo nog zorgelijker dan voor het

mbo. Het is van groot belang dat we juist in de regio's waar

minder mensen wonen, het mbo en hbo in stand houden.

Daarom hebben we ervoor gekozen om geen specifiek op

het mbo gerichte bezuinigingen door te voeren. Maar er is

wel een aantal generieke taakstellingen die het mbo raken,

en daar doelt mevrouw Beckerman op. We hebben de

rijksbrede subsidietaakstelling die ik heb moeten verdelen

over de sectoren. We hebben de SPUK-taakstelling bij de

gemeenten. We hebben de efficiencytaakstelling bij agentschappen en zbo's. Maar de extra middelen voor het mbo

uit het kabinet-Rutte IV, uit de Werkagenda mbo, zijn

nagenoeg intact gebleven. In de uitwerking van het hoofdlijnenakkoord wordt in het mbo vanaf volgend jaar circa 27

miljoen bezuinigd, oplopend naar structureel 95 miljoen.

Dat is over zo veel jaren uiteindelijk 1,6%. Het ís een bezui-

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-17

niging, maar de echte bezuiniging, de echte daling van

budgetten, komt door demografische krimp.

SPMevrouw BeckermanSP

Er zijn bezuinigingen én er is de demografische ontwikkeling. Dan moet je dus de vraag stellen wat je met die

demografische ontwikkeling wilt. Als de minister zelf zegt

dat we willen dat de opleidingen in al die regio's en op al

die plekken van een goede kwaliteit blijven, dan zul je iets

moeten doen.

Ik ga even specifiek in op de ambachten, want daarmee is

iets heel vreemds aan de hand. Het vreemde is dat de

Kamer daarover elke keer in meerderheid moties en

amendementen aanneemt. De minister heeft zelf ook fantastische stukken geschreven over de gouden handen. Die

moties en amendementen worden elke keer aangenomen,

maar de praktijk is toch steeds anders. We zien nog steeds

opleidingen verdwijnen. Bij het expertisecentrum zeggen

ze ook dat het op deze manier niet gaat. Dan verwachten

we van deze minister, die daar zo veel hart voor heeft, iets

meer dan alleen maar de uitspraak: het valt wel mee met

die bezuinigingen en het komt door demografische veranderingen. Daar zitten we hier niet voor.

De voorzitterVoorzitter

Wat is uw vraag?

SPMevrouw BeckermanSP

We zien die veranderingen en we moeten daar een antwoord op formuleren. Wil de minister meer doen dan alleen

benoemen wat we zien gebeuren? Wil hij daadwerkelijk

voor verandering zorgen? Dat is mijn vraag.

Minister BruinsMinister

Ik ben geroerd dat mevrouw Beckerman mijn initiatiefnota

van destijds, De gouden handen van Nederland, aanhaalt.

Pak 'm erbij, zou ik zeggen. Ambachten zijn buitengewoon

belangrijk, juist ook omdat ze zo kwetsbaar zijn. Soms zijn

er nog maar een paar mensen in Nederland die iets nog

kunnen. Ze zijn met name van groot belang voor ons cultureel erfgoed en om ons erfgoed te onderhouden en te

repareren. Ik denk bijvoorbeeld aan RIBO in Twente. Dat is

bijna de laatste opleiding waar ze nog echt met de hand

heel mooie houten ornamenten in kerken leren restaureren.

Het is geweldig om daar op werkbezoek te gaan. Ik vond

het heerlijk om als Kamerlid de ambachten onder me te

hebben.

Maar ook de private sector doet hier heel veel. Die is ook

heel erg belangrijk. Bedrijven blijven vakmensen opleiden.

We zien dat zijinstromers op latere leeftijd ertoe overgaan

om een ambacht te leren omdat ze zien hoe waardevol en

betekenisvol dat is in de samenleving. Ook de Rijksdienst

voor Cultureel Erfgoed houdt zich bezig met het stimuleren

van ambachten, juist ook in het kader van de instandhouding van cultureel erfgoed. Er gebeurt dus een hoop. Ik zou

eigenlijk willen zeggen: laten we de initiatiefnota's van de

komende jaren bij elkaar pakken om te kijken of we nog

meer dan dit kunnen doen. Dit is ook iets wat in de maatschappij moet gebeuren. Sommige ambachten zullen ook

verdwijnen; dat is de dynamiek waarin we leven in deze

tijd. Maar laat ik mevrouw Beckerman toezeggen dat ik in

mijn beleidsbrief in het eerste kwartaal naast mbo en vakmensen ook apart even aandacht ga geven aan ambachten

en aan hoe we daarmee omgaan, wat we al doen en wat

er misschien nog meer kan. Dan halen we gezamenlijk

inspiratie uit de initiatiefnota's van het verleden die ons zo

lief zijn.

GroenLinks-PvdAMevrouw TseggaiGroenLinks-PvdA

Mijn oren klapperden toch een beetje van de antwoorden

van de minister, met name bij het statement dat mbo-studenten zich niet zo druk maken om prestatiedruk en burnouts omdat ze weten dat er toch wel een baan op ze wacht.

Dat laatste klopt inderdaad heel vaak. We hebben in ontzettend veel sectoren een tekort aan vakmensen. Maar er zijn

het afgelopen jaar tal van rapporten uitgekomen over

mentale gezondheid en prestatiedruk onder studenten in

het algemeen. Een paar maanden geleden is er een Trimbosrapport uitgekomen over prestatiedruk onder mbo-studenten. Daar staat eigenlijk in dat onze mbo-studenten

kapotgaan aan het feit dat ze een school, een stage en een

bijbaan moeten combineren. Ondertussen zit ik hier een

jaar te wachten op een of ander onderzoek over of we nou

wel of geen stagevergoeding moeten invoeren en zegt de

minister: "Het valt eigenlijk wel mee met die prestatiedruk.

Ik wil het ook wel. Ik ga weer iets doen met een stagepact.

Ik ga weer sociale partners oproepen." Maar mijn vraag is

eigenlijk: is de minister bereid om voor de Voorjaarnota,

als het onderzoek er eindelijk een keer is, gewoon met een

voorstel te komen voor wat we gaan doen met die stagevergoeding?

Minister BruinsMinister

Ik ben dankbaar voor de gelegenheid om hier nog een keer

op te reageren. Ik heb inderdaad duidelijk gemaakt dat de

prestatiedruk bij mbo-studenten niet komt door de vraag:

wie zit er op mij te wachten in de maatschappij? Er zijn heel

andere studenten en opleidingen die zich dat wel afvragen:

nu heb ik eindelijk een papiertje, maar wie zit er op mij te

wachten? Dat is niet het geval in het mbo. Maar het welzijn

van mbo-studenten gaat me wel aan het hart. Ik maak me

er ook zorgen over. Maar dat zit inderdaad op andere vlakken. Het heeft ermee te maken dat ze al betekenisvol bijdragen in het beroepenveld tijdens een stage bij een bedrijf

waar ze geen eerlijke vergoeding voor krijgen. Ik vind dat

lastig te verdedigen. Daarbij strijden we aan dezelfde kant,

mevrouw Tseggai. Maar ook stagediscriminatie geeft druk,

stress en een gevoel van onrechtvaardigheid. En het is niet

alleen een gevoel van onrechtvaardigheid; het is ook

onrechtvaardig. De studenten die ik daar vorige week nog

over sprak in Nijmegen, hebben zo duidelijk voor mij onder

woorden kunnen brengen wat het doet met studenten als

je niet eerlijk wordt behandeld en het gevoel hebt tweederangs te zijn en er niet bij te horen. Ik ga dus volop door

met de programma's en extra middelen voor het mbo. Ook

stagematching laten we daar volop in terugkomen. Ik zal

ook in mijn beleidsbrief ingaan op wat we al doen en of we

nog meer kunnen doen voor het welzijn van mbo-studenten.

Het is belangrijk dat we deze studenten vasthouden en

koesteren, dat ze niet voortijdig van school gaan, dat ze een

goede opleiding krijgen en we ze kunnen behouden voor

de arbeidsmarkt.

De voorzitterVoorzitter

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-18

Er was een vraag over de timing: of het voor de Voorjaarsnota …

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. Dan zijn we bijna aan het einde, maar u had nog

één onderwerp dat u apart wilde bespreken.

Minister BruinsMinister

Ik zal dit meenemen in de beleidsbrief in het eerste kwartaal,

zodat het voor de Voorjaarsnota helder is wat we doen en

wat we nog meer kunnen doen.

GroenLinks-PvdAMevrouw TseggaiGroenLinks-PvdA

Ik hoop dat dit niet als interruptie telt, maar volgens mij is

er een misverstand. Mijn vraag was of de minister voor de

Voorjaarsnota met een voorstel kan komen hoe we een

stagevergoeding gaan invoeren, als het onderzoek er eindelijk is.

Minister BruinsMinister

Ik heb een timing daarvoor. Er komt een brief aan. Voor het

commissiedebat over het mbo op 11 december kom ik met

een voortgangsrapportage Werkagenda mbo en Stagepact.

Er komen nog een heleboel mbo-brieven aan. Ik zeg u toe

dat ik voor de Voorjaarsnota ook dit onderwerp in een brief

zal behandelen.

NSCDe heer SoepboerNSC

Mijn vraag gaat over het afschaffen van de RIF-subsidie.

Die RIF-subsidie is ooit in het leven geroepen zodat mbo's

in de praktijk met publiek-private initiatieven konden komen.

Dat mocht eigenlijk niet, want ja, een school die met publiek

geld een private samenwerking aanging, was wat lastig. Er

is dus destijds geld uit de lumpsum van de mbo's gehaald

om dit toch te kunnen doen, in de vorm van de RIF-subsidies. Die worden nu afgeschaft. Mijn vraag aan de minister

was: zijn er nog andere manieren en ziet de minister nog

een andere weg om toch dit soort samenwerkingen en

innovaties mogelijk te blijven maken? U weet dat ik een fan

ben van structurele middelen en minder van subsidiepotjes,

dus misschien zou u dat ook in het achterhoofd kunnen

houden. Hoe ziet u dat voor zich?

Minister BruinsMinister

Ik heb het gevoel dat we tegenwoordig iets ontspannener

omgaan met dat publiek-private grensvlak. Ik zie ook dat

het stimuleren van practoraten daar meer mogelijkheden

voor geeft. Ik heb die bezuiniging op het RIF kunnen kiezen

omdat ik zie dat we juist in de tussenliggende tijd … Het

RIF was eigenlijk altijd bedoeld als een aanjager, als een

opstart om samenwerkingen mogelijk te maken. Daarna

zouden ze bestendigd moeten worden binnen het samenwerkingsverband dat gevormd wordt. Maar ik zie ook dat

we in de tussentijd andere programma's hebben met

dezelfde doelen. Met name vanuit de Groeifondsprogramma's zijn die de afgelopen jaren voortgekomen, zoals

de LLO-Katalysator. Ik noemde al de opschaling van pps,

heel bewust, en ook de meer recente samenwerking tussen

het bedrijfsleven en onderwijsinstellingen in het Beethovenprogramma, waarvoor er 450 miljoen is. Daarbij willen we

juist op dat publiek-private grensvlak mbo'ers, hbo'ers en

wo'ers in de hightechsector opleiden. Dus we doen er in

de tussentijd veel aan en gaan ontspannener om met dat

grensvlak. Deze programma's lopen nog de komende jaren

en zullen ook bijdragen aan het doel dat ik samen met de

heer Soepboer zo'n warm hart toedraag.

Minister BruinsMinister

Ja, één onderwerp, voorzitter. Dat dreigde in het blokje

overig terecht te komen. Dat kon ik niet over mijn hart verkrijgen, want dat is namelijk het onderwerp antisemitisme,

dat mevrouw Van Zanten aankaartte. Dat hoort niet in een

blokje overig. Dat ís een blokje, wat mij betreft. Antisemitisme, racisme en discriminatie mogen nooit, nooit voorkomen en mogen nooit een plek hebben, ook niet bij demonstraties op universiteiten. Ik wil eens te meer benadrukken

dat het demonstratierecht een groot goed is en dat dit recht

ook in het onderwijs mag worden uitgeoefend, mits

vreedzaam. Juist de universiteit is bij uitstek een plek voor

debat en dialoog, maar altijd vreedzaam, zonder antisemitisme, racisme of discriminatie. Ik sta pal achter de onderwijsbestuurders die in overleg met de lokale driehoek de

afgelopen maanden aan de lat hebben gestaan om de grens

van de vrijheid van meningsuiting te bewaken. Ik ben trots

op ze en ik sta achter ze.

Ik voer gesprekken om beter inzicht te krijgen in de achtergronden van de studentendemonstraties en de effecten die

deze hebben op de onderwijsgemeenschap, dit alles vanuit

het oogpunt van depolarisatie en de-escalatie. Zoals het

kabinet eerder heeft aangekondigd in de Strategie Bestrijding Antisemitisme, wordt onder de verantwoordelijkheid

van de minister van Justitie en Veiligheid de Taskforce

Bestrijding Antisemitisme opgericht, die gerichte voorstellen

zal doen ten behoeve van de veiligheid van Joden, waaronder Joodse studenten op onze instellingen. Dank u wel.

BBBMevrouw Van ZantenBBB

Dank aan de minister voor het beantwoorden van de vragen.

Ik heb begrepen uit de schriftelijke beantwoording — dat

herhaalt de minister nu — dat het demonstratierecht uiteraard een groot goed is. Die mening deel ik met de minister.

Ook is het aan de onderwijsinstellingen zelf om te bepalen

met welke onderwijsinstellingen of bedrijven in Israël ze

omgaan. Dat begrijp ik ook, maar wij als Kamer hebben

hieraan in meerderheid consequenties verbonden. Wij

hebben vorige week een motie aangenomen gekregen

waarin staat dat deze regering gesprekken met onderwijsinstellingen en ook andere instellingen tot een absoluut

minimum moet beperken. Daar wil ik graag een reactie op.

Hoe gaat de minister die uitvoeren? Ik hoor hem nu zeggen

dat hij juist in gesprek is, terwijl wij toch het tegenovergestelde vragen.

Minister BruinsMinister

Ik sta pal voor onderwijsvrijheid en academische vrijheid.

Ik sta ook pal achter de onderwijsbestuurders die hierbij

als eerste aan de lat staan en in het afgelopen jaar ook veel

hebben meegemaakt. De verantwoordelijkheid ligt als eerste

daar en bij de lokale driehoek. Ik voer gesprekken om te

kijken of we een meer nationale aanpak kunnen hebben.

Wat heel goed is gegaan in het afgelopen jaar, is dat er

onderlinge afspraken zijn gemaakt, zodat de aanpak ook

uniform is, onafhankelijk van locatie. Ik zal ervoor zorgen

dat ik in de tweede termijn nog wat specifieker inga op de

woorden van mevrouw Van Zanten, zodat ik er een duidelijk

antwoord op kan geven. Maar het kan ook zijn dat ik er in

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-19

een brief op moet terugkomen, omdat het wel gaat over

hoe we de motie gaan uitvoeren. Daar heb ik ook de collega's in het kabinet bij nodig.

en hoe dat beter kan. Is hij ook bereid om, conform het

amendement, dat geld gebruiken voor de IVN, de Internationale Verenging voor Neerlandistiek?

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Ik heb nog twee vragen, want volgens mij gaan we richting

het einde van de bijdrage van de minister. Ik heb expliciet

gevraagd of mijn reeds ingediende motie over de CSCbeursstudenten, onder andere met de heer Paternotte, in

de huidige vorm nog voldoende is, of dat wij zo meteen

opnieuw in de pen moeten kruipen om een nieuwe motie

in te dienen, om te zorgen dat we op dat gebied niet achter

gaan lopen.

Mijn andere vraag gaat over de bbl-studenten. Mijn voorganger heeft een motie aangenomen gekregen waarin staat

dat we nastreven dat het naar 35% gaat. De cijfers laten

zien dat het terugloopt naar 22%. Ik wil graag een voorstel

indienen om de minister op te roepen om toch echt werk

te maken van de aansluiting. Ik ben heel benieuwd naar

wat er nu gebeurt. Wat gaat er niet goed? Wat moet ik in

de motie schrijven om te zorgen dat we met z'n allen deze

doelstelling gaan bereiken?

Minister BruinsMinister

De doelstelling van 35% bbl: de laatste cijfers laten zien,

zeg ik uit mijn hoofd, dat we nu op 31% zitten en dat het

groeiende is. Dan gaat het de goede kant op. Ik ben niet

geneigd om op dit moment … Ik heb het gevoel dat het

goed gaat. Laten we het vooral nog even zo aankijken, want

we zouden zomaar die 35% kunnen gaan aantikken.

Wat was de andere vraag?

VVDMevrouw Martens-AmericaVVD

Die ging over de CSC-beurs.

Minister BruinsMinister

Ik kom daar in de tweede termijn nog even op terug.

CDADe heer KrulCDA

Ik moet wat spaarzamer zijn met mijn interrupties, maar ik

wil stiekem toch nog even zeggen dat ik blij was met de

interruptie van de heer Soepboer. Hij sprak toch even over

de practoraten. Ik ben ook blij met het antwoord van de

minister daarop. Maar goed, ik heb een beetje en nichevraag, maar ik ga het toch even proberen. De vraag is

schriftelijk afgedaan en gaat over de internationale neerlandistiek. Ik wil de ambtenaren danken voor het harde nachtwerk bij het beantwoorden van de vragen, maar ik was

hierin wel echt teleurgesteld. Soms kan het antwoord ook

gewoon zijn: het gaat hier niet zo goed. We hoeven niet

altijd een woordensalade te vinden om dat te verbloemen,

want we krijgen gewoon signalen dat het daar niet goed

gaat. We hebben twee jaar geleden een amendement

ingediend voor een miljoen euro. Het is in principe klein

bier. Eigenlijk alle signalen die wij krijgen, zeggen dat dat

geld niet goed besteed wordt, niet conform het amendement, maar eigenlijk ook helemaal niet goed. Het antwoord

is dan een beetje bureaucratisch. Ik wil toch aan de minister

vragen of hij daar eens naar kan kijken en of hij in tweede

termijn terug kan komen op hoe dat geld nu besteed wordt

Minister BruinsMinister

Ik zal daar in de tweede termijn op terugkomen.

JA21De heer EerdmansJA21

Ik had nog een vraag over de Holocausteducatie. De

minister sprak over antisemitisme, maar valt mijn vraag

onder de portefeuille van de minister of van de staatssecretaris?

Minister BruinsMinister

De Holocausteducatie valt vooral onder het p.o. en het vo.

Het is onderdeel van het curriculum, dus ik verwijs naar de

staatssecretaris.

JA21De heer EerdmansJA21

Komt de staatssecretaris terug op de stichting Na de oorlog?

Minister BruinsMinister

Ja, daar komt de staatssecretaris op terug.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. Dank aan de minister. Ik stel voor dat we even

vijf minuten een sanitaire stop doen. Daarna wil ik de

staatssecretaris het woord geven. Daarna schors ik voor de

lunch. Dat wordt een half uur, niet langer. Deze begroting

moet nog worden afgerond en er is nog de begroting

Sociale Zaken. We kunnen niet iedere dag tot diep in de

nacht met elkaar doorgaan.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is het vervolg van het debat over de begrotingsstaten van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap. We hebben geluisterd naar de minister. Nu

is het woord aan de staatssecretaris.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Voorzitter, dank u wel. Fijn om hier te staan. Ook vanaf deze

plek mijn felicitaties aan de heer Uppelschoten voor zijn

mooie maidenspeech van afgelopen dinsdag, die bruiste

van de praktijkervaring in het onderwijs. Die praktijkervaring

kunnen we ook hier in de Kamer natuurlijk uitstekend

gebruiken.

Voorzitter. Het draait vandaag om de begroting van het

ministerie van OCW, en dus om cijfers. Maar als we door

die cijfers heen kijken, zien we mensen. Velen van hen

mocht ik in de afgelopen periode ontmoeten, zoals locatieleider Jorg Kruit van praktijkschool De Einder in Den Haag,

die er alles aan doet om zijn leerlingen zelfredzaam en

weerbaar te maken. Of directeur Paula Hoonhout van obs

Wereldwijs in Amsterdam-Zuidoost, die ouders met vragen

en zorgen nog nauwer betrekt bij het reilen en zeilen op

school. Of schoolleider Jack Provily van basisschool De

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-20

Jint, uit het schattige, pittoreske Stiens in Friesland, die pal

achter zijn leraren staat en duidelijke keuzes maakt over

wat er aan bod komt in de klas en wat niet. Net als directeur

Victor van Toer van basisschool Het Open Venster in Rotterdam, waar ik onlangs was. Hij legt op school de nadruk

op lezen, schrijven en rekenen, en behoedt leraren en leerlingen voor allerlei activiteiten die de aandacht afleiden van

de kern van het onderwijs.

Het zijn vier onderwijsprofessionals die scherpe keuzes

durven te maken, die focus aanbrengen. En dat is nodig,

juist nu. We zien hoe leraren, schoolleiders en alle andere

onderwijsprofessionals zich dag in, dag uit inzetten om hun

leerlingen klaar te stomen voor de toekomst. Tegelijkertijd

dalen de onderwijsresultaten. Steeds meer leerlingen hebben lezen, schrijven en rekenen niet goed onder de knie.

Daar moet verandering in komen. Samen moeten we het

tij zien te keren en de basis op orde brengen. Dat is geen

gemakkelijke opgave. Het vraagt om scherpe keuzes, van

mij, van dit kabinet, van het onderwijsveld en ook van deze

Kamer. Daarbij is wat mij betreft één woord leidend: focus.

School moet de plek zijn waar je als leerling goed leert

lezen, schrijven en rekenen, waar een deskundige leraar

voor de klas staat die zijn leerlingen volledig in beeld heeft

en waar de randvoorwaarden op orde zijn. Zo vragen

structurele taken om structureel geld, zodat scholen meerjarige plannen kunnen maken om de basisvaardigheden

van hun leerlingen verder te verbeteren. Voor alle helderheid: de investeringen van de afgelopen jaren staan, ook

bij dit kabinet. Ik noem de 1,5 miljard om de loonkloof te

dichten en de 1 miljard voor de basisvaardigheden.

D66Mevrouw RooderkerkD66

De staatssecretaris spreekt over een aantal mooie voorbeelden van scholen die zij heeft bezocht. Ik hoor daar de goede

intenties voor goed onderwijs ook in doorklinken. Iets meer

dan een jaar geleden was zij bij basisschool Manjefiek in

Limburg, in Maastricht. Daar vertelde zij trots over de rijke

schooldag die kinderen daar kregen, met extra huiswerkbegeleiding, cultuur en sport. Ik vraag me dan af wat de

staatssecretaris, met de bezuiniging die op stapel staat,

tegen deze kinderen zegt.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik zeg tegen de kinderen en iedereen in het onderwijsveld

dat we scherpe keuzes moeten maken. Ten aanzien van

School en omgeving zorgen we ervoor dat we de kinderen

en de scholen die dat het hardst nodig hebben, in het vizier

houden. Daar blijven nog steeds heel veel investeringen

voor over. Tegelijkertijd is in een breder kader … Maar daar

kom ik straks nog op. Als je hebt over de bezuinigingen: in

de vorige periode waren er meer middelen beschikbaar,

waardoor we meer geld konden investeren in de rijke

schoolomgeving. Maar dit kabinet maakt andere keuzes.

Het heeft ervoor gekozen om extra investeringen te doen

in andere maatschappelijke doelen, namelijk defensie, veiligheid en bestaanszekerheid. Nog steeds blijven we erop

inzetten en blijven heel veel investeringen overeind die zijn

gedaan in het onderwijs, waarbij de keuze wat mij betreft

is dat er zo veel mogelijk moet gaan naar het primaire proces, naar het weer op peil brengen van de basisvaardigheden, naar het aanpakken van het tekort aan leraren en

schoolleiders en naar sociale veiligheid. Scherpe keuzes

zijn daarbij cruciaal.

D66Mevrouw RooderkerkD66

Dit antwoord had ik natuurlijk al verwacht: de keuzes. Maar

ik denk dat er vooral verkeerde keuzes worden gemaakt.

De staatssecretaris doet het namelijk voorkomen alsof er

dan iets voor in de plaats komt, maar dat is natuurlijk niet

zo. Deze kinderen kregen tien uur per week extra huiswerkbegeleiding, cultuur en sport: echt een brede schooldag.

We hebben het dan niet over alle scholen in Nederland,

maar juist over de scholen waarop kinderen zitten die van

huis uit minder kansen krijgen, meer achterstanden hebben

en meer risico hebben op achterstanden, ook in het onderwijs. Door minder huiswerkbegeleiding gaan ze niet opeens

beter lezen en schrijven. Ik stel de vraag dus nogmaals. Wat

zegt de staatssecretaris tegen deze kinderen, die dit onderwijs gewoon verliezen?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Mevrouw Rooderkerk en ik zullen het daar waarschijnlijk

nooit helemaal over eens worden, maar voor mij begint

echte kansengelijkheid bij de basis op orde brengen, bij

goed kunnen lezen, schrijven en rekenen. Daarop inzetten,

in de volle breedte en met extra aandacht voor de kinderen

die op achterstand staan, dus er extra op inzetten dat die

kinderen naar de voor- en vroegschoolse opvang gaan en

ervoor zorgen dat die kinderen binnen School en omgeving

meer aandacht krijgen ten aanzien van de basisvaardigheden: daar begint wat mij betreft echte kansengelijkheid. Dat

is de enige manier waarop je volwaardig kunt meedoen

aan een vervolgopleiding en uiteindelijk ook volwaardig

kunt meedoen in de samenleving. Daarbij ben je ook in het

hier en nu gebaat, omdat je de etiketten in de supermarkt

goed kunt lezen en de bijsluiter van je medicijnen kunt lezen,

omdat je uiteindelijk een sollicitatiebrief kunt schrijven en

formulieren van de overheid kunt lezen en al dat soort

zaken. Echte kansengelijkheid begint wat mij betreft bij de

basis op orde hebben. Daarop zet dit kabinet volop in.

D66Mevrouw RooderkerkD66

Dan ga ik hier toch een derde interruptie aan besteden,

want dit is natuurlijk onzin. Sorry, maar dit kan de staatssecretaris gewoon niet volhouden. Ik heb het echt twee keer

vriendelijk geprobeerd: wat zegt u nou tegen deze kinderen?

Nu zegt de staatssecretaris "we gaan wel meer focus aanbrengen" en "we gaan wel keuzes voor ze maken". Nee,

deze kinderen krijgen gewoon minder onderwijs. Die krijgen

tien uur per week minder onderwijs. Dat gaat ook om het

voorbeeld dat ik noemde van Rotterdam-Zuid. Op heel veel

scholen in het land krijgen ze hiervoor extra begeleiding

bij lezen en schrijven door hun leraar. Dan worden ze op

school begeleid door degene die weet hoe het met hen

gaat, en niet door commerciële bureaus. Dit gaat om het

verbeteren van vaardigheden van kinderen uit kansarme

situaties, en deze kinderen verliezen dit. Ik wil echt dat de

staatssecretaris daar eerlijk over is. Ze kan niet volhouden

dat deze kinderen dit niet verliezen, want er komt letterlijk

niks voor in de plaats, geen extra geld.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Scherpe keuzes maken betekent dat je inzet op de zaken

die zorgen voor die solide basis. Dat betekent dat ik bij de

afbouw van School en omgeving heel zorgvuldig kijk welke

zaken overeind moeten blijven om juist de meest kwetsbare

kinderen, waaraan mevrouw Rooderkerk refereert, te kunnen helpen. Ik wil ervoor zorgen dat dat soort zaken, dus

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-21

het ondersteunen bij leerachterstanden en extra leesonderwijs, overeind kunnen blijven. Dat het dan misschien niet

mogelijk is om bepaalde kooklessen of sportlessen te doen

die aanvullend aan het reguliere onderwijs plaatsvonden,

hoort bij scherpe keuzes maken, mevrouw Rooderkerk.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Pijpelink. Dit is uw laatste interruptie.

GroenLinks-PvdAMevrouw PijpelinkGroenLinks-PvdA

Ik ben aan het luisteren naar de antwoorden van de staatssecretaris op de vragen van mevrouw Rooderkerk. En echt

werkelijk waar … Waarom durft deze staatssecretaris niet

gewoon te zeggen: hoor eens hier, wij moesten bezuinigen

en dat hebben we helaas gedaan door de meest kwetsbare

groepen in het onderwijs niet te sparen, maar die juist in

de kou te laten staan? Dat gaat om de thuiszitters en de

leerlingen die pas op latere leeftijd geselecteerd worden.

De subsidie voor de brede brugklassen en de functiemix

Randstad worden afgeschaft. Het gaat erom — wees nou

eerlijk, zeg ik tegen de staatssecretaris via de voorzitter —

dat de keuzes die gemaakt zijn, waarvan de staatssecretaris

zegt dat die financieel gemaakt moesten worden, over de

rug van de meest kwetsbare, minst kansrijke leerlingen zijn

gemaakt. Want natuurlijk moet iedereen goed kunnen lezen

en schrijven, maar we weten ook uit alle onderzoeken dat

kinderen uit een kansrijke omgeving dat al beter konden

en dat de voor- en vroegschoolse educatie, waarvan wij

ook ontzettend voorstander zijn, juist kansen geeft om kinderen op een ietwat meer gelijk niveau in groep 1 te laten

instromen. Heb nou de ballen als staatssecretaris om te

zeggen: sorry, we hadden minder geld en sorry, de minste

kansrijke leerlingen zijn daar nu de dupe van.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik ga dat niet zeggen, omdat dat niet klopt. Ik kom later

terug op een aantal punten die mevrouw Pijpelink heeft

genoemd, zoals verzuim en thuiszitters. Maar ik blijf bij het

verhaal dat als we in staat zijn de basis op orde te brengen

bij alle kinderen, met extra aandacht voor kinderen die dat

het hardst nodig hebben, vanuit School en omgeving, maar

ook door andere inzet, we het beste doen voor die kinderen.

Voorzitter, met uw permissie vervolg ik mijn betoog.

De voorzitterVoorzitter

Ja, hoor.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Natuurlijk moet school ook de plek zijn waar je je als leerling

veilig voelt. Sterker nog, dat moet per definitie op orde zijn,

want alleen dan kom je aan leren toe.

Voorzitter. We zijn hard aan de slag om het onderwijs verder

te verbeteren. Zo komen er bijvoorbeeld nieuwe kerndoelen,

waarin concreter staat wat leerlingen moeten kennen en

kunnen. Lerarenorganisaties, gemeenten, het UWV, lerarenopleidingen en schoolbesturen werken steeds vaker samen

in onderwijsregio's, zodat scholen elkaar niet beconcurreren

op goed onderwijspersoneel, maar juist samenwerken om

de tekorten aan te pakken. Ook telt het onderwijs steeds

meer zijinstromers. In 2017 waren dat er 500 en in 2023

bijna 2.300.

Voorzitter. Steeds meer scholen gaan aan de slag met de

basisvaardigheden van hun leerlingen. Met het Masterplan

basisvaardigheden bereiken we inmiddels ruim 60% van

de leerlingen in het funderend onderwijs. Dat komt neer op

circa 1,5 miljoen van de in totaal 2,5 miljoen leerlingen. We

blijven op dit onderwerp doorpakken. Maar hier blijft het

niet bij. Ik ga de komende tijd verder in gesprek met onder

meer leraren, schoolleiders, leerlingen en ouders over hoe

we samen de kwaliteit van het onderwijs verder kunnen

verbeteren en hoe we ervoor kunnen zorgen dat met behulp

van concrete ambities en afspraken, investeringen in

onderwijs echt gaan renderen. We kijken niet alleen naar

wat we nu al doen, maar ook nog naar waar we eventueel

nieuwe dingen kunnen toevoegen. Zo geven we samen

vorm aan het Herstelplan kwaliteit onderwijs, dat in het

tweede kwartaal van 2025 naar uw Kamer komt.

Voorzitter. Zoals ik zei, gaan de cijfers op de OCW-begroting

over mensen, over de leraren, schoolleiders en onderwijsondersteuners, voor wie ik me hardmaak. Maar natuurlijk

gaat het vooral ook over leerlingen, voor wie we het best

mogelijke onderwijs willen. Voor hen moeten we samen

extra stappen blijven zetten.

Voorzitter. De collega's van het ministerie — collega Bruins

refereerde er al aan — hebben bij nacht en ontij gewerkt

aan de vele vragen die door de ambtenaren en door ons

zijn behandeld. Dus ook van mijn kant heel veel dank.

Aanvullend daarop wil ik nog een aantal vragen van de

Kamer behandelen. Dat doe ik in blokjes. In totaal zijn dat

vijf blokjes. Het eerste is kwaliteit van het onderwijs. Het

tweede gaat over de aanpak leraren en schoolleiders. Het

derde gaat over randvoorwaarden en financiering. Het

vierde gaat over bezuinigingen. Het vijfde blokje is overig.

Voorzitter. Elke leerling verdient het best mogelijke onderwijs. Zoals ik al aangaf, werk ik daarom de komende tijd

samen met het veld aan een Herstelplan kwaliteit funderend

onderwijs. Zoals gezegd verwacht ik dat plan in het voorjaar

van 2025 met de Kamer te kunnen delen. We werken dat

plan uit via drie thema's. Het eerste thema is het verbeteren

van de onderwijsresultaten op lezen, schrijven en rekenen.

Graag onderstreep ik hierbij ook het belang van goed leesonderwijs en de kracht van goede jeugdliteratuur. Het is

heel terecht dat onder anderen mevrouw Rooderkerk en de

heer Kisteman hier aandacht voor vroegen. Wat betreft

schoolbibliotheken en jeugdliteratuur deel ik uw enthousiasme van harte. Ik was als kind zelf grootverbruiker en

verslond allerlei boeken van onder anderen Thea Beckman

en Jan Terlouw. Het vorige kabinet heeft structurele middelen voor leesbevordering beschikbaar gesteld. Ik ben van

plan om deze aanpak stevig te verankeren. Ik zal de Kamer

hierover nader informeren in het eerste kwartaal van 2025.

De heer Kisteman had het in dit kader, toen het over lezen

ging, ook over de zogenaamde leescoach. Ik zie zeker dat

een leesbevorderingsspecialist — dat woord zou bij scrabble

heel interessant kunnen zijn — een enorme bijdrage kan

leveren aan het leesonderwijs op school. Ik zeg daarbij dat

er al heel veel kan en dat veel scholen nu al samenwerken

met bibliotheken met een zogenaamde leesconsulent. Die

gaat naar scholen toe en gaat met leraren en leerlingen in

gesprek. Ook probeert die vooral de kennis over leesbevor-

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-22

dering en leesplezier te verankeren binnen een school.

Daarnaast zie ik ook dat veel scholen gebruikmaken van de

middelen die er vanuit het Masterplan basisvaardigheden

zijn, door bijvoorbeeld zelf, vanuit het eigen team, een

leesspecialist op te leiden, zodat de expertise intern aanwezig is en alle collega's hiervan profiteren. Dat is ook precies

wat we wilden met het Masterplan basisvaardigheden: geen

eenmalige impuls, maar zorgen dat kennis en kunde wordt

verankerd en er dus een duurzame verbetering optreedt.

Mevrouw Koekkoek had een vraag over digitale vaardigheden. Ik ben het volledig met haar eens dat digitale geletterdheid essentieel is om goed te functioneren in de huidige

samenleving. Om die reden is er ook volop inzet op dit

thema via de nieuwe kerndoelen. Die worden zo snel als

mogelijk een goed onderdeel van het onderwijs gemaakt.

Deze kerndoelen worden momenteel beproefd. De inzichten

die dat oplevert, gebruik ik om ervoor te zorgen dat alle

leerlingen basiskennis en -vaardigheden hebben in digitale

geletterdheid. Dit is superbelangrijk om ook online weerbaar

te kunnen zijn, bijvoorbeeld om fakenieuws te leren herkennen, en ook rond nare thema's als cyberpesten.

spreken van "meerurenmaatwerk". Het gaat er namelijk om

dat de werkgever en de leraren heel gericht het gesprek

met elkaar voeren om na te gaan wat er nou nodig is om

meer te kunnen werken. Denk bijvoorbeeld aan compensatie

voor een extra dag kinderopvang, of meer flexibiliteit in het

rooster. Zoals een aantal leraren tegen mij zeiden: ik vind

het ook leuk om mijn kinderen af en toe naar school te

brengen, maar het huidige rooster biedt die flexibiliteit niet.

Ik zie nu dat scholen ook met dit soort zaken voortvarend

aan de slag gaan.

Dit is allemaal — maar er is nog veel meer, zou ik willen

zeggen — onderdeel van mijn Aanpak lerarentekort. Dat

doe ik uiteraard niet in mijn eentje; dat doe ik samen met

de partijen in het veld zelf. Ik doe dat met de leraren zelf,

met schoolleiders, met werkgevers en met opleiders. Ook

werk ik aan een voorstel voor goed personeelsbeleid,

waarmee ik onder andere inzet op meer vaste contracten

en op contracten met meer uren, net als aan de vorming

van de onderwijsregio's als het gaat om het stimuleren van

samenwerking in de regio, in plaats van het stimuleren van

concurrentie op personeel.

Voorzitter. Ik ben aanbeland bij mijn tweede blokje: aanpak

leraren. Dat is het tweede blokje in mijn betoog en ook het

tweede thema binnen het herstelplan. Het gaat over het

borgen van voldoende en kwalitatief goed onderwijspersoneel. Zoals de heer Uppelschoten dinsdag in zijn prachtige

maidenspeech al stelde, zijn de tekorten in het onderwijs

nog steeds hoog. Dit komt ook door demografische ontwikkelingen, onder andere door vergrijzing, door mensen die

uitstromen vanuit de onderwijssector en door de brede

schaarste op de arbeidsmarkt. Wat we zien binnen het

onderwijs, zien we natuurlijk ook in sectoren als de zorg en

de techniek. Het is dus een heel breed probleem.

We zetten uiteraard vol in op het verhogen van de instroom.

Daarbij werk ik bijvoorbeeld aan een wetsvoorstel — dat

zeg ik ook tegen de heer Kisteman, die daarnaar vroeg —

dat ruimte biedt aan professionals uit de praktijk om sneller

bevoegd les te kunnen geven in het vmbo, in het praktijkonderwijs en in het voortgezet speciaal onderwijs. Wat betreft

zijinstromers is het aan ons om ervoor te zorgen dat de lat

hoog blijft. Eventuele obstakels moeten we wegnemen.

We moeten ook goed kijken naar maatregelen die ervoor

zorgen dat mensen in het onderwijs blijven. We moeten

ook bekijken hoe we het onderwijs anders kunnen organiseren, bijvoorbeeld om de werkdruk van leraren te verlagen.

We hebben daar nog steeds middelen voor beschikbaar.

Dan kan men bijvoorbeeld werken met klassenassistenten

en onderwijsondersteuners, zodat de leraar zich kan

focussen op zijn kerntaak.

Het onderwijs moet een fijne plek zijn om te werken, met

doorgroeimogelijkheden, een goede begeleiding voor

starters en zijinstromers, een goede werkgever en uiteraard

een goed salaris, waar de afgelopen jaar fors in is geïnvesteerd, structureel. Dat kan helpen om leraren die nu parttime

werken, te stimuleren om meer uren te gaan werken, met

grotere contracten. Dat zeg ik ook in antwoord op mevrouw

Beckerman. Hiervoor loopt nu een pilot met ongeveer 200

scholen, gericht op wat inmiddels "meerurenmaatwerk"

heet. We hadden dat aanvankelijk de "meerurenbonus"

genoemd, maar uit gesprekken met het onderwijsveld,

leraren en schoolleiders, heb ik geleerd dat we beter kunnen

We zetten niet alleen in op leraren: we zetten ook in op

sterke schoolleiders en op goed onderwijsondersteunend

personeel. Een school maak je immers samen. Over twee

weken informeer ik uw Kamer over de voortgang van de

Aanpak lerarentekort en over de laatste cijfers rondom de

tekorten.

Voorzitter. Dan ben ik aanbeland bij blokje 3. Dat is het

derde thema in het herstelplan en tevens …

De voorzitterVoorzitter

Een ogenblik. De heer Soepboer heeft nog een vraag over

dit onderwerp.

NSCDe heer SoepboerNSC

Dan ga ik ervan uit dat het onderwerp van de onderwijsregio's niet meer terugkomt. Dan is dit dus het moment om

daar even iets over te vragen; ik zie geknik. Dat wil ik dan

ook doen. De onderwijsregio's zijn opgericht om het lerarentekort terug te dringen en om samenwerking in de regio

te stimuleren. Dat is een nobel streven; dat onderschrijf ik

ook van harte. Er gebeuren waarschijnlijk ook hele goede

dingen. Maar ik wil toch een aantal zorgelijke signalen met

u delen die ik uit de praktijk krijg. Ik heb met een aantal

schoolleiders en -bestuurders gesproken. Ik citeer: "Tot nu

toe leidt dit niet zozeer tot meer samenwerking, want dit

deden wij al heel veel. Dit voelt een beetje als een vergadercircus." Er zijn ook mensen die zeggen: "Wij hebben onze

handtekening hieronder gezet om aan het roer te kunnen

blijven en om niet aan de zijlijn te komen staan. Maar

eigenlijk hebben wij daar heel erg veel spijt van." Hoe kijkt

u naar dit soort signalen?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik ben blij dat u die signalen deelt. Ik zou u willen aansporen

om die te blijven delen, want dat is voor mij en voor mijn

ambtenaren dé manier om daarop in te springen. Maar ik

kan daar ook heel veel positieve signalen tegenoverstellen.

Even voor de goede orde: de onderwijsregio's zijn opgericht

om ervoor te zorgen dat de samenwerking die op sommige

plekken als vanzelfsprekend tot stand komt, ook plaatsvindt

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-23

op de plekken waar die niet als vanzelfsprekend tot stand

komt. Want je gaat uiteindelijk het lerarentekort, het tekort

aan schoolleiders en de andere uitdagingen in het onderwijs

niet verhelpen door elkaar te beconcurreren. Maar dat zien

we op sommige plekken helaas wel gebeuren.

We zien nu dat de onderwijsregio's waarin schoolbesturen

en scholen op bovenbestuurlijk en bovenschools niveau

goed samenwerken met lerarenopleidingen en bijvoorbeeld

met de gemeenten en het UWV, in staat zijn om het aantal

zijinstromers omhoog te brengen. Maar ze zijn bijvoorbeeld

ook in staat om leraren op een andere school te laten starten

dan op een school waar bijvoorbeeld een lerarentekort is

en waar dus ook onvoldoende mensen zijn om startende

leraren te begeleiden. Die leraren kunnen vervolgens ook

doorstromen naar een school waar grotere tekorten zijn.

Dat kun je niet eigenstandig doen. Ik ben blij dat u het signaal doorgeeft, maar uiteindelijk is dat de hele bedoeling

van die onderwijsregio's: elkaar niet bevechten, maar met

samenwerking en solidariteit de problemen aanpakken.

NSCDe heer SoepboerNSC

Dan ga ik ervan uit dat een eventuele motie die daartoe

oproept oordeel Kamer krijgt en steun krijgt vanuit het

kabinet. Maar dat zien we dan straks. Ik heb nog wel een

wat technischere vraag. Een deel van het budget dat nu

naar die onderwijsregio's gaat, is volgens mij niet juridisch

verplicht. Dat zou gaan om in ieder geval 79,4 miljoen. Zou

u kunnen zeggen waar dat nou precies voor bedoeld is?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Daar kom ik graag in de tweede termijn op terug. De heer

Soepboer gaf al aan dat het een technische vraag was. Ik

heb me goed voorbereid op dit debat, maar ik heb echt niet

alles paraat.

NSCDe heer SoepboerNSC

Ik vraag het omdat het een verhoging van het budget leek.

Dus het lijkt me goed dat we het daar in de tweede termijn

even over gaan hebben.

NSCDe heer SoepboerNSC

De staatssecretaris geeft aan dat zij er ook veel positieve

signalen tegenover kan zetten. Daar ga ik ook van uit. Ik

heb gezegd dat er waarschijnlijk ook hele goede dingen

gebeuren. Maar u zegt ook terecht dat de ene regio iets

wellicht harder nodig heeft dan de andere regio. Zou het

dan niet veel beter zijn om gericht maatwerk te maken en

deze regeling wat betreft het bevorderen van regionale

samenwerking terug te brengen tot een strikt minimum, in

plaats van opnieuw governancestructuren op te tuigen, net

als nog meer samenwerkingsverbanden en regio's binnen

al bestaande regio's? Bent u dus bereid om er op die manier

naar te kijken en om dit terug te brengen naar een strikt

minimum, zodat we niet dat vergadercircus hebben waarnaar wordt verwezen, en zodat we niet allemaal nieuwe

governancestructuren gaan optuigen? Bent u daartoe

bereid?

De voorzitterVoorzitter

"Is de staatssecretaris daartoe bereid?"

NSCDe heer SoepboerNSC

Ja, via de voorzitter.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Wij hebben bij de ontwikkeling van de onderwijsregio's

heel nadrukkelijk gekozen voor een lerende aanpak. Dat

betekent dat we dit soort signalen ook gewoon meenemen

en gaan kijken wat die betekenen voor de verdere uitrol en

doorontwikkeling van die onderwijsregio's. Ik zeg er tegelijkertijd ook bij dat elke verandering — ik wilde zeggen: zeker

in het onderwijsveld — overal af en toe een beetje kan

schuren. We zijn nog helemaal niet zo lang met die onderwijsregio's bezig. Ook besturen en scholen moeten wennen

aan die nieuwe samenwerkingsvorm. Dus ik ga niet op

voorhand zeggen dat ik de rem erop zet, want ik denk dat

dat contraproductief zal werken. Maar het signaal van de

heer Soepboer neem ik graag mee. Als hij buiten deze setting expliciet wil zijn over waar wij in zouden moeten duiken, dan doe ik dat met liefde en plezier.

De voorzitterVoorzitter

Het komt terug. Nu gaat de staatssecretaris praten over

randvoorwaarden in de financiering.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Die randvoorwaarden voor goed onderwijs in de klas gaan

via structurele bekostiging voor structurele taken en een

veilige leeromgeving. Dat zijn eigenlijk de twee punten waar

we vooral op focussen. Dit kabinet zet in op structurele

middelen voor duurzame onderwijsverbetering. In een

reactie op de heer Soepboer, die daar in zijn eerste termijn

over sprak, zeg ik: ik ben al volop aan de slag met het

omzetten van subsidies. Voor basisvaardigheden werken

we nu bijvoorbeeld aan een gerichte structurele bekostiging.

Maar dat kost tijd, want het vraagt onder andere om een

wetswijziging. Daarnaast moet ook DUO de techniek goed

ingeregeld krijgen. Ik weet — althans, ik vermoed — dat ik

de heer Soepboer aan mijn zijde heb wanneer het gaat over

zorgvuldige wetgeving, zorgvuldige uitvoering en over de

uitvoerbaarheid van zaken die we doen. Daar is dus tijd

voor nodig. Vandaar dat we komen op de timing die ik

eerder aangaf. "Punt", zeg ik maar, want ik zie de heer

Soepboer opstaan.

NSCDe heer SoepboerNSC

Ja, daarin vindt u mij zeker aan uw zijde. Ik ben ook blij met

de antwoorden. Die heb ik ook kunnen lezen. Ik wil u toch

uitdagen om met mij te kijken naar het naar voren halen

van het structureel maken van die bekostiging. Ik snap dat

er een gedegen wetgevingstraject onder moet liggen. Als

we er nu mee beginnen, hebben we volgens mij anderhalf

jaar de tijd om het in 2026-2027 in te kunnen laten gaan.

Mijn concrete vraag is: zou anderhalf jaar niet voldoende

kunnen zijn?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik zet alles op alles om dat te kunnen doen. Tegelijkertijd

betrek ik de relevante collega's daarbij, zowel bij DUO als

bij het ministerie. Op het moment dat zij vanuit hun expertise aangeven dat er een bepaalde tijdspanne nodig is, dan

wil ik daar ook op bouwen. Maar geloof me, zeg ik via de

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-24

voorzitter tegen de heer Soepboer: wij doen er echt alles

aan om dit zo snel mogelijk te realiseren.

NSCDe heer SoepboerNSC

Mag ik dat zien als een concrete toezegging van de staatssecretaris om alles op alles te zetten om te bezien of het

naar voren gehaald zou kunnen worden, zodat het in kan

gaan in 2026-2027, en om daarop terug te komen?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Die inspanningsverplichting wil ik best toezeggen, maar dit

is best een ingewikkeld onderwerp, waarover we al uitgebreid gesproken hebben. Als ik in staat zou zijn om het

sneller te doen, dan had ik dat al gedaan. Dan had ik vol

blijdschap tegen de heer Soepboer gezegd: we gaan het

realiseren per schooljaar 2026-2027. We willen dit soort

grootschalige veranderingen niet midden in een schooljaar

of op een ander willekeurig moment doorvoeren. Daar zit

je ook aan vast, naast je eigen voorbereiding. Ik blijf me

hier samen met alle betrokken collega's voor inspannen,

maar de timing die ik heb gegeven, is de meest realistische

timing.

De voorzitterVoorzitter

Dit wordt uw laatste interruptie.

NSCDe heer SoepboerNSC

Ik meen toch te horen dat de staatssecretaris de inspanningsverplichting accepteert. Die zou ik ook graag willen accepteren. Ik zie graag schriftelijk tegemoet wat de mogelijkheden zijn.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Dat is prima.

In het herstelplan, waar ik al eerder aan refereerde, zal ik

verdere stappen zetten voor het omzetten van subsidies in

structurele bekostiging. Voor de goede orde: vanaf deze

plek wil ik zeggen dat 94% van het totale budget voor 2025

in vaste bekostiging zit. Er wordt hier vaak gesproken over

subsidieconfetti, subsidiespaghetti en noem het maar op,

maar het grootste deel van de bekostiging voor het funderend onderwijs zit in vaste bekostiging.

Dat gezegd hebbende ben ik aanbeland bij mijn vierde

blokje, dat gaat over de bezuinigingen. Ik kom zo meteen

terug op een aantal concrete vragen daarover. Graag zeg

ik nog een keer dat dit kabinet heel veel van de investeringen van de afgelopen jaren doorzet. Het funderend onderwijs kreeg vijf jaar geleden 20,4 miljard euro. Nu staat

daarvoor 28,1 miljard euro op mijn begroting. En ja, dit

kabinet heeft ook een paar scherpe keuzes moeten maken;

ik zei dat net ook al in reactie op de vraag van mevrouw

Rooderkerk. Dit kabinet wil ook staan voor solide overheidsfinanciën en wil extra investeren in een aantal andere

maatschappelijke doelen, zoals veiligheid, defensie en

bestaanszekerheid. Maar daarbij is het wel gelukt de leraar

en de klas zo veel mogelijk te ontzien en de focus te houden

op de grote, taaie, langjarige ambities: betere onderwijsresultaten op taal en rekenen, en voldoende en kwalitatief

goed onderwijspersoneel. Dit kan alleen met een veilige en

stevige basis waarop kinderen zich zo optimaal mogelijk

kunnen ontwikkelen. Juist voor de meest kwetsbare kinderen blijven we daarom via School en omgeving gericht

inzetten op extra aanbod in en rondom de school, met

daarbij een focus op lezen, schrijven en rekenen. We geven

dit duurzaam en structureel vorm. Hiermee bereiken we

nog steeds tienduizenden kinderen.

Helaas is ook de bezuiniging op de maatschappelijke

diensttijd noodzakelijk, zeg ik als antwoord op een vraag

van de heer Krul en de heer Ceder. Ik zie dat mdt heel veel

heeft betekend voor jongeren, voor de samenleving en voor

allerlei organisaties. Dit bleek vorige week nog, toen ik sprak

met het mdt-jongerenpanel en ik hun zorgen hoorde over

deze bezuinigingen. Ik vind het dan ook ongelofelijk

belangrijk om de kennis en expertise vanuit de mdt te borgen en de waarde te behouden. Daar werken we nadrukkelijk aan in de afbouw, samen met het netwerk van maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven.

Voorzitter. Dan ben ik aanbeland bij het vijfde blokje, overig.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Beckerman heeft nog een vraag. Dat is haar

laatste interruptie. Gaat uw gang.

SPMevrouw BeckermanSP

Een op de drie 15-jarigen is onvoldoende in staat om goed

genoeg te lezen en schrijven. De realiteit is dat we allemaal

weten dat dit grotendeels leerlingen zijn uit armere gezinnen. We weten ook dat de bezuinigingen, als we ze allemaal

bij elkaar zetten in een lijst, of het nou gaat om een brede

brugklas of om School en omgeving, juist bezuinigingen

zijn die armere leerlingen het hardst gaan raken. "Ja," zegt

de staatssecretaris, "maar een deel blijft overeind". Ja, maar

dat is dus de kleinere groep. Die grotere groep armere

leerlingen die nu al in de steek gelaten zijn omdat het leesonderwijs op veel plekken niet goed genoeg is, wordt het

hardst geraakt door deze bezuinigingen. Ik ga eigenlijk

dezelfde vraag stellen aan de staatssecretaris als aan de

minister. We weten nu dat deze begroting mogelijkerwijs

geen meerderheid gaat halen in de Eerste Kamer. We weten

ook dat er gesproken moet worden over hoe we dit gaan

aanpassen. Als deze staatssecretaris nou in het eigen hart

kijkt, wat zou zij dan het liefst willen behouden?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik heb in deze begroting behouden wat ik zowel in de vorige

periode als nu het allerbelangrijkst vind, namelijk dat álle

kinderen een solide basis krijgen. Nog steeds is het zo dat

de kinderen die het meest kwetsbaar zijn — dat zullen uiteindelijk zo'n 175.000 leerlingen zijn — via School en

omgeving extra aanbod krijgen met daarbij de focus op

lezen, schrijven en rekenen. Mevrouw Beckerman gaf zelf

aan hoe belangrijk die focus is. Dat aanbod zullen zij blijven

behouden met extra inzet.

Voorzitter. Dan ga ik door met mijn vijfde blok.

De voorzitterVoorzitter

Een ogenblik. De heer Krul wil nog een vraag stellen.

CDADe heer KrulCDA

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-25

Ik ga toch over de maatschappelijke diensttijd een vraag

stellen aan deze staatssecretaris. Want het is natuurlijk

ontzettend pijnlijk dat dit initiatief, dat zo ontzettend veel

jongeren geholpen heeft, wegbezuinigd wordt. Dit initiatief

heeft de samenleving eigenlijk een stukje sterker gemaakt,

en toch gaan we het afbouwen naar nul. Het gaat naar nul,

we gaan ermee stoppen. Ik ben dus benieuwd wat de

staatssecretaris bedoelt als ze zegt "we gaan de waarden

duurzaam borgen", als ze daar geen enkele euro aan wil

uitgeven.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik ken de passie van de heer Krul voor dit onderwerp en ik

moet zeggen dat ik daar zelf ook enorm door gegrepen ben.

Ik heb hele mooie voorbeelden gezien. Ik was in Utrecht bij

een bijeenkomst van mdt waar ik de 100.000ste mdt'er, Pim

heet ze, in het zonnetje mocht zetten. Dat was een bijeenkomst van Jong+Oud=Goud. Ik heb daar zowel met de

ouderen gesproken als met de jongeren. Dus de heer Krul

hoeft mij niet te overtuigen van het waardevolle karakter

— "waarde" in de diepste zin van het woord — van dit hele

programma. Maar het onderwijs kent ongelofelijke uitdagingen en dan is het, ook gelet op de basisvaardigheden

en het lerarentekort, voor mij evident dat ik bij het maken

van scherpe keuzes op die onderwerpen moet inzetten. Dan

vind ik het heel pijnlijk dat de subsidies voor mdt gaan

sneuvelen, maar ik wil ervoor zorgen dat de werkwijze die

bij mdt naar voren kwam, behouden blijft. Het gaat daarbij

om de betrokkenheid van jongeren en om jongeren te laten

meedenken en ervaringen te laten opdoen op allerlei vlakken. Wat ik dan bedoel met "verankeren" is het volgende.

Bij de afbouw van het programma willen we uitgebreid in

gesprek gaan met vrijwilligersorganisaties, maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven. Ik heb toegezegd me

er ook persoonlijk voor te willen inzetten om andere organisaties over de streep te trekken, een stap naar voren te

laten doen, want als anderen de waarden van mdt ook

onderkennen, is het belangrijk dat die verantwoordelijkheid

ook breder opgepakt wordt. Dat moet niet alleen afhankelijk

zijn van een subsidie. Daar zet ik mij voor in. Dat betekent

dat de werkwijze van mdt en de samenwerkingen die er nu

zijn, zo veel mogelijk geborgd moeten worden. Daar gaan

we breed over in gesprek.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ik vind het standpunt wat ongemakkelijk. Er is de afgelopen

weken namelijk nogal wat gebeurd. We hebben een

gigantisch integratiedebat in het land. We zien wat er broeit

in de samenleving. Mensen snakken naar vormen die hen

kunnen binden. Ik snap dat deze begroting in de augustusbesluitvorming is opgesteld, maar de regering kan niet

doen alsof er niets gebeurd is. In deze Kamer zijn we allemaal op zoek naar manieren waarop we ons als samenleving tot elkaar kunnen verhouden. Nu is er iets, mdt,

waarvan uit de evaluatie blijkt dat het mensen verbindt, of

je nou liberaal, socialistisch, islamitisch of wat dan ook

bent. Dit brengt mensen die normaal niet bij elkaar komen,

bij elkaar. Dit integreert. Dit brengt samenhang. De woordvoeringslijn van het kabinet is voor geen millimeter veranderd, terwijl er wel wat is gebeurd. Ik wil toch even de

minister ...

De voorzitterVoorzitter

"De staatssecretaris".

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ik wil de óúd-minister, de huidige staatssecretaris, vragen

of ze daar niet op kan reflecteren. Heeft ze de afgelopen

weken niet juist extra de waarde gezien van het behoud

hiervan? En waar je waarde aan toekent, moet ook geld bij.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

De waarde onderken ik. Maar ik ben er niet van overtuigd

dat er, op het moment dat je scherpe keuzes moet maken,

met strakke budgettaire kaders, per se meer geld naar dit

soort initiatieven moet. Ik moet keuzes maken die te maken

hebben met het goed toerusten van elk kind, zodat het uiteindelijk volwaardig kan meedoen in de samenleving en

met respect en begrip voor de ander kan opereren. Ik vind

het dan heel belangrijk dat we dat borgen in het onderwijs

zelf. Vandaar dat ik binnen het onderwijs zo zwaar inzet op

het vastleggen van de kerndoelen van burgerschap. Dat is

om ervoor te zorgen dat de leerlingen in de school, die

eigenlijk een minisamenleving is, kunnen oefenen met

datgene wat ze nodig hebben om uiteindelijk volwaardig

mee te kunnen doen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dat doet de staatssecretaris juist niet. De staatssecretaris

geeft namelijk aan datgene wat er in de samenleving speelt

en broeit te proberen op te lossen door scholen zo veel

mogelijk toe te rusten en kerndoelen te formuleren. Daarom

ziet ze er het nut en de noodzaak niet van in om te reflecteren op de bezuinigingen. Tegelijkertijd zegt ze het van

belang te vinden dat er buiten de onderwijskaders een

andere wet komt, namelijk de Wet toezicht informeel

onderwijs, omdat ze het wel degelijk belangrijk vindt om

buiten het onderwijs om in te kunnen grijpen. Aan de ene

kant zegt ze dus: "Als het gaat om bezuinigen, doen we alles

via de scholen. Dat is een belangrijke plek. Daar is het

afdoende." Tegelijkertijd tuigt ze, met datzelfde argument,

een wet op voor wat ik en de onderwijsinspectie "mogelijk

onbegrensd toezicht" noemen. Maar dat kan niet beide waar

zijn. Wat vindt de staatssecretaris nou? Waar houdt uw

verantwoordelijkheid op, staatssecretaris? Blijft die binnen

de kaders van de schoolmuren? Of vindt u dat u ook een

verantwoordelijkheid heeft voor wat er buiten de schoolmuren gebeurt? Is mdt niet een perfect voorbeeld van hoe het

wél kan?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik snap de verleiding van de heer Ceder om verschillende

zaken aan elkaar te knopen, maar ze hebben oprecht niets

met elkaar te maken, dus ik benader ze ook gescheiden. Ik

herhaal dat ik mdt een prachtig initiatief vind. Ik heb met

heel veel deelnemers gesproken. Ik spreek ook met de eigen

ambtenaren die zich er met volle passie voor inzetten en

voor wie de keuzes die we nu maken, ook heel pijnlijk zijn.

Tegelijkertijd: als ik gedwongen word om binnen scherpe

budgettaire kaders keuzes te maken, maak ik de keuzes

zoals die nu in de begroting voorliggen. Die hebben te

maken met de basisvaardigheden op een hoger peil brengen, het lerarentekort en het tekort aan schoolleiders aanpakken, de sociale veiligheid borgen en al dat soort zaken.

Tegelijkertijd heb ik gezegd dat ik de waarde van mdt die

we hebben ondervonden, wil blijven borgen. Daar zet ik

me persoonlijk voor in, door met maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven aan tafel te gaan. Zo kunnen we

de lessen die we geleerd hebben, maar ook de samenwer-

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-26

kingsverbanden die zijn ontstaan, zo veel mogelijk in de

lucht houden.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

In grote lijnen ben ik het met de staatssecretaris eens, maar

mijn vraag is niet beantwoord. Deze twee onderwerpen,

informeel onderwijs en mdt en wat er binnen de klaslokalen

gebeurt binnen het regulier onderwijs, hebben wél met

elkaar te maken, want het gaat om de fundamentele vraag

waar volgens deze staatssecretaris haar bevoegdheden

beginnen en ophouden. Met betrekking tot de mdt geeft ze

aan dat ze die veel liever binnen de klaslokalen wil borgen.

Dat kan een argument zijn, maar over de Wet toezicht

informeel onderwijs zegt ze dat ze onvoldoende handvatten

binnen klaslokalen heeft, dat ze zich dus moet begeven in

bijna elk gebied van de samenleving en dat ze zich bevoegd

acht om daarvoor een vorm van toezicht op te tuigen. In

dat kader heeft het wel met elkaar te maken. Mijn specifieke

vraag is daarom waar volgens de staatssecretaris haar

bevoegdheden en haar rol ophouden.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Het is geen bevoegdhedendiscussie. Met betrekking tot de

mdt gaat het om een financiële weging waarin ik scherpe

keuzes moet maken. Als ik oneindig grote budgetten had

gehad en als dit kabinet andere keuzes had gemaakt, dan

was de ondersteuning voor de mdt wellicht gebleven. Maar

daarin maak ik dus keuzes die te maken hebben met strakker

inzetten op het primaire proces en andere thema's; ik ga

mezelf daarin niet herhalen. Met betrekking tot de Wet

toezicht informeel onderwijs zou ik ten eerste willen benadrukken dat we aan het begin van dat proces staan. In de

eerste termijn van de Kamer is hier veel over gezegd, maar

ik zou willen aangeven dat dat wetsvoorstel net in internetconsultatie is gegaan. Daar komt nog een heel zorgvuldige

wetsbehandeling bij kijken, met de uitvoeringstoetsen en

alles wat daarmee samenhangt. Waarom ligt dat wetsvoorstel nu in de internetconsultatie? Aan de ene kant kun je

stellen dat er fantastische dingen gebeuren op het vlak van

informeel onderwijs. Ik ben er dus ook van overtuigd dat

99% van de organisaties die zich met informeel onderwijs

bezighouden, nooit iets van deze wet zullen merken, maar

op dit moment heb ik, als bij dergelijke instellingen misstanden plaatsvinden en als kinderen worden aangezet tot haat,

discriminatie of geweld, geen enkele wettelijke grondslag

om dan nader onderzoek te doen of in te grijpen. Mijn

handen zijn gebonden. Vorig jaar waren er omstreeks deze

tijd signalen rondom Chinese weekendscholen. Ik ben

daarover bevraagd in de pers, er waren schriftelijke vragen

en er waren mondelinge vragen vanuit uw Kamer. Ik stond

met mijn handen gebonden. Dat is een heel onbevredigend

gevoel, want op het moment dat er sprake is van misstanden wil ik de kinderen in kwestie kunnen beschermen en

wil ik ook de samenleving in bredere zin beschermen tegen

dat soort ongewenste invloeden.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Het is heel logisch dat de handen van de staatssecretaris

gebonden waren, want het is haar portefeuille niet. Haatzaaien is al strafbaar en de staatssecretaris gaat niet over

strafbaarstelling of over vervolging. Daar hebben we

gewoon een apparaat voor, namelijk het Openbaar Ministerie, en de AIVD doet zijn werk. Het is dus heel logisch dat

de staatssecretaris daar niets mee te maken had, want we

hebben daar andere instituten voor en die doen hun werk.

De staatssecretaris bevestigt dus mijn gevoel dat ik al langere tijd heb. Ik heb hierover ook een motie ingediend om

te vragen wat de onderwijsinspectie hiervan vindt. Is dit

nou een taak voor Onderwijs? Dat zeg ik niet omdat ik het

onderwerp niet belangrijk zou vinden, want ik deel uw

mening dat daar waar sprake is van haatzaaien, geweld en

noem maar op ingegrepen moet worden, maar wel via de

juiste instituten. De meerderheid van deze Kamer heeft op

mijn initiatief gevraagd om te kijken wat de onderwijsinspectie en de uitvoering hiervan vinden. Die heeft hier een

notitie over geschreven. Via een Woo-verzoek, niet via de

staatssecretaris, is die notitie boven water gekomen. Die is

vernietigend: "niet effectief", "wij zijn niet het juiste orgaan",

"doe het ons niet aan", "we weten niet welk probleem dit

oplost". Ik heb de staatssecretaris per motie en per e-mailprocedure gevraagd om dit te laten zien. Het is door de

ministerraad gekomen; dat zeg ik ook tegen de minister

van Onderwijs. Hij wist dit; hij heeft dit gelezen, want het

is allemaal door de ministerraad gekomen.

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag?

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Deze wet is in internetconsultatie, terwijl u weet dat de wet

het niet op deze manier gaat redden. Waarom heeft de

staatssecretaris dit zo gedaan, zonder inachtneming van

goed bestuur?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Omdat we aan het begin van het wetstraject staan. Er is

gewoon een pad te doorlopen. Eerst is er de internetconsultatie. Daar komen allerlei input, commentaar en adviezen

op. Vervolgens komen de adviezen van de daartoe geëigende organen, waaronder de Raad van State, en daarna

een uitvoeringstoets door de inspectie. Alles gebeurt op

het juiste moment, omdat ik heel graag wil dat de Kamer

zich uiteindelijk op basis van al die inzichten en adviezen

een gefundeerd oordeel kan vormen. Laten we dus stoppen

met deze bangmakerij, want die is totaal niet nodig.

Eén punt nog, voorzitter, in reactie op het meer technische

punt dat de heer Ceder maakte. Ja, het Wetboek van Strafrecht heeft ook een rol, maar dat gaat met name om

publieke uitingen en niet over de situatie waarvan er sprake

is bij informeel onderwijs. Daar zit een lacune, vandaar dit

wetsvoorstel. Ik zie iedereen nu opstaan, dus ik zeg nogmaals dat er later volgend jaar een uitgebreide wetsbehandeling zal zijn.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Mensen staan op omdat het ernstig is. Dit gaat niet over

hoe je naar dit wetsvoorstel kijkt. Het gaat erom of dit

kabinet goed bestuur uitvoert. De staatssecretaris geeft aan

dat er nog een heel traject komt. Dat is waar, maar hier is

ook al een heel traject aan voorafgegaan. U heeft met

ambtenaren gezeten. De onderwijsinspectie, die u een taak

hebt toebedeeld, heeft haar mening gegeven. Er is een

ministerraad geweest waarin dit als concept heeft voorgelegen om naar buiten te gaan brengen. Alle ministers hebben toen gezegd: wat een goed plan. Tenminste, ik weet

niet hoe het precies is gegaan, maar in meerderheid is

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-27

besloten om dit naar buiten te brengen. Als we lezen dat

er een taak toebedeeld wordt aan een uitvoeringsorganisatie

die zegt "we kunnen het niet, we willen het niet en, alsjeblieft, doe dit niet" en dit genegeerd wordt, roept dat de

veel fundamentelere vraag op of deze staatssecretaris en

het ministerie niet een veel te grote broek aantrekken. Dat

is het fundamentele punt en daarom hoort het ook in dit

debat thuis. Mijn vraag is of de staatssecretaris gezien alle

reacties, ook die van de onderwijsinspectie, die nota bene

de uitvoerder is, niet tot de conclusie komt dat dit onzalige

plan per direct ingetrokken moet worden, met excuses dat

het door de ministerraad is gekomen.

Als het nodig is om het wetsvoorstel op punten aan te

passen, zullen we dat doen. Maar ik ga daar niet op vooruitlopen.

SGPDe heer StofferSGP

In het verlengde hiervan ligt er nog een motie van mijn

hand. Deze is aangenomen door de Kamer. De motie vraagt

of het kabinet kan onderzoeken of er ook mogelijkheden

zijn om te kijken wat er nodig is in het strafrecht. Mijn vraag

is of dat paralleltraject ook loopt.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Nee.

SGPDe heer StofferSGP

Ja, er is in de eerste termijn inderdaad veel over dit wetsvoorstel gesproken. De heer Ceder gaf dat zojuist ook aan.

Maar er is echt heel veel onrust in de maatschappij over dit

wetsvoorstel. Al zegt de minister dat het 99% van de jonge

mensen niet zal treffen, er is echt het gevoel dat dit kabinet,

dat het heeft over goed bestuur en dat goede dingen voor

de samenleving wil doen, gewoon alle jonge mensen van

4 tot 17 jaar onder staatstoezicht wil stellen. De minister

kan dan zeggen dat de meesten het niet zullen merken,

maar als dit doorgaat, ligt het wettelijk instrumentarium er.

Om een lang verhaal kort te maken: ik geef dit ter inleiding

aan, maar mijn vraag is een andere. Is er, als nu dadelijk

die consultatie geweest is, een optie dat de minister denkt:

nou, als ik dit allemaal zie, trek ik het voorstel heel snel in?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Alles wat uit de internetconsultatie komt, neem ik ter harte.

Dat zullen we zorgvuldig wegen. Dat zal uiteindelijk bepalen

of het wetsvoorstel, al dan niet op bepaalde punten, aangepast moet worden. Maar ik ga niet op voorhand … Kijk, als

ik niet overtuigd zou zijn van nut en noodzaak van het

wetsvoorstel had ik het überhaupt niet in internetconsultatie

gebracht. Ikzelf en mijn ambtenaren hebben namelijk

genoeg te doen. We gaan dus niet aan onnodige werkverschaffing doen. Dit wetsvoorstel gaat uiteindelijk een wettelijke grondslag bieden om toezicht te houden en in te

grijpen op plekken waar misstanden plaatsvinden. Ik vind

dat heel belangrijk. Het is in het belang van de kinderen,

die ik wil beschermen, en in het belang van de samenleving

in bredere zin.

SGPDe heer StofferSGP

Dan stel ik mijn vraag toch nog een keer heel concreet. Stel

dat dadelijk uit die consultatie blijkt wat ik grotendeels

verwacht, namelijk dat er heel veel weerstand is. Behalve

de staatssecretaris en de VVD-fractie heb ik namelijk nog

niet veel mensen gehoord die nu denken: dit hebben we

echt hard nodig. Is er dus een optie dat het wetsvoorstel

gewoon ingetrokken wordt als de consultatie afgerond is,

het allemaal vernietigend blijkt en we niets anders zien?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Dat heb ik even niet scherp. Ik wil vooral zeggen dat ik het

heel vervelend vind dat die indruk wordt gewekt. Ik snap

best dat er zorgen zijn, maar ik geloof niet dat het helpt als

wij hier met elkaar bijdragen aan de bangmakerij en mensen

in de samenleving onnodig onrustig en bezorgd maken.

Ten eerste is het ondenkbaar dat de inspectie, of welk uitvoerend orgaan dan ook, zomaar willekeurig achter de

voordeur gaat kijken en zomaar willekeurig bij allerlei

instellingen, verenigingen en organisaties een kijkje gaat

nemen. Dan gaat het over serieuze signalen. Daarbij staat

een onafhankelijke adviescommissie van experts de

inspectie bij, zodat die tot een onafhankelijk en gewogen

oordeel kan komen. Dan ga je in eerste instantie misschien

gewoon eens verder kijken en onderzoek doen. Je gaat kijken of er überhaupt ingegrepen moet worden.

SGPDe heer StofferSGP

Dat is een prachtig antwoord, maar geen antwoord op mijn

vraag. Mijn vraag is: wordt mijn motie, die door de Kamer

is aangenomen, uitgevoerd om dat paralleltraject op te

pakken in het strafrecht?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ja, dat gebeurt. Sorry.

De voorzitterVoorzitter

Oké, het wordt bevestigd.

SGPDe heer StofferSGP

Dank. Ik hoor nu voor het eerst dat dat gebeurt. Ik zat telkens

te zoeken of die motie wordt uitgevoerd. Zou de minister

mij nu of in de tweede termijn …

De voorzitterVoorzitter

"De staatssecretaris."

SGPDe heer StofferSGP

Ja, "de staatssecretaris". Ik ben boven de 50; dan krijg je

dat. Excuus, het is "de staatssecretaris". Zou de staatssecretaris mij nu of in de tweede termijn kunnen laten weten hoe

dat paralleltraject loopt voor de uitvoering van mijn motie?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik ga niet vooruitlopen op de uitkomsten van de internetconsultatie. Zoals ik zei, zullen we de input die we vanuit

die internetconsultatie krijgen uiteraard zorgvuldig wegen.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Dat doe ik graag in de tweede termijn, want dat heb ik nu

niet helemaal scherp.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-28

DENKDe heer ErginDENK

De staatssecretaris heeft negen keer "de basis op orde"

genoemd. Ze heeft gezegd dat ze zich erop gaat richten dat

de basis in het onderwijs op orde moet zijn. Op basis van

uitzendingen van Nieuwsuur weten we dat het de onderwijsinspectie niet lukt om één keer per vier jaar naar scholen

te gaan. Er is inmiddels een onderzoekscommissie ingericht

om daarnaar te kijken. Toch komt de staatssecretaris met

een wetsvoorstel waarbij ze de onderwijsinspectie naar

mogelijk duizenden andere plekken gaat sturen in het

informeel onderwijs. Kan de staatssecretaris uitleggen hoe

ze aan de ene kant de basis op orde wil stellen en goed wil

regelen, en aan de andere kant een scala van duizenden

organisaties toevoegt aan het staatstoezicht?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Er zal geen sprake zijn van duizenden organisaties waar de

inspectie op af moet gaan. Het is risico- en signaalgestuurd

toezicht. Zoals ik net al zei — dat waren geen loze woorden

— ga ik ervan uit dat 99% of 99,9% van die organisaties hier

helemaal niets van zal merken. Maar op de plekken waar

misstanden zijn, waar kinderen en jongeren worden aangezet tot haat en discriminatie, wil ik kunnen onderzoeken en

ingrijpen. Maar het zijn sowieso geen duizenden en zelfs

geen honderden organisaties waar de inspectie op af zal

gaan. Overigens hoort het ook bij de uitvoeringstoets dat

je kijkt wat je nodig hebt om een bepaalde wet op een

adequate manier te kunnen uitvoeren. Daar horen inderdaad

ook mensen en middelen bij, dus daar wordt in de volgende

fase ook naar gekeken.

DENKDe heer ErginDENK

De staatssecretaris kan hier stellen dat er geen duizenden

organisaties worden toegevoegd aan het staatstoezicht. De

staatssecretaris kan zeggenStaatssecretaris

we gaan niet in één keer naar

1.000 organisaties toe. Dat zou eventueel kunnen kloppen.

Maar als je alle informele onderwijsvormen gericht op kinderen tussen de 4 en 17 jaar in heel Nederland onderwerpt

aan toezicht, dan doe je dat in principe wél. Dan maak je

dat in principe wél mogelijk. Wat ik niet begrijp, is het volgende. De staatssecretaris zegt: ik wil opkomen voor vrijheid; ik wil de kinderen beschermen. Tegelijkertijd heb ik

hier een stuk dat bij de formatieonderhandelingen, de formatiebesprekingen is opgesteld door haar eigen ambtenaren. Daarin zegt het departement: een flink aantal maatregelen ten aanzien van toezicht op informeel onderwijs

betekent een inperking van grondrechten — een inperking.

Hoe kan deze staatssecretaris vrijheid bevorderen en vrijheid beschermen door grondrechten in te perken? Kan zij

dat toelichten?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik wil eerst nog terugkomen op dat punt van duizenden,

want dit is de manier waarop misverstanden en misvattingen ontstaan. Die wil ik graag wegnemen. Dit gaat niet over

regulier toezicht en het aflopen van elke instelling. Dit gaat

over risico- en signaalgestuurd toezicht. Als de heer Ergin

denkt dat het bij duizenden instellingen in het land mis is,

dan zou dat wat mij betreft een oproep zijn om met nog

meer energie aan dit wetsvoorstel te werken, want dan

hebben we dus een heel groot probleem. Maar mijn aanname is dat dat niet het geval is en dat er niet bij duizenden

instellingen van alles aan de hand is. Op het moment dat

dat bij een klein groepje instellingen wel zo is, moet je een

grondslag hebben om nader onderzoek te kunnen doen en

eventueel in te grijpen.

DENKDe heer ErginDENK

Ik heb nog twee interrupties, en die ga ik allebei gebruiken.

Ik ga niet terugkomen op wat collega Ceder net zei over het

Wetboek van Strafrecht. Wat dit wetsvoorstel echt heel eng

maakt, is dat er in artikel 6 wordt geregeld dat er — ik som

het even op — door het college, het college van B en W,

maar ook door de onderwijsinspectie gegevens bewaard

mogen worden over nationaliteit, politieke opvattingen en

religieuze overtuigingen. Dit is een heel eng wetsvoorstel.

Het is gericht op het mogelijk maken van een Koranschoolpolitie. Dat zeg ik erbij omdat we in dit huis dingen moeten

benoemen zoals ze zijn. De staatssecretaris doet het af met

hele leuke woorden over het beschermen van kinderen,

maar dat kan allemaal al. Ze spreekt hele leuke woorden

over vrijheid, maar wat deze staatssecretaris doet — ik hoop

dat ze daar wel op reageert — is de weg vrijmaken voor

een PVV-staatssecretaris of een PVV-minister die straks met

deze wet in de hand op Koranscholenjacht gaat. Kan de

staatssecretaris daarop reageren?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Dat is geenszins het geval. Dit houdt toezicht op vormen

van informeel onderwijs. Ik heb geschetst dat dit over een

veelheid van organisaties kan gaan. Het gros van al die

organisaties doet fantastische dingen. Dat wil ik dus ook

gezegd hebben. Dat kan gaan om Koranscholen, Bijbelscholen, sportscholen, scouting of noem maar op. Overigens

zijn wij ook met heel veel van die organisaties in gesprek

om ervoor te zorgen dat we dit op de juiste manier kunnen

inregelen. Ik werp dus verre van me dat dit een soort van

Koranpolitie zou zijn. Dat is niet waar ik voor sta. Dat is niet

waar dit wetsvoorstel voor bedoeld is. Geenszins.

De voorzitterVoorzitter

Laatste interruptie.

DENKDe heer ErginDENK

Laatste interruptie. Dit wetsvoorstel is niets anders dan

Koranschoolpolitie. Ik zeg het nog maar een keer. Het is

niks anders. We weten wat de agenda van de PVV is. Ze

hebben het sluiten van moskeeën zogenaamd in de vrieskast gedaan. Ik was afgelopen maandag nog in debat met

de PVV over integratie. En weet u wat de PVV daar zei? Dat

duizenden kinderen in dit land via informele onderwijsinstellingen worden vergiftigd. We weten dat het eerste

onderzoek dat aan de basis van dit wetsvoorstel heeft

gelegen, het onderzoek van een D66-minister was. Dat

onderzoek ging over islamitische weekendscholen. De hele

aanleiding is gelegen in islamitische weekendscholen. Ik

hoop dat GroenLinks-PvdA en ook NSC heel goed meeluisteren. Dit wetsvoorstel is niets anders dan met een botte

bijl inhakken op grondrechten van al die mensen die dagdagelijks, in de weekenden en in de avonden aan kinderen

hun cultuur, religie en identiteit meegeven. Deze staatssecretaris maakt de weg vrij voor een PVV-minister die deze

wet straks gaat misbruiken. Ik hoop dat ze dat inziet en dat

ze dit wetsvoorstel zo snel mogelijk intrekt.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-29

Ik herhaal: ik ga dit wetsvoorstel niet intrekken. We gaan

dit pad gewoon belopen en het debat voeren op het juiste

moment, met alle inzichten en alle informatie die dan

voorhanden is. Ik zou nogmaals willen zeggen, want dat

komt blijkbaar niet aan, dat het gros van de instellingen

voor informeel onderwijs fantastische dingen doet. Ikzelf,

als migrantenkind, had het fantastisch gevonden als ik in

de jaren zestig en zeventig, want zo oud ben ik, in het Brabantse Geldrop naar een instelling had kunnen gaan waar

ik misschien meer had geleerd over de taal van mijn voorouders, Urdu of Hindi, Indiaas had leren of dansen of misschien andere zaken had meegekregen. Maar dat bestond

toen niet. Ik vind het heel mooi dat die instellingen er wel

zijn. Dat geldt ook voor instellingen met een focus op cultuur, sport en andere zaken. Dat is heel mooi. Het enige wat

ik aangeef … Er zijn namelijk signalen geweest in het verleden. Vorig jaar werd ik door de Kamer en de media

bevraagd over de Chinese weekendscholen. Ik had toen

geen antwoord omdat ik geen enkele grondslag had om

nader onderzoek te doen, om verder in gesprek te gaan of

om in te grijpen als dat op z'n plaats was geweest. Het enige

wat ik wil is kinderen en de samenleving in brede zin

beschermen.

CDADe heer KrulCDA

De staatssecretaris valt veel in herhaling, maar heeft wel

één nieuw ding gezegd, in ieder geval voor ons, namelijk

dat als in de uitvoering van deze wet blijkt dat er meer

mensen en middelen voor nodig zijn, we daarnaar moeten

kijken. Laat me alvast vertellen dat het CDA er op geen

enkele manier aan gaat meewerken. Het zou onbestaanbaar

zijn dat we met deze bezuinigingen extra middelen moeten

gaan reserveren voor de uitvoering van een wet die geen

probleem oplost. Maar goed, ik ga de staatssecretaris vragen te reflecteren op een passage uit de visie van de

inspectie zelf en kijken of we de term "bangmakerij" dan

nog steeds zo lichtvoetig moeten gebruiken. De inspectie

zegt zelf: "Deze taak is wezensvreemd voor de inspectie en

brengt haar in een rechtsstatelijk kwetsbare positie. De

activiteiten en partijen waarop dit toezicht zich richt, zijn

zeer groot en in beginsel onbegrensd." Dat zegt de inspectie.

Hoe reflecteert de staatssecretaris specifiek op deze woorden van de inspectie?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

De inspectie heeft het goede recht om haar inzichten en

visie te delen. Normaal gesproken gebeurt de uitvoeringstoets op een later moment en wordt dat wetsvoorstel met

alle inzichten die er zijn en al dan niet met aanpassingen

naar de Kamer gebracht. Ik ga niet op dit ene stukje reflecteren. Dat zijn de woorden van de inspectie. Die neem ik

ter kennisgeving aan. Daar waar er zorgen zijn … Sterker

nog, er zijn elementen die in gesprekken naar boven komen.

Het is namelijk heel normaal dat je in gesprek bent met

allerlei experts en uitvoeringsorganisaties wanneer je aan

wetsvoorstellen werkt. Daar komen dingen naar boven. Die

probeer je een plek te geven in het wetsvoorstel. Op die

basis is het voorstel in internetconsultatie gegaan.

De voorzitterVoorzitter

Een laatste vraag.

CDADe heer KrulCDA

Ik ga de staatssecretaris toch een kans geven om hierop

een ander antwoord te geven. Ze is hier te gast in de Kamer.

Deze Kamer vraagt haar om te reflecteren op een uitspraak

van de inspectie. Dat is niet zomaar een uitspraak. De

inspectie zegt dat ze rechtsstatelijk in een kwetsbare positie

wordt geduwd en het hier gaat om in beginsel onbegrensd

toezicht. Deze Kamer vraagt de staatssecretaris hierop te

reflecteren. Ik zou echt willen meegeven dat daarop nu

gewoon zeggen "dat ga ik niet doen", een schoffering is

van het werk dat wij hier aan het doen zijn. Dus ik stel nog

één keer de vraag: kan de staatssecretaris inhoudelijk

reflecteren op hetgeen de onderwijsinspectie zelf zegt? Laat

ik het dan maar herhalen en zeggen dat ik vind dat het

rechtsstatelijk kwetsbaar is. Laat de staatssecretaris dan

maar daarop reflecteren. Hier moet echt een antwoord op

komen.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Volgens mij ga ook ik over mijn eigen woorden, net zo goed

als de Kamer. Ik zou willen zeggen dat ik die zorgen van de

inspectie ter harte neem en dat we dat in het vervolg van

de wetsuitwerking verder zullen laten terugkomen. Ik kijk

ernaar uit om dat met uw Kamer verder uit te wisselen.

SGPDe heer StofferSGP

Ik ga toch door op wat de heer Krul aangaf. We willen best

enige ruimte geven, maar zouden wel graag zien dat het

kabinet — als de staatssecretaris het niet doet, dan maar

de minister — wel tijdens deze begroting reflecteert op die

notitie van de inspectie. Dat is wat ons betreft echt noodzakelijk. Als de staatssecretaris zegt dat ze er eerst nog even

over wil nadenken, mag dat wat ons betreft, maar tijdens

de begrotingsbehandeling willen ook wij echt dat erop

gereflecteerd wordt. Als de staatssecretaris het niet doet,

dan willen we dat de minister het doet, die uiteindelijk

eindverantwoordelijk is, ook voor de inspectie.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Als ik ervan overtuigd was dat dit wetsvoorstel antirechtsstatelijk was, dan had ik het niet ingediend. Zo simpel is

het.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Een punt van orde om even te kijken of ik mijn interruptie

hieraan moet wijden. Het klopt toch dat niet de staatssecretaris, maar de minister verantwoordelijk is voor de onderwijsinspectie, even los van dit wetsvoorstel?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ja, dat klopt.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dan zal ik mijn interruptie niet wijden aan de staatssecretaris

en er misschien in tweede termijn nog op terugkomen.

De voorzitterVoorzitter

Dat lijkt me heel verstandig. U had ook in de eerste termijn

van de minister deze vraag al kunnen stellen. De staatssecretaris wilde het blokje overig gaan behandelen. Ik denk

dat dit onderwerp daar misschien ook al een plek in had

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-30

gekregen. Ik kijk even naar haar om te horen welke andere

vragen ze nog wil behandelen in het laatste blok.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Even kijken. Ik moet me even herpakken na dit intermezzo.

Het vijfde en laatste blok, met overige vragen, inderdaad.

Onderwijs heeft en houdt een brede opdracht, waar bijvoorbeeld het team van Jorg, die ik in mijn inleiding noemde,

op De Einder dagelijks aan werkt. Op school groei je, ontdek

je nieuwe werelden en leer je juist samen met anderen. Dat

kan alleen als je je veilig voelt. Dat vraagt inderdaad meer

dan alleen financiële middelen, zeg ik ook in reactie op de

heer Uppelschoten van de PVV. Deze maand heb ik het

wetsvoorstel Vrij en veilig onderwijs aangeboden aan uw

Kamer. Het is terecht dat de heer Eerdmans hier in zijn bijdrage krachtig aandacht voor vroeg.

Leraren moeten daarnaast goed toegerust zijn om moeilijke

of gevoelige onderwerpen, zoals antisemitisme of discriminatie, te bespreken in de klas. Het is belangrijk dat we blijven investeren in deze ondersteuning, op een manier die

aansluit bij de onderwijsbehoefte van docenten in het veld.

Het amendement op stuk nr. 68, van de leden Ceder en

Kisteman, geef ik daarom oordeel Kamer.

Voorzitter. Het is schrijnend dat nog altijd zo veel kinderen

geen onderwijs krijgen. Het is terecht dat onder anderen

mevrouw Pijpelink hier aandacht voor vroeg. Dit kabinet

wil het verzuim verder terugdringen. Vandaag heb ik daartoe een wetsvoorstel naar de Kamer gestuurd. Dit voorstel

regelt onder andere dat scholen preventief meer doen om

verzuim te voorkomen, voordat het ernstig wordt en kinderen langdurig uitvallen. Want kort verzuim, ook geoorloofd

kort verzuim, kan vaak een indicator zijn dat er meer aan

de hand is. Hier moeten we alerter op zijn. Ik kijk uit naar

de behandeling van dit wetsvoorstel in uw Kamer.

Daarnaast werk ik ook aan meer ruimte voor maatwerk,

bijvoorbeeld op het snijvlak van onderwijs en zorg, ook

voor jongeren met autisme. In dat kader wil ik graag toezeggen, ook in antwoord op de vraag van mevrouw Van Zanten

en volgens mij ook van de heer Uppelschoten, dat ik verder

in gesprek ga met de LBVSO en ook met de Nederlandse

Vereniging voor Autisme, met als inzet om samen te bezien

wat er nodig en mogelijk is om de ondersteuning voor deze

jongeren in het onderwijs te verbeteren. Ik zal de Tweede

Kamer daarover op de hoogte houden in het kader van de

voortgangsrapportage over passend onderwijs. Die verwacht ik in het voorjaar van 2025 naar u toe te sturen.

Voorzitter. Bij de focus op prestaties heb ik dus ook zeker

oog voor de context waarin kinderen leren. Een kind dat

honger heeft of stress heeft door onrust thuis, kan niet goed

leren, kan moeilijk tot leren komen. Het kabinet regelt

daarom structureel het Programma Schoolmaaltijden. Op

meer dan 1.000 scholen zijn per dit jaar brugfunctionarissen

aan de slag, om ervoor te zorgen dat problemen die in de

thuissituatie spelen, zoals schulden of huiselijk geweld, niet

doorwerken in de klas. Zo worden de leerling en het gezin

concreet geholpen. Dit helpt bovendien ook om leraren te

ontzorgen, zodat die zich kunnen richten op hun kerntaak.

Ik heb nog een vraag over het vorige onderwerp, autisme.

Fijn dat de staatssecretaris in gesprek is met onder andere

LBVSO en de Nederlandse Vereniging voor Autisme. Ik heb

nog een vraag gesteld over de suggestie van LBVSO,

namelijk om het geld dat nu in de reserves zit van de

samenwerkingsverbanden, dus die onbenutte reserve, te

gebruiken voor de autismeaanpak.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

De samenwerkingsverbanden moeten ervoor zorgen dat

geld dat bestemd is voor speciale ondersteuning, of het

nou gaat om autisme, ondersteuning van hoogbegaafde

leerlingen of andere vormen van ondersteuning, ook aan

die leerlingen wordt besteed. Ik wil best nog een keer aanmoedigen dat dat gebeurt. Het moet landen bij de leerlingen.

De voorzitterVoorzitter

De staatssecretaris vervolgt haar betoog.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik was gebleven bij de brugfunctionarissen. Sinds dit jaar

zijn meer dan 1.000 scholen met brugfunctionarissen aan

de slag, om ervoor te zorgen … Nee, dit had ik al gezegd.

Sorry, dat krijg je dan.

Het zien en erkennen van talent is ook een belangrijk punt,

zeg ik in antwoord op een vraag van de heer Ergin. Ook

hiervoor hebben de samenwerkingsverbanden middelen.

Daarnaast heeft OCW het Kenniscentrum Hoogbegaafdheid

ingesteld. Ik steun zeker de gedachte achter het amendement van de heer Ergin. Ik moet nu heel even spieken.

De voorzitterVoorzitter

Op nummer 62, denk ik.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ja, op nummer 62. Ik kom daar in tweede termijn op terug.

Ik kan er even geen wijs uit.

Dan ga ik door. Hetzelfde geldt voor talent voor de praktijk.

Ik onderstreep daarom ook in antwoord op vragen van de

heer Ceder het belang van de techniekhavo. Daar doen

steeds meer scholen aan mee. Nu zijn het er al 160 en begin

2025 en 2026 kunnen nog veel meer scholen zich daarvoor

aanmelden. De subsidie is €100.000 per vestiging. Eind 2026

heeft de helft van alle havoscholen de gelegenheid gehad

om een praktijkgerichte havo te starten. Daarna maak ik de

bekostiging structureel. Daarvoor is vanaf 2027 41 miljoen

euro beschikbaar.

Dat brengt mij bij het amendement op stuk nr. 65 van

mevrouw Rooderkerk en mevrouw Koekkoek. Ik moet dat

ontraden, omdat de dekking voor het amendement niet

deugdelijk is.

Voorzitter, daarmee ben ik aan het einde van mijn eerste

termijn.

BBBMevrouw Van ZantenBBB
De voorzitterVoorzitter

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-31

U krijgt nog een interruptie van de heer Ceder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Zoals de staatssecretaris heeft gemerkt, is artikel 23 over

de vrijheid van onderwijs voor de ChristenUnie heel

belangrijk. Het staat ook in het regeerprogramma. We zien

echter toch wat tegenstrijdigheden. Ik heb daar vragen over

gesteld, waar ik eigenlijk onvoldoende antwoord op heb

gekregen. Het gaat allereerst over het zinnetje in het

regeerakkoord dat er sprake zou moeten zijn van politiek

neutrale methodes met neutrale doelen. Ik heb geen antwoord gekregen op de vraag wanneer iets neutraal of niet

neutraal is. Dat roept bij mij wel de vraag op in hoeverre

artikel 23 hiermee niet aangetast wordt. Mijn vraag aan de

staatssecretaris is daarom ookStaatssecretaris

kan zij een voorbeeld noemen van een niet-neutrale methode in het onderwijs die

de regering wil aanpakken of beperken, of wat dan ook de

strekking van het regeerakkoord is?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik heb daar geen concrete voorbeelden van. Het gaat er met

name om dat leerlingen vanuit verschillende invalshoeken

zaken krijgen aangereikt, zodat ze uiteindelijk zelf en zelfstandig hun mening kunnen vormen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ik moet concluderen dat de staatssecretaris geen voorbeeld

kan noemen van niet-neutrale doelen. Daar ben ik blij om.

Maar het regeerakkoord suggereert anders en dat roept

ook vragen op. Ik hoop dat de staatssecretaris deze lijn kan

doorpakken. In het verlengde daarvan hebben we natuurlijk

wel te maken met de schrapping van vormingsonderwijs.

In artikel 50 en artikel 51 van de Wet op het primair onderwijs is dat al twee eeuwen geborgd. Er zit een bezuiniging

op, maar ik lees nog niet dat het de ambitie is om ook de

WPO aan te passen. Hoe ziet de staatssecretaris dat voor

zich? Is zij het met mij eens dat artikel 50 en artikel 51 alleen

geborgd kunnen worden op het moment dat er ook voldoende middelen zijn om dat vormingsonderwijs ook plaats

te laten vinden op openbare scholen?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Dit is een van de bezuinigingen die ik moet doorvoeren.

Het is niet eenduidig of de regeling daarvoor effectief is.

Op dit moment zijn er, juist binnen openbare scholen, ook

andere manieren om leerlingen in brede zin over godsdienstige stromingen en richtingen te onderrichten, bijvoorbeeld

vanuit het burgerschapsonderwijs. Om de verandering door

te voeren, is er uiteindelijk een wetswijziging nodig. Daar

heeft de heer Ceder helemaal gelijk in.

De voorzitterVoorzitter

De laatste interruptie, meneer Ceder.

bare school zich ook levensbeschouwelijk kan vormen. Dat

is natuurlijk een aantasting van artikel 23 en de garantiefunctie. Het kabinet zegt aan de ene kant pal te staan voor

artikel 23 en de vrijheid van godsdienst. In het openbaar

onderwijs wordt daaraan getornd, want de facto betekent

deze wijziging van de Wet op het primair onderwijs dat.

Hoe ziet de staatssecretaris het voor zich dat deze wijziging

van de Wet op het primair onderwijs geen aantasting zou

betekenen van artikel 23? Waar kunnen kinderen in het

openbaar onderwijs dan wel terecht voor levensbeschouwelijke vorming?

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Volgens mij is dit geen aantasting van artikel 23. Artikel 23

gaat over veel meer, hè? Ik kom nog even terug op het punt

van de heer Ceder over neutraliteit, of hoe het er ook precies

staat. Wat ik cruciaal vind aan artikel 23, is dat de overheid

gaat over het wat. We zijn volop bezig met het curriculum

en de aanscherping van de kerndoelen. Het onderwijs, de

leraar en de schoolleider, gaat over het hoe. We hebben

binnen dit kabinet afgesproken dat we daar totaal niet aan

tornen. Tegelijkertijd heeft artikel 23 ook een zorgplicht, die

op andere elementen voorkomt. Maar ik zie hier geen strijd

of conflict met artikel 23.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dit was een antwoord op mijn vorige vraag. Ik heb ook een

andere vraag gesteld, die niet beantwoord is. Het gaat over

het aantasten van de Grondwet. Ik hoop dat er in ieder geval

een antwoord komt waarmee ik iets kan.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik zie er geen aantasting van de Grondwet in.

Ik wil nog heel even terugkomen op het amendement van

de heer Ergin. Dat moet ik helaas ontraden, want de dekking

is ondeugdelijk. Dat was het amendement op stuk nr. 62.

De voorzitterVoorzitter

Ja, op stuk nr. 62. Meneer Ergin, u heeft geen interrupties

meer. Ik ben dus benieuwd wat dit wordt.

DENKDe heer ErginDENK

Een verzoek. Het amendement is echt drie minuten geleden

gewijzigd, waarschijnlijk met een betere dekking. Ik zou de

staatssecretaris willen vragen of ze het amendement in haar

tweede termijn opnieuw wil beoordelen.

De voorzitterVoorzitter

Als het op tijd gewijzigd is, kan dat.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

De staatssecretaris geeft aan dat er een wetswijziging aankomt, want alleen met die wetswijziging kan deze bezuiniging mogelijk worden gemaakt. Het wijzigen van artikel 50

en artikel 51 van de Wet op het primair onderwijs ziet erop

dat er vormingsonderwijs op primaire scholen gegeven zou

moeten worden, zodat ieder kind dat kiest voor een open-

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik ga daarnaar kijken en kom er in de tweede termijn op

terug.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. We gaan nu even schorsen voor de lunch. O,

mevrouw Rooderkerk wil nog een vraag stellen. Ze heeft

nog één interruptie.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-32

D66Mevrouw RooderkerkD66

Sorry, nu heeft iedereen zin in de lunch; dat snap ik.

Ik had nog één vraag naar aanleiding van de laatste reactie

van de staatssecretaris op het amendement over kansengelijkheid dat we hebben ingediend. Nu staat er op het lijstje

met bezuinigingen ook een bezuiniging op de functiemix

Randstad. Ik kan me zomaar voorstellen dat daar in de

onderhandelingen snel over is gesproken en er door sommige partijen werd gedacht: ach, de Randstad; deze kan er

wel uit. Alleen gaat het hier wel om de lerarensalarissen

van de helft van de middelbare scholen in Nederland.

Hiermee treft dit 400.000 kinderen. Vandaag hoor ik de

staatssecretaris in de verdediging van al deze bezuinigingen,

waarover natuurlijk nog op andere plekken wordt gesproken, steeds zeggen dat het haar gaat om de onderwijskwaliteit. Zij zegt dat zij keuzes maakt en zich daarop richt. Is zij

het dan niet met mij eens dat goed onderwijs valt en staat

bij voldoende goede docenten? Door deze bezuiniging sla

je een gat in de begrotingen van de helft van de middelbare

scholen in Nederland en bezuinig je dus op de promotiekansen en ontwikkelkansen van leraren.

Staatssecretaris PaulStaatssecretaris

Ik heb uitgelegd dat ik scherpe keuzes heb moet maken in

de begroting en dat sommige regelingen volle bak kunnen

worden doorgezet en andere niet. Dat is het eerlijke antwoord.

De voorzitterVoorzitter

Dan maken we voor nu een einde aan deze discussie.

De algemene beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitterVoorzitter

We gaan een halfuur schorsen. Om 14.20 uur volgt de

tweede termijn van de zijde van de Kamer en daarna volgt

de beantwoording. Ik wens u een smakelijke lunch. Ik zal

vervangen worden als voorzitter. Ik wens u veel succes in

het vervolg van het debat.

De vergadering wordt van 13.50 uur tot 14.30 uur geschorst.

Begroting Onderwijs, Cultuur en

Wetenschap 2025

28 november 2024

TK 30

30-4-33