Terug
Plenair · initiatiefwetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Invoering van het discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond

Voorstel van wet van de leden Timmermans en Bikker tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht in verband met de invoering van het discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond (35709) (1e TK)

26 september 2024 3u 10m

AI-samenvatting

Samenvatting

Het debat concentreerde zich op een initiatiefwetsvoorstel dat discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond in het Wetboek van Strafrecht invoert. De meerderheid van de fracties (GroenLinks-PvdA, VVD, ChristenUnie, SGP, Partij voor de Dieren en DENK) steunde het voorstel als belangrijk signaal tegen haatmisdrijven en discriminatie. Zij betoogden dat codificatie erkenning biedt aan slachtoffers en jurisprudentie helpt opbouwen. De SP stelde kritische vragen over effectiviteit en capaciteitsbelasting, terwijl de PVV zijn standpunt nog niet definitief had bepaald vanwege zorgen over bewijslast en politiebelasting. DENK steunde het voorstel maar pleitte voor strengere maatregelen tegen herhaalde overtreders en opname van leeftijdsdiscriminatie.

De initiatiefnemers (ChristenUnie en PvdA) ontvingen brede steun en complimenten voor hun werk. Een meerderheid van de fracties diende of kondigde amendementen in aan. Het kabinet werd door diverse fracties bevraagd over uitvoeringsvraagstukken, registratiepraktijken, capaciteitsconsequenties en de toepassing van de IHRA-definitie bij antisemitisme. De beantwoording van de minister stond nog uit aan het einde van deze spreekbeurten.

AI-gegenereerd op basis van trefwoord-relevante fragmenten. Controleer bij twijfel het volledige verslag hieronder.

Document

Verslag

12 sprekers · 212 bijdragen

Relevant

Invoering van het discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond

Invoering van het discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond

Aan de orde is de behandeling van:

- het Voorstel van wet van de leden Timmermans en Bikker tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht in verband

met de invoering van het discriminatoir oogmerk als

strafverzwaringsgrond (35709).

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is het Voorstel van wet van de leden Timmermans en Bikker tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht

in verband met de invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond. Dat is een initiatiefwet. Dat is

geen dagelijkse kost. Dat is altijd een bijzonder moment

voor de Kamer. Daarom heet ik de initiatiefnemers, de heer

Timmermans en mevrouw Bikker, van harte welkom in vak

K. Het is geweldig mooi dat u de handen ineen heeft kunnen

slaan en dit belangrijke, maar ook arbeidsintensieve parlementaire instrument ter hand heeft genomen. U wordt bij

de verdediging in vak K vandaag ondersteund door de heren

Peter van Dijk, beleidsmedewerker bij de GroenLinks-PvdAfractie, en Jurian van der Bijl, beleidsmedewerker bij de

ChristenUniefractie. Tevens heet ik natuurlijk de minister

van Justitie en Veiligheid van harte welkom in vak K. Hij

zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als

adviseur van de Kamer.

Vandaag is slechts de eerste termijn aan de orde. Vak K

moet dus rustig luisteren. De voortzetting van deze wetsbehandeling wordt in goed overleg met de initiatiefnemers

op een later moment ingepland. Dan beantwoorden zij de

vragen die vandaag door uw Kamer gesteld worden en dan

kan het debat met hen worden aangegaan.

De algemene beraadslaging wordt geopend.

De voorzitterVoorzitter

Ik geef graag als eerste het woord aan de heer Van Nispen,

die daarvoor toestemming heeft gekregen van de initiële

eerste spreker op de sprekerslijst. Gaat uw gang, meneer

Van Nispen.

SPDe heer Van NispenSP

Dank u wel, voorzitter. Allereerst een heel groot compliment. De voorzitter zei het al: een initiatiefwet is een enorm

belangrijk en krachtig instrument van de Kamer. Het is mooi

om jullie, mevrouw Bikker en meneer Timmermans, in vak

K te zien zitten. Ik zal mij onthouden van commentaar of ik

dit beter vind dan wat er normaal gesproken zit. Ik zal daar

gewoon wijselijk niks over zeggen. Wat ik eigenlijk nog

mooier vind, zijn de heren op de achterste rij, de heer Peter

van Dijk en de heer Jurian van der Bijl. Uit ervaring weet ik

ook dat daar het echte werk in zit. De mensen op de eerste

rij staan al vaak genoeg in de spotlights, dus een groot

compliment voor dit initiatief.

Ik zei het al: een initiatiefwet maken is altijd heel knap, maar

zeker ook op dit belangrijke onderwerp. De initiatiefnemers

proberen een stap te zetten om discriminatie verder terug

te dringen. Het voorstel heeft een al best lange geschiedenis. Het is in januari 2021 ingediend. Ik moet wel zeggen:

het zit zorgvuldig in elkaar. Het is goed beargumenteerd.

Het advies van de Raad van State is ook best positief te

noemen. Dat is knap. Ik vind ook het uitgangspunt van deze

wet goed te begrijpen. Discriminatie en intolerantie zijn een

heel erg groot probleem in onze samenleving: homo's die

niet meer hand in hand op straat durven te lopen, moslims

die bang zijn dat hun moskeeën beklad worden, docenten

die niet meer over de Holocaust kunnen beginnen uit angst

voor antisemitische reacties. We hebben dit al in veel

debatten gezegd en met elkaar besproken. We hebben echt

een groot en veelomvattend probleem, dat op veel fronten

bestreden moet worden. Het strafrecht is daar eigenlijk

maar een heel klein stukje van, maar wel een stuk dat zeker

ook aandacht verdient.

De initiatiefnemers stellen voor de strafrechter de mogelijkheid te geven de maximale gevangenisstraf die op dat delict

staat te verhogen met een derde als er sprake is van een

discriminatoir aspect. De initiatiefnemers hebben zich op

door te zeggen dat ze zich realiseren dat daarmee discriminatoir geïnspireerde criminaliteit niet wordt uitgebannen

en dat zij ervoor waken te hoge verwachtingen te koesteren

van de effectiviteit van deze repressieve aanpak van dit

soort delicten. Dat is heel erg waar. Als ze het niet zelf

hadden gezegd, dan zou ik er wel op hebben gewezen. Dit

wetsvoorstel gaat natuurlijk ook heel erg veel niet oplossen,

waarmee ik niet zeg dat je het niet moet doen. We moeten

het hier dus over hebben. In hoeverre gaat deze wet dat

nou oplossen? Het grootste probleem is in mijn ogen dat

er te weinig aangiftebereidheid is. Veel mensen doen nu

geen aangifte van hatecrime. Het heeft toch geen zin, zo

wordt heel vaak gedacht. Wat hiermee samenhangt, is dat

de pakkans erg laag is. Veel plegers kunnen niet worden

betrapt of opgepakt. Hiermee hangt weer samen dat er een

heel groot tekort aan capaciteit is bij de politie, het Openbaar Ministerie en de rechtspraak. Dit zijn zaken waarvoor

de SP al langere tijd aandacht vraagt, maar toch zie ik de

problemen de komende jaren nog niet opgelost worden.

Ik vind dat ook de vraag gesteld moet worden of strafverzwaring wel echt effect heeft. En wat verstaan we eigenlijk

onder "effect"; wat verwachten de indieners zelf precies?

Bij een afschrikwekkend effect zou je kunnen hopen dat

iemand zich, omdat er hogere straf van een derde dreigt,

bedenkt voordat diegene al scheldend en discriminerend

iemand anders mishandelt. Of bedoelen we bijvoorbeeld

een lerend effect; zorgt een strafverzwaring ervoor dat

iemand voortaan niet meer discrimineert, maar opeens

respect heeft voor of tolerant is jegens Joden, homo's of

moslims?

De vraag die ik wil opwerpen, is: moeten wij hiernaast niet

nog veel meer gaan denken in de sfeer van alternatieve

straffen of maatregelen, bijvoorbeeld een verplicht bezoek

aan een Holocaustmuseum of -monument, zoals ook met

scheldende voetbalsupporters gebeurt, of een gesprek met

mensen uit de lhbti- of moslimgemeenschap? Hoe zien de

indieners dit? Hoe kijken zij ertegen aan? Mijn vraag aan

de minister, als adviseur hier aanwezig, luidt als volgt.

Volgens mij kunnen dit soort maatregelen dit al. Ik ben

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-1

echter wel benieuwd naar de cijfers. Hoe vaak gebeuren dit

soort gedragsmaatregelen al in de praktijk?

Ik heb nog een vraag aan de indieners en de minister. Discriminatie is nu op een aantal gronden reeds verboden. In

het artikel dat is toegevoegd, staan die gronden ook: ras,

godsdienst, geslacht, seksuele gerichtheid en handicap.

Wat ik als SP'er mis in dit rijtje, en wat we allemaal zouden

moeten missen, is de grond sociaal-economische klasse.

Er wordt namelijk niet alleen vaak neergekeken op mensen

met lagere inkomens, er zijn ook vormen van ongelijke

behandeling, bijvoorbeeld alleen maar controleren en

handhaven in wijken waar arme mensen wonen; ik noem

maar één voorbeeld. Ik wil dit wetsvoorstel niet ophouden,

maar heb wel een aanvullend, concreet voorstel. Zullen we

onderzoeken of we in de toekomst ook klasse zouden

moeten toevoegen als een van de gronden waarop niet

gediscrimineerd mag worden?

Ik ga bijna afronden, maar niet dan nadat ik gezegd heb dat

ik het altijd erg belangrijk vind wat de praktijk ervan vindt.

Dat is voor ons een belangrijke toetssteen. Belangrijker dan

het sentiment of de symbolische betekenis van een wet is

de vraag: kan de praktijk hiermee ook echt uit de voeten?

Daarmee ben ik terug bij het initiatiefwetsvoorstel De politie

is positief. Die onderschrijft de wet als goede stap, maar ze

noemt de bewijslast ingewikkeld. Ook waarschuwen ze voor

te hoge verwachtingen ten aanzien van de effectiviteit en

voor een groter capaciteitsbeslag op de opsporing, omdat

de bewijslast zo complex is. Het Openbaar Ministerie lijkt

eigenlijk te zeggen: wat u wil, dat doen wij al in het strafvorderingsbeleid. In de praktijk wordt door het Openbaar

Ministerie al een hogere straf geëist. Dus dan toch nog

eens: wat voegt het toe?

Dan de concrete vragen die ik hier nog bij heb. Ze noemen

heel veel voordelen bij de wet, maar ook enkele bedenkingen, bijvoorbeeld dat het wettig en overtuigend bewezen

moet worden op grond van het wetsvoorstel terwijl nu

slechts aannemelijk moet worden gemaakt. De vraag die

ik wil opwerpen is: komt er hierdoor nou niet een hogere

bewijsdrempel die moeilijk te halen is? En als dit dan straks

wet wordt, moet dan die aanwijzing van het OM worden

geschrapt? Vervalt die dan? Hoe wegen de indieners nou

het risico dat je hiermee onbedoeld het tegendeel zou

bereiken, namelijk dat je vervolging en bestraffing mogelijkerwijs moeilijker zou maken? Dat is niet wat zij willen, maar

is dit nou mogelijk een effect dat eigenlijk de bedoeling in

de wielen zou rijden?

Dat was het, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Van Nispen. Bent u nu klaar met uw

spreektekst?

SPDe heer Van NispenSP

Ja.

De voorzitterVoorzitter

Ik zie een interruptie van de heer Ceder van de ChristenUnie.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dank u wel, voorzitter. Ik wil de heer Van Nispen bedanken

voor zijn mooie betoog. Er waren ook wat vragen over het

nut en de noodzaak ten opzichte van de huidige lijn die het

Openbaar Ministerie hanteert. Die had ik ook, maar het

Openbaar Ministerie zelf heeft ook wel aangegeven dat ze

wel degelijk voordelen zien. Zij kunnen bijvoorbeeld nu

inderdaad een strafverzwaringsgrond aanvoeren, maar het

is nu nog maar de vraag in hoeverre de rechter die meeweegt, in hoeverre dat ook in het vonnis benoemd wordt.

Dat is nu vrijblijvend en met de codificatie dwing je eigenlijk

een strafrechter om ook ten aanzien van dit aspect gewoon

een duidelijke uitspraak te doen. Daardoor kan jurisprudentie opgebouwd worden, wat volgens mij ook onze strafrechtketen ten goede komt. Mijn vraag aan de heer Van Nispen

is of hij in ieder geval in dat licht ook wel ziet dat dit niet

alleen een symbolische zet is, maar ook wel echt een verbetering van onze strafrechtketen en dat we hopelijk mede

door jurisprudentie en het verduidelijken dat dit een

belangrijk punt is in de komende jaren steeds meer grip

krijgen op wat discriminatie wel en niet is en wanneer je

wat toepast.

SPDe heer Van NispenSP

Dank aan de heer Ceder voor die vraag. Nogmaals, de

intentie delen wij volledig. Ik heb ook gezien dat het Openbaar Ministerie een aantal voordelen opnoemt. De heer

Ceder noemt inderdaad een belangrijke. Ik heb daar zeker

kennis van genomen, maar ik heb gewezen op een van de

nadelen waar het Openbaar Ministerie op wijst en dat vind

ik toch wel een serieuze bedenking waar ik echt een reactie

op zou willen van de indiener: leg je niet onbedoeld de

drempel om dit te bewijzen hoger? Want waar het nu op

grond van die strafvorderingsrichtlijn van het Openbaar

Ministerie aannemelijk moet worden gemaakt dat een

bepaald misdrijf met een discriminatoir aspect is gepleegd,

moet het straks wettig en overtuigend bewezen worden

door een strafrechter. Als daarmee die drempel hoger

wordt, dan zouden we niet bereiken wat we eigenlijk willen.

Dus tegenover een heleboel voordelen, die ik niet allemaal

heb opgenoemd, staat wel deze kanttekening van het

Openbaar Ministerie waar ik expliciet aandacht voor wilde

vragen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dank. Het is aan de indieners om duidelijk te maken dat

hier geen sprake is van een drempelverhogend effect, maar

wel een verduidelijkend effect. Ook nu, in de huidige situatie, zou een rechter als die besluit mee te gaan in het betoog

van de officier van justitie voor zichzelf duidelijk moeten

hebben gemaakt en ook ervan overtuigd moeten zijn dat

er sprake is van een discriminatoir aspect. Dus datgene wat

gecodificeerd wordt, is eigenlijk nu ook al staande praktijk.

Maar goed, ik denk dat het aan de indieners om dat te

betogen en verder uit te leggen. Ik hoop dat u ook kunt

meewegen — dat gaf u net terecht al aan — dat er ook

voordelen zijn en niet alleen een symbolische waarde en

dat codificatie hiervan hopelijk — ik hoop dat u het met me

eens bent — onze strafrechtketen wat handvatten geeft om

dit belangrijke onderwerp verder uit te bouwen de komende

jaren.

SPDe heer Van NispenSP

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-2

Zeker, voorzitter. Ik hoop dat u, maar ook de heer Ceder het

goed vindt dat ik toch een klein stukje citeer uit het advies

van het Openbaar Ministerie van alweer enige tijd geleden.

Daarin staat dus uitdrukkelijk: "Het is thans voldoende dat

het discriminatieaspect aannemelijk wordt gemaakt. In het

geval van een wettelijke strafverzwaring, het voorstel van

de indieners, komt het discriminatoire oogmerk in de tenlastelegging te staan en dient het dus wettig en overtuigend

bewezen te worden. Het risico ontstaat daardoor dat er een

bewijsdrempel wordt gecreëerd die in de praktijk moeilijk

is te nemen. De verschuiving van aannemelijk maken naar

bewijzen kan per saldo een achteruitgang betekenen." Ik

hoop dat het niet zo is en dat de heer Ceder gelijk heeft,

maar ik vind het wel erg belangrijk dat mijn zorgen op dit

punt worden weggenomen.

D66De heer SnellerD66

Dat zijn hele begrijpelijke vragen van de heer Van Nispen.

Ik wou het punt over de bewijslast even terugkoppelen aan

zijn eerste punt, over de aangiftebereidheid. Hoe ziet hij die

relatie? Ik zou me zo kunnen voorstellen dat als je de

bewijslast verhoogt, dat vaker tot iets leidt wat eigenlijk

teleurstellend is en dat mensen dan denken: laat ik maar

geen aangifte meer doen. Zou de heer Van Nispen kunnen

ingaan op dat dilemma en op de vraag wat we eventueel

extra zouden kunnen doen om de aangiftebereidheid te

verhogen, zoals hij terecht zei?

SPDe heer Van NispenSP

Poeh, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Ik kan u niet helpen. Vandaag even niet.

SPDe heer Van NispenSP

Ik denk dat ik het punt van de heer Sneller snap. Als de

bewijsdrempel hoger wordt — denk bijvoorbeeld aan het

stukje van het Openbaar Ministerie dat ik net citeerde —

zouden mensen er in de toekomst vaker van af kunnen zien,

want het leidt toch tot teleurstellingen. Ik weet niet of het

brein van mensen zo werkt, of dat het effect zal zijn; ik

betwijfel dat. Ik denk dat het meer te maken heeft met het

algehele vertrouwen dat mensen hebben in de rechtsstaat

of in het wel of niet handelen van de politie. Ik denk niet

dat heel veel mensen dagelijks de jurisprudentie volgen

om te kijken wat er in de bewijslast is verschoven. Dat is

ook niet letterlijk wat de heer Sneller zei. Ik probeer er niet

flauw over te doen. Maar ik zie dus nog niet direct de relatie

die de heer Sneller mogelijk wel ziet.

D66De heer SnellerD66

Laten we hopen dat die er niet is; dat delen we volgens mij.

De heer Van Nispen begon — ik probeer gewoon een open

gesprek te hebben — over de aangiftebereidheid en de

pakkans die daar reëel voor is. Dat ben ik 100% met hem

eens. De pakkans is natuurlijk ook niet dat mensen er statistieken op naslaan, maar ze moeten het gevoel hebben dat

dat gebeurt; dat wordt overigens ook ondersteund door

allerlei cijfers. Het gaat dus niet alleen om de pakkans. Het

gaat ook over de veroordelingskans. Dat gevoel zou daardoor ook weer versterkt kunnen worden. Dat is een beetje

het dilemma dat ik in de inbreng van de heer Van Nispen

proefde en waar ik zelf ook mee worstelde: wat kan je vervolgens doen om ervoor te zorgen dat de aangiftebereidheid

wel omhooggaat? De heer Van Nispen noemde daar ook

een aantal onderdelen van, maar ik denk dat dat de gezamenlijke zoektocht is waar we naar moeten streven. We

moeten er dus naar streven dat de aangiftebereidheid juist

omhoog gaat en niet omlaag.

SPDe heer Van NispenSP

Dat zie ik. Ik denk dat dat ook een van de doelstellingen is

van de initiatiefnemers, die dat prima zelf kunnen verdedigen, juist het feit dat er een strafverzwarend element is aan

het discriminatoire aspect. Ik denk dat een van de dingen

die we willen bereiken is: doet u vooral aangifte als u denkt

dat u bent mishandeld vanwege een bepaalde reden, dus

met een discriminatoir oogmerk. Ik denk dat die uitstraling,

de aankondiging van deze wet, de publiciteit die daarmee

gepaard gaat, maar ook het directe beleid en wat mensen

daarvan merken, leiden tot hogere aangiftebereidheid. Maar

ik heb geen onderzoek gedaan naar hoe dat precies uit gaat

pakken. Dat kan ook niet, denk ik, want dat is nog niet in de

praktijk gebracht.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Van Nispen. Dan geef ik nu graag het

woord aan mevrouw Tseggai van de fractie GroenLinks-

Partij van de Arbeid.

GroenLinks-PvdAMevrouw TseggaiGroenLinks-PvdA

Dank u wel, voorzitter. "Haat is aangeleerd, niet aangeboren.

Als haat is aangeleerd, moet liefhebben ook aan te leren

zijn, want liefde ligt dichter bij het mensenhart dan haat."

Dat zijn woorden van Nelson Mandela en die zijn mij uit

het hart gegrepen. Die woorden zijn ook, natuurlijk niet

zonder reden, de titel van een essay over discriminatoire

haat van mijn fractievoorzitter, samen met collega Bikker,

de initiatiefnemer van dit voorstel.

Collega Van Nispen zei het al: regenboogvlaggen worden

in brand gestoken, moskeeën en synagogen worden beklad,

een zwarte ondernemer wordt belaagd met veel racistische

termen door lokale hangjongeren en besluit daarom haar

zaak te sluiten. Jaarlijks worden duizenden mensen het

slachtoffer van uitsluiting, belediging en mishandeling om

wie ze zijn, en dat aantal neemt ieder jaar toe. Niet alleen

directe slachtoffers worden direct in hun integriteit en veiligheid geraakt. Ook de groep waartoe zij behoren ondervindt de intimiderende druk van het gevoel er volgens

anderen niet te mogen zijn.

Herhaald slachtofferschap vertaalt zich niet zelden in het

achterwege laten van aangiftes bij de politie. Dat is onaanvaardbaar en volgens mij wordt dat gevoel hier breed

gedeeld. Dit initiatiefwetsvoorstel voorziet erin dat een

discriminatoire achtergrond bij een delict strafverzwarend

gaat meewegen. Het zal geen verrassing zijn, maar Groen-

Links-PvdA is groot voorstander van dit initiatief. Het initiatiefwetsvoorstel regelt nu wettelijk wat al is voorgeschreven

in de OM-richtlijnen. Ook nu al kan in voorkomende gevallen

het discriminatoire aspect meewegen in de uiteindelijke

strafbepaling. Met de indieners is mijn fractie van mening

dat de voordelen van deze codificatie opwegen tegen de

nadelen.

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-3

Met het huidige codis-beleid kijkt de politie ook naar het

discriminatoire aspect van delicten, maar hoeft de strafrechter dit niet mee te wegen. Met deze wet moet de strafrechter

het discriminatoire aspect wel meewegen en ook wettig en

overtuigend kunnen bewijzen. Volgens mijn fractie is dit

de meest rechtsstatelijke weg. Tegelijkertijd — dat moeten

we misschien aan de minister vragen — kan ik me voorstellen dat het verschil te verwaarlozen valt omdat de strafrechter ook nu al niet te lichtvaardig besluit over strafverzwaring.

Maar hopelijk voelt hij zich nu wat vrijer in de beoordeling

van het discriminatoire aspect en de verantwoording die

daarover in het uiteindelijke vonnis moet worden afgelegd.

GroenLinks-PvdA is tegelijkertijd gevoelig voor het klemmende beroep dat de initiatiefnemers doen op onze rol van

strafwetgever en op de strafrechtspleging. Wij moeten

explicieter dan nu het signaal afgeven dat discriminatoire

overwegingen het strafbare feit extra ernstig en indringender maken, dat het delict met een discriminatoir aspect

indirect ook leden van dezelfde groep of community raakt

en verhindert te zijn wie ze zijn of hun religie, cultuur dan

wel seksuele geaardheid te vieren zoals zij dat willen en dat

dit hun veiligheid en hun veiligheidsgevoel schaadt.

Dit initiatiefwetsvoorstel zal er hopelijk voor zorgen dat

politie, OM en strafrechter in hun onderzoek de vraag

moeten beantwoorden of een discriminatoir aspect aanwezig zou kunnen zijn en zich daarover ook moeten uitspreken.

Nu kan, maar hoeft een strafrechter zich daar uiteindelijk

niet over uit te spreken. Gezien de polarisatie in onze

samenleving, oplopende spanningen bij mondiale ontwikkelingen en de brede gevolgen van discriminatoire criminaliteit is een expliciete plaatsbepaling volgens ons noodzakelijk. Alle voor- en nadelen staan volgens mij keurig

opgesomd in het consultatieadvies van het OM. Ik lees

daarin een expliciete aanmoediging om de huidige OMrichtlijn in het Wetboek van Strafrecht te verankeren.

Ook internationaal begint Nederland langzaamaan een uitzondering te vormen bij het uitblijven van een wettelijke

strafverzwaringsgrond. Een uitgesproken standpuntbepaling

dat discriminatie in welke vorm dan ook niet wordt geaccepteerd, lijkt ook door de politie te worden onderschreven.

Vervolgens is het aan de strafrechter om naar bevind van

zaken al dan niet wettig en overtuigend bewezen te achten

dat sprake is van een discriminatoir aspect en een passende

straf vast te stellen.

Voorzitter, nog enkele vragen. De belangrijkste zorg zit wat

de leden van mijn fractie betreft vooral op de uitvoeringsconsequenties; het ging er net ook al even over. Van politie,

OM en rechterlijke macht zal meer gevraagd worden. Uit

de consultatieadviezen krijg ik het idee dat, afgezien van

de nodige aanpassingen in de systemen, invoering van de

wet hatecrimes niet op noemenswaardige problemen gaat

stuiten. Klopt dat beeld, vraag ik de minister van Justitie

en Veiligheid. Volgens mij is er vrij weinig nodig om de

huidige aanpak voort te zetten, maar dat horen we graag

van de minister. Ik veronderstel dat, nu in de wetstekst

nauw wordt aangesloten bij de codis-aanpak, er uiteindelijk

weinig meer nodig is om van een wettelijke strafverzwaringsgrond een succes te maken. Maar dat hoor ik ook graag

van de minister.

Nog een vraag aan de minister. De Raad voor de rechtspraak gaat ervan uit dat de werklast niet substantieel zal

toenemen vanwege het beperkte aantal zaken. Bij mijn

fractie roept dat de vraag op of er sprake is van verborgen

criminaliteit; ook daar ging het net al even over. Uit mijn

gesprekken met vertegenwoordigers van de groepen waar

de grootste klappen vallen, valt me elke keer weer op hoe

laag de aangiftebereidheid is. Het lijkt erop dat mensen

murw zijn en weinig vertrouwen in de strafrechtspleging

hebben dat hun aangifte ook echt gevolgen heeft. Hoe

verhoudt de minister zich tot mijn indruk? Neemt de

minister zich voor om de aanpak van discriminatie, racisme

en antisemitisme te intensiveren en zo ook de aangiftebereidheid te verhogen? Zo ja, zou hij daar in zijn beantwoording op in kunnen gaan? Maar ik ben ook benieuwd hoe

de initiatiefnemers van dit wetsvoorstel hiernaar kijken.

Tot slot, voorzitter. Het recht van initiatief is een belangrijk

instrument in handen van de Kamer. Het stelt ons als parlementariërs in staat om een wetswijziging geregeld te krijgen. Tegelijkertijd weten we allemaal hoeveel tijd en energie

wetgeving naast de normale werkzaamheden van het

Kamerlidmaatschap kost. Kamerleden zijn natuurlijk ook in

belangrijke mate afhankelijk van de ondersteuning van de

fractiemedewerkers en vanuit de Kamerorganisatie, van de

ambtelijke ondersteuning vanuit het ministerie en natuurlijk

van de minister als adviseur van de Kamer. Namens mijn

fractie ook grote dank aan iedereen die aan dit initiatiefwetsvoorstel heeft bijgedragen. Maar ik hoop van harte dat wij

hier allemaal aan zullen bijdragen. Zoals het College voor

de Rechten van de Mens ook uitspreekt, is het een positieve

stap richting het verhogen van de rechtsbescherming voor

slachtoffers van delicten en het voldoen aan de standaard

die voortvloeit uit het EVRM. Er zijn veel onderwerpen in

dit huis waarover wij hartstochtelijk van mening verschillen,

maar laat de aanpak van hatecrimes deze Kamer van links

tot rechts verenigen.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel voor uw mooie bijdrage. Dan geef ik nu graag

het woord aan de heer Ellian van de Volkspartij voor Vrijheid

en Democratie.

VVDDe heer EllianVVD

Dank, voorzitter. Leuk dat u de partijnaam zo volledig uitspreekt. Ik begin uiteraard ook even bij de complimenten.

Het is een goed onderbouwd en doorwrocht stuk. Ik vond

het ook prettig leesbaar, eerlijk gezegd. Ik hoop niet dat ik

mij nu vergis, maar volgens mij hebben voormalig collega's

Segers en Ellemeet ook hard hieraan gewerkt, uiteraard

samen met allerlei anderen. Dus wil ik veel complimenten

en waardering daarvoor uitspreken.

Voorzitter. Het voorstel van wet dat hier nu voorligt, gaat

om hatecrimes. Discriminatie is verboden en moet altijd

worden bestreden. Of het nou gaat om antihomogeweld,

antisemitisme, bekladding van synagogen of moskeeën of

andere strafbare feiten, alles met een discriminatoir oogmerk verdient een harde aanpak. Het wetsvoorstel ziet op

de introductie van een wettelijke strafverzwaringsgrond.

De initiatiefnemers willen uitdrukkelijk het signaal afgeven

dat delicten met een discriminatoir aspect extra strafwaardig

zijn en zwaardere bestraffing verdienen. Dat zou op zich

ook al de praktijk moeten zijn, maar codificatie daarvan leidt

volgens de initiatiefnemers tot aanscherping bij de politie

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-4

en het Openbaar Ministerie van de noodzaak om in concrete

strafzaken alert te zijn op zo'n discriminatoir aspect.

Het is al benoemd, maar het huidige beleid van het Openbaar Ministerie komt erop neer dat het discriminatoire

aspect binnen het strafmaximum dat geldt voor het begane

gronddelict als wegingsfactor wordt meegenomen bij het

formuleren van de hoogte van de strafeis. Bij commune

delicten met een discriminatieaspect wordt dus een

zwaardere straf gevorderd. Rechtsvergelijkend onderzoek

laat zien dat andere landen een wettelijke regeling kennen

op basis waarvan het mogelijk is om een met een discriminatoir motief begaan delict zwaarder te bestraffen.

Uit onderzoek van het WODC blijkt dat het discriminatoire

aspect gaandeweg het strafproces vaak uit beeld verdwijnt,

omdat het onvoldoende herkend of meegewogen wordt

door politie en/of Openbaar Ministerie. Dat is ook iets wat

veel gehoord is, bijvoorbeeld uit de lhbtq+-gemeenschap,

maar zeker ook uit de Joodse gemeenschap. Collega's

noemden net ook al dat je vaak hoort dat het vertrouwen

in het herkennen van het discriminatoire aspect door de

politie en het OM op dit moment niet al te best is.

Voorzitter. Een relevante vraag is natuurlijk — althans, dat

denk ik vandaag — of er een noodzaak is om tot normbevestiging over te gaan. Een strafbepaling is immers de

ultieme vaststelling van de norm. Wie zich niet houdt aan

de norm, zich dus schuldig maakt aan de delictsomschrijving, zal worden gestraft. Die noodzaak vloeit voort uit het

feit dat het regelmatig voorkomt dat politie en Openbaar

Ministerie niet daadkrachtig genoeg in actie komen bij

strafbare feiten met een discriminatoir karakter. Het initiatiefwetsvoorstel zal leiden tot expliciete aandacht voor het

discriminatoire aspect. Zo zal de rechter zich uitdrukkelijk

moeten uitspreken hierover. Gegeven de huidige haat in

de samenleving, de vele meldingen van discriminatie en

het herkenbare gevoel van burgers dat de inzet van politie

en Openbaar Ministerie erg wisselend kan zijn, is de wens

van normbevestiging, bijvoorbeeld door een aparte strafbaarstelling, wat de VVD-fractie betreft goed te volgen.

Wetgeving bespreken we zorgvuldig, dus ik heb natuurlijk

wel nog een paar vragen, zowel aan de initiatiefnemers als

aan de minister van Justitie en Veiligheid. Want niemand

wil natuurlijk dat de bewijslast verhoogd wordt. Dat is wel

een vraag die in dit debat gesteld moet worden. Het discriminatoir aspect moet immers straks apart wettig en overtuigend bewezen worden verklaard. Dat is anders dan de

situatie nu, waarin de omstandigheden aannemelijk moeten

worden gemaakt. De vraag is ook of dit, dus een aparte

normbevestiging, uiteindelijk gaat leiden tot meer bestraffing van strafbare feiten met een discriminatoir oogmerk.

Gaat het ook leiden tot hogere straffen? Daarbij is het

natuurlijk wel van belang om je te realiseren dat het Openbaar Ministerie op dit moment een hogere straf kan eisen.

Die eis kan zelfs tot 200% hoger zijn dan de reguliere

strafeis. Ik ben benieuwd hoe de initiatiefnemers hiernaar

kijken.

Voorzitter. Een vraagstuk dat niet onbenoemd mag blijven,

is de registratie bij de politie en het Openbaar Ministerie.

Anders gezegd: de uitvoeringsvraag. Met de registratie aan

de voorkant, waarmee dus wordt herkend dat er sprake kan

zijn van een strafbaar feit begaan met een discriminatoir

oogmerk, valt of staat natuurlijk wel de normbevestiging.

Een normbevestiging op zichzelf, zonder dat daaraan uitvoering wordt gegeven, heeft niet altijd evenveel zin. Ik ben

erg benieuwd hoe de minister van Justitie en Veiligheid

hiernaar kijkt, maar ook hoe de initiatiefnemers hiernaar

kijken. Het Openbaar Ministerie heeft aangegeven dat er

aan hun zijde wel een serieuze uitvoeringsvraag ligt op het

gebied van de registratie. Ik ben benieuwd of de minister

en de initiatiefnemers daarop een nadere toelichting kunnen

geven.

Voorzitter. Slachtoffers hebben het gevoel dat zij in de

voorfase van het strafrechtelijk onderzoek vaak problemen

ondervinden als zij het discriminatoire aspect onder de

aandacht willen brengen. Dat is een probleem dat op zichzelf niet door het wetsvoorstel wordt opgelost. De norm is

expliciet bevestigd, maar het zal nog steeds afhangen van

de werkwijze in de dagelijkse praktijk. Mijn vraag aan zowel

de initiatiefnemers als aan de minister van Justitie en Veiligheid is of aanvullende beleidsmatige maatregelen nodig

zijn. Is "flankerend beleid" nodig, zoals dat in het jargon

heet? En wat zouden die aanvullende maatregelen dan zijn?

Of zijn we er met elkaar van overtuigd dat de normbevestiging en het feit dat de rechter uiteindelijk een oordeel zal

moeten geven over het discriminatoir oogmerk, in voldoende mate zullen leiden tot een verandering van attitude

bij politie en Openbaar Ministerie?

Voorzitter, ik ben eigenlijk klaar. Ik wil de initiatiefnemers

nogmaals hartelijk danken. Ik kijk erg uit naar de beantwoording, en daar wens ik hun veel succes mee.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Ellian. Ik zie dat de heer El Abassi u wil

interrumperen.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik hoorde de heer Ellian aangeven dat hij voor zwaarder

straffen is als het gaat om het bekladden van religieuze

instellingen. Ik weet niet of ik de juiste woorden gebruik —

verbeter mij vooral als de heer Ellian andere woorden heeft

gebruikt, zou ik via de voorzitter willen zeggen — maar dat

doet mij denken aan een motie die wij eerder hebben

ingediend, juist om de religieuze gebedshuizen beter te

beveiligen. Dat gebeurde naar aanleiding van de vele incidenten die hebben plaatsgevonden en die misschien ook

wel goed in dit debat passen. Mijn vraag aan de heer Ellian

is waarom hij tegen die motie heeft gestemd, want als de

VVD voor die motie had gestemd, hadden we een meerderheid gehad.

VVDDe heer EllianVVD

Deze vraag van de DENK-fractie heb ik, denk ik, nu twee

keer eerder gehad, en dat begrijp ik. Dit is voor de DENKfractie een aangelegen punt. Het antwoord dat ik kan geven,

is een beetje een systeemantwoord, maar het betreft wel

een systeem waar ik zo dichtbij als mogelijk is probeer te

blijven. Het systeem werkt zo: de NCTV maakt op nationaal

niveau een risico- en dreigingsanalyse, en er is een verantwoordelijkheid voor het lokale gezag, waarin de burgemeester natuurlijk ook een belangrijke rol heeft. Uiteindelijk

concludeert men uit die risico- en dreigingsanalyses wat al

dan niet nodig zou zijn. De VVD wil zo dicht als mogelijk is

bij dit systeem blijven. Het gevoel van onveiligheid, hoe

vervelend ook, is niet altijd leidend bij het nemen van

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-5

maatregelen. Dat is iets wat ik heel erg herken, ook in de

vele gesprekken die ik al jaren voer. Als persoon weet ik

dat overigens als geen ander. Het systeem werkt zoals het

moet werken. De ambtsvoorganger van deze minister heeft

vaak gezegd volle aandacht te hebben voor dit vraagstuk,

ongeacht om welk gebedshuis het gaat. Als uit de analyses

komt dat maatregelen nodig zijn, dan worden die maatregelen genomen. Ik ga ervan uit dat deze minister dat ook

vindt. Het is een beetje een technisch antwoord, maar in

mijn herinnering hebben we daarom toen niet voor deze

motie gestemd.

DENKDe heer El AbassiDENK

De heer Ellian is een politicus, en dan moet hij ook een

mening hebben in dit huis. En dat zie ik ook veelvuldig. Ik

zie de heer Ellian al gauw een tweet plaatsen als er wat

gebeurt, of het nou gaat om een homostel, om een joods

gebedshuis of om andere gevallen. Dan twitteren we. We

zien het ook weleens terug in de moties die Ellian in het

verleden heeft ingediend. Dan zie ik die voorzichtigheid ook

niet bij de heer Ellian, die aangeeft: joh, we moeten eerst

langs de route van wat de NCTV, mogelijk de AIVD of het

OM hiervan vindt. Ook het debat dat we vandaag voeren,

heeft weinig zin, denk ik. Als je iedere keer de route zou

willen bewandelen die de heer Ellian vandaag zou willen

bewandelen, wat is de rol van de heer Ellian hier dan? We

moeten juist vanuit de politiek een standpunt hebben en

een richting geven, juist aan deze instanties. Wat vindt de

heer Ellian daarvan?

VVDDe heer EllianVVD

Volgens mij heb ik net gezegd dat mijn grondhouding ten

aanzien van het initiatiefwetsvoorstel positief is. Ik heb

gezegd dat normbevestiging in de wet uiteindelijk aan ons

is en dat normbevestiging zinnig kan zijn. Ik heb wel wat

vragen over de uitvoering en de hogere bewijslast. Ik moet

eerlijk zeggen dat ik niet zo goed begrijp … Nou ja, ik denk

dat ik wel begrijp waar de heer El Abassi naartoe wil, want

het is nu al de vijfde keer dat het gebeurt. De heer El Abassi

wil mij denk ik in de schoenen schuiven dat ik niet opkom

voor de moslims in Nederland, dat ik selectief ben en dat

ik moties indien voor de Joodse gemeenschap. Overigens

heb ik als het gaat om de beveiliging van gebedshuizen

altijd de lijn gehad: we volgen de lijn van de minister van

Justitie en Veiligheid en de burgemeesters, tenzij er daar

iets heel erg fout gaat; dan is het aan ons om in actie te

komen. Die selectiviteit kan ik ook terugkaatsen naar de

heer El Abassi van DENK, want ik wist natuurlijk dat deze

interruptie zou komen. Ik hoor hem niet over het rapport

van de Europese Commissie — het is dus geen kattenpis.

Daarin staat dat 75% vanuit Noord-Afrika en Midden-Oosterse gebieden antisemitische attitudes bevat. Dat zegt de

Europese Commissie; het zijn niet mijn woorden. Ik wilde

dit debat, met waardering voor de initiatiefnemers, juist

niet deze kant op laten gaan. Dan lijkt het namelijk alsof we

de ene groep … Dat is helemaal niet aan de orde. Volgens

mij is discriminatie bij wet verboden jegens iedereen. Dat

is artikel 1 van de Grondwet. Het voorgestelde wetsartikel,

44b, richt zich tot allen. Ik vind het jammer dat de heer El

Abassi mij dit weer in de schoenen probeert te schuiven.

Als dat niet zo was, hoor ik dat graag.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend, derde interruptie.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik wilde de heer Ellian helemaal niks in de schoenen schuiven. Ik stelde hem gewoon een vraag. Dat was een oprechte

vraag. Ik heb hem bepaalde vragen inderdaad vaker gesteld,

omdat ik oprecht probeer te achterhalen hoe hij hierin staat.

Vandaag is precies zo'n dag. Ik begon zelfs met een compliment richting de heer Ellian. Ik hoorde hem ook complimenten uitdelen richting de initiatiefnemers.

De voorzitterVoorzitter

Gaat u richting uw vraag?

DENKDe heer El AbassiDENK

Vandaag is precies zo'n voorbeeld. Dit is niet iets wat vanuit

de NCTV komt. Dit is niet iets vanuit het Openbaar Ministerie. Dit komt gewoon vanuit de initiatiefnemers. Dat is ook

niet een geval waarin de heer Ellian zegt: leuk voorstel van

de initiatiefnemers, maar het komt niet vanuit de NCTV of

het OM; die lijn volgen we, dus we gaan niks steunen vandaag.

VVDDe heer EllianVVD

Dat is echt appels en peren vergelijken. De wijziging van

het Wetboek van Strafrecht is bij uitstek iets waar wij over

gaan. Ik noem normbevestiging. In het strafrecht leg je

normen vast. Als iemand een bepaalde gedraging pleegt,

dan staat daar een straf op. Daar gaan wij exclusief over,

zou ik willen zeggen, samen met de Eerste Kamer natuurlijk.

Over het stelsel bewaken en beveiligen gaan we ook. We

controleren het beleid van de minister, en zelfs de wettelijke

bepalingen die ten grondslag liggen daaraan. Maar er zijn

natuurlijk wel routes die opgezet zijn, voor zover ik weet al

vele jaren. Die zijn ook vaak onderwerp van discussie, zeker

als het gaat om het bewaken en beveiligen van personen.

Ik houd me vast aan wat er gezegd wordt, ook door allerlei

burgemeesters. Als er maatregelen nodig zijn, dan worden

die genomen. Dat kan voor een moskee, voor een synagoge

of voor een kerk zijn. Bij Joodse objecten is dat helaas

nodig. De heer El Abassi weet volgens mij dat de Zweedse

veiligheidsdienst, maar ook Spanje, Frankrijk, Engeland en

Duitsland allemaal aangeven dat het Iraanse regime criminelen inhuurt om Joodse objecten aan te vallen. Daar zijn

kennelijk analyses van en daar volgt dan een maatregel uit.

Ik ben absoluut voor normbevestiging en ook voor stevige

discussies. De heer El Abassi vroeg mij naar een motie over

het bewaken en beveiligen van objecten. Daar is zo'n route

voor en ik houd me aan die route. Mocht dat een keer fout

gaan, dan weet de minister van Justitie en Veiligheid — dat

is het lot dat hij draagt — dat hij ter verantwoording zal

worden geroepen. Daarvoor zit hij daar.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Ellian. Dan geef ik nu graag het woord

aan de heer Ceder van de fractie van de ChristenUnie.

Ondertussen zie ik dat de heer Ellian bijna bij de BBB-fractie

was gaan zitten, dus mochten er ontwikkelingen zijn tijdens

dit debat, dan houd ik u daarvan op de hoogte.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Voorzitter. In 2017 zat ik samen met een aantal anderen uit

solidariteit in het Joodse restaurant HaCarmel in Amsterdam. Diezelfde ochtend sloeg een 29-jarige man met de

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-6

Palestijnse vlag vijf ruiten in; hij beschadigde ook de vloer.

Er heerste die dag angst in de stad onder de Joodse

bevolking. Ik vond het belangrijk om te laten zien dat ook

de Joodse gemeenschap in Amsterdam zich veilig en vrij

mag weten. Ik zat die avond aan tafel met een aantal Joodse

jongeren en kreeg te horen hoe zij voortdurend, elke dag,

met antisemitisme te maken kregen. Na afloop liepen wij

naar buiten in Amsterdam-Zuid. Ik continueerde het gesprek

met die jongen. Opeens stond mijn gesprekspartner verschrikt stil op straat. Ik keek hem aan. Hij was vergeten zijn

keppeltje af te doen. Hij deed het heel snel af en stopte het

in zijn zak. Het zou namelijk gevolgen kunnen hebben als

hij het ophield. We liepen door en continueerden het

gesprek, maar ik realiseerde mij die dag steeds meer dat

antisemitisme springlevend is en dat er angst heerst bij de

Joodse gemeenschap. Het restaurant HaCarmel bestaat

vandaag de dag niet meer, maar het heeft de afgelopen

jaren veel te verduren gehad. Meerdere keren zijn ruiten

ingeslagen, er is geprobeerd brand te stichten in het restaurant, er werd een nepbom voor de deur geplaatst en het

personeel van het restaurant werd regelmatig opgebeld

met dreigementen.

Voor het antisemitische karakter van deze delicten bestaat

tot op heden geen aparte categorie in het strafrecht. Mede

door deze incidenten besloot de ChristenUnie de handschoen op te pakken vanuit de wens hier iets aan te veranderen. Daarom hebben Gert-Jan Segers en later Mirjam

Bikker, samen met de PvdA — nu de heer Timmermans,

maar hij had ook voorgangers — een initiatiefvoorstel

ingediend om zo een strafrechtelijke categorie toe te voegen

aan het Wetboek van Strafrecht. Ik complimenteer hen en

hun medewerkers voor hun harde werk. Ik hoop dat we met

het aannemen van dit wetsvoorstel ons Nederlandse strafrecht iets mogen verbeteren.

Voorzitter. Dan nog iets over het ontstaan van dit initiatief.

Dit vloeit ook voort uit een rapport van de Europese Commissie tegen racisme en discriminatie. In haar rapport uit

2019 riep de ECRI Nederland ertoe op om een wetsbepaling

op te nemen die racistische motieven uitdrukkelijk tot een

strafverzwarende omstandigheid maakt. Daar wordt nu

werk van gemaakt. Deze wetswijziging is namelijk broodnodig, niet alleen met het oog op allerlei antisemitische incidenten, zoals die uit mijn intro, maar ook met het oog op

een veel bredere groep delicten met een discriminatoir

oogmerk.

Ik herinner mij een stuk uit het Algemeen Dagblad over iets

wat zich ongeveer een jaar geleden voordeed in de Haagse

tram. Een 71-jarige man is in augustus in een Haagse tram

mishandeld. Volgens het slachtoffer werd hij een doelwit

vanwege zijn christelijke geloof. Twee jongens zagen een

kruis om zijn nek en spraken hem hierop aan. Na een hevige

discussie werd de man twee keer hard in zijn gezicht

geslagen. Hij liep daarbij een gebroken oogkas en een

gebroken kaak op.

Voorzitter. Dit is meer dan een aanval op één man. Een

mens is namelijk meer dan een individu. Iedereen maakt

deel uit van een of meerdere groepen of gemeenschappen.

Geweld tegen iemand juist omdat hij of zij deel uitmaakt

van een bepaalde groep of gemeenschap treft niet alleen

die persoon, maar de hele gemeenschap. Het treft ons als

samenleving; het treft ons in wie wij zijn. Dat is zo bij deze

meneer die werd aangevallen omdat het zijn belagers niet

beviel dat hij christen is, maar dat geldt evenzeer voor

iemand die fysiek wordt aangevallen omdat hij of zij homo

is, bijvoorbeeld in het uitgaansleven, en voor iemand die

aangevallen wordt sec omdat hij of zij moslim is. Denk ook

aan mensen die juist besloten hebben om niet meer als

moslim of aanhanger van een andere religie door het leven

te willen gaan.

Voorzitter. Dit voorstel achten wij als fractie daarom een

goede zaak. Daarbij wil ik ook ingaan op de vraag die

sommigen stellen over nut en noodzaak van dit voorstel.

Is het alleen een symbolische stap, omdat we hierin eigenlijk

al hebben voorzien in ons strafrechtstelsel? Het OM kan

immers nu al via de zogeheten codis-feiten strafverzwaring

eisen wanneer zich mogelijk een discriminatoir element

voordoet bij een misdrijf. Ik ben het daar niet mee eens. Ik

denk dat er wel sprake is van nut en noodzaak en dat dit

een verbetering is van onze strafrechtketen. Het codificeren

biedt namelijk een aantal voordelen. In het interruptiedebat

met de heer Van Nispen zei ik er al iets over. Discriminatoire

achtergronden blijven in de huidige praktijk vaak onbenoemd in het uiteindelijke strafvonnis, terwijl een wettelijke

strafverzwaring de strafrechter eigenlijk dwingt om een

uitspraak te doen over het discriminatieaspect, juist omdat

het is opgenomen in de tenlastelegging. Het voordeel

hiervan is dat jurisprudentie kan worden opgebouwd.

Daardoor kan duidelijkheid ontstaan over de vraag wat nu

precies onder een discriminatieaspect moet worden verstaan.

Daarnaast is de rechter nu niet verplicht om ook echt in te

gaan op dit aspect, dat aangebracht is in het vonnis. De

wettelijke strafverzwaring zorgt ervoor dat duidelijk wordt

in welke mate het discriminatoire aspect, als er al sprake is

van discriminatie, wordt meegewogen in zowel de strafeis

als de uitspraak. Dit biedt voordelen, ook voor juristen en

studenten, heel praktisch omdat het veel makkelijker te

vinden wordt op rechtspraak.nl. Nu is het lastig, bijvoorbeeld bij mondelinge uitspraken, om na te gaan of en, zo

ja, in hoeverre de rechter het discriminatieaspect heeft

meegewogen.

Het heeft ook een maatschappelijke functie. Wij vinden dit

belangrijk. Het is niet alleen een aanval tegen een persoon,

maar een aanval tegen de samenleving, tegen de gemeenschap. We willen het ook zichtbaar maken.

Tot slot kan het ook bijdragen aan een gevoel van erkenning

bij slachtoffers, als dit wordt meegenomen. Het kan ook

duidelijkheid bieden als er geen sprake is van een discriminatoir aspect. Hopelijk kan het ook leiden tot berusting.

Daarom is het al met al een goed voornemen om, net als

in België, net als in Duitsland, net als in Frankrijk, net als in

Italië, in het strafrecht een strafverzwaringsgrond op te

nemen die misdrijven met een discriminatoir oogmerk

bestraft.

Ik heb hierover nog wel twee vragen aan de indieners.

Kunnen zij uiteenzetten hoe de voorgestelde strafverzwaringsgrond zich verhoudt tot de huidige praxis bij het OM

en in de rechtspraak? Kunnen zij uiteenzetten waarom zij

op de gekozen hoogte van de strafverzwaringsgrond zijn

uitgekomen, namelijk een derde?

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-7

De voorzitterVoorzitter

Er is een interruptie van de heer Sneller.

D66De heer SnellerD66

Als dit een goed moment is voor de heer Ceder. Allereerst

mijn complimenten voor zijn betoog. Een mooi, ook persoonlijk verhaal. Ik zoek nog even naar dat grijze gebied

tussen waar het wel aannemelijk is, maar niet wettig en

overtuigend bewezen. Omdat de heer Ceder de woorden

"dan kan het leiden tot berusting" in de mond neemt, zou

ik hem willen vragen om te reflecteren op dat grijze gebied.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

We kennen nu al een grijs gebied, want het is zo dat een

officier van justitie kan aangeven dat er sprake is van een

discriminatieaspect, maar de rechter hoeft daar niet op in

te gaan. Als de rechter dat doet, hoeft de rechter nu niet

expliciet te motiveren in hoeverre het is meegewogen in

de veroordeling. Dat kan er in de praktijk toe leiden dat de

strafverzwaringsgrond voor een twintigste, een twaalfde,

een zesde of een tweede is meegenomen. De officier van

justitie mag tot 100% eisen. Het is nu al een grijs gebied,

juist ook omdat de rechter onvoldoende kaders vanuit het

wetboek meekrijgt om duidelijk en helder zijn of haar

standpunt te motiveren. Daarbij heeft het Openbaar Ministerie inderdaad aangegeven dat een risico dat kan ontstaan,

inderdaad is dat je onbedoeld de drempel verhoogt. Maar

daarnaast heeft het OM ook het volgende gezegd. Ik citeer

uit de brief van 10 september 2020. "Niettemin wil het college slechts spreken van een risico. Het is niet zeker dat er

een significante verschuiving zal plaatsvinden. Per slot van

rekening zal de rechter ook nu niet zomaar aannemen dat

er sprake is van een discriminatoir aspect. In veel gevallen

ligt het aannemelijk maken al bijna op het niveau van

bewijzen." Ik snap dat dit een punt is. Daarom is het

belangrijk dat de indieners hier duidelijkheid over geven.

Tegelijkertijd is het aan rechters om dit mee te nemen en

mee te wegen. Ik ben niet zo bang dat het bewijzen van

discriminatie ertoe zal leiden dat minder mensen recht zal

worden gedaan. Ik denk dat we met een kundige officier

van justitie en kundige rechters echt in staat zijn om dusdanige jurisprudentie op te bouwen dat we op een rechtvaardige wijze duidelijk kunnen maken wanneer er wel sprake

is van discriminatie als strafverzwaringsgrond en wanneer

dat niet bewezen is. Onze rechtspraak is gebaseerd op het

adagium dat eenieder onschuldig is totdat het tegendeel

bewezen is. In dat kader past het ook binnen ons strafrechtsysteem dat, als iemand verdacht wordt van een discriminatoire handeling, dat bewezen verklaard zou moeten

worden. Als fractie zijn we daar niet zo bang voor. Tegelijkertijd is het aan de indieners om duidelijk te maken dat dit

risico minimaal is en in hoeverre zij denken dat het gemitigeerd moet worden.

BBBMevrouw HelderBBB

Ik hoor collega Ceder van de ChristenUnie zeggen dat een

van de redenen waarom dit in het initiatiefvoorstel is

opgenomen, is dat het heel belangrijk is dat de rechter in

het vonnis een passage opneemt waarin hij op dat discriminatoire aspect moet ingaan. Dat is een van de meerwaarden

van het initiatiefvoorstel. Ik heb in 2015 een motie ingediend

omdat het spreekrecht van het slachtoffer steeds zwaarder

ging wegen, met het verzoek om te bewerkstelligen dat de

rechter gehouden is om op het spreekrecht van het slachtoffer in te gaan, dus op wat het slachtoffer of de nabestaanden ter zitting hebben gezegd, en om daarover in ieder

geval een passage in het vonnis in mee te nemen. Dat vind

ik vergelijkbaar, maar daar was de ChristenUnie tegen. Zou

dat nu anders zijn?

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

In 2015 was ik een jonge advocaat met vele dromen en

ambities. Uiteindelijk ben ik hier beland. Ik weet niet wat ik

daarvan moet vinden. Ik ben sinds 2021 Kamerlid — dat

weet mijn collega ook — dus de afgelopen drie jaar. Ik ken

uw voorstel niet. Ik wil daar best opnieuw naar kijken. De

tijden zijn veranderd en misschien is het nu wel passend.

Ik zal er even naar moeten kijken voordat ik hier iets over

kan zeggen. Hopelijk kunnen we straks koffiedrinken.

De voorzitterVoorzitter

U bent er nog vrolijk bij, zie ik, bij het Kamerlidmaatschap.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Zeker, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

U vervolgt uw betoog.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Voorzitter. Zoals ik aangaf, is het een goede zaak dat er

codificatie plaatsvindt. Voor zogeheten commune delicten

wordt deze strafverzwaringsgrond toegevoegd. Het is

belangrijk om hierbij te markeren dat het gaat om een

strafverzwaringsgrond van bestaande delicten. Er worden

dus geen nieuwe zaken strafbaar gesteld, mocht dat een

zorg zijn bij mensen ten aanzien van dit wetsvoorstel. Het

gaat ook niet om het strafbaar stellen van zaken die nog

niet strafbaar zijn. Het gaat bijvoorbeeld ook niet over het

verzwaren of strafbaar maken rond hatespeech of vrijheid

van meningsuiting. Het gaat om dat wat al strafbaar is.

Daarvan zeggen wij: het is belangrijk dat, als het een discriminatoir aspect is, er een verzwaringsgrond in het Wetboek

van Strafrecht staat. Dat betekent dat er geen nieuwe

strafbare feiten bij komen. Kunnen de indieners dat bevestigen en nader toelichten dat deze wet expliciet niet gaat

over het strafbaar stellen van nieuwe zaken en dus ook niet

over het strafbaar stellen van bijvoorbeeld gedachten of

uitingen die vallen onder de vrijheid van meningsuiting?

Delen de indieners deze constatering en kunnen zij een

reflectie geven op het verschil tussen beide zaken?

Ik heb niet de illusie — volgens mij zei een van mijn collega's dat ook — dat deze wet een einde zal maken aan de

verschillende voorbeelden van discriminatoir geweld die

ik noemde in mijn bijdrage. Ik denk wel dat het een verbetering is van het strafrecht, omdat nu voor eens en altijd

duidelijk wordt gemaakt dat geweld omwille van ras,

godsdienst, levensovertuiging, seksuele gerichtheid of

handicap onacceptabel is en daarom altijd een reden tot

strafverzwaring is.

Ik kijk uit naar de beantwoording en ik hoop dat het parlement dit voorstel gaat aannemen en daarmee hopelijk het

strafrechtsysteem een stukje beter maakt. Dank u wel.

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-8

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Ceder. Dan wil ik nu graag het woord

geven aan de heer Emiel van Dijk van de Partij voor de

Vrijheid.

hun argumentatie aanvoeren dat het belangrijk is om discriminatie en racisme op de publieke agenda te houden.

Dit is natuurlijk gewoon het gebruiken van het initiatiefrecht

van de Kamer om symboolpolitiek te bedrijven.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Dank u wel, voorzitter. De PVV heeft kennisgenomen van

het initiatiefwetsvoorstel van de leden Timmermans en

Bikker van GroenLinks-PvdA en de ChristenUnie. Tevens

hebben wij aandachtig de opmerkingen van het OM, de

korpsstaf van de afdeling juridische zaken van de politie en

het advies van de Raad van State gelezen. Voor nu wil ik

graag de bezwaren van bovengenoemde instanties stuk

voor stuk langslopen en van ons commentaar voorzien. Ik

wil beginnen bij de commentaren van de politie. De korpsstaf van de afdeling juridische zaken geeft in zijn brief aan

dat de initiatiefnemers van dit voorstel niet te hoge verwachtingen moeten hebben. De reden die zij hiervoor aanvoeren,

ligt in het feit dat de bewijsvoering van het discriminatoire

karakter ingewikkeld is. Het ingewikkelde karakter in de

bewijsvoering heeft tot gevolg dat er meer politiecapaciteit

nodig is om een discriminatoir oogmerk daadwerkelijk aan

te tonen. De PVV deelt het bezwaar dat het ingewikkeld is

om bij elk commune delict te moeten onderzoeken en te

moeten aantonen dat er sprake zou zijn van een discriminatoir oogmerk. Dit leidt zonder meer tot een groter beslag

op de nu al ontoereikende politiecapaciteit. Capaciteit die

in het oog van de PVV beter gebruikt zou kunnen worden

voor high-impact crimes en niet voor het proberen aan te

tonen dat een scala aan delicten zogenaamd racistische of

discriminerende motieven zou hebben. Zet de capaciteit in

plaats daarvan in om kindermisbruikers, straatrovers en

verkrachters aan te pakken. Dat is allemaal veel belangrijker

dan zaken die met dit wetsvoorstel onnodig langer op de

planken komen te liggen.

Natuurlijk moeten de straffen omhoog. Dat brengt me dan

ook op het volgende punt, namelijk de bezwaren van de

Raad van State over het initiatiefwetsvoorstel. Een van die

bezwaren is dat er voor het OM nu al de mogelijkheid

bestaat om een discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond te gebruiken. De PVV deelt de opvatting dat de

zogenaamde OM-aanwijzing op dit moment al voldoende

handvatten biedt om een discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond aan te wijzen. Sterker nog, de OM-aanwijzing gaat op dit moment verder dan het voorliggend

initiatiefwetsvoorstel. Het OM kan namelijk alle omstandigheden laten meewegen bij alle strafeisen. Dit betekent dat

ook taakstraffen en boetes verhoogd kunnen worden bij

een discriminatoir oogmerk. Het is onduidelijk hoe het initiatiefwetsvoorstel zich verhoudt tot de bestaande beleidslijn

van het OM. Het lijkt er namelijk op dat het OM ook voornemens is om, bij eventuele inwerkingtreding van het voorstel,

de aanwijzing te schrappen die het mogelijk maakt om de

strafverzwaringsomstandigheden breder mee te laten

wegen. Dit zou kunnen leiden tot lagere straffen bij het

vervallen van de huidige regeling bij commune delicten in

de Aanwijzing discriminatie. De PVV vindt het dan ook

vreemd dat de initiatiefnemers een voorstel indienen

waarvoor eigenlijk al een werkmethode bij het OM bestaat.

Graag horen wij dan ook van de minister hoe hij hiertegen

aankijkt.

De initiatiefnemers stellen overigens dat wetgeving slechts

een beperkte signaalfunctie moet hebben. De PVV vindt het

des te vreemder dat de initiatiefnemers als onderdeel van

Samenvattend lost dit voorstel een niet bestaand probleem

op en maakt het de situatie alleen maar diffuser. Het OM

gaat de Aanwijzing discriminatie schrappen, waardoor er

mogelijk minder mensen hogere straffen krijgen, terwijl dit

juist het doel van het voorstel zou moeten zijn. Tot slot zegt

de politie dat dit extra capaciteit gaat kosten. De PVV heeft

dan ook ernstige twijfels bij dit voorstel en kijkt uit naar de

reactie van de initiatiefnemers op deze bezwaren.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Van Dijk. Voordat u teruggaat naar uw

plek, is er nog een interruptie van de heer El Abassi.

DENKDe heer El AbassiDENK

Hoor ik de heer Van Dijk nou zeggen dat het lastig is om

discriminatie op te sporen, dat het meer politiecapaciteit

kost en dat dat de reden is om het dus maar niet te doen?

Het kost te veel politiecapaciteit.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Dat is niet wat u de heer Van Dijk heeft horen zeggen. Dat

is wat de korpsstaf van de afdeling juridische zaken van de

politie zegt.

DENKDe heer El AbassiDENK

En daar kan de heer Van Dijk zich — neem ik aan — in vinden? Zijn conclusie is dat we daar onze tijd niet in moeten

steken. Ik neem aan dat hij het dan beredeneert vanuit zijn

politieke partij en vanuit de standpunten van zijn partij. Als

dat niet zo is, dan hoor ik het graag van de heer Van Dijk.

Dat brengt mij tot de volgende vraag. We hebben ook

andere gevallen waarin het heel moeilijk is, denk aan het

opsporen van topcriminelen. Vindt de heer Van Dijk dat we

op de Taghi's en de Holleeders van deze tijd geen politiecapaciteit moeten inzetten, omdat het te moeilijk en te zwaar

is?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Nogmaals, het zijn bezwaren van de korpsstaf van de politie.

Ik heb daar geen oordeel over geveld. Ik heb die vraag bij

de initiatiefnemers neergelegd: hoe denken zij dat te gaan

oplossen als er momenteel zaken op de plank blijven liggen?

Er is een achterstand van twee, drie jaar bij ernstige

zedenzaken. Met dit wetsvoorstel zouden die zaken nog

langer op de plank blijven liggen, omdat het veel moeilijker

wordt om, onder andere, dat discriminatoire aspect te

bewijzen. De korpsstaf van de politie zegt dus: dat is geen

goed idee gezien de beperkte capaciteit. En: verwacht er

niet te veel van. Ik leg die kritiek bij de initiatiefnemers neer

en ik vraag hun opinie daarover. Dat is de conclusie die ik

heb getrokken.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-9

DENKDe heer El AbassiDENK

Volgens mij is het onze taak om te kijken hoe het dan wél

opgespoord kan worden. Onze collega's in vak K zijn daar

druk mee bezig, maar ik hoor de PVV niet constructief

meedenken. Hoe kunnen we discriminerende mensen nog

zwaarder straffen op het moment dat ze een commuun

delict plegen? Ik hoor de PVV zeggen: we denken dat het,

ook vanuit het OM, niet kan, en dat is het. Moet ik het zo

begrijpen van de PVV?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

De heer El Abassi mag daaraan de conclusie verbinden die

hij wil, maar dat is niet wat ik heb gezegd. We zijn ook pas

in de eerste termijn van de Kamer. Ik wacht op de beantwoording van de initiatiefnemers. Wie weet, doet dat nog

een ander licht op de zaak schijnen.

VVDDe heer EllianVVD

De inbreng van collega Van Dijk van de PVV is duidelijk: hij

is niet zo gecharmeerd van het initiatiefwetsvoorstel. Maar

vindt collega Van Dijk het nu gepast om te zeggen dat er

een initiatiefwetsvoorstel wordt gebruikt om symboolpolitiek te bedrijven? Ik weet hoeveel tijd erin is gaan zitten van

de collega's en hun ondersteuning. Ik heb zelf ook wat kritische vragen, maar om het nu te hebben over symboolpolitiek … Volgens mij doen de initiatiefnemers dit vanuit hun

oprechte overtuiging.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ja, ik geloof ook zeker dat zij dat vanuit hun oprechte

overtuiging doen, maar dat wil niet zeggen dat het geen

symboolpolitiek zou kunnen zijn. Als je echt ergens in

gelooft, dan mag je dat gebruiken om je punt duidelijk te

maken. Maar op dit moment kan het OM al allerlei aspecten

aanmerken om strafverzwaring in de eis op te leggen. De

initiatiefnemers hebben zelf gezegd het belangrijk te vinden

dat discriminatie en racisme hoog op de politieke agenda

blijven staan. Dan kan ik niet anders dan concluderen dat

er toch iets van een politiek sausje — dat is ook logisch,

want we bedrijven allemaal politiek hier — wordt gegooid

over iets wat eigenlijk al opgelost kan worden, als ik de

bezwaren van het OM hier lees.

VVDDe heer EllianVVD

De initiatiefnemers zijn stoer genoeg om zelf te antwoorden,

dus dat laat ik aan hen. Maar op zich kun je iets vastleggen

in een norm, daar zijn wij hier ook voor, even los van of je

al een hoge straf kunt opleggen of niet.

ook. Maar volgens mij staat er letterlijk dat het een goede

stap kan zijn in de strijd tegen discriminatie.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

In een brief die ik van de korpsstaf juridische zaken van de

politie heb gelezen, staan twee kritiekpunten. Een. Verwacht

er niet te veel van. Twee. Dit gaat ons capaciteit kosten. Ik

heb daarvan gemaakt dat dat waarschijnlijk veel capaciteit

gaat kosten, omdat ze het wettelijk en aannemelijk moeten

gaan bewijzen. Dat is zwaarder dan wat er nu is en dat legt

meer beslag op de schaarse capaciteit. We weten allemaal

dat die er is; dat hoeven we niet te ontkennen. Het positieve

punt dat ik in hun bijdrage heb gelezen, is dat ze blij zijn

met de aanpassing van de term "seksuele gerichtheid" in

plaats van "seksuele geaardheid", omdat dat een breder

scala aan gedragingen zou kunnen omvatten die als discriminatoir kunnen worden aangemerkt. Zo heb ik die brief

gelezen. Dit is mijn interpretatie daarvan. Daar hoeven we

het niet over eens te zijn, maar dat is de conclusie die ik op

basis van de brief heb getrokken.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer

Sneller.

D66De heer SnellerD66

Ik denk dat de heer Ellian gelijk heeft dat de kleuring van

de adviezen niet helemaal recht doet aan wat er staat in de

brieven zoals de rest van de Kamer ze in ieder geval tot nu

toe gelezen heeft. Maar het is op zich positief dat de PVV

de adviezen van deze ketenpartners en adviesorganen zo

serieus neemt, want dat is ook weleens anders.

De voorzitterVoorzitter

Ik doe nog steeds niet mee aan het debat, meneer Sneller.

D66De heer SnellerD66

Wat zegt u?

De voorzitterVoorzitter

Ik doe nog steeds niet mee aan het debat.

D66De heer SnellerD66

Dan zal ik via de voorzitter blijven spreken.

Voorzitter. De collega van de PVV-fractie zei, als ik het goed

beluisterde, dat de korpsstaf het wetsvoorstel niet ziet zitten.

Maar ik heb het hier voor me …

De voorzitterVoorzitter

Laten we het alleen over vandaag hebben.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Dat is gechargeerd. Het is mijn conclusie aan het einde van

de tekst.

VVDDe heer EllianVVD

Nou, volgens mij juicht de politie het initiatiefwetsvoorstel

toe, maar wijst zij terecht op wat uitvoeringsvragen. Dat is

ook helemaal niet erg, want die vragen stellen wij allemaal

D66De heer SnellerD66

Ik had het volgens mij over de PVV-fractie. Ik keek u misschien aan, maar ik heb het over de PVV-fractie. Daar is de

heer Van Dijk volgens mij lid van.

Wanneer heeft de PVV-fractie voor het laatst de kans laten

lopen om een strafmaat te verhogen?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-10

Ik heb geen idee.

D66De heer SnellerD66

Dat is in ieder geval een heel eerlijk antwoord. De inbreng

van de PVV-fractie is een beetje wonderlijk op dit punt. Ik

probeer een beetje te achterhalen wat hier nou achter zit,

want hij verschuilt zich achter allerlei terechte bedenkingen,

soms over een wetsvoorstel dat hier niet meer ligt, want

het is behoorlijk aangepast na het advies van de Raad van

State. Maar wat vindt de heer Van Dijk nou? Hij heeft het

ondertussen in tussenzinnetjes over niet-bestaande problemen. Is dat echt wat de PVV vindt van dit wetsvoorstel en

de problematiek die door de initiatiefnemers wordt aangekaart?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Het OM had bezwaren als: "Wat gebeurt er op het moment

dat deze initiatiefwet in werking treedt? Wat doen we dan

met de aanwijzing die we nu hebben en die al de mogelijkheid biedt om allerhande omstandigheden die misschien

als strafverzwarend moeten worden gezien, mee te laten

wegen bij het bepalen van de strafeis?" Ik heb die bezwaren

hier weerlegd. Ik heb de initiatiefnemers om verheldering

daarover gevraagd. Wij hebben nog geen definitief standpunt bepaald, maar wij staan er wel kritisch tegenover.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

D66De heer SnellerD66

Dat was me heel erg duidelijk. Hij eindigde ook met "ernstige bedenkingen" en dat soort dingen. Het is mooi dat de

heer Van Dijk doet alsof hij nog te overtuigen is. Ik heb niet

helemaal gehoord op welk punt die twijfel dan zou zitten

en waar die overtuiging nog mogelijk is, maar mijn vraag

ging in dit geval over de probleemanalyse. Het klopt toch

dat hij tussen de regels door heeft gezegd dat het gaat om

een niet-bestaand probleem, nog los van de sneren over

symboolpolitiek en dergelijke, terwijl het juist zo veel werk

is? Daar ging mijn vraag over.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ik heb inderdaad gezegd dat het een voorstel is dat een

niet-bestaand probleem lijkt op te lossen en de situatie diffuser maakt. Dat heeft u goed geconstateerd.

D66De heer SnellerD66

Ten slotte, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Echt afrondend.

Ik laat het open. Het zou niet netjes zijn om bij voorbaat al

de boel af te schieten. Ik wil horen waar ze mee komen. U

kunt daar staan gniffelen. Dat mag allemaal. Het nietbestaande probleem waar ik op doelde, is dat we het discriminatoir oogmerk in de wet zouden moeten vastleggen,

omdat de rechter daar anders geen uitspraak over zou

kunnen doen. Dat is gewoon feitelijk onjuist, want het OM

kan dat bij de strafbepaling aanvragen en die kan zelfs een

derde strenger zijn dan dit wetsvoorstel voorziet.

De voorzitterVoorzitter

Het is een wetsvoorstel, dus ik ben wat soepeler met de

interrupties. Als u nog wat wil zeggen, dan kan dat.

D66De heer SnellerD66

Nog een keer: wat is volgens de PVV-fractie nou het nietbestaande probleem? Het probleem dat de initiatiefnemers

proberen op te lossen, is volgens mij, even heel plat

samengevat, het bestaan van discriminatie in de samenleving.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ik ontken niet dat …

D66De heer SnellerD66

En nu komt …

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ja, gaat u maar. Dit is de vijfde keer. Prima.

De voorzitterVoorzitter

Meneer Sneller, rondt u uw vraag af. Dan zal de heer Van

Dijk antwoorden.

D66De heer SnellerD66

Nu gaat de heer Van Dijk in zijn niet-bestaandeprobleemanalyse naar de wetstechnische kant. Volgens mij heeft de

heer Ceder al duidelijk laten zien waarom het wel nuttig is

daarvoor. Concluderend, begrijp ik goed dat de PVV-fractie

met het niet-bestaande probleem niet discriminatie in de

samenleving beoogt, maar de juridische analyse zoals hij

die zojuist voorlas?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

De heer Sneller mag concluderen wat hij wil. Ik heb gezegd

wat ik heb gezegd.

De voorzitterVoorzitter

Er is een interruptie van de heer El Abassi.

D66De heer SnellerD66

Terecht punt, voorzitter. Volgens de PVV-fractie is het een

niet-bestaand probleem, maar hij is wel nog te overtuigen

om het wetsvoorstel te steunen?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV
DENKDe heer El AbassiDENK

Het is toch te gek voor woorden dat uitgerekend de PVV

het hier heeft over symboolpolitiek? Over symboolpolitiek

gesproken: ik zou de heer Van Dijk willen vragen naar een

uitspraak die zijn leider in het verleden heeft gedaan,

namelijk de "minder, minder"-uitspraak. Hij is veroordeeld

door de rechter. Hij heeft helaas geen straf gekregen, maar

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-11

is wel veroordeeld. Wat vindt de heer Van Dijk van die uitspraak? Neemt hij daar afstand van?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ik ga daar niet op in, voorzitter. Dat is niet aan de orde in

dit debat. Ik snap dat de heer El Abassi een mooi videootje

wil maken, dus dat mag hij doen. Maar dit gaat nergens

over.

De voorzitterVoorzitter

Laten we wel allemaal proberen ons bij het onderwerp te

houden.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik heb de heer Van Dijk niet gevraagd of ik hier wel of geen

video van ga maken. We hebben het vandaag over discriminatie. We hebben het over groepsbelediging, haatzaaien.

De partijleider van de heer Van Dijk is wegens groepsbelediging veroordeeld door de rechter, een onafhankelijke

rechter. We hebben het over symboolpolitiek, juist uit de

mond van de heer Van Dijk. Dan wil ik ook de mening van

de heer Van Dijk horen over zijn partijleider, maar het mag

bijvoorbeeld ook over de staatssecretaris zijn die eergisteren

geen afstand wilde nemen van de uitspraak "minder, minder", ook niet als privépersoon, en later toch wel. Wat vindt

de heer Van Dijk van deze uitspraak van de staatssecretaris

en van zijn politiek leider?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Compleet irrelevant. Dit gaat niet over het initiatiefvoorstel

dat hier voorligt. Ik heb helemaal niks tegen symboolpolitiek. Ik zou de laatste zijn die daar kritiek op uit. Ik heb er

wel een punt van gemaakt dat het lijkt dat de initiatiefnemers hier een niet-bestaand probleem willen oplossen.

Even aan meneer Sneller: het OM kan namelijk al discriminatoire aspecten meewegen in de strafbepaling. Het is dus

het oplossen van een probleem dat niet bestaat. Dat mag.

Dat mag je vanuit ideologisch oogpunt doen. Je mag het

artikel van de Grondwet dat hierin voorziet, het recht van

initiatief van de Kamer, daarvoor gebruiken. Ik heb het

alleen geconstateerd. Ik heb ook niet gezegd "misbruiken".

Ik heb alleen de constatering gedaan dat het voor mij heel

erg lijkt op symboolpolitiek. Dat is het goed recht van de

initiatiefnemers.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend op dit punt.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik heb wél bezwaar tegen symboolpolitiek. Ik vind het wél

een bestaand probleem. Daarin ben ik gelukkig niet de enige

in dit huis.

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag is?

DENKDe heer El AbassiDENK

Wat ik wil vragen, maar vooral wat ik wil constateren, is

dat de heer Van Dijk het heeft over een "niet-bestaand"

probleem, maar dat dit probleem er wel is, en dat de heer

Van Dijk het heeft over "symboolpolitiek", maar dat de enige

vorm van symboolpolitiek die ik hoor, uit de mond van de

heer Van Dijk komt.

De voorzitterVoorzitter

Ik zie nog een interruptie. De heer Ceder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ja, want ik had de PVV toch wel aan onze zijde verwacht,

al is het maar in de strijd tegen antisemitisme. Want hiermee laat de PVV ook de Joodse gemeenschap in de steek.

In mijn inleiding heb ik aangegeven dat er vele incidenten

zijn waarbij het juist heel goed zou zijn als er een strafverzwarende maatregel in de wet zou komen, juist om de norm

te stellen dat het onacceptabel is dat wij ruimte geven aan

antisemitisme, in Amsterdam, in Nederland of waar dan

ook. De PVV doet juist het tegenovergestelde. U vindt dat

niet nodig. U vindt dat niet belangrijk; er zijn andere,

belangrijkere dingen. Zo lees ik de argumentatie tenminste.

Ik wil de PVV toch vragen wat nu precies het inhoudelijke

bezwaar is tegen het doorvoeren van deze strafverhoging.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Omdat het beslag legt op de opsporingscapaciteit van de

politie. Omdat het vervolgens wettig en overtuigend

bewezen moet worden — dus niet aangetoond — wat

moeilijker is. Omdat het OM nu al de mogelijkheid heeft

om een veel zwaardere en hogere straf te eisen, zowel op

het moment dat er sprake zou zijn van een discriminatoir

oogmerk, maar ook bij andere situaties. Het hoeft niet alleen

een discriminatoir oogmerk te zijn, er kan van alles zijn dat

zwaarder moet worden meegewogen. Omdat dit het

tegenovergestelde lijkt te bereiken, want er wordt zwaar

beslag gelegd op de capaciteit van politie en OM. Het wordt

dus moeilijker om te bewijzen of er überhaupt sprake van

is, in plaats van dat aannemelijk te maken, zoals nu het

geval is. Dat lijkt me niet verstandig.

Maar de heer Ceder loopt ook op de zaken vooruit, want ik

heb nog geen definitief oordeel geveld. Ik vind het prima

als de collega's hier doen alsof dat wél zo is om zo hun

politieke statement te maken. Dat mag allemaal, maar ik

wil het wel graag bij de feiten houden. Die zijn dat wij nog

geen standpunt hebben ingenomen en wachten op de

reactie.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Het klopt dat de PVV nog een weging moet maken, maar

uit uw hele betoog bekruipt mij toch het gevoel dat u het

helemaal niets vindt. En dat mag u vinden, dat is het

standpunt van uw fractie misschien, maar daar had ik wel

vragen bij, juist ook omdat ik bij de PVV lees dat u extra

agenten wilt, volgens mij 10.000, en dat u strijdt tegen

antisemitisme. Daarvoor wilt u op de barricades. U wilt

hogere straffen. Volgens mij komt dat allemaal samen in

dit wetsvoorstel. Ik hoor dat u citeert wat het OM zegt en

wat de politie zegt, maar het zit net even iets anders. Ik heb

net ook betoogd, volgens mij in reactie op een vraag van

de collega van D66, dat als het gaat om de vraag — ik heb

'm hier — of er een hogere drempel zou zijn, het OM helemaal niet zegt dat daar sprake van is en dat het dus maar

afgeschoten moet worden. Ten eerste is het OM positief

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-12

over dit voorstel. Het zegt: doe dit. Ten tweede zeggen ze:

de verschuiving van aannemelijk maken naar bewijzen is

slechts een risico. Het is helemaal niet zeker. Daarnaast kan

de rechter nu al niet zomaar aannemen dat er sprake is van

een discriminatoir aspect. Dus u verzwaart het argument

van het OM, terwijl het OM iets veel lichters zegt en onder

de streep positief is over het wetsvoorstel. Ik vind dat

oneigenlijk gebruik van het citeren van hoe het OM naar

dit wetsvoorstel kijkt.

Voorzitter. Dan toch naar het punt van capaciteit en beslag.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Komt er nog een vraag?

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ja. Ook hier wordt aangegeven: als dit opgenomen zou

worden in de wet, zou dit te veel beslag leggen op de politiecapaciteit. Ook daar ligt het genuanceerder. De politie

zegt hier …

De voorzitterVoorzitter

Komt u tot een vraag?

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ja, voorzitter. Ik wil wel heel specifiek zijn, omdat hieruit

geciteerd wordt.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ik heb niet geciteerd.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

De politie wijst dan ook op het risico van te hoge verwachtingen ten aanzien van de effectiviteit van deze aanpak, die

naar te verwachten is, vanwege de complexiteit, een groter

capaciteitsbeslag zal leggen. Niet een te groot, niet een niet

te dragen, maar een iets groter. Maar de PVV gebruikt dat

als reden om te zeggen: en daarom zijn wij tegen.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Dat heb ik nog niet gezegd, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Eerst de heer Ceder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Mijn vraag is of de PVV in een specifiek geval, bijvoorbeeld

dat een Joods persoon of een Joodse winkel wordt aangevallen en de vraag is of er sprake is van een discriminatoir

effect, kan aangeven welke zorgen er zijn ten aanzien van

het capaciteitsbeslag bij de politie ten opzichte van de huidige aanpak. Hoeveel meer of extra werk en tijd zouden

ermee gemoeid zijn om aan te tonen dat iemand een discriminatoir effectbejag had en dat daarom de straf hoger zou

moeten zijn? Zou u dat kunnen schetsen, ook voor de

mensen die kijken? Kunt u daar een beeld van schetsen?

De voorzitterVoorzitter

Dat is een lange vraag. Laten we in het vervolg de vragen

allemaal wat korter en bondiger proberen te doen. Het

antwoord is aan de heer Van Dijk.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ik heb een opsomming gehoord van een hoop kritische

punten die ik in mijn tekst heb aangesneden. Dat wordt mij

in de schoenen geschoven alsof ik alles geciteerd zou hebben. Ik heb één citaat gebruikt en dat is "het voorstel moet

niet te hoge verwachtingen hebben". Dat was van de

korpsstaf juridische zaken. Vervolgens heb ik geloof ik nog

een stukje van de Raad van State geciteerd of van het OM,

dat zegt dat het niet nodig zou zijn omdat er al in voorzien

is. Ik ben de vraag alweer vergeten. Het was echt zo'n warrig

verhaal verder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dan hou ik het kort, voorzitter. Capaciteitsbeslag: kan de

PVV een beeld schetsen van waar de politie als dit zou

worden opgenomen overmatig veel capaciteit zou moeten

inzetten ten aanzien van de huidige situatie?

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Dat zegt de korpsstaf gewoon heel duidelijk: op het moment

dat wij bij elk onderzoek verplicht worden om mee te nemen

of iets een discriminatoir oogmerk heeft, dan kost ons dat

capaciteit. En er liggen nu al zaken op de plank. Dat betekent

dat er al een achterstand is, dat ze kampen met gigantische

capaciteitstekorten. Ik zeg ook niet dat dit voorstel dan gaat

leiden tot nog meer gigantische capaciteitstekorten, maar

wel tot een toename van het tekort aan capaciteit en dat

dat gewoon geen goed idee is.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Daarmee concludeer ik — dat vind ik jammer, want ik had

gehoopt de PVV aan onze zijde of in ieder geval die van een

groot deel van de Kamer te vinden in de strijd tegen discriminatie en specifiek antisemitisme — dat de PVV andere

prioriteiten heeft. Dat mag, maar ik vind het in ieder geval

jammer.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Ik vind het een mooie en niet-kloppende conclusie.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Emiel van Dijk. Dan geef ik nu graag

het woord aan de heer Six Dijkstra van Nieuw Sociaal

Contract.

Ik ben royaal in de interrupties, zeg ik aan de Kamer, maar

laten we proberen om wel korte en bondige vragen te stellen; dat komt de inhoudelijke discussie ten goede. Dus

vraagt u zo veel als u wilt, maar wel kort en bondig.

NSCDe heer Six DijkstraNSC

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-13

Dank u wel, voorzitter. Laat ik ook beginnen met mijn

waardering uitspreken in de richting van de initiatiefnemers

die aan dit voorstel gewerkt hebben, zowel degenen die nu

in vak K zitten als de voorgangers die eerder aan deze wet

gewerkt hebben. Dank voor uw harde werk. Het is duidelijk

dat deze initiatiefwet voortkomt uit het verlangen en streven

naar gerechtigheid.

Voorzitter. Het verbod op discriminatie is het allereerste

artikel van de Grondwet, met goede reden. Het is een

basiswaarde van de democratische rechtsstaat en een

waarborg voor menselijke waardigheid. De fractie van

Nieuw Sociaal Contract is, zoals ook in het regeerprogramma valt te lezen, voor daadkrachtiger optreden tegen

mensen die zich schuldig maken aan discriminatie. Discriminatie is per slot van rekening ronduit onacceptabel en,

mocht daar in deze Kamer nog enige twijfel over bestaan,

een bestaand probleem. We kunnen ons dan ook scharen

achter de intentie van de wet, namelijk dat mensen die zich

schuldig maken aan discriminatie daarvoor door de rechter

passend gestraft moeten kunnen worden. Normbevestiging

blijft door de huidige aanpak vaak uit, zo stellen de initiatiefnemers. Daarom zou in het oordeel van een strafrechter

deze explicitering nodig zijn.

Maar over dit initiatiefvoorstel heeft de fractie van Nieuw

Sociaal Contract wel een aantal vragen. De eerste en primaire vraag — meerdere collega's hebben deze vraag

vandaag al gesteld — gaat over de meerwaarde van het

voorstel. Vandaag de dag vordert het Openbaar Ministerie

met haar beleidslijn al zwaardere straffen als er een discriminatoir aspect aanwezig is. De aanwezigheid van een

discriminatoir aspect moet in dat geval aannemelijk worden

gemaakt. Het initiatiefwetsvoorstel zou echter tot gevolg

hebben dat er bewijs moet worden geleverd als er sprake

is van een discriminatoir aspect. Dat is in discriminatiezaken

natuurlijk allesbehalve eenvoudig. Bewijs bijvoorbeeld maar

eens dat een verdachte een persoon heeft mishandeld

omdat de persoon in kwestie een vrouw is. De rechter heeft

tegenwoordig ook al de ruimte om een discriminatoir aspect

mee te laten wegen in de uiteindelijke sanctieoplegging,

omdat de rechter binnen de bandbreedte van het wettelijke

strafmaximum alle omstandigheden van het geval laat

meewegen. Daarbij laat de praktijk zien dat door de rechter

eigenlijk nooit de maximale straf wordt opgelegd, ook niet

als er een discriminatoir aspect aanwezig is. Mijn vraag aan

de initiatiefnemers is dan ook of het voorstel niet het risico

met zich meebrengt daardoor contraproductief te zijn,

aangezien de aanwezigheid van een discriminatoir aspect

vandaag de dag in de rechtszaal eenvoudiger aan te tonen

is.

De fractie van Nieuw Sociaal Contract heeft daarnaast ook

vragen over de consultatieadviezen. Het valt de fractie op

dat het Openbaar Ministerie niet nogmaals om advies is

gevraagd nadat het initiatiefvoorstel behoorlijk is gewijzigd.

Klopt dat? Ook zijn er geen consultatieadviezen van de Raad

voor de Rechtspraak en de Nederlandse orde van advocaten

over het voorstel. In ieder geval heeft de fractie van Nieuw

Sociaal Contract die niet gevonden. Zowel rechters als

advocaten zullen met dit voorstel moeten gaan werken.

Mijn vraag aan de initiatiefnemers is dan ook waarom er

niet om advies is gevraagd bij de Raad voor de rechtspraak

en de Nederlandse orde van advocaten, en waarom het

Openbaar Ministerie na wijziging van het voorstel niet

nogmaals om advies is gevraagd.

Verder was ik benieuwd of de initiatiefnemers inzicht hebben in hoe vaak een discriminatoir aspect als strafverzwaringsgrond toegepast wordt in landen waar deze grond

reeds aanwezig is. Het gaat dus om andere landen dan

Nederland; dat zijn er best een aantal, heb ik mij laten vertellen.

Tot slot een vraag over de formulering van het artikel. In

het eerste deel van het artikel wordt gesproken over een

discriminatoir oogmerk en in het tweede deel wordt de

definitie van een discriminatoir oogmerk volledig uitgeschreven. Kunnen de initiatiefnemers toelichten waarom voor

deze volgorde is gekozen?

Voorzitter. Ik zie uit naar de beantwoording.

De voorzitterVoorzitter

Zeer veel dank. Dan geef ik nu graag het woord aan

mevrouw Helder van de BBB-fractie, die ik volgens mij niet

meer de BoerBurgerBeweging moet noemen, toch?

BBBMevrouw HelderBBB

Dank u wel, voorzitter. Ook van de BBB-fractie dank aan de

initiatiefnemers en hun voorgangers voor dit initiatiefwetsvoorstel, want het is inderdaad heel veel werk en het is een

onderwerp dat heel erg speelt. Het is dan ook heel goed

dat wij het als volksvertegenwoordigers hierover hebben.

Dat doen we vandaag.

Het initiatiefwetsvoorstel heeft als titel Invoering discriminatoir aspect als strafverzwaringsgrond. Op dit moment

zijn er twee wettelijke strafverzwaringsgronden, namelijk

recidive binnen vijf jaar voor een soortgelijk strafbaar feit

en de hoedanigheid van ambtenaar bij het plegen van een

strafbaar feit. Zoals ik al zei, willen de initiatiefnemers een

nieuwe wettelijke strafverhogingsgrond invoeren, namelijk

als haat of discriminatie mede een drijfveer is geweest om

het delict te plegen of om het indringender te plegen.

Voorzitter. Het is ook al door voorgaande sprekers gezegd:

tot op heden hanteert het Openbaar Ministerie de Aanwijzing discriminatie bij de zogenoemde codis-feiten. Dat zijn

commune feiten met een discriminatieaspect, afgekort tot

"codis". Artikel 3.4 van de Aanwijzing discriminatie luidt als

volgt: "In de strafmaat en de toonzetting van het requisitoir

dient de maatschappelijke afwijzing van discriminatie duidelijk naar voren te komen. In het geval van een codis-feit

dient een discriminatieaspect in het requisitoir te worden

benadrukt en als strafverzwarende omstandigheid in de eis

te worden betrokken." De initiatiefnemers vinden dit duidelijk niet voldoende, want op pagina 9 van de memorie van

toelichting staat dat zij ervoor kiezen om discriminatie als

motief te verbreden naar situaties waarin discriminatie of

haat "mede de aanleiding heeft gevormd".

Voorzitter. Laat er geen misverstand over bestaan: BBB

voelt wel voor de mogelijkheid van strafverhoging, maar

is er nog niet van overtuigd dat de huidige mogelijkheden

niet voldoende zijn. Sterker nog — dat is ook al aan de orde

gekomen — de huidige aanpak kan de facto leiden tot een

hogere straf. Dat erkennen de initiatiefnemers ook, maar

zij zeggen het ook belangrijk te vinden dat in het oordeel

van de rechter dit discriminatoire oogmerk tot uitdrukking

komt. Maar dan heeft mijn fractie wel een andere vraag:

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-14

gaat het initiatiefwetsvoorstel dan niet te ver, gezien de

huidige maatschappelijke context waarin soms gevoeligheden in stelling worden gebracht om anderen in een verkeerde hoek te zetten?

heeft ertoe geleid dit strafbare feit indringender te plegen"?

Dat is vrij vaak omschreven. Natuurlijk, dat moet jurisprudentie worden, maar gezien de huidige maatschappelijke

constellatie, ziet mijn fractie daar toch wel enig gevaar in.

Mijn fractie wordt in haar vrees gesterkt door vier onderdelen in het wetsvoorstel, ten eerste dat de gezindheid van

de verdachte een aanknopingspunt vormt voor het bewijs

van een discriminatoir oogmerk. Dat staat op pagina 10.

Twee. Bij bewijs van het oogmerk is geobjectiveerde

bewijsvoering voldoende. Ofwel: de opzet van de verdachte

op dit onderdeel hoeft niet te worden bewezen. Dat staat

ook op pagina 10. Eveneens op pagina 10 staat ons derde

punt: discriminatie door associatie, affiliatie of perceptie

wordt ook bestempeld als discriminatoir delict. Op dezelfde

pagina staat ook ons vierde punt. Dat is tegelijk een vraag

aan de initiatiefnemers. De strafverzwaringsgrond geldt

ook in situaties waarin de verdachte het slachtoffer of het

object "kennelijk heeft gekozen als symbool of onderdeel

van een bepaalde (door de discriminatiegronden

beschermde) bevolkingsgroep". Gecombineerd met het feit

dat de initiatiefnemers benadrukken dat zij het beslist

onwenselijk vinden dat een discriminatoir oogmerk niet tot

uitdrukking komt in het oordeel van de strafrechter, lijkt het

meer op een plicht voor de rechter tot strafverhoging dan

een mogelijkheid daartoe. Voorheen bepleitten wij minimumstraffen, dus laat er geen misverstand over bestaan:

ik stel het als een vraag. Mijn fractie vindt het namelijk best

gevaarlijk, gezien de huidige maatschappelijk context. Is

het bijvoorbeeld niet zo dat een minderheidsgroep zich dan

bij elk strafbaar feit kan beroepen op deze nieuwe wet, deze

strafverhogingsgrond, terwijl dat niet primair de aanleiding

hoeft te zijn geweest voor de verdachte om een strafbaar

feit te plegen? Hoe zien zij dit?

Voorzitter. Afsluitend wil ik zeggen dat discriminatie in

welke vorm dan ook verwerpelijk is en dat strafverzwarende

omstandigheden bij het plegen van een delict zeer op hun

plaats zijn als dat ook een rol heeft gespeeld. Maar voor

mijn fractie is het even zoeken naar de balans, omdat toch

de vrees bestaat voor het doorslaan naar de andere kant,

wat ook weer discriminerend is of een discriminerend effect

heeft.

Ik wacht de antwoorden van de indieners af alvorens ik mijn

fractie kan adviseren hoe hierover te stemmen.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, mevrouw Helder. U heeft een interruptie van

de heer Sneller.

D66De heer SnellerD66

Zoals we gewend zijn, is het een juridisch doorwrocht

betoog van mevrouw Helder. Ik zoek alleen even naar wat

nou haar angst is in de maatschappelijke dimensie voor die

minderheid. Misschien kan mevrouw Helder het iets explicieter maken.

BBBMevrouw HelderBBB

Nou, eigenlijk niet. Ik dacht dat ik dat wel gedaan had. Ik

verwees ook uitdrukkelijk naar de huidige maatschappelijke

context. Dat doen de initiatiefnemers ook. Is het niet zo dat

het vrij snel de richting op gaat van "ja, dat is wel de intentie", "dat heeft mede geleid tot dit strafbare feit" of "dat

D66De heer SnellerD66

Ik probeer te begrijpen bij welke minderheid of minderheden het dan doorslaat in het tegendeel van de initiatiefnemers. Dat is wat mevrouw Helder zegt. Maar dat betekent

dat mensen die eigenlijk niet discrimineren, worden beticht

van discriminatie. Is dat wat mevrouw Helder bedoelt? Ik

probeer gewoon oprecht te begrijpen wat haar angst is.

BBBMevrouw HelderBBB

Nou, dat is natuurlijk ook wel wat zwart-wit gesteld. Het is

niet zo van: wij zijn een minderheidsgroep, dus we worden

gediscrimineerd. Zo is het niet, maar kan de strafverzwarende grond niet vrij snel in stelling worden gebracht?

Natuurlijk, er moet eerst een aangifte liggen en complexiteit

is inderdaad wel genoemd door de politie. Die moet dat in

een dossier vastleggen en het Openbaar Ministerie beslist

over vervolging. Maar dan nog ziet mijn fractie het toch wel

enigszins als een gevaar, omdat naast intentie, associatie,

affiliatie en perceptie ook worden bestempeld als discriminatoire delicten. Ik vraag me toch wel af of die angst niet

gegrond is.

D66De heer SnellerD66

Het kan aan mij liggen. Dat het uiteindelijk te makkelijk in

stelling wordt gebracht en dat bepaalde groepen in de

samenleving dan dus eerder als dader zullen worden

bestempeld dan andere groepen, is dat de samenvatting?

BBBMevrouw HelderBBB

Nou, als dader en slachtoffer. Het werkt twee kanten op.

De voorzitterVoorzitter

Nog een vraag, meneer Sneller? Nee, oké. Dan is de heer

Ceder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Mijn vraag is ter verduidelijking, want ook ik probeer te

begrijpen waar de zorg van mijn collega 'm precies in zit.

Volgens mij is uw zorg dat er aan de voorkant meer aangiftes worden gedaan of bepaalde zaken als discriminatoir

worden geduid. Maar volgens mij ziet de in het Wetboek

van Strafrecht op te nemen bepaling niet op een verandering aan de voorkant, maar meer op hoe de rechter verplicht

wordt dat mee te nemen, als dat ten laste wordt gelegd.

Volgens mij verandert er aan de voorkant, dus bij het aangifte doen, niet zo veel, want het OM zal alsnog moeten

wikken en wegen of er sprake van is. Volgens mij verandert

dat niet. Volgens mij verandert er alleen iets als er een

vonnis komt en het ten laste gelegd is. Dan heeft de rechter

zich daartoe te verhouden. Klopt mijn beeld dat dat het

geval is? Dat vraag ik ook aan mijn medejuristen. De zorg

dat het aan de voorkant zou ontsporen, is dan misschien

een voorbarige.

De voorzitterVoorzitter

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-15

Meester Helder.

BBBMevrouw HelderBBB

Dat deel ik niet, want nou lijkt het alsof de huidige situatie

dezelfde zou blijven en dat de rechter alleen verplicht wordt

om in het vonnis te motiveren waarom het discriminatoire

aspect een rol heeft gespeeld. Maar zo is het niet. Mijn

fractie heeft in ieder geval gelezen, op pagina 10 bijvoorbeeld, dat de gezindheid van de verdachte het aanknopingspunt vormt voor het bewijs van het discriminatoire oogmerk. Inderdaad, de ingang blijft hetzelfde: aangifte,

opsporingsonderzoek en vervolgingsbeslissing van het

Openbaar Ministerie. Inderdaad. Maar de gezindheid van

de verdachte kan een aanknopingspunt zijn voor het bewijs

voor het discriminatoir oogmerk en daarmee voor strafverhoging. Als er sprake is van een discriminatoir oogmerk, is

mijn fractie ook voor strafverhoging; laat daar geen misverstand over bestaan. Maar wordt nou net dat tussenstuk niet

te snel ten laste gelegd als je de gezindheid van de verdachte meeneemt als aanknopingspunt? Is dat niet zo als

je "discriminatie door associatie, affiliatie of perceptie" ook

als een discriminatoir delict ziet? Dat ziet mijn fractie toch

als een verruiming.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ik begrijp mijn collega al beter, maar deze punten worden

toch ook al in de huidige aanwijzing omschreven? Dat het

discriminatieaspect een rol zou hebben gespeeld bij het

motief, kan een reden zijn. Maar in de aanwijzing is er ook

sprake van het meenemen van het discriminatieaspect als

het mede aanleiding heeft gegeven tot, maar ook als het

niet het motief was, maar wel een reden om het delict

indringender te plegen. Volgens mij is die weging nu niet

in de wet opgenomen. Daarom staat in de memorie van

toelichting dat dit is wat wordt beoogd, maar volgens mij

worden de verschillende dimensies al in de huidige aanwijzing genoemd. Dan kom ik toch op het punt dat het beleid

dat het OM nu al uitvoert, volgens mij niet zoveel verandert.

Ik hoop dat mij collega dat wil overwegen.

BBBMevrouw HelderBBB

Dat ziet mijn fractie toch anders. Daarom hebben we verwezen naar pagina 9 van de memorie van de toelichting, waar

staat dat initiatiefnemers ervoor kiezen om discriminatie

als motief te verbreden naar situaties waarin discriminatie

of haat mede de aanleiding heeft gevormd. Dat is dus toch

wat strikter dan hoe het in de huidige praktijk is.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend.

maar wordt het delict tijdens de handeling wel indringender

gepleegd. Nou, dat valt buiten de reikwijdte van het discriminatoir oogmerk. Volgens mij heeft de indiener beoogd

dat aspect te verbreden om in lijn te komen met wat het

OM nu al als beleid in de aanwijzing heeft staan. Maar goed,

ik wil mijn collega gewoon vragen om dit te overwegen,

want misschien kunnen we er uitkomen.

BBBMevrouw HelderBBB

De heer Ceder bevestigt precies waarom ik die vraag stel.

Het is inderdaad een verbreding. Kijk, dan kun je wel zeggen

"het is de huidige praktijk", maar nu wordt die in de wet

vastgelegd. Dus ook daar kun je toch wel een verbreding

in zien. Maar nogmaals, mijn fractie staat er open tegenover.

Vandaar dan wij die vragen hebben gesteld. Ik hoor graag

de antwoorden van de initiatiefnemers daarop. Ik benadruk

het nog maar een keer: mijn fractie is ook wel voor strafverhoging als dit soort aspecten inderdaad een rol hebben

gespeeld, maar we moeten toch wel even uitkijken dat we

niet uit de bocht vliegen. Ik zeg het nu even in plat Nederlands en niet juridisch.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, mevrouw Helder. Dan geef ik nu graag het

woord aan de heer Diederik van Dijk van de Staatkundig

Gereformeerde Partij.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Dank u wel, voorzitter. Voordat ik het vergeet: ik heb het

voorrecht om mede namens het CDA te spreken. Dat wekt

verbazing, merk ik. Ik zag dat het aantal zetels van het CDA

volgens de peilingen is verdubbeld. En daar komen nu vast

een paar zetels bovenop, vermoed ik.

Allereerst: respect voor de initiatiefnemers en het vele werk

dat zij hiervoor hebben verricht. Dat is niet weinig.

Voorzitter. In het zomerreces las ik Het verslag van Brodeck,

van Phillippe Claudel. Ik weet dat er in vak K in ieder geval

één persoon is die dit boek kent. Daar haak ik bij aan.

Haarscherp beschrijft de auteur, Claudel dus, hoe gruwelijk

en onverdraagzaam mensen zich kunnen opstellen tegenover degenen die afwijken van wat men als normaal of als

eigen beschouwt. Het boek is feitelijk een parabel op de

Shoah, trouwens, zonder dat het woord "Jood" ook maar

één keer valt. Mensen blijken, vaak heel geleidelijk en

onbewust, in staat te zijn om de ander zijn menselijke

waardigheid totaal te ontnemen, met alle consequenties

van dien. Aangrijpend, maar ook ontdekkend. Vertrouw

jezelf maar nooit te veel. Bij het voorbereiden van dit debat

moest ik aan dit boek terugdenken. Het motiveerde mij ook

om aan dit debat mee te doen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Misschien spreek ik nu voor de beurt van de indieners, maar

dat heeft er misschien mee te maken dat het oorspronkelijke

wetsvoorstel alleen zag op het discriminatoir oogmerk. Dan

zou het delict dus een discriminatoir motief moeten hebben.

Daarvan heeft onder andere het Openbaar Ministerie

gezegd: "Dat is eigenlijk te eng. Je moet dat breder nemen,

want soms heeft iemand niet een discriminatoir motief om

iemand te beroven, maar maakt de constatering tijdens het

beroven dat iemand een Jood is, dat iemand een indringender handeling verricht." Dan is het motief niet discriminatoir,

Voorzitter. Als we spreken over discriminatie en het invoeren van een dergelijk oogmerk als strafverzwaringsgrond,

is het noodzakelijk om uit te diepen wat nu precies wordt

bedoeld met discriminatie. De bekende Van Dale beschrijft

"discriminatie" als: het ongeoorloofd maken van onderscheid op grond van bepaalde, met name aangeboren

kenmerken, zoals ras, geslacht, leeftijd of seksuele geaardheid. Als christenpoliticus spreek ik mij stellig uit tegen

discriminatie. Dat komt voort uit het diepe besef dat alle

mensen fundamenteel gelijkwaardig zijn, dezelfde hoge

afkomst hebben en geschapen zijn naar het beeld van God.

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-16

Ieder mens heeft daarom een geschonken waardigheid.

Ieder mens verdient het om als volwaardig mens aanvaard

te worden of, zoals dat in de reformatorische traditie wordt

gezegd: wij zijn allemaal van dezelfde lap gescheurd, en

niemand kan zich verheffen boven een ander. Het is dit

levensbesef dat, als het goed is, een grote mildheid geeft

naar anderen.

Voorzitter. Met dit wetsvoorstel wordt het mogelijk om een

hogere gevangenisstraf op te leggen indien het delict vanuit

discriminatoir oogmerk is begaan. Het vastleggen van

strafverzwaringsgronden is het strafrecht niet vreemd. Zo

is het al mogelijk om bij een terroristisch oogmerk of deelname in groepsverband een hogere straf op te leggen. Deze

bijzondere omstandigheden zijn doorgaans duidelijk aanwijsbaar en bewijsbaar. Met het invoeren van een strafverzwaringsgrond in geval van een discriminatoir oogmerk

leggen we de basis voor allerlei verbijzonderingen in het

strafrecht. De SGP vraagt zich af of het strafrecht zich hiervoor moet laten gebruiken. Wij leggen deze vraag uitdrukkelijk bij de minister neer.

Het is daarnaast niet ondenkbaar dat het door de initiatiefnemers gewenste resultaat reeds mogelijk is binnen de

huidige wettelijke kaders. Ik leg in mijn bijdrage daarom

graag de vinger bij het nut en de noodzaak van dit wetsvoorstel, zoals verschillende collega's ook deden. Discriminatie

an sich is al strafbaar gesteld in artikelen 137c tot en met

137g van het Wetboek van Strafrecht. Daarnaast blijkt ook

uit de praktijk dat volgens de Aanwijzing discriminatie van

het OM bij commune delicten met een discriminatieaspect

een zwaardere straf gevorderd kan worden. Ook kan de

strafrechter het aspect discriminatie op dit moment al

meewegen binnen het huidig wettelijk strafmaximum.

Voorts blijkt uit de praktijk dat de bestaande sanctieplafonds

nog niet zijn bereikt. Zijn de initiatiefnemers van mening

dat dit kader onvoldoende afwegingsruimte biedt? Kunnen

zij voorbeelden noemen waarbij de rechter een hogere straf

had willen opleggen dan volgens het huidig wettelijk kader

mogelijk was?

De initiatiefnemers wijzen er in hun beantwoording op dat

welbeschouwd de bestaande aanpak wordt gecodificeerd

en niets anders gevraagd wordt dat niet ook nu al voorgeschreven is. Wat de registratie van discriminatoire delicten

betreft dient ook nu al conform de Aanwijzing discriminatie

de politie bij een aangifte of melding van een commuun

delict alert te zijn op eventuele discriminatieaspecten, ook

indien deze door de aangever zelf niet direct als discriminerend worden aangemerkt.

Voorzitter. De indieners van dit wetsvoorstel hebben bewust

gekozen voor het enkel verhogen van de gevangenisstraf.

Echter, juist bij dit soort delicten wordt, als ik me niet vergis,

minder vaak een gevangenisstraf opgelegd dan bijvoorbeeld

een taakstraf. Hoe beoordelen de initiatiefnemers in dit licht

bezien de effectiviteit van het voorstel?

Voorzitter. In de memorie van toelichting wordt expliciet

verwezen naar het herhaaldelijk vernielen van het Joods-

Israëlische restaurant HaCarmel. Wat de SGP betreft was

hier overduidelijk sprake van een antisemitisch en antizionistisch karakter. Dit is onmiskenbaar en zou onder de huidige wetgeving ook als zodanig opgepakt moeten worden.

Kan de minister aangeven waarom hier, ondanks de aangenomen motie-Van der Staaij over het hanteren van de IHRAdefinitie, niet direct overgegaan is tot het voortvarend en

herkenbaar classificeren van een delict met antisemitisch

oogmerk?

Voor de SGP staat vast dat, willen we hier een omslag

bereiken, we de aanpak zullen moeten intensiveren. Toch

blijkt het in de praktijk lastig om antisemitisme onder het

huidige strafrecht aan te pakken. Niet iedere ervaren vorm

van antisemitisme wordt door het OM zo bestempeld.

Daarnaast bestaat er verwarring over het aanmerken van

antizionistische leuzen als antisemitisch en wordt er verscholen achter de context. Voor de SGP staat vast dat Israël

de enige Joodse staat is, waar Joden zich veilig zouden

moeten voelen. Israël kent daarnaast een bijzondere

geschiedenis waarin Gods bewarende hand zichtbaar is.

De huidige context is dat Joden, zowel in Israël als in

Nederland, niet veilig zijn voor geweld. Dat geldt helaas

ook voor scholen, universiteiten, op straat en online.

In 2018 en in 2021 nam de Kamer een motie van mijn

voorganger aan om de IHRA-definitie te hanteren bij de

opsporing en vervolging van antisemitisme. De SGP ziet

dat tot haar grote spijt nog te weinig terug in de huidige

aanpak. Aangiftes van antisemitisme worden onder de

bredere noemer van discriminatie geschoven, terwijl hier

toch echt sprake is van een andere categorie. Kan de

minister toezeggen dat aangiftes van antisemitisme op een

aparte stapel komen en een eigen registratie in het politiesysteem krijgen? Is de minister met de SGP van mening

dat een effectieve aanpak van antisemitisme, zoals ook in

het regeerakkoord benoemd, gepaard gaat met een geprioriteerde aanpak?

Voorzitter. Het voorstel van de initiatiefnemers wekt de

suggestie dat bij ieder delict onderzocht moet worden of

er sprake zou kunnen zijn van discriminatie. Dit levert de

politie en het OM extra werklast op. Ook daar zijn eerder

vragen over gesteld. Kunnen de initiatiefnemers aangeven

in welke fase van het onderzoek onderzocht moet worden

of hier sprake van is? Hoever reikt de onderzoeksplicht van

de politie?

De voorzitterVoorzitter

Er is een interruptie van de heer El Abassi.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik hoor de heer Van Dijk aangeven dat er bij het vernielen

van een Joodse winkel niet alleen sprake was van vernieling, maar ook van antisemitisme. Kan de heer Van Dijk mij

uitleggen waarom hij vindt dat er hierbij sprake is van

antisemitisme?

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Omdat ik uit de hele context en de beschrijving die we

gehad hebben van het keer op keer vernielen van dit restaurant, heb begrepen dat het uitdrukkelijk gericht was op de

Joodse achtergrond van dit restaurant. Eerlijk gezegd kan

ik geen casus bedenken waarin het antisemitische karakter

wat mij betreft duidelijker was dan hierbij.

DENKDe heer El AbassiDENK

Uit dit antwoord kan ik niet helemaal opmaken waarom de

heer Van Dijk dat precies vindt. De omstandigheden? Dat

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-17

is een beetje een vage uitleg. Nou zeg ik niet dat het niet

zo is, maar ik wil naar een ander voorbeeld, dat de heer

Van Dijk natuurlijk al aan voelt komen: een islamhater die

een koran in de hand houdt en die ook nog eens verbrandt.

Vindt de heer Van Dijk dat er sprake is van moslimhaat in

dit soort gevallen?

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ook dat is uiteindelijk een vraag voor de rechter. Niet zo

lang geleden hebben we het debat over koranverbrandingen

gevoerd. Toen heb ik, denk ik, vrij helder uitgelegd dat ik

het verbranden van korans verwerpelijk vind, maar dat het

huidige instrumentarium in mijn ogen genoeg is, ook voor

lokale bestuurders, om te kunnen ingrijpen in zulke gevallen.

Dat is nu ook mijn antwoord.

DENKDe heer El AbassiDENK

Dat de SGP dit verwerpelijk vindt, weet ik. Dat hebben we

hier met z'n allen uitgesproken. Wat ik niet snap, is het

volgende. Als er vernielingen plaatsvinden in een Joodse

winkel, geeft de SGP direct en heel duidelijk aan dat er

"gezien de omstandigheden" sprake is van antisemitisme.

Maar als we het hebben over een homohater die al veroordeeld is, die ook nog eens korans verbrandt in een voor

moskeeën heilige periode en die keer op keer racistische

uitspraken doet, is de heer Van Dijk van de SGP niet zo

stellig. Dan verwijst hij ineens door naar de rechter en is

het ineens heel belangrijk wat de rechter vindt, terwijl ik

hem niets over de rechter hoorde zeggen toen het ging om

een Joodse winkel waarin alleen vernielingen hebben

plaatsgevonden. Daarin zie ik gewoon een dubbele maat

en dat zien heel veel mensen met mij zo.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik heb gezegd dat ik me erover verbaasd heb, met het oog

op de moties die we hierover al hebben aangenomen in de

Kamer en de IHRA-definitie, die we zouden volgen. Dat zie

ik niet terug in het vervolgingsbeleid en in de manier

waarop de rechter daarmee omgaat. Daarover heb ik mijn

verbazing uitgesproken.

Als er sprake is van koranverbrandingen waarbij de rechter

zou uitspreken en vaststellen dat die erop gericht waren

om moslims ook in strafrechtelijke zin te kwetsen, te beledigen en noem het allemaal maar op en als er dan een

veroordeling zou komen, lijkt mij dat uitstekend. Dan blijkt

dus dat ons instrumentarium hiervoor goed werkt.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik probeer het nog één keer helder te krijgen. Als we het

hebben over een Joodse winkel, hoor ik de SGP niet over

de rechter. De SGP heeft meteen een oordeel, direct: antisemitisme. Daarvoor is geen rechterlijke uitspraak nodig;

daarvoor is helemaal niks nodig. Maar, nogmaals, als het

gaat om een moslimhater die keer op keer moslims vernedert, korans in brand steekt en walgelijke video's verspreidt,

hoor ik de SGP niet. Dan is het ineens: nou, dat weet ik niet;

dan moeten we naar de rechter kijken; de vrijheid van

meningsuiting is een belangrijk goed. Ziet de heer Van Dijk

die inconsistentie ook?

Nee. Ik heb het hier gehad over een situatie die zich keer

op keer herhaalde bij een en hetzelfde restaurant, dus

gericht op één restaurant met een bepaalde eigenaar. Dan

kan ik niet anders dan concluderen dat daar sprake was van

antisemitisme. De heer El Abassi wijst op een ander voorbeeld, maar die hele situatie ken ik minder goed. Misschien

is dat wel een strafbaar iets en zou de rechter daarin ook

moeten ingrijpen, als dat waar is. Uitstekend! Nogmaals,

ik wil in die zin geen twee maten hanteren. Als moslims op

die manier geraakt worden, net als andere minderheidsgroeperingen, zeg ik: gelijke behandeling op dit punt.

De voorzitterVoorzitter

Heel kort.

DENKDe heer El AbassiDENK

Keer op keer een restaurant dat, of een winkel die aangevallen is. Als er ergens media-aandacht naartoe gaat, is dat

helaas naar die ... Ik zal zijn naam niet uitspreken; naar

Pegida. Keer op keer weet hij de media te bereiken en het

enorm op te blazen. Keer op keer hebben we hier daarover

het debat gevoerd. Keer op keer is de voeding islamhaat,

moslimhaat. Ik noem video's die hij uitzendt, korans die hij

verbrandt.

De voorzitterVoorzitter

Uw vraag is?

DENKDe heer El AbassiDENK

De heer Van Dijk kan hier toch niet met droge ogen uitleggen: joh, ik ben helemaal niet op de hoogte van wat er

allemaal gebeurt? Misschien vindt hij wel iets van moslims,

maar ik weet het niet.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Helder. Het is me nu ook iets duidelijker dat u het alleen

hebt over die bijzondere man. Laat ik zijn naam inderdaad

ook maar niet noemen. Ik denk daar net zo over als de heer

El Abassi. Dat heb ik ook in een eerder debat gezegd. Het

gaat hier dan altijd nog wel over het verbranden van een

boek, wat ik heel wat anders vind dan het vernielen van

een winkel en alle intimidatie die daaruit voortvloeit.

De voorzitterVoorzitter

De heer El Abassi kijkt me heel lief aan, dus "I allow it",

maar echt heel kort.

DENKDe heer El AbassiDENK

Mag ik dan constateren dat in ieder geval, als het gaat om

deze meneer, gezien deze omstandigheden en alles wat

plaats heeft gevonden, vanuit de SGP het volgende gezegd

kan worden? In dit geval is er vanuit deze man gewoon keer

op keer sprake van keiharde moslimhaat, als we het hebben

over koranverbranding, als we het hebben over moskeeën

die hij blokkeert, als we het hebben over video's die hij

uitzendt.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP
SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-18

Ik kan me goed voorstellen dat je dat inderdaad zo definieert, ja, eens. Nogmaals, ik maak nog wel onderscheid

tussen het vernielen van een boek en het vernielen van een

winkel of restaurant van iemand.

De voorzitterVoorzitter

U vervolgt uw betoog.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Mijn laatste vraag was: kunnen de initiatiefnemers aangeven

in welke fase van het onderzoek onderzocht moet worden

of hier sprake van is? Hoever reikt de onderzoeksplicht van

de politie? De SGP wijst hierop, omdat niet altijd aan de

buitenkant is te zien of iemand onderdeel is van een

bepaalde groep mensen. Zo kan de seksuele gerichtheid

van het slachtoffer voor de dader niet meer dan een bijkomstigheid zijn. Sommige kenmerken zijn überhaupt niet

zichtbaar.

Daarnaast hoor ik graag van de initiatiefnemers welke

maatstaf gehanteerd wordt om haatgevoelens en de

intentie om iemand te beledigen objectief te kunnen

bewijzen als een discriminatoir oogmerk en wanneer een

en ander voldoet aan de eis van voldoende wettig en

overtuigend bewijs. Voorts leg ik graag de vinger bij het

feit dat eerder is genoemd, namelijk dat de codificatie van

de codis-aanpak leidt tot verhoging van de bewijsdrempel.

Leidt dit, zo vraag ik de initiatiefnemers, uiteindelijk niet tot

minder veroordelingen?

Een ander onderdeel van dit wetsvoorstel wijzigt de term

"hetero- of homoseksuele gerichtheid" in "seksuele

gerichtheid". Een breed begrip, dat ook in de afgelopen

jaren behoorlijk opgerekt is. Hoe beoordelen de initiatiefnemers de seksuele gerichtheid pedofilie of zoöfilie? Is de

seksuele diversiteit onbegrensd? Zijn de initiatiefnemers

zich ervan bewust dat inzet voor sociale acceptatie kan

doorschieten en tot beperking van de vrijheden van anderen

kan leiden?

De SGP plaatst de nodige vraagtekens bij het nut en de

noodzaak van het voorliggende wetsvoorstel. Zoals ook in

de beantwoording van het verslag naar voren komt, mag

wetgeving niet uitsluitend tot doel hebben om een bepaald

belang te benadrukken.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Ik vraag me af waar de heer Van Dijk zijn onderbouwing

vandaan haalt voor de opmerking dat er sprake zou zijn van

oprekking van de definitie van genderidentiteit.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Mijn vraag ging over het vervangen van de term "heteroof homoseksuele gerichtheid" door "seksuele gerichtheid".

Dat is een buitengewoon breed begrip. Misschien is de

vraag heel eenvoudig te beantwoorden, maar zijn we ons

ervan bewust hoe breed dat kan zijn? Ik neem aan dat

bepaalde vormen van seksuele gerichtheid daar dan toch

in ieder geval niet onder mogen vallen.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Bij mijn weten hebben we verschillende organisaties die

zich hierin verdiepen, dus er is ook wetenschappelijk

onderzoek. Op die basis is de definitie van seksuele

geaardheid vastgesteld. Dus ik vraag nogmaals aan de heer

Van Dijk waar zijn zorg vandaan komt dat een definitie als

seksuele geaardheid wordt opgerekt. Ik zie daar geen enkel

signaal van.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Er is sprake van het oprekken van het vervangen van een

hetero- of homoseksuele gerichtheid naar seksuele

gerichtheid in algemene zin. Mijn vraag gaat vooral om

opheldering. Je moet een beetje voorzichtig zijn met het

zoeken van voorbeelden, maar het zal toch niet zo zijn dat

je je bij iemand met bepaalde gevoelens voor jongere kinderen, die om die reden wordt geweigerd in het onderwijs,

schuldig maakt aan discriminatie. Ik hoop dat er een helder

antwoord kan komen dat die zorg onterecht is.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Het begint er toch op te lijken dat de heer Van Dijk de

bepaling over seksuele geaardheid helemaal niet zo graag

terugziet in dit voorstel. Ik hoop dat hij mijn zorg daarover

kan wegnemen. Laat ik even voor de duidelijkheid zeggen

dat pedofilie niet onder de definitie van seksuele geaardheid

valt.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik heb dat niet op zo'n manier teruggelezen in het wetsvoorstel, maar als dat klip-en-klaar is, zou dat een buitengewoon

bevredigend antwoord zijn. Ik wacht dat af.

D66De heer SnellerD66

Het is verleidelijk om hier nog verder op door te gaan. Het

is gewoon de formulering van artikel 1 van de Grondwet.

Ziet de heer Van Dijk een reden om in dit wetsvoorstel af

te wijken van artikel 1 van de Grondwet?

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Het wordt nu heel groot gemaakt. Ik constateer dat hier een

term wordt gewijzigd. Mijn vraag ging over de impact

daarvan. Nogmaals, misschien komt daar een klip-en-klaar

antwoord op en dan is het klaar.

D66De heer SnellerD66

Misschien wel; dat gaan we over een tijdje horen. Laat ik

de juridische afslag nemen en niet die andere afslag. Het

is toch ook gewoon logisch om aan te sluiten bij artikel 1

van de Grondwet? De initiatiefnemers nemen de gelegenheid te baat om het voorstel daarmee congruent te maken.

Dat zou vanuit juridisch perspectief logisch zijn. Er zit in die

zin geen oprekkingsagenda achter.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik heb het ook niet gehad over een agenda. Ik constateer

de wijziging en ik vraag of dat de uitleg is die men eraan

geeft of dat er meer aan vastzit, en of we ons daarvan

bewust zijn. Daarover hoor ik graag meer van de initiatiefnemers.

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-19

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ik ben toch even naar voren gekomen. Er lijkt het idee te

ontstaan dat het voorstel een oprekking zou zijn van ons

huidige strafrecht of andere wettelijke grondslagen. Volgens

mij is dat niet het geval. De heer Van Dijk heeft net aangegeven dat hij een vraag stelt. De initiatiefnemers zullen die

beantwoorden. Als die beantwoord wordt en wordt aangesloten op de huidige juridische werkelijkheid en praktijk,

met name als het gaat om discriminatiegrondslagen, kan

ik er dan van uitgaan dat dat voor de heer Van Dijk afdoende

is en door hem als positief wordt ervaren? Dus dat daar

geen verruiming plaatsvindt, maar dat wordt aangesloten

bij de juridische werkelijkheid die wij kennen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dat is waar, voorzitter. Ik probeer gewoon een bepaalde

zweem weg te nemen, omdat dit wetsvoorstel die helemaal

niet nodig heeft. Kan het zo zijn dat er een eerdere tekst lag

van de politie, die aangaf beter aan te sluiten en ruimte te

geven om discriminatie aan te pakken, zoals dat in de

praktijk plaatsvindt, met de suggestie om daar in de tekst

uiting aan te geven, juist om aan te sluiten bij de huidige

werkelijkheid? De heer Emiel van Dijk heeft dat geopperd,

maar ik wil het hier toch gezegd hebben. Volgens mij is dat

de context en volgens mij slaat dat ook aan bij de huidige

juridische werkelijkheid. Is de heer Diederik van Dijk dat

met mij eens?

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

De heer Ceder vat mijn vraag eigenlijk wel goed samen.

Dat was inderdaad mijn vraag. Als het antwoord is dat er

geen sprake is van oprekking en als de consequenties van

deze wijziging volstrekt zijn meegenomen, is dat een

bevredigend antwoord.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Dat lijkt mij een hele mooie uitkomst. Ik doe een strikje om

de interrupties van de heer Ceder en de heer Van Dijk. Ik

leg het neer bij de initiatiefnemers en ik zie uit naar een

grondige beantwoording.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Dan wachten we dat af. Volgens mij heeft geen van de

sprekers kunnen waarnemen dat er sprake zou zijn van een

oprekking. Er wordt keurig aangesloten bij de huidige definities van waar discriminatie onder valt. Dat zullen de

indieners nog bevestigen, zodat de heer Van Dijk daardoor

zal worden overtuigd en volmondig kan instemmen met

dit wetsvoorstel.

PVVDe heer Emiel van DijkPVV

Misschien een opvolging op dit punt en het verwijt aan de

heer Van Dijk dat het niet zou kloppen. Ik lees in de brief

van de politie dat een meer inclusieve formulering wellicht

een positief gevolg heeft ten aanzien van de bewijsvoering,

omdat de grond waarop wordt gediscrimineerd minder

gelimiteerd is en daardoor ruimer kan worden opgevat.

Ergo, een oprekking.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik heb mijn vragen gesteld. Ik vermoed dat mijn collega's

elkaar zo meteen ook nog maar even moeten interrumperen.

Ik heb mijn vragen neergelegd en zie met vertrouwen uit

naar de antwoorden van de initiatiefnemers. Ik wil uiteraard

niemand verhinderen om te interrumperen.

De voorzitterVoorzitter

Dat is aan mij.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ja, sorry.

De voorzitterVoorzitter

Ik sta het toe omdat het een wetsvoorstel is. Dan zijn we

wat ruimer. Maar laten we proberen om elkaar niet via de

spreker te interrumperen en met elkaar te discussiëren. Dat

had in de termijn van de heer Emiel van Dijk kunnen

plaatsvinden. Het woord is aan de heer Ceder.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. U vervolgt uw betoog.

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Ik ga vervolgen. De SP plaatst de nodige ...

De voorzitterVoorzitter

De SP?

SGPDe heer Diederik van DijkSGP

Sorry, de SGP. De SGP plaatste de nodige vraagtekens bij

het nut en de noodzaak van het voorliggend wetsvoorstel.

Zoals ook in de beantwoording van het verslag naar voren

komt, mag wetgeving niet uitsluitend tot doel hebben om

een bepaald belang te benadrukken. De noodzakelijkheid

van voorliggend wetsvoorstel zal nadrukkelijk moeten

worden aangetoond, om de reden dat het huidig wettelijk

kader aan het OM en de strafrechter al heel wat handvatten

biedt om bij strafeis of strafoplegging rekening te houden

met het discriminatoir oogmerk.

Tot slot. Bij het vormen van nieuwe wetgeving wijs ik graag

op het fundament van onze rechtsvordering: de tien geboden. God gaf ons fundamentele leefregels, een kompas,

die het samenleven ten goede komen. Het brengt zegen

door ze te volgen en het breng vloek door ze te verwerpen.

De samenvatting van die tien woorden is eeuwen later door

Jezus Christus gegeven: God met hart en ziel liefhebben

en je naasten als jezelf. Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dan gaan we voor de zegen, zeg ik tegen de heer Van Dijk.

Dan gaan we verder naar de heer Sneller van D66.

D66De heer SnellerD66

Dank u wel, voorzitter. Ook ik wil de initiatiefnemers en hun

ondersteuning complimenteren. Het is verleidelijk om heel

veel concrete voorbeelden te geven, maar de collega's

hebben dat volgens mij al beter gedaan dan ik zou kunnen.

Zoals mevrouw Tseggai al zei, staan we hier allemaal, van

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-20

links tot rechts, om discriminatie te veroordelen als gezamenlijke verantwoordelijkheid en in ieders belang. Dat is

volgens mij ook waar we hier voor staan. Dat is ook wat de

initiatiefnemers beogen, door dat discriminatoire aspect

zichtbaarder te maken en te laten zien dat de wetgever dat

sterk veroordeelt. Uiteraard staat D66 daar zeer positief

tegenover. Ik vermoed dat de voorpagina's van de kranten

morgen volstaan met leuzen als: Kamer behandelt wetgeving zeer zorgvuldig. Daarom is het denk ik ook belangrijk

om dit verhelderende debat te hebben. Ook vanuit dat

perspectief heb ik een aantal vragen.

Allereerst wil ik de minister bedanken voor de correcte

correctiebrief die wij mogen ontvangen. Wij hebben alle

begrip daarvoor. Dan wil ik beginnen met de verborgen

kosten. Het is heel sympathiek om dit te doen. Tegelijkertijd

schrijft de politie — daar is al eerder naar verwezen — dat

er een groter beslag zal komen te liggen op de capaciteit.

Dus wat gaan we dan minder doen? Dat is dan vaak de

vraag van Kamerleden als ze wat minder sympathiek staan

ten opzichte van de doelstelling van een wetsvoorstel. Het

is ook de vraag die ik, vanuit een sympathiek oogpunt,

neerleg bij de initiatiefnemers. Ook de Raad voor de rechtspraak zegt dat het weinig effect zal hebben voor de werkdruk, terwijl ook wordt gezegd dat er extra handelingen

moeten worden verricht. Dat wordt nu ook verplicht, dus

waarom heeft dit dan weinig effect?

De SP stelde in het verslag de vraag waarom dit initiatiefwetsvoorstel ertoe leidt dat het zorgvuldiger en dwingender

wordt meegenomen bij commune delicten. De initiatiefnemers antwoordden dat het wetsvoorstel een katalysator zal

zijn voor eenduidigheid van de definitie en nauwkeurigheid

in de registratie. Ik heb daar twee vragen over. Mijn eerste

vraag is: zijn er geen andere middelen om dat te bereiken,

zoals bijvoorbeeld — dat zeg ik naar aanleiding van de

parlementaire verkenning van de strafrechtketen — door

meer te sturen vanuit dat perspectief? Mijn tweede vraag

is: is het niet apart strafbaar zijn of een strafverzwarende

omstandigheid zijn dé beperkende factor waardoor die

registratie niet goed tot zijn recht komt? Zou daar iets meer

uitleg over kunnen worden gegeven? Ik sluit me van harte

aan bij wat de heer Ellian over het flankerend beleid zegt.

Ik denk dat de initiatiefnemers dat zullen onderschrijven,

maar het is ook goed als de minister daar ook nog iets meer

over zegt.

Dan het bewijstechnische deel. Zonder selectief te willen

citeren uit het OM-advies, staat daar toch dat het per saldo

een achteruitgang kan betekenen. Ik krijg graag een reactie

van de initiatiefnemers op de vraag hoe zij denken dat we

dat het beste kunnen ondervangen. En ja, ik heb de relativerende opmerkingen die de heer Ceder terecht heeft

geciteerd, ook goed gehoord.

Dan het vervallen van de codis als dit wetsvoorstel wordt

aangenomen. Zien zij mogelijke nadelige gevolgen als

gevolg daarvan? Ik denk dat dat reëel is. Een daarvan zou

kunnen zijn dat de bewijslast toch wordt verhoogd en dat

daardoor minder zaken een bewezen discriminatoir oogmerk hebben, waar dat nu wel in de strafeis heeft doorgeklonken. Misschien kan de minister van Justitie daarop

ingaan. Heeft het, bijvoorbeeld als tegen bepaalde

beroepsgroepen geweld wordt gepleegd, geleid tot minder

vaak bewezenverklaringen en daardoor een andere aangiftebereidheid? Mevrouw Helder heeft die vraag ook gesteld.

Ik zou ook graag iets meer willen horen over de, zoals ik in

de memorie heb gelezen, uitbreiding met affiliatie en

associatie met een groep. Wat doet dat specifiek voor die

bewijslast?

Dan de noodzakelijkheid. De initiatiefnemers beantwoorden

in de nota naar aanleiding van het verslag dat er inderdaad

in de strafoplegging voor commune delicten met een discriminatieaspect nog ruimte bestaat voordat de geldende

wettelijke strafmaxima in zicht zijn. Normaal gesproken zou

je als jurist zeggen — ik kijk mevrouw Bikker aan — dat er

dan niet heel veel noodzaak is om dat te doen. Ik zou dus

graag horen hoe zij daarnaar kijken en naar het feit dat het

OM zegt dat het voor sommige andere delicten kan leiden

tot strafvermindering. De heer Diederik van Dijk verwees

daar volgens mij zojuist ook naar.

Dan de consultatiereacties. Op een gegeven moment zijn

er in het proces een aantal consultatiereacties openbaar

gemaakt door de initiatiefnemers. Daar zat die van de Raad

voor de rechtspraak niet bij. Ik weet ook niet of die wel

ontvangen is. Twee dingen zien we vaker bij initiatiefwetten:

het is lastig om over je definitieve voorstel nog een keer

een goede reactie te krijgen. En: heel veel organisaties

nemen wel de moeite om te reageren als het een wetsvoorstel van het kabinet is, maar niet als het van initiatiefnemers

is, terwijl de kans van slagen van dit wetsvoorstel even

hoog is als sommige wetsvoorstellen van het kabinet. Ik

zou daar graag een reflectie van zowel het kabinet als van

de twee initiatiefnemers op horen. Ook als Kamer moeten

we dat nog een keer bekijken. Want dat is misschien wat

de heer Emiel van Dijk bedoelde: sommige initiatiefwetten

worden wel gebruikt als symbolen en als een pamflet in

plaats van als serieuze initiatiefwetgeving zoals deze. Ik

worstel daar wat mee, ook omdat de Nederlandse orde van

advocaten hiermee zal moeten werken.

Dan de samenhang met de Algemene wet gelijke behandeling, waar een aantal keren naar wordt verwezen. De heer

Van Nispen verwees al naar een eventuele uitbreiding van

de gronden, maar dan zou er ook een uitbreiding van de

gronden in de Algemene wet gelijke behandeling moeten

plaatsvinden. Zijn opmerking ging over de sociaal-economische status. Maar in de Algemene wet gelijke behandeling staat wel "politieke gezindheid" en dat wordt niet

overgenomen in het wetsvoorstel. Ik ben benieuwd wat de

argumentatie, of "op welke andere grond dan ook", is voor

die wijziging. Je zou bijna verwachten dat zo'n formulering

aansluit bij de Grondwet en het amendement van Marcus

Bakker, maar ik snap dat dat niet op niet manier is gedaan.

Dan sluit ik me aan bij iedereen die hoopt op een goede

beantwoording. Vanuit een positieve grondhouding gaan

we dat binnenkort beluisteren.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Zeer veel dank, meneer Sneller. Dan geef ik graag het woord

aan mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren.

PvdDMevrouw TeunissenPvdD

Voorzitter, dank u wel. Allereerst wil ik de initiatiefnemers

en hun ondersteuning hartelijk danken voor dit goede

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-21

voorstel. Dit wetsvoorstel verankert discriminatoire aspecten

als strafverzwarende omstandigheid in de wet en dat hebben we heel hard nodig. Het is enorm zorgwekkend dat het

aantal gevallen van antisemitisme, moslimhaat, racisme

en lhbtiqa+-discriminatie toeneemt in onze samenleving.

Elke vorm van uitsluiting is niet alleen schadelijk voor

degene die het betreft, maar het is ook nog eens schadelijk

voor onze democratische rechtsstaat, want het tast ons

fundament aan: de Grondwet, artikel 1. Al in 2022 concludeerde een parlementaire onderzoekscommissie in de

Eerste Kamer in het rapport Gelijk recht doen dat de huidige

antidiscriminatiewetgeving in de praktijk onvoldoende

effectief is. Dit wetsvoorstel is dan ook een belangrijke stap

in de goede richting. De Partij voor de Dieren hoopt dat

deze wet gaat bijdragen aan preventie van discriminatie en

haatmisdrijven.

Er wordt weleens gedaan alsof hier in Nederland alles goed

gaat, waarbij wij wellicht teren op een herinnering aan de

tijd dat wij een gidsland waren op het gebied van homorechten en lhbtiq+. Maar de realiteit is anders. Het COC

waarschuwt terecht dat Nederland is gezakt naar de veertiende plaats op de Europese Rainbow Index. Van gidsland

zijn we verworden tot middenmoter. Sterker nog, in

augustus van dit jaar schreef onder andere het COC: veilig

jezelf zijn staat onder druk. Ook andere cijfers liegen er niet

om. In 2022 had een derde van alle discriminatieaangiftes

te maken met seksuele geaardheid. Ruim 10% van de lhbtiq+-gemeenschap heeft lichamelijk of seksueel geweld

meegemaakt. Bij transgender- en intersekse personen loopt

dit op tot respectievelijk 17% en 22%. Elk jaar worden er

nog pridevlaggen vernield en homomonumenten beklad

met discriminerende leuzen. Het wetsvoorstel is daarom

ook belangrijk voor de lhbtiq+-gemeenschap.

In dat kader heb ik nog een vraag voor de initiatiefnemers.

Sinds de wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling

van enkele jaren geleden wordt ervan uitgegaan dat onder

de verboden discriminatiegrond geslacht ook genderidentiteit, genderexpressie en geslachtskenmerken vallen. Er is

momenteel een wetsvoorstel van de regering aanhangig

waarin de non-discriminatieartikelen uit het Wetboek van

Strafrecht nog verder verduidelijkt worden. Ik heb gezien

dat de initiatiefnemers onder de verboden discriminatiegrond geslacht ook geslachtskenmerken, genderidentiteit

en genderexpressie hebben geschaard. Klopt het dat deze

definitie nu ook in lijn is met de Algemene wet gelijke

behandeling en de wijzigingen in het Wetboek van Strafrecht?

Voorzitter. Laten we vooral verder kijken en samenwerken

aan een inclusieve samenleving waarin diversiteit wordt

gevierd en niet gevreesd. Laten we werken aan een

samenleving waarin we nieuwsgierig blijven naar elkaar

en leren van elkaars verschillen, en waar iedereen zich veilig

voelt om hand in hand over straat te lopen, ongeacht wie.

Laten we er samen voor zorgen dat Nederland opnieuw

een gidsland wordt in de strijd tegen alle vormen van discriminatie, want in een werkelijk vrije samenleving is er

geen plaats voor haat, maar ruimte voor iedereen om

zichzelf te zijn. Ik vind het mooi om te zien dat heel veel

partijen in deze Kamer dat steunen.

Voorzitter. Tot slot wil ik ook nog in lijn met het Regenboogakkoord, waar ook dit initiatiefwetsvoorstel ooit onderdeel

van was, de initiatiefnemers vragen om samen stappen te

zetten, ook op het onderwerp van de discriminatierechercheurs. Ik vraag me af hoe zij dit zien in het licht van de

middelen. Zien zij ook dat het noodzakelijk is dat we aan

de middelen werken om ook de uitvoering van dit wetsvoorstel goed te laten verlopen? Ik vraag ook aan het kabinet

hoe zij daarin staan. Hoe zien zij in het licht van de uitvoering van dit wetsvoorstel de aanpak middels discriminatierechercheurs? Zien zij ook mogelijkheden om het aantal

rechercheurs uit te breiden?

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, mevrouw Teunissen. De laatste spreker van de

zijde van de Kamer in deze termijn is de heer El Abassi van

de fractie van DENK.

DENKDe heer El AbassiDENK

Voorzitter, dank. Allereerst wil ik mijn waardering uitspreken

voor de initiatiefnemers voor het opstellen van de initiatiefwet. Mijn dank daarvoor.

Voorzitter. De discriminatiebestrijding mag flink opgevoerd

worden. Dat laat het recente rapport Strafbare Discriminatie

in Beeld 2023 van het Openbaar Ministerie ook zien. Het

aantal geregistreerde discriminatiefeiten steeg. In totaal

ging het om 535 discriminatiefeiten, waaronder 133 gevallen

van groepsbelediging en 223 gevallen van belediging van

individuen. Vooral antisemitisme en discriminatie op basis

van seksuele geaardheid namen toe. Deze cijfers mogen

we niet negeren. Dit zijn alarmsignalen die aangeven dat

we als samenleving falen in het beschermen van onze

burgers. De fractie van DENK steunt daarom uiteraard de

beweegredenen achter deze initiatiefwet en de voorgestelde

maatregelen. Er mag wat ons betreft wel een flink tandje

bij. Daar kom ik later in mijn bijdrage op terug.

Voorzitter. Wat mij opviel, en nog steeds opvalt, in dit debat

en in het algemeen is dat er terecht aandacht is voor discriminatie, maar dat er een rangorde is. Sommige discriminatievormen zijn belangrijker om te bestrijden dan andere.

Wanneer het bijvoorbeeld op burgers met een andere kleur

of achtergrond aankomt, vinden er acrobatische stunts

plaats. Er wordt om de hete brij heen gedanst. Sterker nog,

we zien zelfs dat men het bagatelliseert. Een aantal voorbeelden om mijn punt te verhelderen. Als een Jodenhater

een thora zou verbranden, dan zou iedereen hier, mag ik

hopen, dat veroordelen als een antisemitische daad. Als

iemand dat niet doet, hoor ik dat graag. Maar als een moslimhater een koran verbrandt, dan is het vrijheid van

meningsuiting. Wanneer een homostel op straat wordt

aangevallen, zien we Kamerbreed solidariteit, en terecht.

Geweld, tegen wie dan ook, verdient keiharde, keiharde

veroordeling. Maar wanneer een Marokkaans-Nederlandse

jongeman op brute wijze wordt vermoord door zijn islamofobe buurman, zoals helaas de 25-jarige Hamza el Baghdadi

afgelopen juli in het Brabantse Stampersgat overkwam,

dan is het muisstil.

Voorzitter. Het is deze dubbele maat die bij veel mensen in

het land echt pijn doet, deze dubbele maat waardoor burgers ongelijk worden behandeld. Ik moet eerlijk zijn: ook in

dit huis zien we die dubbele maat. Wanneer ik in dit huis

spreek over echte ervaringen van moslima's die op straat

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-22

worden aangevallen, die onderbouwd worden door cijfers,

dan wordt er gezegd dat moslims lange tenen hebben: ze

moeten leren incasseren. Of erger: het is de schuld van de

moslims.

Voorzitter. Het niet willen aanpakken of zelfs toelaten van

moslimhaat heeft het taboe op het bestrijden van islamofobie opgeheven en een groot deel van deze Kamer ongevoelig of apathisch gemaakt voor de bestrijding van moslimhaat. Wie het hierover oneens is, zou ik willen zeggen: kijk

naar dit kabinet. We hebben ministers die vinden dat de

islam weg moet, die vinden dat vrouwen met een hoofddoek een gevaar zijn in het verkeer of die persoonlijk vinden

dat het prima is om op te roepen tot "minder, minder

Marokkanen". Ik vind het te walgelijk om te zeggen, maar

ik zeg het ter verduidelijking. Stel dat we ministers zouden

hebben die walgelijke uitspraken deden, zoals "homo's

moeten weg" of "witte mannen zijn een gevaar in het verkeer" of, nog verwerpelijker, "minder, minder Joden". Het

behoeft geen uitleg want we weten het antwoord al: het

zou terecht leiden tot een Kamerbrede veroordeling.

Voorzitter. Ik benoem de heersende moslimhaat niet alleen

omdat het een groot en urgent maatschappelijk probleem

is. Ik benoem het omdat het van invloed is op hoe de wet

in de praktijk wordt toegepast. Als we Nederlanders willen

beschermen tegen discriminatie, moeten we willen begrijpen hoe het kan dat moslimhaat groeit, dat vreemdelingenhaat groeit, dat afrohaat groeit ondanks dat we antidiscriminatiewetten hebben. Je kan de beste antidiscriminatiewetten van de wereld hebben, maar uitsluiting kan er altijd

insluipen. Het feit dat er sprake is van institutioneel racisme

door de overheid moet dit toch duidelijk hebben gemaakt?

In de toeslagenmisdaad zijn burgers vermorzeld door de

overheid, alleen maar omdat zij een Afrikaanse afkomst

hadden. Islamitische burgers worden door allerlei overheidsinstanties gezien, behandeld en gediscrimineerd als een

veiligheidsprobleem.

Over asielzoekers hoef ik het niet lang te hebben. We willen

arbeidsmigratie verminderen door de misstanden aan te

pakken en we willen het aantal zogeheten expats verminderen door de belastingkorting misschien te schrappen, maar

bij asielmigratie zijn de asielzoekers zélf het probleem. De

haat tegen vreemdelingen is zo ver doorgeschoten dat dit

kabinet bereid is om de democratie te slopen door het uitroepen van een niet-bestaande asielcrisis. Uit de ongelakte

adviezen van ambtenaren over het voornemen om een

asielcrisis uit te roepen kwam naar voren dat meerdere

grondrechten — grondrechten, voorzitter! — van asielzoekers dreigen te worden geschonden. Het lijkt erop dat we

niets hebben geleerd van de fouten in het verleden. Rutte

III mag dan wel gevallen zijn over onbehoorlijk bestuur, er

mag dan wel een nieuwe partij zijn opgericht voor goed

bestuur, er mag een rechtsverklaring zijn ondertekend door

deze coalitie, maar papieren krijgen betekenis in de praktijk.

En de praktijk laat zien dat veel partijen hier verknocht zijn

aan hun superioriteitswaanzin. Het besef dient in deze

Kamer in te dalen dat het vasthouden aan racisme een groot

gevaar vormt voor de democratie en daarom ons allemaal

aangaat.

Voorzitter. Ik wil dan inhoudelijk ingaan op het onderhavige

wetsvoorstel. Zeer terecht pleiten de indieners voor strafverzwaring wanneer er sprake is van discriminatie. We

kunnen ons dan ook vinden in deze wet, maar er mag wat

DENK betreft nog wel wat bij. Er is immers sprake van een

opstapeling van onrecht en wat DENK betreft zou dat

moeten betekenen dat de strafverzwaring op zijn minst

verdubbeld wordt. Hierover gaan wij een amendement

indienen en aansluitend een motie om de praktische problemen bij het OM en de politie te verbeteren. De Raad van

State geeft namelijk aan dat de rechtsvervolging bij discriminatie niet alleen zou moeten via wettelijke wijzingen,

maar dat die ook een praktische kant kent. Denk daarbij aan

voldoende capaciteit bij het OM en de bejegening van

aangevers. Die moeten beter worden geholpen om aangifte

te doen van discriminatie.

D66De heer SnellerD66

Een korte verduidelijkende vraag. De strafverzwaring moet

worden verdubbeld. Is dat een verdubbeling van de strafverzwaring of is het verdubbeling van het voorstel dat hier

door de initiatiefnemers wordt verdedigd?

DENKDe heer El AbassiDENK

De heer Sneller doet recht aan zijn naam: hij is heel snel.

Ik kom verder in mijn tekst op een ander gedeelte, dat hij

nu benoemt. Ik zal het meteen toelichten. Ja, het gaat nu

om een verdubbeling van wat wordt voorgesteld, maar wij

pleiten ook voor een verdubbeling van de straffen. Daar

kom ik nog op terug in mijn inbreng.

D66De heer SnellerD66

Pas op, hoor. Anders dien ik een amendement in over

naamgrapjes.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik vond 'm wel gepast. Even kijken, waar was ik ... Ja, het

ging over de strafverzwaring. Verder willen we ook van dit

moment gebruikmaken om de straffen te verdubbelen, de

straffen in het kader van de artikelen 137c tot en met 137g

van het Wetboek van Strafrecht. Want hoe vaak zien we

niet dat dezelfde personen keer op keer over de schreef

gaan zonder dat daar een afdoende sanctie tegenover staat?

Voor deze herhaalde overtreders moeten de straffen

omhoog. We moeten duidelijk maken dat herhaaldelijk

discriminerende uitlatingen doen niet alleen de sociale

norm overschrijdt, maar ook zwaar bestraft moet worden.

Groepen die systematisch haatzaaien en anderen belachelijk

maken, moeten weten dat er geen plaats is voor hun gedrag

in onze samenleving. Hierover gaan we ook een amendement indienen.

Mijn derde vraag gaat ook over een aanpassing van de

wetsartikelen 137c tot en met 137g. De DENK-fractie zou

graag willen zien dat leeftijdsdiscriminatie ook wordt

opgenomen. De indieners van deze initiatiefwet merken op

dat leeftijdsdiscriminatie ontbreekt in de wetsartikelen 137c

tot en met 137g, maar kiezen er niet voor om leeftijdsdiscriminatie in de wet op te nemen. Wat DENK betreft is dat wel

noodzakelijk. Met name ouderen ondervinden namelijk

dagelijks discriminatie, zowel op de werkvloer als in de

publieke ruimte. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel

Planbureau blijkt dat discriminatie van deze groepen zelfs

is toegenomen. Natuurlijk worden zij al beschermd door

de Algemene wet gelijke behandeling en artikel 1 van onze

Grondwet, maar dat is juist wat ons opviel: dat leeftijdsdiscriminatie niet overal in de relevante wetsartikelen expliciet

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-23

is benoemd. Door het toevoegen van deze discriminatiegrond dragen we wat ons betreft bij aan een consistentere

juridische basis voor het tegengaan van discriminatie in

alle contexten. Door leeftijdsdiscriminatie toe te voegen

aan de artikelen 137c tot en met 137g vergroten wij het

bewustzijn over de schadelijke effecten van deze vorm van

discriminatie en dragen we positief bij aan de sociale norm

waarin discriminatie op alle gronden als onacceptabel wordt

beschouwd. Zijn de indieners hiertoe bereid, zou ik willen

vragen.

Dan inspiratie uit onze buurlanden. De Zweedse aanpak,

waarbij veroordeelde daders van haatmisdrijven verplicht

worden om educatieprogramma's te volgen, biedt ons een

krachtig middel om hardnekkige vooroordelen en haat

effectief aan te pakken. Het gaat niet alleen om straffen,

maar juist om het veranderen van hun gedrag. Door daders

bewust te maken van de impact van hun woorden en daden,

kunnen we ze helpen om anders maar mensen te kijken.

De DENK-fractie pleit, al jaren overigens, voor educatieve

maatregelen. De Zweedse ervaringen laten zien dat dat zeer

effectief is. Hierover gaan we nog een motie indienen.

Daarnaast zien we in Denemarken een sterke maatregel

waarbij overheidsinstanties zwaarder worden gestraft voor

discriminatie. Opmerkelijk genoeg kan de overheid in

Nederland niet eens als dader van discriminatie worden

voorgelegd aan het College voor de Rechten van de Mens.

Het is onacceptabel dat mensen gediscrimineerd worden

door de overheid, de instantie die er juist voor hen moet

zijn. Ik heb de voorbeelden van institutioneel racisme door

de overheid al eerder benoemd. Daarom pleiten wij ervoor

om te onderzoeken hoe burgers overheden kunnen aanklagen bij het College voor de Rechten van de Mens. Dergelijke

zaken zijn goedkoper en toegankelijker dan via de reguliere

juridische route en daarmee wordt de drempel om aangifte

te doen verlaagd. Daarmee sluit ik het even af. Hierover

dienen we ook een motie in, waarin we oproepen om nader

onderzoek te laten doen.

VVDDe heer EllianVVD

Ik heb even het hele betoog afgewacht, omdat ik benieuwd

was of het nog over het wetsvoorstel zou gaan, maar dat

kwam. Ik vind het zo jammer dat de heer El Abassi namens

de DENK-fractie spreekt over een rangorde tussen groepen.

De initiatiefnemers hebben die intentie volgens mij totaal

niet, want de wet en de normbevestiging gelden voor

iedereen. Volgens mij doen de initiatiefnemers dit om discriminatie tegen wie dan ook tegen te gaan vanuit normbevestiging.

Ik ben benieuwd naar het volgende. De heer El Abassi doet

het telkens voorkomen alsof de Kamer niet opstaat tegen

bijvoorbeeld moslimdiscriminatie of discriminatie tegen

anderen. Hij pleit voor een educatieve maatregel. Maar als

ik in het rapport Richten op de regenboog — dat rapport

heb ik niet gemaakt, hè, maar het WODC — kijk bij

"groepsagressie" en "schelden als reflex", worden daar

Nederlandse Marokkanen genoemd. Antisemitische attitudes, waar ik het net al over had, worden veelal gezien in de

islamitische gemeenschap. Ik zag vandaag een filmpje —

ik denk dat het van vandaag is, maar dat maakt niet veel

uit — waarin Marokkaanse jongeren, vermoed ik, in Den

Haag woorden gebruiken ... Ik ga die woorden niet gebruiken — mijn moeder heeft die ziekte overwonnen — maar

het ging om iemands geaardheid en die ziekte. Vindt de

heer El Abassi, als je het hebt over rangorde, dat die educatieve maatregel ook nuttig zou kunnen zijn voor de islamitische gemeenschap? Denkt hij dat discriminatie ook vanuit

die gemeenschap kan komen? Ik wilde dit debat niet op

deze manier voeren, maar de heer El Abassi dwingt mij

daartoe, omdat hij begint over een rangorde die er volgens

mij niet is. Haat is in alle vormen onacceptabel. Daar moeten

we altijd iets tegen doen.

DENKDe heer El AbassiDENK

Allereerst hoor ik de heer Ellian over de initiatiefnemers. Ik

kan richting de initiatiefnemers in ieder geval aangeven:

voel je vooral niet aangesproken. Dat even wat betreft de

initiatiefnemers.

Dan wil ik dat de heer Ellian ... Althans, ik hoop dat hij goed

onderscheid kan maken, want ik hoor islam en mensen met

een migratieachtergrond — denk bijvoorbeeld aan de

Marokkaanse gemeenschap — maar dat zijn twee verschillende dingen. Als we het hebben over handelingen die

keihard aangepakt worden, die keihard aangepakt móéten

worden, waaronder discriminatie, drugsverkoop, moord of

wat dan ook — ik hoor de VVD, de law-and-orderpartij, dan

altijd met "harder, harder, harder" — dan is dat in lijn juist

met de islam, zou ik de heer Ellian willen zeggen. De islam

is voor een harde aanpak. Dan hebben we het niet zomaar

over straffen; dan hebben we het over het hellevuur waar

je bij wijze van spreken in komt. De islam keurt juist die

dingen af waar de VVD denkt voor te strijden. Als we het

hebben over criminaliteit en islam in één oogopslag, dan

is de heer Ellian echt ver verwijderd van de werkelijkheid

in deze wereld.

Dan terugkomend op Marokkanen, want anders geef ik geen

volledig antwoord. We kunnen met cijfers spelen, maar ik

weiger dat te doen. Ik merk ook dat ik er echt onwel van

word als dit soort dingen gebeuren, maar ik vraag de heer

Ellian ... De heer Ellian is slim, wijs en opgeleid genoeg om

te weten dat het niet te maken heeft met Marokkaan zijn of

islamitisch zijn. Er zijn landen als Dubai et cetera waar ze

het heel goed hebben. Het heeft te maken met sociaaleconomische status. Het heeft te maken met opleiding. Als

we daar wat aan willen doen, als we op die manier die

groepen willen helpen, als we ze uit de sloppen halen ...

Als we het koppelen aan de etniciteit of de religie, dan vergroten we alleen maar de haat richting die groepen. De

heer Ellian weet dat donders goed wat mij betreft, zeg ik

via de voorzitter.

VVDDe heer EllianVVD

Ik neem aan dat ik het woord mag van de voorzitter. Ja,

dank. Dit laat dus precies de selectiviteit van de DENKfractie zien. Eerst worden er hele grote woorden gebruikt.

"Rangorde." Dat is een verwijt dat ik continu van u krijg: de

VVD staat niet op voor moslims. Jawel, haat is verwerpelijk,

tegen iedereen. Dat zeggen ook heel veel collega's. Vervolgens, op het einde, verandert het betoog van de heer El

Abassi. Dan wordt mij iets verweten over criminaliteit. Ik

heb geen idee. Ja, de VVD staat voor het aanpakken van

grote criminelen. Ik heb helemaal niets gezegd over de

samenhang met etniciteit. We hebben wel het fenomeen

mocromaffia in Nederland, maar dat terzijde. Ik goochel

niet met cijfers. Ik vind inderdaad dat je voorzichtig moet

zijn met cijfers. De heer El Abassi gaat er niet op in dat uit

de islamitische gemeenschap wel degelijk ook haat kan

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-24

komen. U verwijt anderen selectiviteit. Volgens mij doet

niemand dat hier. De een heeft misschien wat meer aandacht voor het ene vraagstuk dan voor het andere. Ik heb

de heer El Abassi er ook een paar keer op gewezen dat de

Joodse gemeenschap zó klein is, maar zó relatief hard wordt

getroffen dat het niet gek is dat daar een aparte aanpak

voor is. Er is heel veel aandacht in de Kamer voor racisme

en discriminatie, en terecht. Waar komt nou die verongelijktheid vandaan? Waarom weigert de heer El Abassi in te

gaan op haat vanuit de eigen groep waar de heer El Abassi

voor pretendeert op te komen? Die komt ook daarvandaan.

Dat gaat niet samen.

DENKDe heer El AbassiDENK

Er worden mij woorden in de mond gelegd die ik nooit heb

geuit. Bij elke gemeenschap is er sprake van haat, bij iedere

gemeenschap is er sprake van jaloezie, van belediging, van

criminaliteit. Maar door dit te plakken aan één gemeenschap

en te zeggen dat die is oververtegenwoordigd, doe je deze

groep enorm tekort. Gezien de opleiding van de heer Ellian

en gezien mijn inschatting van de heer Ellian weet de heer

Ellian donders goed dat het niet te maken heeft met het zijn

van Marokkaan, met het zijn van moslim, Antilliaan, Surinamer of wat dan ook, maar dat het te maken heeft met of je

gediplomeerd bent of niet, of je genoeg geld verdient of

niet, of je wel of geen werk hebt of niet. Als die mensen

vaak behoren tot de groep met een lage sociaal-economische status en deze groep daarmee oververtegenwoordigd

is, dan kun je dat wel benoemen, maar wordt de haat richting die groep alleen maar groter. Maar je kunt ook de

grondoorzaken benoemen en de aanpak daarop richten.

Maar dat doet de VVD veel te weinig, en dat weet de heer

Ellian donders goed.

De voorzitterVoorzitter

Afrondend, meneer Ellian.

VVDDe heer EllianVVD

Dit is echt aperte onzin. Als ik als justitiewoordvoerder

namens de VVD één ding doe, is het wel altijd spreken over

georganiseerde criminaliteit. Ik noem criminelen bij naam,

wat me niet altijd in dank wordt afgenomen, maar goed,

dat terzijde. Ik richt me daarbij voor zover ik weet niet op

een doelgroep en de VVD ook niet. Er is wel het fenomeen

mocromaffia, net zoals je ook Mexicaanse drugskartels

hebt. Dat zijn fenomenen waar je niet omheen kunt, maar

daar ging het niet over. Ik vroeg de heer El Abassi iets

omdat hij zo boos en verontwaardigd is en de Kamer verwijt

niet op te komen voor de moslimgemeenschap maar wel

voor anderen. Ik zie dat niet. Volgens mij strijdt iedereen

hier tegen alle vormen van haat. Ik zeg tegen de heer El

Abassi dat er ook haat uit de moslimgemeenschap komt.

Waarom maakt de heer El Abassi dat niet bespreekbaar?

Hij vervult immers ook een voorbeeldfunctie. We hadden

het hier niet over criminaliteit en ik snap ook niet wat de

heer El Abassi mij in de schoenen probeert te schuiven. Ik

heb het hier ook niet over sociale factoren. Daar kunnen

we een lang debat over voeren, maar dat doen we een

andere keer, bij het commissiedebat.

DENKDe heer El AbassiDENK

Volgens mij — ik wil zeker niet in herhaling vervallen, dus

ik probeer het net wat anders te verwoorden — is het

allesbehalve selectiviteit. Ik geef de heer Ellian heel duidelijk

aan dat haat overal voorkomt, in alle religies, in alle landen,

overal ter wereld. Dat geldt voor haat, voor discriminatie,

voor criminaliteit en ga zo maar door. Nogmaals, dat koppelen aan een etniciteit of een religie en zeggen dat die

religie hier is oververtegenwoordigd, terwijl dat in een ander

land zomaar anders kan zijn, is gewoon oproepen om iets

te vinden van die groepen. Tegen de heer Ellian wil ik zeggen: stop daar gewoon mee!

De voorzitterVoorzitter

Kort. Laten we niet in herhaling vallen.

VVDDe heer EllianVVD

Nee, nee, nee. Sorry, maar als we over andere landen

beginnen: over Iran hoor ik de heer El Abassi niet, over het

Iraanse regime. Wat hoor ik van u over het opkomen voor

de mensen daar die het islamitische regime niet willen? De

heer El Abassi noemt een ander land, namelijk Dubai. Daar

is het prima. Over Afghanistan hoor ik ook niks. Over de

onderdrukking die vanuit de radicale islam komt, hoor ik

niets. Maar dit is een ander debat, dus daar gaan we een

volgende keer over verder, want ik zie dat de voorzitter zich

begint te irriteren aan ons beiden.

De voorzitterVoorzitter

Nee hoor.

VVDDe heer EllianVVD

Maar het is ook selectief wat u hier doet door te zeggen: in

een ander land gaat het prima met de islam. Ja, maar in

delen van de wereld weer niet. Maar we gaan dit debat wel

op een ander moment voeren. Laten we dat niet nu doen,

want dat is ook niet netjes naar de initiatiefnemers toe.

De voorzitterVoorzitter

Voor de goede orde: ik irriteer me nooit aan u, meneer

Ellian.

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik zeg niet dat het goed gaat in andere landen. Dat hoort

Ellian helemaal verkeerd. Ik zeg juist dat het overal verkeerd

gaat. Overal komt criminaliteit voor. Overal komt moord

voor. Als u mij wilt horen spreken over andere landen: ik

ben geen woordvoerder Buitenlandse Zaken, Defensie of

wat dan ook. Daarvoor hebben we een andere woordvoerder, dus interrumpeert u hem vooral in de debatten die hij

hier voert voor het katheder.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Ik wou nog even terugkomen op de aankondiging van een

amendement, twee zelfs. Het eerste zag op het wetsvoorstel

en zou een verdubbeling betekenen. Er is ook een ander

amendement aangekondigd, maar dat valt volgens mij wel

buiten de reikwijdte van dit initiatiefwetsvoorstel. Als dat

zo is, heb ik daar wel een aantal problemen mee. Allereerst

doet het geen recht aan de indieners, denk ik. We hebben

het nu over een voorstel waar keihard aan is gewerkt. Als

we nu een ander aspect van het Wetboek van Strafrecht

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-25

gaan amenderen … Ja, sorry, maar daar zijn ook andere

gelegenheden toe.

DENKDe heer El AbassiDENK

U ook bedankt.

De voorzitterVoorzitter

U was de laatste spreker van de zijde van de Kamer. Dit

debat wordt in overleg met de initiatiefnemers op een later

moment voortgezet, zoals eerder gezegd. Nogmaals veel

waardering voor de initiatiefnemers en hun medewerkers.

Ook dank aan de minister voor zijn aanwezigheid en zijn

adviezen aan de Kamer.

De algemene beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Ik moet minimaal 45 minuten schorsen, dus om 20.35 uur

zullen we de vergadering hervatten. Een prettige avond

nog.

De vergadering wordt van 19.48 uur tot 20.35 uur geschorst.

Ten tweede is de Kamer het volgende op het hart gedrukt,

onder meer een paar jaar geleden door een commissie van

de Kamer. De commissie-Bosman zei dat het ingewikkeld

is om juist op zulke vergaande onderwerpen als het Wetboek van Strafrecht een amendement in te dienen zonder

daar de Raad van State of andere partijen te betrekken om

daar in ieder geval reflecties op te krijgen. Dat is bij dit traject wel gebeurd. Het staat mijn collega vrij om het amendement ten aanzien van het initiatiefvoorstel in te dienen,

maar ik zou hem toch op het hart willen drukken om in ieder

geval te heroverwegen om nu ook in andere zaken te proberen de wet aan te passen.

DENKDe heer El AbassiDENK

Het komt niet helemaal uit het niets vallen, zou ik de heer

Ceder willen aangeven. Want naast de strafverzwaringsgrond uit artikel 44, zeg ik uit mijn hoofd, willen de initiatiefnemers ook de artikelen 137c tot en met 137g wijzigen.

Gezien de efficiëntie en gezien de snelheid in het debat,

maar ook gezien dat we nu stilstaan bij deze artikelen en

ze straks mogelijk toch willen gaan wijzen met z'n allen —

althans, dat hoop ik — lijkt me dit het moment om die wijzigingen ook door te voeren en alles mee te nemen.

ChristenUnieDe heer CederChristenUnie

Maar in de artikelen die u noemt, worden woorden als

"hetero- of homoseksuele gerichtheid" vervangen om meer

recht te doen aan de verschillende gevallen waar discriminatie onder kan vallen. Die discussie hebben we gehad.

Maar u wilt de strafmaat verhogen. Het lijkt mij goed dat

wij als Kamer vragen wat de orde van advocaten daarvan

vindt, wat de Raad van State daarvan vindt en wat de

Nederlandse rechtspraak daarvan vindt. Als wij nu even dit

gaan wijzigen en het wordt aangenomen, dan hebben we

geen flauw idee wat de impact is op de Nederlandse

samenleving dan wel de Nederlandse rechtspraak. Dat is

dus van een hele andere orde. Het staat u vrij om zulke

voorstellen te doen, maar ik wil nogmaals meegeven om

dit tweede te heroverwegen in lijn met de commissie-Bosman, die aangeeft: pas op wanneer je een amendement

indient.

De voorzitterVoorzitter

Ja, dank u wel.

DENKDe heer El AbassiDENK

We kunnen inderdaad verschillen van mening. Wij gaan

die amendementen dan ook indienen.

De voorzitterVoorzitter

U was klaar met uw betoog?

DENKDe heer El AbassiDENK

Ik was eigenlijk klaar met mijn betoog.

De voorzitterVoorzitter

Dan dank ik u hartelijk.

Invoering van het discriminatoir oogmerk

als strafverzwaringsgrond

26 september 2024

TK 6

6-12-26