Aanwezig
Sprekers · 17















Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (36410-XIV) antwoord 1e termijn + rest
Aanwezig















Behandeld
Document
18 sprekers · 213 bijdragen
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar
2024 (36410-XIV).
(Zie vergadering van 31 januari 2024.)
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de
begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Door mij zijn schriftelijke antwoorden ontvangen van de
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
minister voor Natuur en Stikstof op vragen, gesteld in eerste
termijn.
Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een bijvoegsel bij de Handelingen van deze vergadering.
(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze editie.)
Ik heb begrepen dat mevrouw Van der Plas allereerst een
informatieverzoek heeft, dus ik geef haar even het woord
voor een punt van orde. Gaat uw gang.
Mevrouw Van der PlasBBBDank u wel, voorzitter. We weten allemaal dat er boerenprotesten in heel Europa zijn. Die zijn ook aan het verhevigen.
Nou heeft de Europese Commissie een knieval gemaakt —
zo schrijft De Telegraaf dat dan op — wat betreft de groene
regel die voorschrijft dat 4% van het akkerland braak moet
liggen. Dat gebeurde kennelijk na een interventie van president Macron van de Franse regering. Ik wil graag vragen
of de minister daar tijdens dit debat misschien nog een
schriftelijke reactie op kan geven. Het mag ook een mondelinge reactie zijn, als hij daaraan toe is. Dat zou helemaal
mooi zijn. Wat betekent dit op dit moment voor onze boeren? Ik zou ook graag willen weten wat de inzet van de
Nederlandse regering is bij de Europese Commissie wat
betreft deze regel. We hebben natuurlijk ook al een motie
ingediend voor het versoepelen van regels, maar ik zou van
de minister graag een reactie willen over specifiek deze
regel.
We geleiden dit verzoek natuurlijk officieel nog even door
naar het ministerie, maar de minister zit erbij, dus die zal
er mogelijk op ingaan bij de beantwoording.
Ik heet beide bewindslieden trouwens van harte welkom.
Dat had ik volgens mij nog niet gedaan. Gisteren hebben
Kamerleden een dag lang vragen gesteld. Ik zou de
bewindslieden dan ook de kans willen geven om hun inleidingen gewoon te kunnen houden. Daarna gaan ze waarschijnlijk bloksgewijs antwoorden en kunt u interrupties
plaatsen.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
Het woord is als eerste aan de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. Gaat uw gang.
Dank u wel, meneer de voorzitter.
Voordat ik met mijn inleiding start, geef ik een reactie op
de vraag van mevrouw Van der Plas. Wat mij betreft kom
ik daar straks in de beantwoording even mondeling op
terug. Dan is er duidelijkheid. Dat bespaart dan ook weer
tijd wat betreft het schrijven van brieven.
Geachte Kamerleden. We hebben gisteren een goed debat
gezien: een inhoudelijk debat, een debat op waarden en
een debat waarin visies voorbijkwamen. Dat was goed. In
het bijzonder ben ik ook wel getroffen en misschien zelfs
wel geraakt door de maidenspeeches van de leden Pierik
en Kostić. Het waren indrukwekkende verhalen die soms
ook dicht bij mij komen.
Een à twee weken geleden waren wij met een delegatie op
de Grüne Woche. Afgezien van het feit dat het goed is om
met elkaar in de trein naar Berlijn te reizen en gesprekken
te voeren over de toekomst van de landbouw en alles wat
ons daarbij bezighoudt, heb ik daar op zaterdag ook de
GFFA bezocht. Dat is een internationale conferentie die elk
jaar door Duitsland tijdens de Grüne Woche georganiseerd
wordt. Die ging over voedselzekerheid. Als je wilt ervaren
wat het belang van de Nederlandse landbouw en de
Nederlandse landbouwkennis in de wereld is, dan raad ik
zo'n conferentie aan. Er waren 70 ministers van Landbouw
van over de hele wereld aanwezig. Iedereen wilde met mij
het gesprek voeren over onze kennis, over ons uitgangsmateriaal en over hoe wij met verduurzaming omgaan en wat
dat voor hun land zou kunnen betekenen. Dan merk je hoe
belangrijk de internationale positie van de Nederlandse
landbouw is. Van Uruguay tot Kazachstan, van Zuid-Sudan
tot Brazilië en Taiwan; iedereen van over de hele wereld
wilde het gesprek met mij aangaan. Dat ging over maar
één ding: "Kunnen wij komen tot kennisuitwisseling? Kunnen wij komen tot programma's waarin bijvoorbeeld de
Wageningen Universiteit een samenwerking met ons aangaat? We hebben jullie kennis namelijk zo hard nodig."
Dat is de positie van Nederland als gidsland op het gebied
van landbouw in de wereld. Ik kan vertellen dat je daar best
van onder de indruk raakt als je daar rondloopt. Maar je
bent ook wel trots: trots op onze agrarische sector, op de
kennis in onze agrarische sector en op het innovatievermogen in de agrarische sector. Je bent dan ook trots op iets
wat gisteren al voorbijgekomen is en waar we straks ook
weer op terugkomen, namelijk onze positie in de internationale voedselvoorziening, voedselzekerheid; sommigen
vinden het belangrijk om dat niet te vergeten. Denk ook aan
het uitgangsmateriaal dat de hele wereld overgaat. Dat is
onze landbouw internationaal. Daar mogen we best trots
op zijn. Onze boeren, tuinders en akkerbouwers mogen dat
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-1
ook best van ons horen. Want we hebben een stevige
agrarische sector en sterke landbouw, maar we lopen in
Nederland ook tegen grenzen aan. De ecologische druk
neemt toe en is doorgeschoten. We zullen dus ook toe
moeten naar een verduurzaming van de agrarische sector.
Daarbij zijn boeren niet het probleem, maar ook de oplossing. Onze boeren zijn in staat om ons natuur en een versterking van de biodiversiteit te leveren en wíllen ook verduurzamen. Maar als wij alle problemen serieus nemen,
dan heeft dat wel consequenties voor de agrarische sector
als het gaat om de uitstoot, de omvang. De maatregelen
die nodig zijn, zullen ook leiden tot een kleinere agrarische
sector. Ik heb daar gisteren ook een heel betoog over
gehoord van de heer Holman. Dat was goed. Toch zijn het
ook hele onzekere tijden voor onze boeren en vissers; in
het blokje vissers kom ik nog terug op de vissers. Het zijn
dus onzekere tijden voor onze boeren. Ze vragen soms
wanhopig "is er nog toekomst voor ons in Nederland?" en
"mogen we er nog zijn in Nederland?" Vanuit dat perspectief
vind ik het wel van belang om te zeggen dat er perspectief
is voor de agrarische sector in Nederland, ook al moet er
veel gebeuren en zijn de opgaven groot.
Wat mij in dat verband heel bijzonder raakt, zijn mijn contacten van de afgelopen weken met de biologische sector.
Ik heb Mieke Mul op een bijeenkomst van LNV horen vertellen over haar ideeën en zorgen over de landbouw in
Nederland. Mieke Mul, een biologische boer, doet veel aan
weidevogelbeheer en groene natuur. Ze is ook gecertificeerd
biologisch. Die zegt: wij hebben de tickets voor een eventuele emigratie al klaarliggen. Ik ben daar vorige week
geweest. Ik heb daar het gesprek over gevoerd. Blijkbaar
doen we toch iets niet goed, want het kan toch niet waar
zijn dat zelfs dit soort bedrijven overweegt te emigreren?
Ze vertelde me dat naar aanleiding van alle acties op social
media heel veel boeren zich bij hen gemeld hebben. Dat
zijn biologische boeren die allemaal overwegen om te
emigreren. Ik heb ze toegezegd dat ik het gesprek aanga,
ook met die grote groepen.
Toen ik aantrad als minister heb ik gezegd dat boeren duidelijkheid, zekerheid en rust nodig hebben. Het spijt mij
ongelofelijk dat die duidelijkheid, zekerheid en rust op dit
moment nog niet gegeven kunnen worden. We hebben
vorig jaar lang met elkaar gesproken om dat perspectief
wel te bieden, zoals u weet. Helaas is door de val van het
kabinet de pas om daar ook daadwerkelijk mee aan de slag
te gaan, afgesneden. Dat spijt mij ongelofelijk. Want de
missie waarvoor ik hier gekomen ben, kan ik op die manier
niet afmaken.
Aan de andere kant gaat Europa door. Europa is niet
demissionair. Tal van grote onderwerpen worden op de
Europese agenda besproken. Dat betekent dat we wel
doorgaan waar het kan, zoals met het verduurzamen van
de keten. Op de overlegtafel verduurzaming landbouw
spreken we nog steeds met elkaar om te bekijken hoe we
tot een verduurzaming kunnen komen die ook een verdienmodel voor de boeren oplevert. Er wordt gewerkt aan
doelsturing. We hebben het actieprogramma biologisch
zwaar geïntensiveerd en dat gaan we ook de komende jaren
zwaar intensiveren; we komen daar straks op terug. Ik denk
ook aan de regeling jonge boeren. Ik denk aan onze inzet
op RENURE, het recyclen van mest in Europa. Ik denk aan
de nieuwe genomische technieken, die grote kansen bieden
voor de sector. Maar ik denk ook, speciaal door de heer
Graus, aan dierwaardigheid. De heer Graus vond dat een
ethische discussie. Dat ís ook een ethische discussie. Ik vind
ook dat dierwaardigheid en een sterke verbetering van de
dierwaardigheid onveranderde onderdelen van het landbouwbeleid horen te zijn, en dat duurzame landbouw ook
een dierwaardige landbouw hoort te zijn.
Tegelijkertijd zorgt Europese regelgeving ervoor dat we af
en toe klem zitten, dat onze boeren klem zitten. Vandaar
dat ik het belangrijk vind dat we op Europees niveau kijken
of we tot meer flexibiliteit kunnen komen. We moeten niet
de doelen ter discussie stellen. Die blijven we hanteren.
Daar blijven we achter staan, want die doelen zijn noodzakelijk. Het gaat om de manier waarop we die doelen willen
bereiken, met het vakmanschap van de boeren en met oog
voor de diversiteit van de verschillende lidstaten in Europa,
waarbij Nederland weer een ander land is dan Spanje, dat
weer een ander land is dan Italië of Duitsland. De flexibiliteit
om het op een manier te doen die past bij de aard en
structuur van het land, hebben wij nodig.
Een ogenblik. Ik had van tevoren gezegd dat ik de minister
graag even de inleiding wilde laten afmaken. Dus als u even
wacht tot dat moment, dan geef ik u het woord, mevrouw
Bromet. De minister vervolgt even de inleiding van zijn
betoog.
Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik ben buitengewoon
gemotiveerd om ook de komende periode aan de slag te
blijven en me maximaal in te zetten om te kijken hoe we
op Europees niveau stappen kunnen zetten die passen bij
onze ambities. Ondertussen zien we dat er in de agrarische
sector heel grote zorgen zijn over de mestmarkt. De problemen zijn acuut. Dat betekent dat ook die problemen niet
kunnen wachten op oplossingen. Het pijnlijke aan wat er
op dit moment gebeurt in de agrarische sector, is dat hele
mooie grondgeboden rundveehouderijen, die we zo graag
zien in Nederland, het door een overspannen mestmarkt
ongelofelijk zwaar aan het krijgen zijn. Dat doet me wel pijn.
Ik spreek met heel veel mensen en dan is altijd de boodschap dat ze dat type bedrijven zo graag zien in Nederland.
We moeten alles op alles zetten om dat type bedrijven voor
Nederland te bewaren. Dat moet op een duurzame manier,
vanzelfsprekend. Het zijn vaak bedrijven die al redelijk
geëxtensiveerd zijn, soms zelfs behoorlijk geëxtensiveerd.
Ik noemde al even de bioboeren. Die lopen tegen dezelfde
problemen aan. We zullen echt stappen moeten zetten om
de agrarische sector daarin te ondersteunen en tot goede
oplossingen te komen.
Ik doe dat heel graag met een team medewerkers op het
ministerie die allemaal hoogopgeleid zijn, die vaak aan de
Wageningen Universiteit gestudeerd hebben, die op een
zeer betrokken en loyale manier mij ondersteunen en onze
boeren willen ondersteunen in de transitie die ze moeten
maken. Heel veel kennis heerst er op het ministerie. Ik zou
niet weten wat ik zonder deze medewerkers zou moeten
beginnen. Suggesties als zou die kennis er niet zijn op het
ministerie, als zouden de medewerkers op het ministerie
die kennis niet hebben, werp ik dan ook verre van me. Ik
sta vierkant achter de mensen. Ik ben er trots op.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-2
En ja, de opgaven zijn zwaar voor de agrarische sector. De
opgaven zijn ook zwaar voor de mensen op ons ministerie.
Het is niet altijd makkelijk om te werken op het ministerie
van Landbouw, want je komt vaak oog in oog te staan met
die boer, met die visser. En ja, het blijft mensenwerk. Fouten
kunnen gemaakt worden en soms kan het beter. Onze
medewerkers zijn de eersten om dat te erkennen, maar ze
zijn vol passie en vuur, en met heel veel kennis bezig om
ons en de agrarische sector te ondersteunen, en met elkaar
de weg van verduurzaming van de agrarische sector te
gaan.
Dat even als inleiding, meneer de voorzitter. Ik heb Europa
al genoemd; laat ik dan ook direct even de vraag van
mevrouw Van der Plas over de 4%-regeling beantwoorden.
Dat gaat over de braaklegregeling. Daarop is de afgelopen
jaren derogatie geweest gezien de situatie in Oekraïne.
Frankrijk heeft in het Landbouw- en Visserijdebat — dat
was ergens in oktober, denk ik — gevraagd om die weer te
verlengen. Wij hebben daarvan toen gezegd dat we dat in
principe graag steunen, maar dat we zaken wel op tijd
moeten kunnen verwerken in de systemen, bijvoorbeeld
bij de RVO. Dat blijft nu nog steeds een grote hobbel. Als
het voorstel van de Commissie bij de Landbouw- en Visserijraad voorbijkomt — dat gebeurt de eerstvolgende keer,
verwacht ik — zullen wij dit ook steunen, maar we moeten
wel bekijken hoe we dit ook op een goede manier voor onze
boeren kunnen regelen.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdASoms als ik naar deze minister luister, denk ik: het lijkt wel
een commentator van een politiek debat. Hij heeft namelijk
altijd heel veel mensen gesproken en neemt altijd heel veel
zorgen mee, maar wat er nou precies gebeurt — dat kan je
doen als je minister bent — blijft mij altijd een beetje
onduidelijk. Ik wil even focussen op de biologische boeren.
Het is waar dat de Kamer al helemaal aan het begin van de
manifestatie van de stikstofproblematiek heeft gezegd: ook
al zitten ze in de buurt van natuurgebieden, de boeren die
het heel erg goed doen, moeten op de een of andere manier
een speciale behandeling krijgen, want het zou echt het
kind met het badwater weggooien zijn als je nu de boeren
die het al heel goed doen en die vaak in de buurt van Natura
2000-gebieden zitten, als eersten wegstuurt. We hebben
met name ook de biologische boeren genoemd. De kritiek
van mevrouw Mul is ook dat zij aan dezelfde regels moet
voldoen als alle andere boeren in Nederland. Wat heeft de
minister nou gedaan voor biologische boeren in de buurt
van Natura 2000-gebieden? De hele Kamer heeft daarom
gevraagd.
Ten eerste kunnen biologische boeren, ook in de omgeving
van Natura 2000-gebieden, toch piekbelaster zijn. Het is niet
zo eenvoudig om biologische boeren uitzonderingsposities
te geven. Kijk, wij proberen natuurlijk die biologische markt
te stimuleren. Wij proberen bij de certificering van de biologische bedrijven ook extra ruimte te creëren voor de
kleinere biologische boeren. Daar kom ik straks wel op
terug. Maar het is niet eenvoudig. Ik begrijp de zorgen van
mevrouw Mul dus. Ik begrijp ook de zorgen van mevrouw
Bromet. Maar we hebben te maken met generieke wetgeving, ook Europese generieke maatregelen. Daarom heb ik
ook gezegd dat je per land beter zou moeten bekijken hoe
je enige flexibiliteit in de regelgeving kunt bouwen. Dat
willen we ook bij Europa bepleiten om ervoor te zorgen dat
we hierin ook meer kunnen differentiëren.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdANee, Nederland is zelf verantwoordelijk voor het stikstofbeleid. Dat iemand een piekbelaster is, komt doordat wij een
beleid hebben ingericht waardoor sommige bedrijven
piekbelaster zijn geworden. Het is generiek beleid, waar
deze boeren, die we zo hard nodig hebben, nou juist
slachtoffer van worden. Dat is ook mijn vraag aan de
minister. Wat heeft de minister nou gedaan om een uitzondering voor deze boeren te maken? Nou, niets, want er is
gewoon een lijst gemaakt van piekbelasters en daar valt
iedereen onder. Die motie heeft de minister dus gewoon
naast zich neergelegd.
Ja, zeker. Nee, kijk: uiteindelijk kunnen biologische bedrijven
onder de piekbelastersregeling vallen. Maar u weet dat de
piekbelastersregeling een vrijwillige regeling is. Men kan
er ook voor kiezen om niet aan die regeling mee te doen.
Het is dus niet zo dat wij biologische boeren dwingen om
de bedrijfsvoering te stoppen. Overigens gaat het bij de
familie Mul niet om het feit dat zij piekbelaster zijn, maar
gewoon om algemene zorgen. Ik kan u verzekeren dat bijvoorbeeld de mestproblematiek die we op dit moment
meemaken, ook voor biologische bedrijven ingrijpend is.
Dat zijn generieke maatregelen. Met betrekking tot het
actieplan en het maatregelenpakket zijn we nu ook met de
sectoren in gesprek om te bekijken hoe je die druk op de
mestmarkt kunt wegnemen. Ik wil daarbij ook specifiek naar
deze sector kijken.
Ik heb gisteren gezegd, en ik zeg het nog even, dat vandaag
acht vragen per fractie de norm is.
Mevrouw Van der PlasBBBWe hebben het hier nu specifiek over biologische boeren.
Elke boer en voedselproducent in Nederland is mij even
lief, maar hier gaat wel weer wat mis. Dat zeg ik met alle
respect voor mevrouw Mul en alle andere biologische
boeren, die ook heel veel zorgen en ellende hebben aan de
keukentafel en die ik ook heel goed snap. Ik hoor de minister
zeggen: dit soort boeren gaat emigreren. Daar gaat het
steeds mis. Hier hadden we het gisteren ook over, toen we
spraken over kapotmaken. De minister kan deze woorden
misschien niet zo bedoelen, maar ze komen thuis wel aan.
Als je zegt "dit soort boeren gaat weg", dan diskwalificeer
je andere boeren. De minister weet ook dat die al decennialang bezig zijn met verduurzamen en dat ze allerlei toeren
uithalen om het nog beter te doen. Zelfs als het niet eens
van de wet hoeft, nemen ze alsnog maatregelen om het
nog duurzamer te doen. Ik kan de minister vertellen dat er
honderden boeren in de afgelopen jaren zijn geëmigreerd.
Ik ken een visserijfamilie. Die heet toevallig ook Van der
Plas, maar het is geen familie.
Wilt u wel een vraag stellen? De interrupties moeten echt
wat korter.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-3
Mevrouw Van der PlasBBBJa. Die familie is nota bene bijna naar de poolcirkel geëmigreerd, naar een mini-eilandje bij Noorwegen, omdat ze
daar hun passie kunnen uitvoeren: de visserij. Mensen
verhuizen bijna naar de Noordpool om hier weg te zijn. Ik
wil de minister vragen om zijn woorden zorgvuldig te kiezen
en om niet te zeggen "dit soort boeren gaat weg", alsof die
anderen er niet toe doen.
Uw punt is helder.
Mevrouw Van der Plas weet heel goed dat ik altijd heb
gezegd dat de biologische landbouw een van de pijlers is
van de verduurzaming van de landbouw. Het is niet zo dat
ik uitga van het adagium dat elke boer biologisch moet zijn
of zou moeten worden. Biologisch is een van de pijlers,
maar het kan ook op andere manieren. Als je mijn landbouwbrief van 30 november 2022 leest, dan zie je dat er verschillende sporen zijn om te komen tot verduurzaming van de
agrarische sector. Laat ik het als volgt zeggen, want misschien ben ik niet duidelijk genoeg geweest. Ik bedoelde te
zeggen: wat is er aan de hand dat zelfs deze boeren overwegen om weg te gaan? Ik weet dat er veel meer boeren
overwegen om weg te gaan en ik weet ook dat er heel veel
boeren zijn die graag willen verduurzamen, maar die de
wanhoop nabij zijn en die erover nadenken om te emigreren. Ik heb nooit gezegd dat elke boer biologisch zou moeten zijn, maar het is voor mij wel een teken aan de wand
dat juist deze sector dit zegt. Blijkbaar zitten de boeren zo
klem dat zelfs deze groep, die met passie bezig is met de
natuur, met weidevogels en met biologisch boeren en die
zeer geëxtensiveerd is, zegt: wij overwegen om te vertrekken uit Nederland. Dat moeten wij ons allemaal aanrekenen.
Dat reken ik mijzelf in de eerste plaats aan. Maar dat wil
niet zeggen dat ik een onderscheid maak tussen boeren die
op een andere manier willen verduurzamen en biologische
boeren, alsof ik de een liever zou hebben dan de ander. Dat
is absoluut niet aan de orde. Als u mij in het afgelopen
anderhalf jaar hebt gevolgd, dan weet u dat ik altijd heb
gezegd dat biologisch een van de pijlers is onder de duurzame landbouw. Maar het gaat beslist niet om alleen maar
biologisch.
Mevrouw Van der PlasBBBWat is er misgegaan dat ook deze boeren willen emigreren?
Nou, alles. Het beleid dat hier gemaakt wordt, dwingt
mensen ertoe om te stoppen omdat hun kinderen het niet
meer over willen nemen of om te emigreren. Wij zijn hier
de beleidsmakers. Hier wordt het beleid gemaakt. Er zitten
mensen bij het ministerie aan tafel die aangeven: "Lieve
minister, dit werkt zo niet. Dit gaat gewoon niet goed zo.
Als we dit gaan invoeren, gaat er dat gebeuren." Maar de
trein dendert toch door. Dat is het algemene verhaal dat je
hoort, ook van biologische boeren. De trein dendert maar
door en het wordt niet veranderd. Dat is wat er misgaat de
hele tijd. Het beleid dat hier wordt gemaakt, pakt in de
praktijk gewoon heel erg slecht uit.
En de vraag is?
Mevrouw Van der PlasBBBDat is wat er mis is. Nou ja, de vraag is: ziet de minister dat
ook zo?
De minister.
Mevrouw Van der PlasBBBSorry, nog één dingetje.
U moet wat bondiger formuleren, mevrouw Van der Plas.
U houdt hele inbrengen tijdens een interruptie. Het moeten
een beetje puntige vragen zijn.
Mevrouw Van der PlasBBBIk hecht er wel aan om dit te zeggen, omdat de minister
denkt dat ik gesuggereerd heb dat mensen op het ministerie
helemaal niks weten en allemaal een beetje dom zijn en zo.
Dat is niet zo. Wat ik heb gezegd, is dat er te weinig praktijkkennis is van mensen die uit de praktijk komen.
Helder. De minister.
Bijvoorbeeld de derogatiebeschikking is een Europese
beschikking, een Europese verordening, waar we ons toe
hebben te verhouden. We hebben daar vaker over gediscussieerd in dit huis. We hebben vaker geconstateerd en zelfs
meegemaakt dat als wij deze verordening willen invoeren
op een manier die aansluit bij de Nederlandse praktijk, wij
de kans lopen dat de hele derogatie van tafel gaat. Dat weet
u ook. Zo'n derogatiebeschikking komt uit Europa en levert
ook voor de biologische sector grote problemen op. Dat is
geen beleid dat wij hier, vanuit Den Haag, organiseren; dat
zijn de effecten van zo'n Europese verordening. Dat raakt
dus niet alleen de gangbare boeren maar dus ook de biologische boeren. Ik kan u verzekeren dat dit type beleid ook
juist onderwerp was van gesprek. Dat voel ik mee. Daarom
zeg ik ook in mijn inleiding: we moeten toe naar een Europees beleid, waarbij we niet gaan marchanderen met de
doelen die we met elkaar hebben, maar waarbij we wel
kijken of we het beleid kunnen inrichten op een manier die
past bij de aard, schaal en specifieke omstandigheden van
Nederland, zoals misschien ook Spanje dat wil doen op zijn
manier en Italië dat wil doen op zijn manier. Die discussie
voeren we ook. Bij de laatste Landbouw- en Visserijraad
hebben we met elkaar besproken dat er meer flexibiliteit
en ruimte in moet komen. Dat hebben we gewoon nodig.
Dan kunnen we ook meer differentiëren naar soorten en
misschien ook iets meer betekenen voor dit soort sectoren.
De heer Van CampenVVDAls ik heel eerlijk ben, heb ik me bij de voorbereiding op
dit debat in de afgelopen dagen lang afgevraagd wat die
inbreng dan gaat zijn. Want alles is de afgelopen jaren
eigenlijk al wel gezegd. Alles is ook al wel afgesproken. De
problemen en uitdagingen zijn wel helder. We weten dat
het verdienmodel van boeren onder druk staat, we weten
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-4
dat de omgeving onder druk staat, we weten dat we ons
hebben te houden aan internationale richtlijnen en dat dit
niet lukt. We weten wel wat er moet gebeuren. Ik hoor de
minister in zijn inleiding heel veel zeggen waar ik het mee
eens ben. Het probleem is echter dat als we maar zo
abstract mogelijk blijven, we het over heel veel dingen eens
zijn in deze Kamer, terwijl het kerkhof vol ligt met aangenomen Kamermoties, met daarin initiatieven die actie van het
kabinet vragen om die doelen te gaan halen. Zij vragen
actie van het kabinet om ervoor te zorgen ...
En uw vraag?
De heer Van CampenVVDAls u mevrouw Van der Plas zoveel tijd geeft, dan wil ik ook
graag mijn vraag inleiden, voorzitter.
Maar die inleidingen worden heel lang en zijn herhalingen
van de inbreng van gisteren.
De heer Van CampenVVDDan rekent u er een tweede interruptie bij; dat vind ik goed.
Wanneer gaat het kabinet die stappen zetten? Gaan wij na
de inleiding van deze minister in de komende uren ook
daadwerkelijk acties horen? Het Elysée knipt één keer met
de vingers en de Europese Commissie geeft ruimte.
Mevrouw Van der Plas heeft net een informatieverzoek
gedaan. Krijgen wij dan net als het Elysée ook die ruimte
van de Europese Commissie? Kortom, gaat de minister,
gaat het kabinet in de uren die voor ons liggen, vertellen
hoe die aangenomen Kamermoties worden uitgevoerd?
Ik heb net aangegeven hoe wij omgaan met het voorstel
van de Europese Commissie rondom de braaklegging, die
ook gisteren aan de orde is geweest in de media. Daar ben
ik helder over. Wij hebben te voldoen aan doelen. Ik ben
best bereid om naar Europa toe te gaan en te kijken of we
het op een andere manier kunnen doen. Alleen, dan moeten
wij wel leveren. Dat betekent dat als wij met voorstellen
komen om het anders te doen in Europa, wij wel de garantie
zullen moeten kunnen geven dat we gaan leveren. Dat
kunnen we op dit moment niet. Wat bijvoorbeeld de mestmarkt betreft, waar we zo nog over komen te spreken, ben
ik ook met de agrarische partijen in gesprek om te kijken
hoe we dat op een goeie manier zouden kunnen oplossen.
Daar zijn we hard mee aan het werk. Er zijn ook allemaal
afspraken en er lopen gesprekken. Er gebeurt dus heel veel
om die urgentie eruit te halen.
Aan de andere kant, meneer Van Campen: we zijn wel
demissionair. U weet dat wij bezig waren met een toekomstvisie op de landbouw, waar ook een fors financieel beslag
bij was neergelegd. Dat was 13,5 miljard. Het past in deze
demissionaire periode niet om te komen met een visie
waarvoor we ook 13,5 miljard vragen. Dat past gewoon niet
in die demissionaire status. Ik zou het graag willen. Kijk,
heel veel mensen zeggen tegen mij: het is toch wel jammer
dat het allemaal niet doorgaat met dat landbouwakkoord.
Misschien is het nog wel veel spijtiger dat het kabinet
gevallen is. Dat was overigens niet nodig geweest. We
hadden hier ook met elkaar kunnen staan voor de uitvoering
van het pakket maatregelen dat in de tweede helft van vorig
jaar in de Kamer aan de orde zou zijn geweest. Dat was een
compleet pakket aan maatregelen. We zouden nu het
gesprek met elkaar kunnen hebben over het uitvoeren van
al die maatregelen. Alleen, we zijn daar niet aan toegekomen omdat het kabinet gevallen is, wat niet nodig was
geweest. Ik zou heel graag aan de slag willen. Ik zou heel
graag veel geld hebben voor de verduurzaming van de
agrarische sector — de boeren hebben dat zo nodig; dat
ben ik volledig met meneer Van Campen eens — en met
de boeren aan de slag gaan met werken aan een duurzame
toekomst. Maar dit is echt aan het volgende kabinet.
Daarom heb ik gisteren in de media ook gezegd dat ik vind
dat het kabinet er zo snel mogelijk moet komen, omdat de
boeren die duidelijkheid willen hebben. Zij hebben daar
recht op.
De heer Van CampenVVDDie verkapte jij-bak over de val van het kabinet laat ik zeker
bij de minister. Die maakt wat mij betreft geen onderdeel
uit van dit debat. Er liggen aangenomen Kamermoties en
er zijn een hoop zaken op het beleidsterrein van de minister
die niet controversieel zijn verklaard. Ik zal vandaag luisteren
naar het antwoord van deze minister om te horen of er ook
acties volgen in plaats van mooie woorden.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk ben blij dat de minister zich realiseert dat we in een
demissionaire fase zitten. Mijn vraag stel ik naar aanleiding
van de opmerking die de minister maakte op de vraag van
mevrouw Bromet over de generieke maatregelen die niet
alleen de bioboeren maar ook de hele sector klemzetten.
Dan zie ik toch weer beleid dat niet door Brussel wordt
opgelegd maar waarbij de minister wel met extra generieke
maatregelen rondom de bufferzones komt, waardoor heel
veel boeren in de knel komen. Is de minister het niet met
mij eens dat maatwerk nodig is en dat we niet met extra
generieke maatregelen moeten komen?
Ik heb mevrouw Nijhof gisteren ook gehoord over de bufferzones. Maar ook dit, die bufferzones, is Europees beleid.
Er zijn veel meer landen die bufferzones hebben. Het is niet
zo dat het alleen een Nederlands punt is. Het is onderdeel
van het beleid in veel meer landen. Uiteindelijk willen we
allemaal meer ruimte voor boeren om het op hun manier
te doen en daar gaan we ook op inzetten bij de onderhandelingen over het achtste actieprogramma nitraat. Gisteren
heeft mevrouw Bromet op een hele mooie manier voorbeelden aangegeven van hoe boeren in bijvoorbeeld de
Noardlike Fryske Wâlden hebben gewerkt aan doelsturing
in de tijd van de zure regen, van de verzuring van de bossen.
Dat zijn hele mooie voorbeelden. Ik wil heel graag kijken —
we voeren daar op Europees niveau ook het gesprek over
— of we boeren meer ruimte kunnen geven om het op hun
eigen manier te doen. Het zijn wel generieke maatregelen.
Er is namelijk geen boerenerf hetzelfde. Dat ben ik zeer met
mevrouw Nijhof eens. Tot nu toe hebben we te maken met
generieke maatregelen, ook uit Europa. We hopen dat er
in de komende periode meer ruimte komt in Europa om
boeren meer ruimte te geven op het boerenerf. Daar moet
dan ook bij zitten, zoals ik bijvoorbeeld mevrouw Bromet
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-5
gisteren ook heb horen zeggen, dat de boeren daar dan ook
op afgerekend worden. Daar moeten we ook eerlijk over
zijn: meer ruimte betekent ook afgerekend worden op de
prestaties die je levert. Ik denk dat we echt naar zo'n systeem toe moeten.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk ben er bekend mee dat ook andere landen met bufferzones werken, maar ik zou heel graag van de minister horen
dan wel op papier krijgen waar in de Europese regelgeving
staat dat we daartoe verplicht zijn. Ik heb dat namelijk niet
kunnen vinden. Ik heb gisteren alleen aangegeven dat we
geen voorstander zijn van de huidige 3,5 meter die er nu
ligt maar dat het beleid op dit punt in ieder geval niet uitgebreid moet worden.
De bufferzones op zich zijn in veel meer Europese landen
aan de hand. Natuurlijk hebben wij voor sommige gebieden
maatwerk gemaakt. Er zit een soort 4%-regeling in waarbij
je naar smallere bufferzones kunt gaan als de percelen een
stuk smaller zijn en dat soort zaken. Maar dat zijn afspraken
die in de Europese Unie zijn gemaakt.
Mevrouw OuwehandPvdDIk vond de inleiding van de minister opvallend pessimistisch. Op zich klopt het dat de problemen groot zijn, maar
als je alleen maar blijft wijzen op het feit dat het allemaal
heel erg moeilijk is en je niet schetst waaróm er verandering
nodig is, dan krijg je volgens mij helemaal niemand mee.
Ik mis in het verhaal van de minister bijvoorbeeld de eenvoudige constatering dat we de doelen niet gehaald hebben
— niet voor schoon water, niet voor natuur — en dat in de
afgelopen twintig jaar misschien wel de helft van de boeren
toch moest stoppen. Hoe komt dat? Als we de natuur niet
beter gaan beschermen, gaat het ook niet goedkomen voor
de boeren. Boeren hebben behoefte aan een gezonde
bodem, schoon water en een stabiel klimaat, met aan de
ene kant niet heel veel droogte en aan de andere kant juist
heel veel wateroverlast. Dus waar gaan we heen? Ik vind
het eigenlijk een beetje onverstandig dat de minister zegt
dat we naar een kleinere agrarische sector moeten. Nee,
volgens mij moeten we naar een kleinere bankrekening van
de grote bedrijven in deze sector die maar blijven cashen
en naar juist méér boeren die op een goede manier kunnen
gaan werken. Daar is een grote verandering voor nodig.
Dat dat moeilijk is; zeker. Maar de toekomst ziet er veel
beter uit als we wél veranderen dan wanneer we op deze
manier naar het landbouwbeleid blijven kijken.
gesprekken met de ketenpartijen om te komen tot een
duurzaamheidsstandaard, die ook leidt tot een verbeterd
verdienmodel voor de agrarische sector. Dat loopt nog.
Daar zijn we nog mee bezig. Ik noemde al even de overlegtafel duurzame landbouw. Die gesprekken lopen. Die gaan
over doelsturing. Naar aanleiding van de gesprekken die
we vorig jaar hebben gevoerd, hebben de ketenpartijen ook
gewoon gezegd: we zijn zo ver gekomen dat we hiermee
door moeten gaan. Dat wil de agrarische sector ook. Daar
wordt dus nog steeds aan gewerkt.
U kent de discussie over de ecosysteemdiensten wel. We
willen heel veel vragen van boeren, maar dan vind ik ook
dat we bereid moeten zijn om daarvoor te betalen, want
het zijn maatschappelijke diensten en de samenleving wil
dat. Daar willen boeren graag aan meewerken, maar dan
moeten we ervoor zorgen dat dit betaald kan worden. We
hebben voor de formatie en voor het nieuwe kabinet stukken voorbereid die over ecosysteemdiensten gaan, zodat
het volgende kabinet heel snel aan de slag kan met het
regelen van die ecosysteemdiensten, ook financieel, want
dat zou moeten.
Er liggen grote opgaven, maar ik zit wel in een demissionaire status. We hebben gezien wat ecosysteemdiensten
kosten. We hebben vorig jaar met elkaar besproken om dat
via heffingen in de keten te doen. Dat zijn echt heel ingrijpende maatregelen. Het past mij in mijn demissionaire
status niet om met wetgeving over dat soort heffingen naar
de Kamer te komen, maar het zou wel moeten gebeuren.
Mevrouw OuwehandPvdDDat had de minister natuurlijk eerder kunnen doen. Mijn
punt blijft: demissionair of niet, je kan gewoon een heldere
analyse neerleggen over wat er aan de hand is in de landbouw. De minister kan uitleggen dat het in het belang is
van mensen die in de landbouw willen werken, dat dat
gebeurt op een manier die hun eigen gezondheid niet
schaadt. Ik noem parkinson nog even. Dat we werken met
landbouwgif in een intensief systeem heeft ook gevolgen
voor de boeren. De minister kan gewoon uitleggen dat
iedereen klem zit in dit systeem. De minister kan gewoon
de cijfers opnoemen. Hoeveel boeren moesten er stoppen
de afgelopen twintig jaar? En in die afgelopen twintig jaar
stonden er niet bepaald groene kabinetten aan het roer;
laten we eerlijk zijn.
En uw vraag is?
Ik ben dat eigenlijk zeer met mevrouw Ouwehand eens. Het
zal echt anders moeten. Wat mij betreft moeten natuurlijk
de doelen vooropstaan als het gaat om natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. Ik kan u verzekeren dat heel veel boeren die ik gesproken heb, zeggen dat die voor hen ook niet
ter discussie staan. Zij vinden ook dat we dit moeten gaan
doen, zeker ook als je kijkt naar de positie van de jonge
boeren. Die bevestigen dat ook echt in gesprekken met mij.
Die kant moeten we echt op. Maar dan moeten we er wel
voor zorgen dat de boeren dat ook kunnen meemaken en
dat er een goed verdienmodel voor de boer is. Mevrouw
Ouwehand wijst op de keten. Wij voeren nog steeds
Mevrouw OuwehandPvdDHet is niet alsof er heel vergaande groene maatregelen zijn
opgelegd. Toch moest de helft van de boeren stoppen. De
met deze aantallen dieren …
Mevrouw Ouwehand, ook u vraag ik om niet zo lang herhalingen te debiteren, maar gewoon een vraag te stellen.
Mevrouw OuwehandPvdDU heeft een punt. Ik ga mijn best doen om het af te ronden.
Mijn oproep aan de minister is als volgt. Neem boeren nou
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-6
mee door te zeggen: "Als we op deze manier naar landbouw
blijven kijken, dan blijft het meer van hetzelfde en dat
betekent dus meer ellende. En ja, veranderen is moeilijk,
maar dit is het perspectief voor de toekomst. Daar gaan we
boeren bij helpen en we gaan degenen die eraan verdiend
hebben gewoon laten meebetalen, omdat het oneerlijk is
om de rekening bij boeren of bij burgers neer te leggen."
Dat verhaal is veel inspirerender, lijkt me.
Mevrouw Ouwehand heeft gelijk. Dat is ook het verhaal dat
ik vertel en het gesprek dat ik veel voer met de agrarische
partijen, ook met individuele boeren. En die willen dat ook
wel. Die willen graag aan de slag. Maar die zeggen wel: als
wij die verduurzamingsslag gaan maken, geef ons dan qua
regelgeving en financiën een langjarig perspectief, zodat
we weten waar we naartoe werken, en help ons ook om
daar te komen. Wij hebben natuurlijk ook wel regelingen
voor biologische boeren die van gangbaar overschakelen
naar biologisch. Er kan meer dan heel veel boeren zich op
dit moment realiseren. Dat bespreken we met de boeren:
als je wil omschakelen, dan kan dat. Maar wil je echt de
transitie gaan doormaken die zo nodig is en waar we vorig
jaar steeds uitvoerig de degens over hebben gekruist, dan
moet daar een fors pakket aan maatregelen tegenover staan
om de agrarische sector zover te brengen. Nogmaals, ik
had heel graag hier gestaan en vorig jaar de plannen aan
de Kamer gepresenteerd. Dat was mijn missie. Mijn eigen
missie was om perspectief te bieden aan de boeren. Dat
pad is afgesneden door de kabinetsval. Ik kan het niet
mooier maken dan het is. Ik had het graag anders willen
hebben. Dat neemt niet weg dat waar het wel kan en waar
we wel mogelijkheden zien om boeren te helpen binnen de
beperkte mogelijkheden die we op dit moment hebben, we
dat natuurlijk zeker doen.
Mevrouw VedderCDADe minister sprak net over het belang van doelsturing en
over dat daarbij een stok achter de deur hoort. Daar ben ik
het helemaal mee eens. Ik wil graag de minister een casus
voorleggen waar we het in dit huis niet zo heel vaak over
hebben. Dat gaat over het moment waarop het Klimaatakkoord er was en de sector aan de lat stond voor 3,5 megaton
reductie van CO2-emissies. De sector heeft toen zelf gezegd:
wij denken dat we wel 6 megaton kunnen halen, maar daar
hebben we twee dingen voor nodig van u, van het kabinet,
namelijk middelen en individuele afrekenbaarheid. Die zijn
er uiteindelijk allebei niet gekomen. Dat is niet omdat de
methodiek er niet was, want die is aangedragen. Dat is
omdat het kabinet het niet aandurfde om die individuele
afrekenbaarheid mogelijk te maken. De sector heeft toen
terecht gezegd: als wij een collectief doel hebben, maar niet
de middelen om dat om te slaan naar individuele doelen,
dan kunnen wij niet die 6 megaton halen, dus help ons daar
nou mee. Het is uiteindelijk nooit gebeurd. Ik zou graag het
volgende aan de minister willen vragen. Als hij het toen
daar voor het zeggen had gehad, op dat tijdstip, op dat
ministerie, wat zou hij dan hebben gedaan? Hoe kijkt de
minister naar deze casus?
Stel dat wij tot een generiek systeem komen waarbij elke
boer individueel zijn resultaten kan afmeten en individueel
wordt afgerekend op zijn resultaten. Je kunt systemen
bedenken. Sandor Gaastra heeft een tijdje terug in Het
Financieele Dagblad aangegeven dat hij het een interessante
gedachte zou kunnen vinden om een soort emissiesysteem
te hebben. Dat zou je ook bij stikstof kunnen doen, maar
ook bij het klimaat. Neem de glastuinbouw. Dat is een
prachtig voorbeeld. De glastuinbouw heeft gezegd: wij gaan
met elkaar een systeem bouwen van CO2-beprijzing waar
we elkaar op kunnen afrekenen. Dat is eigenlijk een uniek
gegeven, omdat die sector niet gedwongen is door Europese regelgeving, maar zelf heeft gezegd: we gaan zelf een
sectorsysteem bouwen en aan de hand daarvan werken
aan verduurzaming. De overheid maakt dan via subsidieregelingen en dat soort zaken die verduurzaming ook mogelijk. De overheid maakt het dan mogelijk dat zij binnen dat
systeem op een goede manier kunnen verduurzamen. Dat
vind ik nou een schoolvoorbeeld van hoe het zou kunnen.
Ik denk dat als we echt wat willen in de agrarische sector,
we de komende periode meer naar dat soort systemen
moeten kijken. Ik vond dat een interessante gedachte, want
dan kan elke boer op basis van zijn eigen bedrijfsvoering
kijken: waar sta ik en waar kan ik naartoe werken? En lukt
het hem niet, dan wordt hij ervoor aangeslagen. Dat zien
we natuurlijk vanzelfsprekend al in de industrie. Nou, dat
zal ook hier een prachtig systeem zijn. En dan gaat het juist
over het ondernemerschap van de boer om op die manier
te kunnen voldoen aan de doelen. Dan doe je juist een zwaar
beroep op dat ondernemerschap.
Mevrouw VedderCDAOp zich kan ik me een heel eind vinden in de beantwoording
van de minister, want ik zie dezelfde kansen. Daarom pleit
ik er ook elke keer zo voor. Maar ik signaleer het volgende.
De glastuinbouwsector heeft deze kansen kunnen oppakken,
ook omdat die relatief klein en goed georganiseerd is, maar
andere sectoren hebben er meer moeite mee om die collectieve doelen om te slaan naar individuele doelen als ze daar
geen uitvoeringskracht voor hebben. Vindt de minister dat
er een taak had gelegen voor het kabinet bij het beroep dat
op hem werd gedaan dat luidde: help ons dan individuele
afrekenbaarheid mogelijk te maken? En wat vindt de
minister ervan dat dat niet is gelukt?
Ja, dat het niet is gelukt ... Eigenlijk zouden we hier moeten
staan. Als de glastuinbouwsector het kan, dan moeten
andere sectoren dat ook kunnen. Dus we hadden er kunnen
staan. Overigens is het zo dat wij niet stilstaan op dat punt.
Er is vorig jaar een rapport uitgebracht dat ook gaat over
normeren en beprijzen en over hoe je ervoor kunt zorgen
dat je de individuele boer ruimte kunt geven op het gebied
van doelsturing als je naar dit soort systemen gaat. Daar
werken we ook aan; misschien kan mijn collega daar straks
nog iets over zeggen. Zij werkt er namelijk hard aan om
daar nu juist mogelijkheden aan te geven. Dat hebben we
ook aangegeven in de brieven. We noemen dat normeren
en beprijzen. Toen het artikel van de heer Gaastra verscheen, heb ik wel gezegd: je kan dat soort systemen niet
opzetten zonder die ruimte voor de boer. Op het moment
dat je die generieke maatregelen hebt en je het systeem
zou invoeren mét die generieke maatregelen, wordt de boer
dubbel aangeslagen. We moeten er dus voor zorgen dat
we een systeem bouwen waarbij we duidelijk kunnen afrekenen. Ik heb gisteren van de VVD een prachtig document
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-7
gekregen over de Afrekenbare Stoffenbalans. De VVDfractie heeft daar echt werk van gemaakt. Dat soort initiatieven hebben we echt nodig in de agrarische sector. Daar
werken we aan. Maar het moet samengaan. Wij kunnen
niet zomaar een emissiesysteem gaan introduceren zonder
dat de boeren de ruimte krijgen om daar ook op hun eigen
manier invulling aan te geven. Dat betekent dus ook een
terugtrekking van een aantal generieke maatregelen die op
dit moment op het boerenerf liggen, want anders worden
ze dubbel gestraft. En als je dit wilt, kan ik u zeggen, komt
daar wel een spanning op te staan. Ik zou het heel graag
willen doen, maar dan moet je ook naar Europa om die
ruimte te claimen. Dat doen we dus ook. Op dit moment
zie ik die ruimte niet, maar ik wil wel dat in de onderhandelingen over het achtste actieprogramma, bijvoorbeeld als
het gaat om de Nitraatrichtlijn, maar ook bij het nieuwe
GLB, we die ruimte echt gaan creëren. Misschien dat dat
stapje voor stapje gaat, maar wij zetten daar fors op in. Ik
vind namelijk dat we die stappen nu echt moeten gaan
zetten.
Heel goed. De minister gaat nu zijn betoog vervolgen. Ik
geloof dat hij een aantal onderwerpen heeft.
Ik heb een zevental onderwerpen: toekomst van de landbouw, biologisch, mest, dierenwelzijn, visserij, markt en
keten en nog wat overige zaken. Ik wil proberen om de
vragen zo snel mogelijk te beantwoorden. En als dat te kort
is, hoor ik het wel van de Kamerleden, meneer de voorzitter.
De VVD heeft gevraagd welke maatregelen er worden
genomen. We hebben dat eigenlijk al bij de inleiding met
elkaar besproken. De begroting omvat ook een pakket
maatregelen als het gaat om jonge boeren, dialogen en
doelsturing teneinde een paar stappen te zetten. Daarnaast
is er nog steeds het Investeringsfonds Duurzame Landbouw,
waarbij ik oproep om er gebruik van te maken. Dat is een
prachtig fonds waarmee we boeren kunnen helpen om om
te schakelen naar extensivering, naar biologisch enzovoorts.
Bovendien hebben we het Regieorgaan Versnellen innovatie
emissiereductie duurzame veehouderij. We moeten de
komende periode namelijk ook volop blijven inzetten op
innovatie. Daarin werk ik ook samen met mijn collega voor
Natuur en Stikstof om ervoor te zorgen dat we niet alleen
innovaties ontwikkelen maar we ze ook geborgd hebben,
want anders doet het niet zo veel. U heeft dat ook kunnen
lezen in de brief die we daarover naar de Kamer hebben
gestuurd.
Mevrouw Vedder van het CDA heeft gevraagd waarom er
sprake is van zo veel ad-hocbeleid. Die vraag herken ik en
ik hoor dat ook heel veel van de boeren terug. We hebben
het een nog niet gehad of het andere komt. Dat heeft te
maken met veranderende omstandigheden waar we tegen
aanlopen maar ook met de langetermijnvisie die zo broodnodig is en die ik graag bij de Kamer had willen hebben. Ik
hoop dat de komende kabinetsformatie een echt goede
visie op de landbouw oplevert. Vanuit het ministerie leven
we daarvoor heel veel bouwstenen aan, zodat er straks ook
snel geschakeld kan worden. En er ligt al zo ontzettend veel,
ook als je kijkt naar wat er vorig jaar geproduceerd is aan
ideeën en mogelijkheden. Er ligt een gespreid bed voor het
komende kabinet om echt knopen door te hakken en verder
te gaan en ook om de landbouw langetermijnperspectief
te geven, wat heel erg hard nodig is. Wat dat betreft
ondersteun ik ook van harte de cri de coeur van mevrouw
Vedder.
De heer Holman van NSC sprak over de nota van de WUR
over de zes dilemma's: een visie op een wereldwijde
voedselvoorziening, de functie van de dierhouderij in
Nederland, de morele positie van dieren in onze voedselvoorziening, de vraag hoeveel van de stikstof- en klimaatdoelen we in Nederland willen halen, het al dan niet scheiden van landbouw en natuur, en de vraag of we willen
sturen op consumentengedrag. Daar komt dan een zevende
bij: het verdienmodel. Ik ondersteun deze zes lijnen van
harte. Ik heb daarover gister in het betoog van de heer
Holman ook een heldere visie gehoord, met hele goede
ideeën, denk ik. Ik weet nu hoe NSC daartegen aankijkt. Het
is ook goed om te komen tot een toekomstbestendig landbouwbeleid. Daar kunnen die zes of, laten we het zo zeggen,
zeven lijnen een hele waardevolle basis voor zijn. Ik
ondersteun dat dus van harte. Ik heb al wat gezegd over
Boer aan het Roer, doelsturing en dat soort zaken. Gelet op
de opgave die we hebben en de maatregelen die nodig zijn,
zullen die maatregelen uiteindelijk ook effect hebben op de
omvang van de veestapel. Dat is wel noodzakelijk. Maar
ook dat kunnen we op een manier doen die past bij de
ontwikkeling van de agrarische sector.
De heer PierikBBBIk hoor de minister zeggen dat hij die zeven doelen — want
ik vind het verdienmodel inderdaad ook een belangrijk doel
— van harte ondersteunt. In die doelen zitten natuurlijk ook
heel veel verduurzamingsvoorstellen. Laten we dat even in
het licht bekijken van het WUR-rapport. Daaruit blijkt dat
als we verder gaan verduurzamen, dat behoorlijke consequenties heeft voor het inkomen in de melkveehouderij en
de akkerbouw. Hoe kunnen we dat handen en voeten
geven?
Dat is een hele goeie en belangrijke vraag voor de agrarische sector. Want ik hoor dat heel veel boeren willen verduurzamen, maar zich afvragen: houden we nog wel een
verdienmodel over? Dat is een belangrijke vraag. Overigens,
het rapport van de WUR, dus van WEcR, over de economische positie van boeren geeft aan wat de effecten zijn zonder aanpassing van het beleid. Maar het geeft ook aan dat
er beleidsinstrumenten zijn die de doelen juist kunnen versterken. We hebben het net al even gehad over de verduurzaming van de keten met een verdienmodel voor de boer
als een van de mogelijkheden. Ook de ecosysteemdiensten
worden als mogelijkheid gegeven. Daardoor kan de agrarische sector juist ook heel veel van de doelen halen. Je kunt
het heel negatief uitleggen, maar je kunt het ook positief
uitleggen. Natuurlijk zijn er effecten. Bij de mestmarkt zien
we die effecten nu ook plaatsvinden. Dat is het gevolg van
de derogatiebeschikking, die ook meegenomen is in het
rapport. Maar er worden juist ook bouwstenen aangereikt
om te kunnen verduurzamen en de samenleving verantwoordelijkheid te geven, zoals met ecosysteemdiensten en de
verduurzaming van de productieketen. Op die manier zouden we ervoor kunnen zorgen dat boeren toch een goed
verdienmodel kunnen hebben. Ik vind het dus ook een heel
waardevol rapport. Het maakt heel inzichtelijk waar de
handelingsperspectieven zitten. En ik kan me voorstellen
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-8
dat zo'n rapport ook voor een volgend kabinet best mooie
handvatten biedt om mee aan de slag te gaan.
De heer PierikBBBDat ben ik volledig eens met de minister. Maar het ontbreekt
wat mij betreft toch nog een beetje aan de actiebereidheid,
als het ware, dus de vertaalslag van die dingen naar wat
een boer concreet kan doen. Ik wil dan ook de woorden die
collega Van Campen heeft uitgesproken in herinnering
roepen: ook al is het kabinet demissionair, we kunnen
eigenlijk heel veel doen om toch al een beetje lucht in de
sector te pompen. Maar dat gebeurt gewoon niet. Daar zou
ik nog wel graag een reactie op willen.
Ten eerste heb ik aangegeven dat we met de ketenpartijen
stevig in gesprek zijn om tot die verduurzaming te komen.
Dat kun je namelijk gewoon publiek-privaat regelen; daar
hoeft niet eens wetgeving voor te komen. Overigens kún
je dat ook niet in wetgeving regelen, maar moet dat
plaatsvinden in de afspraken in de sectoren. Wij kunnen de
inkopende ketenpartijen niet dwingen om een bepaald
bedrag te betalen, maar dat moet echt geregeld worden.
Het kan wel, zoals de ACM ook heeft aangegeven. Wij proberen dus te stimuleren dat die afspraken in de keten worden gemaakt. Maar als we bijvoorbeeld praten over ecosysteemdiensten, dan zijn daar echt wetgeving en financiën
voor nodig. U kunt tegen mij zeggen: kom met een voorstel
voor ecosysteemdiensten met de daarvoor benodigde
financiën, en dan gaan wij dat steunen. Dan kom ik met
voorstellen. Ik weet echter niet hoe u dat ziet in het licht
van de demissionaire periode en de onderhandelingen die
er op dit moment plaatsvinden. Het zou goed zijn voor de
toekomst van de agrarische sector als dat soort maatregelen
ook zo snel mogelijk genomen worden. Maar er zitten vanzelfsprekend wel financiële consequenties aan.
De minister vervolgt zijn betoog.
We hebben het al gehad over het rapport-WEcR.
De heer Flach van de SGP heeft een vraag gesteld over de
innovatieregeling. Hij heeft het over het openstellen van
de Sbv-regeling om op die manier ervoor te zorgen dat
boeren via innovatieve systemen kunnen voldoen aan de
doelen. Uit de innovatiebrief die wij naar de Kamer hebben
gestuurd, blijkt dat wij — mijn collega en ik, maar ook het
kabinet — zeer gemotiveerd zijn om met innovatie aan de
slag te gaan. We zien innovatie ook als een belangrijke pijler
voor de verduurzaming van de landbouw. Laat daar absoluut geen misverstand over bestaan! Maar we hebben ook
ervaringen en we moeten er wel voor zorgen dat zaken
goed geborgd kunnen zijn. Als er ook juridische, vergunningtechnische consequenties zouden kunnen kleven aan
innovaties — iets wat we in principe graag willen — dan
moet het wel juridisch houdbaar zijn. Ik spreek heel veel
boeren die dat ook gewoon willen, die zeggen: wij kunnen
innoveren, wij hebben heel veel mogelijkheden, maar wij
hebben in de afgelopen periode ook gezien dat het fout kan
gaan. Je zult maar een investering van €150.000 hebben
gedaan voor een innovatieve vloer, terwijl het effect dat je
ermee beoogde, niet optreedt. Dan is het geld weg. Dat
soort situaties moeten we echt zien te voorkomen. Ik zeg
dus van harte ja op het investeren in innovaties. En
natuurlijk, op het moment dat er goede innovaties zijn die
ook werken, die ook geborgd zijn, kunnen we zo'n subsidieregeling, die Sbv-regeling, direct openstellen. Maar op dit
moment is dat heel kwetsbaar. Ik wil boeren en andere
ondernemers ook geen valse hoop bieden.
De heer FlachSGPDank voor het antwoord. Om stappen te kunnen zetten
richting doelsturing is er behoefte aan gevalideerde meetprotocollen. Ik heb begrepen dat vorige week de meetprotocollen voor de pluimveesector en de varkenshouderijen
gepresenteerd zijn. Mijn vraag aan de minister is wanneer
we een meetprotocol voor de rundveesector kunnen verwachten.
Er wordt ook in de rundveesector hard gewerkt aan het
meten van emissies. Het is in de rundveesector nog een
beetje lastiger, omdat je daar met openstalsystemen te
maken hebt. Dat is echt een hele andere situatie dan wanneer je de gesloten systemen hebt; dan is het net wat
makkelijker. Maar er wordt hard aan gewerkt. Ik ben laatst
nog in Leeuwarden bij de Dairy Campus geweest, waar ze
heel erg bezig zijn met het bouwen van die systemen. Een
systeem moet eerst technisch functioneren. Het moet ook
nog eens een keer betaalbaar gaan worden. Het is namelijk
gigantisch wat daar geïnvesteerd wordt, maar dat hoort
vanzelfsprekend bij een onderzoekprogramma. Daarna
moeten die systemen ook geborgd zijn. Ik heb daar
gespreken over gevoerd. Die borging is best nog ver weg,
omdat we juist bij de rundveesector te maken hebben met
openstalsystemen. Ik raad u aan om daar eens naartoe te
gaan.
Aan de andere kant zijn de managementmaatregelen,
voermaatregelen en dat soort zaken natuurlijk wél op orde.
De Stoffenbalans kan ook helpen om ervoor te zorgen dat
boeren op een bepaalde manier met de receptuur van het
voer aan de slag gaan. We weten dat daar minder CO2-uitstoot door komt, minder methaan. Dat zijn prachtige initiatieven en ontwikkelingen, maar die moeten toch wel weer
juridisch geborgd gaan worden, willen ze ook effect hebben
op bijvoorbeeld vergunningverlening. Maar ik ben zeer
hoopvol. Ik heb eerlijk gezegd ook wel het volgende gevoel.
Ik kom zelf uit de technische wereld. De hele sensor- en
meettechnologie is in de industrie buitengewoon ver ontwikkeld. Ik zie dat het in de agrarische sector wat achtergebleven is. Ik zie nu een inhaalslag. Heel veel bedrijven zijn
er nu mee bezig. Ik denk dus dat dat een soort sneeuwbaleffect gaat hebben en dat er de komende jaren echt veel
meer nieuwe innovaties op dat gebied komen.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdABegrijp ik nu goed van de minister dat er een regeling voor
innovaties is, maar dat er geen juridisch geborgde innovaties zijn, waardoor er een fonds staat te versloffen waar
eigenlijk geen aanspraak op gemaakt kan worden?
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-9
Het is belangrijk dat boeren op het moment dat zij voor
innovaties kiezen en daar subsidie voor ontvangen, weten
dat die innovaties daadwerkelijk leiden tot een emissiereductie en dat dat ook geborgd is, bijvoorbeeld in vergunningstrajecten. Mijn collega is bijvoorbeeld bezig met een
handreiking voor provincies in het kader van over de
gebiedsprocessen. Daarbij wordt gekeken hoe je met
innovatieve stalsystemen toch tot een passende beoordeling
kunt komen. Misschien kan ze daar straks ook al iets over
zeggen. Maar nogmaals, het heeft geen zin om een regeling
op te zetten als er geen innovaties zijn; daar heeft u gelijk
in. Dat neemt niet weg dat de inzet op innovaties onveranderd groot moet zijn en misschien nog wel groter moet
worden in de komende periode. Wij zullen dus volop moeten blijven inzetten op innovaties. Dat doen we ook.
Ik wil de minister vragen om niet te vaak "u" te zeggen,
maar om via de voorzitter te spreken.
Sorry, meneer de voorzitter.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk vind het zonde van mijn interrupties, want ik heb er maar
acht. Maar via u, voorzitter, zou ik de minister willen vragen
om antwoord te geven op mijn vragen. Hij herhaalt namelijk
heel vaak hetzelfde. Dan herhaalt hij wat hij al gezegd heeft
voordat ik de vraag stelde. Mijn vraag was: is er nu een
fonds waar geen aanspraak op gemaakt kan worden? Ik
begrijp nu dat dat zo is. Als dat niet zo is, dan hoor ik graag
een ontkenning van de minister.
U geeft aan dat ik u geen antwoorden geef. U zegt tegelijk:
ik begrijp dat dat zo is. Blijkbaar heb ik u dus een antwoord
gegeven. Dank u wel.
Dan ga ik naar de vraag van mevrouw Bromet over de
inkoop van biologische producten en de rol die de rijksoverheid daarin kan spelen. Dat is belangrijk. Wij kunnen daar
als grootgebruiker van voedsel, van catering, een rol in
spelen. Dat kunnen wij ook trekken. Ik heb de heer Grinwis
gisteren horen zeggen dat de markt moet gaan trekken.
Nou, wij kunnen een van die trekkers in de markt zijn. Wij
hebben binnen de overheid het volgende beleid. Wij vinden
dat op dit moment 50% van het voedsel een topkeurmerk
moet hebben voor duurzaamheid. Dat gaat niet alleen om
biologisch voedsel, maar ook om duurzaam voedsel. Ik ben
samen met de minister van BZK — het is eigenlijk haar
portefeuille; het is rijksbreed — bezig met een pilot waarin
we kijken of we bij de rijksoverheid in de toekomst standaard biologisch kunnen aanbieden. Daar worden dit
voorjaar de resultaten van verwacht. Ik zal daar dan ook
samen met de minister van BZK weer actie op ondernemen.
Natuurlijk ga ik daarop inzetten. Ik ga daarover ook met de
collega's van OCW, SZW en VWS in gesprek. Die zijn
namelijk ook betrokken bij dit project.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdADat heb ik allemaal kunnen lezen in de stukken. We hebben
twee jaar geleden een motie aangenomen waarin stond:
ga nou met biologisch aan de slag, om de markt te vergroten bij overheden. Daarvoor wordt een heel circus opgesteld. In het voorjaar horen we dan of het mogelijk is om
in 2025 misschien een kwart van de inkoop biologisch te
doen. Wat kost het allemaal niet om al die overleggen te
plegen, om te bakkeleien en het vooruit te schuiven, in
plaats van gewoon te zeggen: huppekee, de Kamer wil iets;
we gaan dat doen?
Vanzelfsprekend, maar we moeten er ook zorgen dat we
het op een zorgvuldige manier doen. Biologisch heeft consequenties voor de catering. Biologisch heeft consequenties
voor de manier waarop je de catering verzorgt. Biologisch
heeft consequenties voor de kosten. Werknemers staan zelf
voor de kosten. Dwingen wij onze werknemers dus om
duurder te gaan eten en geen keuzevrijheid te hebben? Dat
soort aspecten zit er echt aan vast. Daar moeten we echt
even serieus naar kijken, voordat we daar een harde stap
in kunnen zetten.
Dan kom ik op de vraag van mevrouw Bromet ten aanzien
van de grondpacht. Wat betreft grondpacht wil ik het hebben over twee trajecten. Het eerste traject houdt in dat we
bezig zijn met de herziening van de pachtwetgeving. Het
andere traject heeft te maken met de positie van de rijksoverheid daarin. Die heeft daarin namelijk een speciale rol.
Het is op dit moment zo dat we te maken hebben met hele
korte pachtovereenkomsten in de geliberaliseerde pacht.
Dat is echt slecht voor de biologische sector. Je hebt juist
tijd, jaren, nodig om die omschakeling naar biologisch te
kunnen maken. Wij werken met de veldpartijen dus aan
langjarige pachtcontracten, waarin ook duurzaamheidseisen
staan. Die zullen er in de toekomst juist voor zorgen dat
verduurzaming en biologisch makkelijker in die pacht
geregeld kunnen worden. Het gaat ook over eisen stellen
op het gebied van duurzaamheid. Dat wordt, wat mij betreft,
allemaal in de nieuwe pachtsystematiek gegoten. We zijn
druk bezig om die wetgeving voor te bereiden. De veldpartijen hebben ook een convenant aangeleverd waarin dit
soort zaken staat. Daar gaan we dit jaar ook mee door. Ik
hoop daar rond de zomer mee naar de Kamer te komen.
Wat ook niet kan en waar we naar moeten kijken, is het
volgende. Op het moment dat de pachtgrond biologisch
gebruikt is, kan dat op dit moment, met de huidige pachtwetgeving, betekenen dat de grond weer gangbaar wordt
als die weer aan de markt aangeboden wordt. Eigenlijk is
die dan niet meer biologisch. We willen ook kijken hoe we
daar in de nieuwe pachtwetgeving invulling aan kunnen
geven. De Kamer hecht ook veel waarde aan de wijziging
van de regelgeving rondom die pachtwetgeving. Het geeft
boeren ook veel meer zekerheid. Daar zijn we mee bezig.
Ten tweede — dat is de tweede lijn — zijn wij als Rijk een
grote verpachter. Wij vinden het belangrijk dat we juist als
Rijk een voortrekkersrol nemen om ervoor te zorgen dat
we aan de pachters vragen om te verduurzamen. Ik vind
het dus ook belangrijk — ik ben daarover in gesprek met
de minister van Binnenlandse Zaken — dat als er eenmaal
biologisch verpacht is door het Rijk, het ook bij de nieuwe
uitgifte van grond weer een eis is om dat biologisch te doen,
zodat die grond biologisch blijft. Dat bespreek ik op dit
moment met mijn collega de minister van BZK. Mijn inzet
is dat als er biologisch verpacht is, het ook biologisch blijft
als het Rijk de grond opnieuw verpacht.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-10
Dat was het kopje …
Biologisch.
Volgens mij heb ik al twee kopjes gehad. Ja, ook biologisch,
dat klopt.
U gaat naar mest.
Ik ga inderdaad naar de mestproblematiek, meneer de
voorzitter. Ik heb daar in de inleiding al iets over gezegd.
De mestmarkt is op dit moment snel aan het vollopen en
overspannen aan het worden. Dat betekent dat we goed
moeten kijken of we nieuwe maatregelen kunnen nemen
die helpen met het verlichten van de huidige druk. Alleen,
dat is nog best lastig. Ik heb in een eerdere situatie al aangegeven in dit huis dat platte inkomenssteun niet aan de
orde zal en kan zijn. We hebben te maken met een uitzonderlijke situatie, omdat er vorig jaar een nat voorjaar was
en er later uitgereden kon worden, waardoor veel mestkelders nu vol zitten. Dat is een bijkomend probleem bij het
moeten afvoeren van mest als gevolg van de derogatie. Ik
hoop dus echt op een goed voorjaar, want dan kan er snel
en goed uitgereden worden. Dat kan een eerste verlichting
geven. Maar ik deel ook de zorgen, zoals ik in mijn inleiding
al heb gezegd, dat heel veel boeren die redelijk extensief
zijn en soms zelfs onder de 2 grootvee-eenheden per hectare zitten, toch geconfronteerd worden met het afvoeren
van mest. Die sector wordt nu geraakt, omdat die in het
verleden geen mest hoefde af te voeren en nu wel. De
intensieve sector heeft juist al heel lang de afvoerkanalen
op orde. Met die scheefgroei hebben we nu te maken. Ik
betrek dat ook bij de gesprekken die ik voer met alle sectoren afzonderlijk. We willen ook bekijken hoe we in ieder
geval de grondgebonden bedrijven kunnen behouden voor
Nederland. Het zou namelijk een doodzonde zijn als die
bedrijven worden geraakt.
Daarbij hebben we ook met financiële instellingen, de
financiële sector gesproken. In de financiële sector is op dit
moment het beeld dat heel veel boeren er heel veel last
van hebben en dat de pijn die er in 2023 al was, met alle
druk die er is — die wil ik niet bagatelliseren — in 2024,
2025 en vooral in 2026 érg groot gaat worden. Dat betekent
dat we nu zo snel mogelijk maatregelen moeten nemen die
ook doorwerken in 2025, 2026 en daarna, om ervoor te
zorgen dat die druk afneemt.
De heer HolmanNSCDe minister hoopt op een mooi voorjaar. Ja, dat hoopt
iedereen. Dat helpt ook wel om de mest aan te kunnen,
maar dat lost het probleem niet op. Door de afbouw van
de derogatie, die desastreus is voor de Nederlandse landbouw en veehouderij, is er gewoon te weinig ruimte om
de mest te plaatsen. U schetst terecht dat dat volgend jaar
en het jaar daarop echt heel erg pijn zal gaan doen. Van de
30% verplaatsingsruimte die er straks minder is, is misschien nog 10% ergens te vinden, maar dan is er gewoon
20% mest waarvan je niet weet waar het heen moet. U zegt
net terecht aan het einde van uw verhaal dat we maatregelen moeten nemen, maar weet u al om welke maatregelen
het gaat? Heeft de minister suggesties voor maatregelen?
Nou, dat is nog best complex. Ik wil hier ook niet zeggen
dat we het wel even gaan oplossen. Er zijn maatregelen te
nemen. Natuurlijk is de sector ook zelf aan het kijken. Ik heb
de sector ook uitgedaagd om creatief te zijn en te bekijken
hoe ze het kunnen doen. Maar ik kan u het volgende vertellen. Vorig jaar kregen we vanuit een bepaald deel van de
sector signalen dat het nog wel spannend zou gaan worden.
Toen hebben we met elkaar het gesprek gevoerd om te
kijken waarin stappen gezet kunnen worden die binnen de
huidige context verlichting kunnen bieden. Dat is nog niet
zo eenvoudig. Overigens heeft ook de akkerbouw zich
gemeld; daar heb ik ook contacten mee. Als je onderlinge
afspraken kunt maken over de totale plaatsingsruimte in
Nederland, over de verschillende sectoren heen, dan zou
je nog best wel wat resultaten kunnen boeken. Ik heb weleens vaker gezegd dat de totale mestproductie en de
mestplaatsingsruimte in Nederland redelijk — niet helemaal
— in evenwicht zijn. Dat betekent dus dat we ergens iets
niet helemaal goed doen. We moeten daar dus echt mee
aan de slag. Maar ik ben er niet optimistisch over dat ik
morgen een silver bullet heb waardoor we het morgen
hebben opgelost. We hebben het weleens vaker in dit huis
gehad over bijvoorbeeld het afromen van dierrechten bij
verkoop van bedrijven. Dat is een mogelijkheid. Maar als
je ziet wat daarvan het effect is, dan praat je in 2030 over
ongeveer 4% à 5%. Daarmee lossen we het probleem nu
niet op. Die termijn is ook zo lang dat we de acute problemen niet oplossen. Ik doe er alles aan om zo veel mogelijk
maatregelen te bedenken, samen met de sector, die kunnen
helpen om dit te voorkomen. Alleen, ik heb er een zwaar
hoofd in dat we het probleem helemaal gaan oplossen op
deze korte termijn; dat zeg ik ook maar eerlijk.
De heer HolmanNSCToch wil ik de minister het volgende voorleggen. Hij heeft
het bij het rechte eind als hij zegt dat hij er een zwaar hoofd
in heeft om het op te kunnen lossen. Maar het is toch
eigenlijk van de zotte dat door de afbouw van derogatie en
het niet op tijd kunnen nemen van maatregelen, er een hele
koude sanering op ons af komt? Dat kunnen we niet
accepteren. U kunt ook dingen gaan doen. U noemde bijvoorbeeld …
De minister.
De heer HolmanNSCDe minister kan best wel dingen doen, bijvoorbeeld afroming. De vorige vergadering is er een motie aangenomen
om dat te gaan doen. Die motie kunt u morgen uitvoeren
en u kunt dat proberen te regelen.
Dat is precies een van de maatregelen — daarom noemde
ik die maatregel net al — die we in dat pakketje maatregelen
gaan voorstellen, zonder meer. We zijn nog in gesprek met
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-11
die agrarische partijen. Ik heb niet een hele termijn … We
kunnen geen maanden wachten voordat we met die maatregelen komen. Dat zou helder zijn. Dan geef ik al een klein
beetje een indicatie. We moeten wel snel acteren, zonder
meer.
De heer FlachSGPDe minister geeft terecht aan dat er richting 2026 pas echt
problemen gaan ontstaan op de mestmarkt. Die zijn er nu
al, maar het wordt alleen maar intensiever. We zullen dus
oplossingen moeten bedenken. In mijn eerste termijn heb
ik de suggestie gedaan om te kijken naar 100% blijvend
grasland. Ik heb daarna de vraag gesteld of de minister
bereid is om dat voor te leggen aan de commissie beoordeling meststoffen. In de beantwoording die we hebben
gekregen, scheert dat er net langs. Daarin gaat het over
bedrijven met een hoog areaal, maar ik heb bewust
gevraagd naar 100% grasland. Het is bekend dat dat heel
gunstig kan zijn voor de biodiversiteit en het klimaat. In een
eerder debat heeft de minister gezegd: als wij niet leveren,
ben ik heel voorzichtig met het vragen om nieuwe derogatiebeschikkingen, omdat dat weleens ten koste zou kunnen
gaan van de bestaande derogatie. Met alle bewegingen in
Europa is mijn vraag, nogmaals: zou de minister bereid zijn
om dit voor te leggen aan die commissie en in vervolg
daarop ook aan de Europese Commissie, gezien wat er in
Frankrijk en Duitsland allemaal in beweging is?
Ik snap de vraag. Ik kan u zeggen dat dat ook weleens in
mijn hoofd omgaat, maar we hebben te maken met deze
Europese Commissie. Ik heb in de beantwoording aangegeven — dat heeft u kunnen lezen — dat ik op dit moment
denk dat de kans dat we hier echt iets kunnen bereiken,
nihil is. Direct na de derogatiebeschikking hebben we
geprobeerd om aan te sluiten bij de agrarische praktijk. Ik
ben toen direct op de vingers getikt. Dat kon namelijk niet.
Toen moesten we versneld NV-gebieden gaan aanwijzen.
Dat is de situatie met de Europese Commissie. Als er goede
ideeën zijn, ben ik best bereid om daar eerst met de CDM
over te spreken, maar ook daar ben ik niet hoopvol op. Dat
zeg ik maar eerlijk. Als ik hier zeg "ik ga dat wel doen; ik ga
wel naar Europa toe", dan denken de boeren: hij gaat dat
voor ons regelen in Europa. Maar zo is het gewoon niet. Zo
is het gewoon niet. Ik kan u vertellen dat dat mij soms hevig
frustreert. Het frustreert me hevig dat ik niet de ruimte krijg
om een derogatieschikking, die er is en waartoe we ons
hebben te verhouden, enigszins aan te laten sluiten bij de
agrarische praktijk. Maar dat is wel wat er gebeurt. We
hebben een heel mooi commissiedebat over landbouw en
visserij gehad. Daarin ging het over de positie in Europa.
Zelfs op het niveau van onze minister-president is er
onderhandeld over deze derogatiebeschikking. Alle ogen
in Europa zijn gericht op deze derogatieschikking. Maar ik
kan niet zomaar even naar Europa gaan. En weet u …
Meneer Flach.
Sorry, nou doe ik het zelf ook weer. Heel dom.
Weet u, meneer de voorzitter, als er mogelijkheden zijn,
dan zou ik het zeker doen. Daarom vragen we voor het
vervolg veel meer flexibiliteit, niet alleen ten aanzien van
het achtste actieprogramma maar ook ten aanzien van het
nieuwe GLB. Die hebben we echt nodig. We worden klemgezet door generieke Europese regelgeving. We hebben bij
de Europese Commissie wel al de uitzonderlijke positie van
Nederland op tal van terreinen onder de aandacht gebracht.
Daar was mijn collega voor Natuur en Stikstof ook bij.
Nederland is echt een ander land dan Spanje. Rij er maar
eens doorheen en je ziet het. Kijk maar naar de bevolkingsdichtheid van het land. Gelet op de druk op vruchtbare
grond, ruimtedruk en bevolkingsdruk is Nederland een uitzonderlijk land. We vragen de Commissie keer op keer: hou
daar rekening mee; kijk goed hoe ons land anders is ten
opzichte van andere landen. Juist daarom vraag ik die
flexibiliteit, maar het is niet eenvoudig. Misschien gaat dat
speelveld na de Europese verkiezingen wel veranderen.
Nogmaals, als de commissie van de meststoffen mij een
idee aandraagt en zegt "kijk, zo zou het ook kunnen" en je
ook nog levert, dan ben ik de eerste om naar Europa toe te
gaan om te bekijken of we het kunnen wijzigen.
Helder. De heer Flach.
Laat daar geen misverstand over bestaan. Maar dat eerste
is er misschien wel, maar dat tweede niet. En dan weet ik
het antwoord van de Europese Commissie wel.
De heer FlachSGPEr zijn ook collega's die zeggen dat je je relaties in Europa
maar op het spel moet zetten. Dat zou ik onverstandig vinden, juist omdat we in dat geval ook risico's lopen. Maar ik
zou de minister wel willen oproepen om in het geval van
100% blijvend grasland — al is er maar een kiertje — zowel
de Commissie van Deskundigen Meststoffenwet te vragen
om een beoordeling als alert te zijn op de kansen in Europa,
die ongetwijfeld de komende maanden zullen komen. Ik zal
dat ook met een motie ondersteunen in tweede termijn.
Ten aanzien van de Commissie van Deskundigen Meststoffen heb ik iets gezegd. Ten aanzien van Europa heb ik ook
iets gezegd. Dat neemt niet weg dat ik altijd bereid ben om
naar Europa toe te gaan om zaken aangepast te krijgen. Ik
heb u gezegd dat ik best het gesprek met de Commissie
van Deskundigen Meststoffen wil aangaan, maar het laatste
wat ik wil, is valse hoop geven aan onze boeren. Want ik
merk dat, als ik dit soort uitspraken doe, dat tot een effect
leidt in de agrarische sector en dat boeren zeggen: nou, je
gaat het voor ons regelen! Dat wil ik beslist niet.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk heb in het commissiedebat een suggestie gedaan. Dat
maakt het nog geen oplossing, maar die suggestie heb ik
ook via mail verstrekt aan de formatie. Ik hoop dat dat,
ondanks dat het maar een heel klein aandeel is, ook serieus
bekeken gaat worden. Daarnaast heb ik gisteren in een
interruptie aangegeven dat er innovatieve mogelijkheden
met betrekking tot voer zijn van Coen van Gorp. Ik weet niet
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-12
of u daarmee bekend bent. Anders zou ik heel graag die
contacten delen om te kijken of die ook het probleem op
kunnen lossen. Wij hebben het idee dat dit een heel groot
aandeel zou kunnen hebben in het oplossen van het mestprobleem. Het zou heel fijn zijn dat dat ook onderzocht
wordt en dat LNV het mogelijk gaat maken dat het op de
Rav-lijsten gaat komen.
Ik kom straks nog even terug op de Van Gorpcasus. U hebt
ons ook een mail gestuurd. Natuurlijk kijken wij daar serieus
naar. Dat zal duidelijk zijn.
Mevrouw VedderCDAIk had niet verwacht dat ik ooit in dit huis over de Formule
1 zou beginnen, maar in de Formule 1 hebben ze de theorie
van marginal gains. Daar moest ik aan denken tijdens dit
debat, omdat elk klein beetje ertoe kan leiden dat je wel of
niet over de finish komt. In die zin probeer ik echt constructief mee te denken met de minister over hoe we die verschrikkelijke mestproblematiek en die koude sanering die
eraan dreigt te komen, misschien dan toch maar via de
marginal gains theory het hoofd kunnen bieden. Daarbij
doe ik opnieuw de signalering dat ik signalen krijg uit het
veld dat TBO's hun plaatsingsruimte verlagen. Ik snap dat.
Ik sta daar op zich ook niet negatief tegenover, maar het
zou misschien goed zijn om het verzoek te doen om dat
niet nu te doen maar over drie jaar.
De tweede vraag die ik vooral aan de minister heb, is deze.
We hebben bufferzones rondom Natura 2000-gebieden
moeten aanwijzen, maar volgens mij hebben we als lidstaat
vrijheid in hoe we dat doen. Ik zou nogmaals het volgende
aan de minister willen vragen, ook gezien de grafiek van
hoe depositie verloopt. Die piek is binnen de eerste 100
meter. Tussen de 100 en 250 meter maakt een verandering
in de aanwijzing voor bedrijven het verschil tussen wel of
niet over de streep komen. Het is ook weer een marginal
game, maar ziet de minister een kans om daar toch het
verschil te maken?
Als ik het verschil kan maken, doe ik dat graag. De TBO's
zijn eerder aan de orde geweest. Die nemen we ook mee
in de bespreking van de maatregelen. Daarnaast was er
een opmerking over de bufferzones van 250 meter en
Natura 2000. Volgens mij heeft mijn collega dat in de
beantwoording zitten. Klopt dat? Nee? O. Nou, daarover is
onderhandeld met de Europese Commissie. Ook over de
uitwerking daarvan wordt onderhandeld met de Europese
Commissie. Ik verwacht niet dat de Europese Commissie
ons daar veel ruimte gaat geven. Ik ben het met u eens dat
we daar een eigen invulling aan geven, maar dat is uiteindelijk ook weer afgesproken met de Europese Commissie.
Dat staat niet in de derogatiebeschikking op zich — daar
staat in dat het moet — maar de uitwerking van de
beschikking wordt met de Europese Commissie besproken.
Ik wil daar dus best nog naar kijken, maar ook daarbij vind
ik het eerlijk gezegd van belang dat we geen valse verwachtingen wekken. We zoeken allemaal naar mogelijkheden.
Elke mogelijkheid is er echt één. We zijn daarmee op het
ministerie ook druk bezig op dit moment. Ik wil geen verwachtingen wekken.
Mevrouw VedderCDADaar heb ik ook echt alle begrip voor. Ik weet dat we het
hierbij hebben over een marginal gain, maar voor de
bedrijven die het betreft kan het het verschil maken tussen
wel of niet de finish halen. Ik hoor de minister zeggen dat
hij hierover wil praten. Ik wil hem daarbij echt helpen. Ik
bedoel dat echt zo. Ik ga hierover een motie indienen. Ik
hoop dat die motie het haalt en dat de minister dit ervaart
als steun om het gesprek aan te gaan. Dit betreft een nationale invulling. Ik hoop dat we daarmee toch een klein verschilletje kunnen gaan maken.
Ik ga uw motie met belangstelling lezen.
De minister vervolgt zijn betoog.
Dan de vraag van de SGP over de nitraatkwetsbare zone.
Daarbij spelen twee zaken. Nederland is generiek aangewezen als een nitraatkwetsbare zone. Dat kunnen we niet veranderen. Dat is ook de reden dat heel Nederland onder de
Nitraatrichtlijn valt. Ten aanzien van de derogatie zijn er
natuurlijk NV-gebieden aangewezen. Dat is 60% van
Nederland. Daarvoor geldt een extra regime voor de afbouw
van derogatie. Maar ten aanzien van heel Nederland hebben
we een actieprogramma nitraat opgesteld.
Dan ga ik door naar het blokje dierenwelzijn. Ik heb een
advertentie gelezen over mijn inzet voor dierwaardigheid.
Gisteren zijn er ook mooie debatten gevoerd over dierwaardigheid. Ik kan u zeggen dat het ethische aspect van dierwaardigheid niet het alleenrecht is van de heer Graus; het
is ook van mij. Ik vind het belangrijk dat we op een ethische
manier omgaan met onze dieren. De dieren en de zorg
daarvoor zijn ons toevertrouwd in de schepping. We dragen
daar verantwoordelijkheid voor. Ik vind het dus ook
belangrijk dat we daarmee op een goede manier omgaan.
De term "een beetje dierwaardig" bestaat niet. Uiteindelijk
gaat het om volop dierwaardigheid. Het wetgevingsoverleg
over het amendement-Vestering komt nog, maar we willen
proberen om er rondom dierwaardigheid voor te zorgen
dat gedragsbehoeften van dieren op een goede manier een
plek krijgen in dierwaardigheid.
Dat is wel een hele ambitieuze doelstelling. Met het convenant dierwaardigheid zijn we natuurlijk bezig om te bekijken
wat dat betekent. Ik kan u verzekeren dat de sectoren in de
gesprekken die ik met ze heb gehad, bereid zijn tot stappen.
Eerlijkheidshalve moet ik zeggen dat de ene sector daartoe
wat meer bereid is dan de andere. Maar er zijn sectoren die
bereid zijn tot hele grote stappen en dat stemt mij ook wel
positief. De sectoren zeggen alleen wel: als wij overgaan
tot een dierwaardige veehouderij, tot een veehouderij die
aansluit bij de gedragsbehoefte van dieren, betekent dat
iets voor onze bedrijfsvoering. Het betekent ook het volgende. Je zult maar net geïnvesteerd hebben in een nieuwe
stal. Hoeveel tijd krijg je dan om de stal af te schrijven en
te komen tot een aanpassing van de stal? Wij hebben bij
het convenant dierwaardigheid gesproken — dat deden we
ook omdat het coalitieakkoord dat aangaf — over bekijken
wat er financieel nodig is om die transitie te maken. Je kunt
namelijk niet heel koud tegen de sector zeggen: vanaf nu
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-13
of vanaf morgen zal je dierwaardig zijn. Ook daarbij moeten
we de agrarische sector helpen. We waren natuurlijk bezig
met de transitie naar een duurzame landbouw. Daarmee
waren mooie koppelingen mogelijk. Die kunnen we nu niet
maken, want dat stagneert. We konden prachtige koppelingen maken tussen dierwaardigheid en duurzame landbouw.
Dat gaat bijvoorbeeld ook over emissiearme stallen. Als je
daar toch in moet investeren, doe dat dan direct op een
dierwaardige manier. Dat is niet makkelijk. Dat is gisteren
ook gezegd. Ik weet dat daar in de Kamer verschillend over
wordt gedacht, maar gezien de situatie in de agrarische
sector vind ik het wel van belang dat we het op een manier
doen die ervoor zorgt dat boeren niet te grote financiële
risico's gaan lopen. Ik zie de agrarische sector echt een
beweging maken.
Ik kom straks naar de Kamer met de wijziging van het
wetsvoorstel, waarmee we invulling geven aan het amendement-Vestering. Ik zal daarbij aangeven over wat voor
maatregelen we het hebben en ik zal voorbeelden geven
van hoe we die gaan invullen met een AMvB. Nogmaals,
het zou nog beter zijn wanneer we het convenant dierwaardigheid kunnen afronden, maar daar zit ook een financiële
claim bij en dat is op dit moment niet mogelijk. We moeten
de komende periode dus een beetje afwachten. Maar ik
kom wel degelijk met voorstellen, een AMvB en concrete
maatregelen die dierwaardigheid laten zien.
We passen daarnaast diverse ingrepen niet meer toe, bijvoorbeeld het klopmerken van varkens, het koudmerken
van runderen, de snavelbehandeling voor pluimvee, de
neusring en castratie van beren voor de Nederlandse markt
enzovoorts. Voor pluimvee is 90% van de ingrepen al uitgefaseerd. Er gebeurt dus echt wel wat. De stap naar een
dierwaardig houderijsysteem moeten we samen met de
sector zetten en dat is best lastig. We komen daar nog uitgebreid over te spreken bij de wetgeving rondom de Wet
dieren.
Dat wetgevingsoverleg komt nog.
Mevrouw OuwehandPvdDDat wetgevingsoverleg komt nog. De minister zei zojuist:
ik kom met een nota van wijziging. Maar die hebben we al.
De minister stelt het volgende voor. Ik hoor graag of hij dat
bevestigt. De Tweede Kamer en de Eerste Kamer hebben
nadrukkelijk gezegd dat deze wet over de bescherming van
dieren gaat en dat in die wet dus moet staan dat dieren
eindelijk een keer beschermd worden. De nota van wijziging
van de minister houdt in dat dat weer uit de wet gaat en
dat het weer volgens de oude systematiek gaat, namelijk
met een algemene maatregel van bestuur. Ik hoor: "Gelooft
u mij nou maar. Er komen plannen om dieren daadwerkelijk
te beschermen, maar het staat niet meer in de wet." Dat is
wat de minister heeft voorgesteld, toch? Die nota van wijziging hebben we al. Ik zou de minister graag horen bevestigen dat hij, wat daadwerkelijk zou worden opgenomen in
de wet, namelijk dat dieren geen dingen zijn, dat je ze
beschermt en dat het niet ethisch is om ze pijn te laten lijden
als dat niet hoeft, eruit heeft gehaald.
Die nota van wijziging geeft aan dat we inderdaad komen
met algemene maatregelen van bestuur waarin we zeer
concretiseren wat de maatregelen zullen zijn die toegepast
gaan worden in de verschillende sectoren. Dat heeft dan
dezelfde status als wetgeving. Dus dat gaan we wel degelijk
regelen. Maar als wij met het huidige amendement zouden
doorgaan, dan is niet duidelijk wat de interpretatie daarvan
is. Het is niet duidelijk hoe we het amendement-Vestering
dan moeten gaan interpreteren. Met die algemene maatregel van bestuur, met daarin ook concrete maatregelen,
vullen we als het ware het amendement-Vestering. Dat is
de route die we kiezen op dit moment. Dat doen we inderdaad met die wetswijziging. En ik denk dat dat een prima
route is.
De heer GrausPVVOok in dit geval — mijn collega Nijhof-Leeuw heeft het al
een paar keer gevraagd, en ik ook — willen wij in de voorbereiding heel graag Farmers Defence Force betrokken
hebben. Ik zal uitleggen waarom. Ik draai hier al zeventien
jaar, dadelijk bijna achttien jaar, mee. Ik heb gemerkt dat
LTO ook wel wat wil doen op dierenwelzijn, net als bijvoorbeeld de POV en andere, maar dat er weinig gebeurt. Farmers Defence Force heeft concrete voorstellen gedaan,
waarmee ze ook tegemoet willen komen aan dierenwelzijnseisen die ik graag namens de PVV wil opleggen. Maar ze
worden nergens aan tafel gevraagd of bij betrokken. Neem
het karkassenvervoer, maar ook andere zaken zoals Farmer
Friendly. We kunnen tientallen voorbeelden opnoemen.
Dus ik krijg graag de toezegging ... Ik wil net als de minister
graag dat boeren hierbij betrokken raken, maar betrek dan
ook FDF — al zijn het rebellen, zoals Sjors van de Rebellenclub en weet ik wat allemaal — erbij, want wat dierenwelzijn
betreft hebben ze tot nu toe de beste ideeën van de boerenorganisaties.
Dat is een conclusie die ik aan de heer Graus laat, omdat
de heer Graus niet weet welke gesprekken er aan de convenanttafel gevoerd zijn en welke ideeën daar op tafel hebben
gelegen. Want daar hebben heel vergaande ideeën op tafel
gelegen. Die zijn er in principe nog steeds, mits er ruimte
komt om het te gaan implementeren op een ordentelijke
manier. Ik bestrijd dat Farmers Defence Force het alleenrecht op dierwaardigheid zou hebben. Dat geldt ook voor
andere partijen. Zoals u weet zitten we met een aantal partijen aan tafel waarmee wordt gesproken. We kunnen ook
niet iedereen aan tafel hebben. Farmers Defence Force is
altijd in de gelegenheid om ideeën bij de tafel aan te bieden.
Dat is geen enkel probleem; er zijn meer partijen die dat
hebben gedaan. Dus die ruimte hebben ze altijd. Maar we
hebben met elkaar dit convenanttraject afgesproken, met
deze partijen, en daartoe beperken we het wat mij betreft
ook.
De heer GrausPVVWe moeten oppassen dat we niet iedere keer iemand iets
in de schoenen schuiven. Ik heb het daar helemaal niet over
gehad. Ik heb ook niet gezegd dat ik het alleenrecht op een
dierwaardige veehouderij heb. Ik heb dat allemaal niet
gezegd. Ik heb ook helemaal niet gezegd dat Farmers
Defence Force dat alleenrecht heeft. Ik zeg alleen dat er tot
nu toe — en ik draai al zeventien jaar mee; ik behoor met
een paar anderen tot de drie langstzittende Kamerleden
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-14
hier in de Staten-Generaal, dus ik heb wel enige ervaringsdeskundigheid — nooit een organisatie is geweest die zo
met mij heeft meegedacht als dierenvriend en dierenambassadeur als die jongens. Wat is nou het probleem? Is dat
omdat wij ze aan tafel vragen? Het is de tweede grootste
organisatie van Nederland. Ze vertegenwoordigen heel veel
boeren. Wat is nou het probleem? Is dat omdat het, net als
bij de dierenpolitie waar het ook allemaal genaaid werd,
bij de PVV vandaan komt? Of gaan we gewoon zaken doen
en naar de feiten kijken? Daar gaat het om. Ik heb ook niet
eens wat negatiefs over die organisaties gezegd. Dus de
minister moet wel goed luisteren.
Ik luister altijd naar u, meneer Graus, omdat u zoals gisteren
buitengewoon boeiende betogen houdt, waar ik ook respect
voor heb. Dat weet u ook. Dat blijft ook zo, juist ook vanwege de gemeenschappelijke noemer waar we het weleens
over gehad hebben. Maar de heer Graus heeft wel een
waardeoordeel over de andere partijen gegeven. Hij heeft
gezegd dat de club Farmers Defence Force veel verder wil
gaan dan andere partijen zoals LTO. Nogmaals, de heer
Graus heeft niet aan tafel gezeten bij de convenantoverleggen. Ik heb daarover voorstellen voorbij zien komen van
partijen. Dat zijn de sectorpartijen, zoals LTO, Nijk en Caring
Farmers. Zij komen echt met hele mooie voorstellen om te
komen tot een meer dierwaardige veehouderij. Dat onderschrijf ik van harte. Juist ook vanuit het principe van rentmeesterschap vind ik het buitengewoon belangrijk dat we
dat doen. Maar dat is op dit moment niet opportuun. Overigens ligt de convenantstafel op dit moment ook stil. Dus
we gaan kijken hoe dat straks verder gaat lopen. Ik kan u
verzekeren dat we — als overheid, en ik als minister —
straks, als het aankomt op de behandeling van het AMvB
en het wetgevingstraject in de Kamer en de latere invulling
van AMvB's, maatregelen zullen laten zien die u zeer zullen
aanspreken en die echt wel verstrekkend zijn. Dus wat dat
betreft moet u zich geen zorgen maken … Sorry, voorzitter:
hoeft de heer Graus zich wat mij betreft geen zorgen te
maken. En nogmaals, Farmers Defence Force heeft alle
ruimte om eigen ideeën aan te dragen.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk spendeer hier toch een interruptie aan. Ik neem aan dat
de minister het met mij eens is dat je draagvlak creëert door
in gesprek te gaan. Ik begrijp echt niet wat het probleem is
om gewoon met een organisatie die zo veel mensen vertegenwoordigt, om de tafel te gaan. Ik begrijp dat gewoon
niet. Ze zijn niet subsidiegedreven en staan alleen voor de
sector. Ik zou dus heel graag horen of de minister het met
mij eens is dat je draagvlak creëert door geen mensen uit
te sluiten.
De suggestie dat ik dit niet zou willen vanwege de partij die
het vraagt, werp ik ver van mij. Laat daar geen misverstand
over bestaan. Dat is één. Punt twee. Ook clubs als Nijk krijgen geen subsidie. Het zijn allemaal zelfstandige clubs die
met leden werken. Dat geldt ook voor LTO. Al die clubs
opereren zelfstandig. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de
POV, als het gaat om de varkens. Het zijn allemaal zelfstandige organisaties die hun bijdrage leveren. En nogmaals,
we gaan op dit moment de tafel niet uitbreiden. En nogmaals, Farmers Defence Force heeft altijd de gelegenheid
om ideeën aan te dragen bij de convenantstafel.
De minister vervolgt zijn betoog.
Dan heb ik een vraag van de Partij voor de Dieren over
dieren met groeistoornissen. De vraag was wat ik ga doen
aan de invoer van dieren met groeistoornissen. Ik vind het
niet kunnen dat voor het gerief van mensen wij op een
manier fokken met dieren waardoor zij pijn lijden, last
hebben, alleen maar omdat wij het leuk vinden. We blijven
bij de uitgangspunten die behelzen: zoals het bedoeld is
met dieren. Wat dat betreft ben ik heel hard bezig wat
betreft doorgefokte dieren. Het gaat soms om bijtgrage
dieren, die daarop doorgefokt zijn, maar ook om dieren met
lichamelijke kenmerken, zoals vouwoorkatten — dat zijn de
Scottish Fold-katten — en kortsnuitige honden, die daar
echt last van hebben. We zorgen niet alleen voor een
importverbod, maar zelfs voor een houdverbod. Ook als je
een dier wilt importeren, moet je het houden. En dat mag
dus niet. Dus met een houdverbod wordt ook het importeren
van katten met bijvoorbeeld vouwoortjes en dieren met
groeistoornissen verboden.
Dan de vraag over de import van kalfjes uit Ierland. We
hebben in Nederland een uitgebreide kalversector. Er wordt
veel geïmporteerd vanuit het buitenland. Dat zie ik ook. En
toch is een kalversector nodig voor een goede, stabiele,
rendabele rundveehouderij. We kunnen ons afvragen of
het moet op de manier zoals het nu gebeurt. Ik zeg niet dat
we er morgen mee moeten stoppen. Geenszins, maar kijk
naar onze inzet op het gebied van bijvoorbeeld langeafstandtransporten en systemen die in balans zijn. In het landbouwakkoord hebben we afgesproken dat we de kalversector in
balans brengen met de rundveehouderij. Dat lukt ook niet
van vandaag op morgen, maar het is wel een doel op de
lange termijn om er op die manier voor te zorgen dat we
in de toekomst met de import van kalveren gaan stoppen.
De vraag is of ik op dit moment als minister ruimte heb om
dat te gaan doen. Die ruimte heb ik niet. Het enige wat ik
kan — en dat doe ik ook — is op Europees niveau pleiten
voor het tegengaan van transporten met een afstand van
langer dan acht uur, zoals u weet. Ik moet zeggen dat ik
vind dat de Europese Commissie wel iets meer ambitie had
mogen tonen in haar voorstellen; u hebt het BNC-fiche
ontvangen. Ik vind de voorstellen wel wat tegenvallen,
eerlijk gezegd. Wij willen graag dat de vervoerstijden worden bekort tot acht uur. Op dit moment laat de Europese
verordening dat niet toe. Wij hebben als lidstaat binnen die
verordening ook geen ruimte om daar strengere eisen op
te stellen. We kunnen het transport, ook van gespeende
kalveren, vanuit alle lidstaten naar Nederland op nationaal
niveau niet verbieden of stoppen, want je hebt met een
interne markt te maken. Het moet dus echt komen vanuit
de ontwikkeling van de Transportverordening. Nogmaals,
wij zetten in op die acht uur en dat heeft grote consequenties voor de langeafstandsimport van kalveren.
De heer Tjeerd de GrootD66In de gehele inbreng van de minister wordt de toestand in
de wereld becommentarieerd. Dat zei mevrouw Bromet net
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-15
ook al. Maar u bent de minister van LNV, heb ik net opgezocht. U bent een machtig man.
Nou, de minister is een machtig man.
De heer Tjeerd de GrootD66De minister is een machtig man, voorzitter. Dat is echt waar.
Hij kan dus — het is niet te geloven — wetten maken, beleid
maken en keuzes maken. Maar ik heb nog niets gehoord
wat in die richting gaat. Als er dan een keuze voorligt, zoals
bij de kalverhouderij, waar echt Kamerbreed een mandaat
voor bestond en bestaat, dan zou ik zeggen: minister, ga
uw gang, ga dat gewoon doen en zorg ervoor dat de kalverhouderij wordt gericht op de Nederlandse kalveren. Vaak
krijgen Nederlandse melkveehouders een lager bedrag
vanwege die kalveren uit het buitenland en ondertussen
staan de VanDrie Group en een paar anderen in de Quote
500. Dat gaat allemaal ten koste van de Nederlandse melkveehouders. Iedereen wil hier een einde aan maken! Er zijn
mogelijkheden om dat te doen.
Ik heb daarover gezegd wat ik daarover gezegd heb. Het is
echt aan het volgende kabinet om, als ze dat willen, te
komen met ingrijpende maatregelen. Daar blijft mijn antwoord bij.
Mevrouw OuwehandPvdDDus we moesten zojuist van de minister begrijpen en
geloven dat de heer Graus niet het alleenrecht heeft op
ethisch denken over hoe we omgaan met dieren. Dat gaat
hij heus zelf doen. Hij komt met een AMvB. We gaan beter
voor dieren zorgen, want hij vindt het zo belangrijk. Piepjonge kalfjes worden in Ierland en Litouwen bij hun moeder
weggehaald en in een vrachtwagen gestopt. Als ze geluk
hebben, zitten er drinksystemen in, maar die arme dieren
weten niet hoe die werken. Ze weten alleen hoe ze moeten
drinken bij de moeder; zo jong zijn ze. Ze staan in de
vrachtwagen. Als ze uit Ierland komen, staan ze zelfs op de
boot. Die transporten duren veel langer dan acht uur. We
moeten al twintig jaar horen dat de Nederlandse regering
vindt dat transporten met dieren niet langer zouden mogen
zijn dan acht uur. Iedereen vindt dit dus onacceptabel.
En uw vraag is?
En uw vraag is?
De heer Tjeerd de GrootD66Mijn vraag aan de minister is: gaat u echt wachten op een
mandaat, of gaat u dit gewoon voorbereiden en doen?
Het gaat hier over de import van kalfjes uit Ierland. Dat is
denk ik het punt waar het knelt. Als ik met mensen spreek,
vragen zij ook: waarom moeten al die kalveren geïmporteerd en in Nederland verwerkt worden? Overigens wordt
ook nog weer 90% van de kalveren geëxporteerd. Dat is
eigenlijk wel raar, ook als je dit in het kader van het stikstofbeleid bekijkt. Heel veel bedrijven stoten stikstof uit en daar
heeft de rundveehouderij ook nog last van. Dat komt er dus
nog bij. Maar nogmaals, ik kan alleen op Europees niveau
zorgen dat de import stopt als wij de Transportverordening
aanpassen op Europees niveau en we naar die maximaal
acht uur gaan. Ik kan daaroverheen geen extra maatregelen
nemen, tenzij je naar structuurmaatregelen in de sector
gaat. Ik begrijp wel wat de heer De Groot zegt, maar het is
echt aan het volgende kabinet om daarvoor met maatregelen te komen.
De heer Tjeerd de GrootD66De minister geeft zelf het antwoord al: het gaat om structuurmaatregelen. U kunt dierrechten introduceren voor
alleen de Nederlandse kalveren van Nederlandse melkveehouders. Heel simpel. Op die manier kunt u dit gewoon
doen. En er zijn talloze andere manieren, maar het gaat
erom dat u het gaat doen en voorbereidt, in plaats van
alleen maar de toestand in de wereld te becommentariëren,
want dat vind ik echt een affront. We zitten hier onze tijd te
verdoen.
Mevrouw OuwehandPvdDNu liggen er Kameruitspraken: stop met die import van
kalfjes uit Ierland. De Kamer vraagt het aan de minister. Hij
blijft zeggen: ik kan natuurlijk niks doen, want dat zou heel
erg buiten mijn demissionaire mandaat gaan. Ik vind het
schandalig! Wanneer blijkt een keer dat wat we dieren
beloven, ook een keer wordt waargemaakt? Wanneer?
Nu haalt mevrouw Ouwehand, die ik anders altijd heel
scherp vind, toch wel een paar dingen door elkaar. We
hebben het hier over het transport, bijvoorbeeld vanuit
Ierland, van kalveren. U zegt dat ik mijn demissionaire status
gebruik om hier niks aan te doen. Dat is niet waar. Meneer
De Groot kan wel zeggen dat de minister van Landbouw
van Nederland een machtige man is in Europa. Nou, deze
minister heeft te dealen met 27 andere lidstaten, die in een
stemming zelfs ook nog een zwaardere weging hebben dan
het kleine landje Nederland. Wij zetten ons er volop voor
in — en dat doen we al lang, maar we hebben daar echt
Europa voor nodig; ik kan het niet anders zeggen — om de
transportafstand van bijvoorbeeld jonge kalveren uit Ierland
te maximeren op acht uur. Ik laat geen Landbouwraad waar
het gaat om dit soort zaken voorbijgaan om dit aan de orde
te stellen. Maar ik heb wel nodig dat 27 lidstaten, of in ieder
geval een gekwalificeerde meerderheid in dit verband, mij
daarin steunt. Tot nu toe heb ik dat niet gezien. Ik heb u ook
al gezegd dat ik vind dat de Europese Commissie en de
voorstellen die de Europese Commissie doet, her en der
wel wat ambitieuzer hadden mogen zijn, bijvoorbeeld op
dit punt. Dat kunt u ook teruglezen in ons BNC-fiche. Helaas
is de minister van Landbouw van Nederland niet zo'n
machtig man dat hij het voor het zeggen heeft in Europa.
Er zijn 26 lidstaten naast Nederland.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-16
Mevrouw OuwehandPvdDZo is het.
Ja, sorry, meneer de voorzitter, u heeft helemaal gelijk.
Mevrouw OuwehandPvdDDe minister gaat dus weer helemaal terug naar dat het
allemaal zo moeilijk is in Europa. En het klopt: het is
schandalig wat Europa allemaal toestaat met dieren. Maar
de Kamer heeft nadrukkelijk met de minister meegedacht
en geconcludeerd: als de inzet van het Nederlandse kabinet
nou al twintig jaar is dat je die transporten langer dan acht
uur niet toestaat en er maar niets gebeurt terwijl we dit
onwenselijk vinden, dan kan het Nederlandse kabinet op
een andere manier ervoor zorgen dat die afschuwelijke
transporten stoppen. Daar gaat deze vraag over. Zelfs dat
wil de minister dus niet. Het gaat om ernstig dierenleed en
al die andere routes hebben niet gewerkt. Ik noem nu
Europa, maar ik noem ook heel nadrukkelijk het overlaten
aan de markt, gesprekken met de sector, convenanten en
aanvalsplannen. Ze leveren allemaal niks op. We concluderen dat die arme dieren nog steeds in die vrachtwagens
staan, dat ze longontstekingen oplopen in die kalverhouderijen hier. Het is verschrikkelijk wat die jonge dieren wordt
aangedaan. Zelfs als de Kamer zegt "volg dan een andere
route, dan kan je er ook een einde aan maken", dan nóg
zegt deze minister: mijn handen zijn gebonden, want ik ben
demissionair. Ik vind het werkelijk schandalig.
Ik heb volgens mij een uitvoerig antwoord gegeven op dit
punt. En nogmaals, het is onze inzet om ervoor te zorgen
dat die import van kalveren echt gebonden wordt en dat
we echt toegaan naar die acht uur. Dus in die zin strijden
we voor dezelfde zaak.
Dan mevrouw Bromet nog.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk begin een patroon te ontdekken in de beantwoording van
deze minister. Elke keer als de Kamer iets vraagt — ik kom
straks nog bij alle moties die niet uitgevoerd zijn — verzint
de minister een route die via Brussel loopt, en dan krijgt
Brussel er de schuld van dat het niet doorgaat. Dat vind ik
heel erg. Zo wordt er namelijk tegenover de boeren en de
Nederlanders gedaan alsof er daar in Brussel een kwaad
instituut zit dat het allemaal verhindert, terwijl we te maken
hebben met een minister die het niet op een andere manier
binnen Nederland wil regelen. Daar geef ik mevrouw
Ouwehand groot gelijk in. Ik heb de volgende vraag. We
hebben een stikstofprobleem en een kalverhouderij op de
Veluwe, in de Gelderse Vallei. Dan kan het toch ook via die
route? Wat vindt de minister belangrijker, PAS-melders
legaliseren of de kalverensector overeind houden?
Mijn collega voor Natuur en Stikstof is bezig met een piekbelastersregeling. Het zal u niet verbazen dat daar ook heel
veel kalverhouders tussen zitten die vallen onder deze
regeling. Dus ook daar gebeurt zeker wel iets. Wat dat
betreft is het niet zo dat die ontwikkeling stilstaat, juist ook
in het kader van PAS-melders. Zij vallen onder de piekbelastersregeling. Er zijn dus best veel kalverhouders, zeker
ook in het gebied dat u noemt, die piekbelaster zijn.
De minister vervolgt zijn betoog. Is hij al toe aan visserij?
Nee, nog niet. Ik ben toe aan de dierproeven. Het duurt nog
even voordat ik toekom aan visserij.
Ja, maar ik hoop toch dat u wat bondiger kunt antwoorden.
Ik zal het proberen. Er is door de Partij voor de Dieren aan
mij gevraagd hoe het zit met het afbouwpad voor dierproeven. Dat staat de laatste jaren constant op 500.000, met in
2022 zelfs een lichte stijging. Ik vind dit een zorgwekkende
ontwikkeling. We moeten voor dierproeven echt naar
alternatieven toe. Zo is er bijvoorbeeld de Transitie Proefdiervrije Innovatie waarmee we aan het werk zijn. In Utrecht
heb ik prachtige voorbeelden gezien van hoe je op een
andere manier, zonder het gebruik van dierpoeven, onderzoek kunt doen. Ook dit — u kunt wel zeggen: daar komt
hij weer — is Europees beleid. Het dierproevenbeleid is
Europees. Wij zetten ons er in Europa erg voor in om te
pleiten voor minder dierproeven. Er is bijvoorbeeld ook
door de Commissie een stappenplan in ontwikkeling gezet
voor het uitfaseren van dierproeven, en om juist ook onze
bijdrage hieraan te leveren nemen wij daar actief aan deel.
Daarbij zetten wij ook in op het uitfaseren van dierproeven
in specifieke deelgebieden.
Wij zetten dus aan de ene kant in op die proefdiervrije
innovaties om ervoor te zorgen dat je daarmee ook het
aantal dierproeven kunt verlagen. Dat is de volgorde die
we daarin voeren. Wij willen daar dus echt op blijven
inzetten. Alleen is dat best lastig omdat dit ook weer op
Europees niveau is geregeld. Wij hebben daar, zoals u weet,
een driepijlerbeleid voor, dus wij zetten echt fors in op het
terugdringen van dierproeven. Maar helaas valt hetgeen
wij daarmee bereiken mij eerlijk gezegd wel tegen.
Dan de vraag van de heer Graus over het couperen van
staarten en over het innovatieve voerconcept van de familie
Van Gorp. Dat concept zou best een positieve bijdrage
kunnen leveren aan het voorkomen van staartbijten en
daarnaast aan het terugdringen van de emissie van geur
en ammoniak. Wij hebben de WUR gevraagd om meer
inzicht te geven in het werkingsprincipe, zodat we ook een
onderbouwing krijgen voor de werking. Als we dit willen
toepassen, geldt hiervoor ook dat we de juridische borging
moeten hebben. Ik hoop dat de WUR het onderzoek binnenkort afrondt en dan zal ik uw Kamer daarover informeren.
Verschillende sprekers hebben het gehad over dierenartsenzorg en over de zorgelijke ontwikkelingen daaromtrent,
waarbij private-equitypartijen een rol spelen die dierenartsenpraktijken opkopen met een enorme schaalvergroting
van dierenartsenpraktijken tot gevolg, wat misschien ook
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-17
wel leidt tot hogere tarieven. We moeten echter wel een
onderscheid maken waar het gaat om tarieven bij dieren.
Er kan tegenwoordig ongelofelijk veel als het gaat om dierenzorg. Ik hoor weleens mensen klagen over de hoge
kosten van de MRI-scan en noem maar op. Het is een vrije
markt. Als mensen ervoor kiezen om met dat soort dure
onderzoekstechnieken of bijvoorbeeld met chemotherapieën
hun dieren te laten verzorgen, dan dwingt dat veel respect
af, maar dan kan het niet zo zijn dat we daarop gaan reguleren. Wat ik wel belangrijk vind, is dat we proberen de
basisdierzorg voor mensen beschikbaar te houden zodat
mensen met een laag inkomen toch daarover kunnen
beschikken. We weten dat er om ons heen ook landen zijn
die op een bepaalde manier hierin reguleren. We hebben
er onderzoek naar gedaan en dan blijkt het ook heel vaak
te gaan om minimumtarieven en niet om maximumtarieven.
Wij hebben een onderzoek lopen naar de tarieven van dierenartsen. Parallel daaraan werk ik uit welke mogelijkheden
we hebben om te reguleren in de dierenartstarievenmarkt.
Als straks het onderzoek klaar is, hebben we een pakket
met maatregelen die we zouden kunnen nemen, klaarliggen
om te kunnen acteren. Maar nogmaals, ik wil dit onderzoek
wel afwachten. We moeten namelijk weten wat de kostenverhogende factoren zijn en hoe het zit met de bereik- en
beschikbaarheid. Dat soort zaken moeten we goed weten,
om op basis daarvan ook goeie stappen te kunnen zetten.
Mevrouw BeckermanSPAls archeoloog heb ik heel vaak gehoopt dat ik een keer
een teletijdmachine zou kunnen hebben. Maar ik heb nu
een beetje het gevoel dat ik er een heb. We zitten namelijk
vast en reizen steeds terug naar een vorig debat. Want dit
was toch precies het punt waar we vorig jaar ook al stonden? Toen zagen we dat ketens zoals Evidensia massaal
praktijken opkopen en dat er in regio's soms zelfs monopolievorming is bij de spoedzorg. Dat veroorzaakt dierenleed,
omdat mensen behandelingen niet meer kunnen betalen.
Of mensen steken zich in de schulden. Waarom heeft de
minister niet eerder ingegrepen?
We hebben het daar vaker over gehad. Omdat we, zoals ik
tijdens het debat steeds gezegd heb, een onderzoek gaan
starten naar de tarieven van de dierenartsorganisaties. Ook
wil ik, als het gaat om de kosten van de dierenzorg, weten
wat te maken heeft met de basisdierenzorg en wat te maken
heeft met de toepassing van hele uitgebreide pakketten,
tot chemotherapie aan toe, zoals ik al zei. Dat mag van mij;
daar gaat het verder niet om. Ik heb daar geen oordeel over.
Maar ik wil het wel weten. Net zoals mevrouw Beckerman,
maar ook anderen hier in dit huis, vind ik dat we de basisdierenzorg beschikbaar moeten houden voor mensen met
een kleine beurs. Het kan namelijk niet zo zijn dat mensen
met een kleine beurs de dupe worden van de verhoging
van de tarieven en de opschaling die er plaatsvindt. Maar
ik wil dat onderzoek wel hebben.
Ondertussen hebben we, mede naar aanleiding van
opmerkingen die hier gemaakt zijn, ook over de vraag wat
andere landen doen op het gebied van regulering, dat
onderwerp ook opgepakt. We doen daar een onderzoek
naar. Aan de ene kant onderzoeken we hoe het zit met die
tarieven, hoe ze zijn opgebouwd en welke type kosten erin
zitten. Aan de andere kant kijken we heel nadrukkelijk naar
wat er in de landen om ons heen aan regulering wordt
gedaan. Kunnen we daarvan leren, om straks met een
reguleringsstelsel te komen? Tot nu toe is het een vrije
markt, maar we willen er wel serieus naar kijken, zoals ik
al zei.
Mevrouw BeckermanSPMaar dat voorstel, die motie, van ons ... Wij proberen in dit
debat toch altijd om sympathiek te zijn, en te kijken wat er
mogelijk is en wat we aangenomen kunnen krijgen. Maar
de constatering hier vandaag in de Kamer is dat er heel
veel dingen zijn aangenomen die niet of heel laat worden
uitgewerkt. Die motie van ons is veertien maanden geleden
aangenomen. We begrijpen dat dat onderzoek net deze
maand is gestart. Of moet het nog starten? Hoe kan dat?
Waarom wordt er zo lang gewacht, als we zien dat het zo
snel gaat en zo veel mensen klem komen te zitten?
Ik ben het met mevrouw Beckerman eens. Ik vind ook dat
het onderzoek vrij laat start. Laat ik daar maar gewoon
eerlijk over zijn. Het had sneller gemoeten en sneller
gekund. Dat kan ik helaas niet terugdraaien, maar we zijn
nu volop bezig. En nogmaals, mede door de discussie die
we hier in dit huis hebben gehad, hebben we gezegd: we
willen ook direct een onderzoek uitvoeren naar de landen
om ons heen, voor voorbeelden van regulering. Dan kunnen
we, zodra we precies weten hoe die kostenstructuur voor
de dierenartsenzorg in elkaar zit, direct zeggen hoe we het
kunnen gaan regelen. Er wordt dus wel degelijk gehandeld
naar aanleiding van de moties die hierover gaan. Het is
namelijk ook mijn zorg.
Mevrouw BeckermanSPMaar we weten al heel lang dat het buitenland wél ingrijpt.
We weten dat de tarieven in Duitsland per deelstaat gereguleerd worden, dat er in Zweden gewoon een verbod is
op het maken van winst bij de verkoop van geneesmiddelen
en dat het in België voor investeerders geheel verboden is
om aandeelhouder te worden. We weten dat het buitenland
het wél doet. We weten ook — dat is dan mijn laatste vraag
hierover — dat bijvoorbeeld Evidensia praktijken in Nederland opkoopt en winst wegsluist naar Guernsey, dat gezien
wordt als een belastingparadijs. Daar ging mijn vraag in de
eerste termijn over. Wat de SP betreft, kan de minister juist
aan dat punt direct wat doen. We komen in de tweede termijn met nieuwe voorstellen.
Naar aanleiding van eerdere debatten die wij hier hebben
gehad, is er ook gekeken naar het buitenland. Er worden
hier bepaalde opmerkingen gemaakt. Maar als we ons dan
verdiepen in wat er precies gebeurt in het buitenland, blijkt
de realiteit soms net even iets anders te zijn. Vandaar dat
ik het zo belangrijk vind om goed te kijken naar wat er
gebeurt. Wat gebeurt er in de deelstaat? Maar er zijn meer
landen om ons heen waar het gebeurt. Daar zijn ook voorbeelden van gegeven. Ik wil dan ook precies weten: hoe
doen ze het dan en wat zit erin? Na een quickscan naar
aanleiding van suggesties die ook in eerdere debatten
gedaan zijn, blijkt immers dat zaken in het buitenland net
even iets anders liggen. Dus laten we dat nou gewoon
zorgvuldig doen, want we hebben er ook niks aan als we
straks gaan reveleren en het binnen de kortst mogelijke tijd
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-18
onderuitgehaald kan worden, omdat het niet helemaal goed
is ingeregeld. Ik wil dit zorgvuldig doen, zodat we ook echt
meters gaan maken naar de toekomst.
baar kunnen zijn. We hebben de Commissie toelating diergeneesmiddelen gevraagd om hier nader onderzoek naar
te doen. Mocht het Afrikaanse vaccin ook iets bieden, dan
zullen we dat zeker gaan toepassen.
Toch nog mevrouw Beckerman op dit punt.
Dan komen we bij de visserij, meneer de voorzitter.
Mevrouw BeckermanSPNee, maar ik wil wel antwoord op die vraag over het wegsluizen van de winsten. En ik zou graag willen dat die
quickscan naar de Kamer wordt gestuurd.
Wij hebben geen quickscan op papier gedaan, maar onze
mensen hebben gekeken wat er allemaal gebeurt. Het is
niet zo dat wij een bureau hebben ingehuurd om een
quickscan te doen. Onze medewerkers die deskundig zijn
op dat gebied, kijken wat er allemaal gebeurt in de markt.
Die hebben gezegd: er is nog wel iets meer van te zeggen;
wij moeten daar even een verdiepend onderzoek naar doen.
En dat gebeurt nu.
En de vraag …
En ik hoop ook heel graag dat we straks, als het onderzoek
er ligt, direct die maatregel erbij kunnen aanbieden, zodat
we daarin echt meters kunnen maken.
Wilt u de vraag over het doorsluizen van winst naar belastingparadijzen nog beantwoorden?
Die gaat over fiscale politiek, en we hebben het hier over
landbouwpolitiek. Dus ik zou zeggen: doe dat in het debat
over fiscale politiek.
De minister vervolgt zijn betoog. Zijn we toe aan visserij?
Bijna. Ik heb nog een algemene opmerking. Misschien dat
de Kamer daar ook belang bij heeft. Zoals men weet, is er
in het kader van dierwaardigheid ook zorg over de blauwtong. Ik zou er graag toch een paar dingen over willen zeggen. Wij voeren op dit moment met tien vaccinproducenten
gesprekken. Ik wil u graag in ieder geval het goede nieuws
geven dat ten minste één bedrijf daadwerkelijk bezig is met
het ontwikkelen van een vaccin. We zijn er nog niet, maar
die beweging is er. Wij hebben natuurlijk afgesproken dat
we het vaccin versneld zullen toelaten op het moment dat
het er is. We hebben ook het diermodel ontwikkeld — daar
hebben we de kosten van betaald — zodat het zo snel
mogelijk kan worden toegelaten. U weet dat er ook een
Afrikaans vaccin is. Daar wordt in het nieuws over gesproken. Een Belgisch lab heeft gezegd: dit vaccin zou toepas-
Ogenblik. Er zijn toch nog vragen van het lid Kostić en de
heer Graus.
Kamerlid Kostić (PvdD):
Dank voor een aantal toelichtingen. Ik heb vragen over twee
onderwerpen die nog niet aan bod gekomen zijn. De eerste
gaat over het Dolfinarium. In de schriftelijke beantwoording
heeft u het over de vraag over het niet op tijd handhaven
op de 53 diersoorten die geen vergunning hadden. Het
opmerkelijke antwoord daarop was: RVO is er in 2019 achter
gekomen dat het Dolfinarium inderdaad 53 diersoorten
illegaal hield, maar besloot niet zo streng te handhaven
vanwege corona. Ik hoorde de minister net zeggen hoe
belangrijk hij dierenwelzijn vindt. Ik wil hier niet al te diep
op ingaan, maar ik wil wel de toezegging van de minister
dat dit niet meer gaat gebeuren en dat er voortaan gewoon
snel en fair wordt gehandhaafd, ongeacht wat er gebeurt,
omdat iedereen in dit land zich aan de regels moet houden.
Ik vraag hem vooral in het achterhoofd te houden dat het
niet de eerste keer en niet de tweede keer is dat het Dolfinarium regels overtreedt, maar dat het dat een ontelbaar
aantal keren heeft gedaan. Kan de minister dat toezeggen?
We hebben een handhavingsorganisatie, de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit, die hierop toeziet. Er was in
die periode inderdaad een verlaagd toezicht vanwege covid.
Dat is ook vrij logisch in die periode, denk ik. Vervolgens
geldt er gewoon een normaal toezichtregime voor het Dolfinarium. Het is niet zo dat de minister van LNV even de
inspecteurs belt en zegt: je moet daar meer toezicht houden.
De NVWA is zich zeer bewust van de situatie en ook van
het feit dat er meegekeken wordt in het Dolfinarium. Ze
doet op die manier wel degelijk regulier toezichtwerk.
Kamerlid Kostić (PvdD):
Ik heb een beperkt aantal interrupties, maar dit is dan weer
een heel teleurstellend antwoord. Ik hoop op iets meer van
de minister, dus ik ga over tot het andere onderwerp. Over
het in beslag nemen van honden hebben we ook vragen
gesteld in de eerste termijn. Die gingen met name over wat
de Tweede Kamer wil. We willen namelijk aparte regels
opstellen voor het in beslag nemen van dieren, in dit geval
honden, juist omdat de Kamer onder andere met input van
de Nederlandse orde van advocaten heeft geconstateerd
dat we dieren volgens de huidige regels als voorwerpen
behandelen, dat ze eigenlijk nu al geen eerlijk proces krijgen
en dat economische belangen zoals opslagkosten soms
zwaarder wegen dan dierenwelzijn. Daarom hebben we
gevraagd of de minister even wil wachten met zijn huidige
plannen. Wat zijn die huidige plannen? De huidige plannen
zijn precies het tegenovergestelde van wat de Kamer wil.
De minister wil dat honden nog sneller kunnen worden
ingeslapen en dat de rechter ertussenuit wordt gehaald. De
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-19
minister wil dat de officier van justitie in z'n eentje gaat
over de dood en het leven van dieren.
Wat is uw vraag?
Kamerlid Kostić (PvdD):
Ik kom tot de vraag. Dit is mijn laatste interruptie, dus enige
coulance, alstublieft. Dit vergt namelijk wat tijd. Dit laten
we ook niet toe als de straf van mensen moet worden
beoordeeld. Dan ligt het ook niet alleen maar in de handen
van een officier van justitie. Dan komt er gewoon een goed
proces met een rechter erbij. Ik wil dus eigenlijk aan de
minister vragen of hij in ieder geval bereid is om dit specifieke plan uit te stellen totdat de motie van de Kamer is
uitgevoerd. Die wil namelijk precies iets anders. Anders
gaat hij nu in tegen de wens van de Kamer én tegen de
rechtsstaat. Ik vraag ook om een toezegging om te kijken
naar diervriendelijke oplossingen, zoals inzetten op een
betere en prikkelarmere hondenopvang, in plaats van het
sneller in laten slapen van dieren.
Er zijn twee zaken aan de orde. Het in bewaring houden
van dieren moet op een dierwaardige manier gebeuren.
Daarover is ook een motie ingediend bij mijn collega van
Justitie en Veiligheid. Die wordt uitgevoerd. Ik heb daarnaast maatregelen aangekondigd voor bijtincidenten. U
weet dat ik daarover intensief heb gesproken met plastisch
chirurgen. Soms zijn er uitzonderlijke situaties waarbij het
volstrekt duidelijk is dat de situatie is ontspoord en dat de
schade echt ernstig is. Zij hebben mij bijvoorbeeld verteld
over een hond die een gezicht voor de helft heeft weggebeten. We hebben het over dat soort incidenten. In die uitzonderlijke gevallen kan de hond worden geëuthanaseerd. Dat
is het beleid dat ik heb ingezet. Dat gaat niet om grote
aantallen per jaar. Ik heb dat beleid aangekondigd en dat
zet ik wel door.
Het lid Kostić zegt buiten de microfoon: ik krijg nog geen
antwoord op mijn vraag.
Wij willen dat de officier van justitie de ruimte heeft om dit,
in deze uitzonderlijke gevallen, te gaan doen. Dat zijn mijn
voorstellen en daar wijk ik niet van af.
De minister heeft de vraag beantwoord. Hij wijkt niet af van
zijn lijn. U mag uw laatste interruptie hier van mij aan
besteden, maar het is dan dus wel de laatste. U heeft er
twee gebruikt en mevrouw Ouwehand al vijf. Ja, ik heb er
echt vijf staan. Ik geef de heer Graus het woord.
De heer GrausPVVWij hebben er als het goed is nog twee staan, maar ik geef
een van mijn interrupties aan mijn collega. Ik wil het even
hebben over die overname van dierenartsenpraktijken. Ik
heb een motie klaarliggen. Er moet een einde komen aan
die overnames. Het kan niet zo zijn dat de dierennoodhulp
gecommercialiseerd wordt. Dat is echt een ernstig probleem. De minister haalde nu chemokuren en van alles aan,
maar daar heb ik het niet eens over gehad. Ik heb het over
dierennoodhulp gehad. Ik heb het erover gehad dat een
gebit van een diertje op een gegeven moment helemaal
naar de knoppen is. Vaak gaat het dan om in beslag genomen diertjes. De mensen moesten eerst €200 betalen. Na
overname door Evidensia moeten ze plotseling €450 of €550
betalen. Dat kan niet. Het is onbetaalbaar. Zelfs de middeninkomens komen dan in de problemen. De dierennoodhulp
mag niet in gevaar komen. Het houden van een dier mag
geen elitaire hobby worden. Dieren zijn gewoon je beste
maatjes. Die gezelschapsdieren behoren vandaag de dag
tot je familie. Het kan echt niet. Ik wil dus echt een toezegging. Anders ga ik gewoon allemaal moties indienen.
Mevrouw Beckerman komt dan ook met moties. Dan gaan
we gewoon allemaal moties afvuren en het er gewoon
doorheen drukken. Maar waarom zegt de minister niet toe
om te kijken of er iets kan worden gedaan zoals de stop op
overnames en de prijsplafonds op noodhulp?
Helder.
Ik heb het gevoel dat we, als we niet uitkijken, de discussie
gaan overdoen. Ik wil wel heel kort iets zeggen over de
dierenartsentarieven. De hele dierengezondheidszorgmarkt
is op dit moment een vrije markt. Ik kan niet zomaar ingrijpen in een vrije markt en zeggen dat er geen overnames
meer mogen plaatsvinden. Dat is juist de reden waarom
wij een onderzoek naar het kostenniveau van de dieren
doen. Wij delen dezelfde zorgen — daar gaat het niet om
— maar ik wil het wel op een zorgvuldige manier doen. Ik
kan niet zomaar ingrijpen in de markt, dus we doen eerst
dat onderzoek. Ondertussen kijken we wat we aan regulering zouden kunnen doen. Ik kom daarmee terug naar uw
Kamer en dan gaan we stappen zetten. Dat is de volgorde
die ik net heb aangegeven in de beantwoording. Die hou
ik graag vast.
Dan gaan we door naar de visserij.
Ja, de visserij. Mevrouw Van der Plas heeft gisteren een
vurig betoog gehouden over de landbouw, de visserij en
haar bewogenheid daarmee. Ook wij hebben die bewogenheid. Die heeft mijn collega die hier zit en die heb ikzelf ook.
De visserij heeft het ongelofelijk moeilijk, naast de landbouw. Het is ook niet zo dat één partij het patent heeft op
bewogenheid met die sectoren. Ik spreek heel vaak vissers
en zie hoe moeilijk zij het hebben. Ik merk dat ze soms geen
toekomstperspectief zien. Als het gaat om ruimtegebruik
op zee zien we dat de belangenafweging af en toe wat
scherper kan, bijvoorbeeld als het gaat om het plaatsen van
windmolenparken. Bij veel vissers leidt dat tot grote zorgen.
We hebben ook een discussie gehad over de tongquota en
hebben gezegd: we moeten, ook als het gaat om het vaststellen van quota, naar een betere balans tussen de quota
en de bedrijfseconomische aspecten.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-20
Wij hebben inderdaad een regeling voor de compensatie
van brandstofkosten. Die regeling is inmiddels volledig
afgehandeld. Dat was in lijn met de motie-Grinwis en de
motie-Stoffer/Van der Plas. Die is dus uitgevoerd. Dat de
visserij nog steeds zorgen heeft over de hoge brandstofkosten, is natuurlijk heel pijnlijk. Wij hebben namelijk fantastisch vistuig aan wal liggen, het pulstuig, dat zorgt voor
40% brandstofbesparing en minder bodemberoering. Maar
dat kan niet worden toepast in Europa. Ik ben hard bezig
met de visserij om te kijken of we niet door kunnen innoveren en met een nieuw soort tuig aan de slag kunnen gaan
om de duurzaamheid en de brandstofbesparing op een
goede manier met elkaar te regelen.
Dan de vraag van … Sorry.
Mevrouw Nijhof-Leeuw. Dit is uw laatste interruptie.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk ben blij dat de minister de pulsvisserij aanstipt. Die had
ik ook al in de voorbereiding na vorige week op mijn lijstje
staan. Ik zie dat Frankrijk toch best wel grote stappen maakt.
Kunnen wij gas geven om de pulsvisserij weer voor elkaar
te krijgen?
Ten eerste. Mijn les die ik leer van hoe het is gelopen met
de pulsvisserij, is dat we onze innovaties veel eerder en
veel meer moeten leren delen. Ik heb met een aantal landen,
bijvoorbeeld met mijn Franse collega, gesproken. Eigenlijk
zouden wij visserijinnovatie en tuiginnovatie veel meer
internationaal moeten aanpakken. Het is een relatief kleine
sector. Ze hebben elkaar ook nodig. Dat geeft ook meer
draagvlak voor die innovaties. U weet dat de pulsvisserij
niet direct is afgeschoten door de Landbouw- en Visserijraad
of door de Commissie, maar door het Europees Parlement.
Het Europees Parlement heeft nog steeds dezelfde samenstelling. We zullen dus echt moeten afwachten hoe het
straks gaat met de verkiezingen. Ik heb hier wel gesprekken
over met de Commissie, kan ik u vertellen. Maar als het
Europees Parlement morgen een resolutie zou aannemen
om dit type innovatieve visserijtechnieken weer toe te
passen, dan ben ik er morgen met de Commissie ook uit.
Alleen, het ligt echt bij het Europees Parlement. Daarbij
hebben we op dit moment niet de ruimte om dit te kunnen
doen, want die heeft daar een resolutie over aangenomen.
U zegt: Frankrijk, grote woorden. Dit kan als het lukt bij het
Europees Parlement, want daar zit het.
De minister vervolgt zijn betoog.
Meneer Flach van de SGP had het over de vlootvernieuwing.
Het is belangrijk dat de vissersvloot vernieuwt en dat die
met innovatieve, nieuwe ideeën komt. Ik ben heel aangenaam verrast door visser Jacob, dacht ik; ik weet zijn achternaam even niet meer. Hij heeft het project Octopus en
gaat toe naar een multifunctioneel schip. Hij voorziet dat
hij in de toekomst misschien het hele jaar niet meer kan
vissen. Hij wil een nieuw schip bouwen met modules erop,
bijvoorbeeld voor onderzoek. Het schip kan dan elke maand
de zee op om onderzoek te doen. Hij kan die modules ook
wijzigen, dus het schip ombouwen. Dan kan dat schip met
andere functies de zee opgaan. Dat vind ik buitengewoon
innovatief. Dat soort initiatieven moeten wij van harte
ondersteunen. Er zit dus ook wel heel veel creativiteit in de
sector. Gelukkig maar.
Wij hebben een subsidiepot van 14,9 miljoen voor duurzame
visserij voorzien. Er is 6,1 miljoen gereserveerd in het kader
van het NVAF. Het betreft middelen die ingezet worden
voor maatregelen op het gebied van innovatie, investeringen en onderzoek. Er komen ook nieuwe innovatieregelingen voor visserij en aquacultuur. Het budget daarvoor is
9,9 miljoen. Wij proberen er op die manier voor te zorgen
dat er middelen beschikbaar zijn om juist die innovaties
ruimte te geven om zo te komen tot vernieuwing van de
vloot.
De heer FlachSGPIk ben blij met die innovatieregelingen zoals die er zijn. Dat
stimuleert de creativiteit in de sector. Maar het hangt er wel
om of de sector kan voortbestaan, of de kritische massa er
nog is om in de toekomst nog een vissersvloot te kunnen
hebben. Ik ben benieuwd of de minister met de sector wil
werken aan een strategie waarin de sector in de toekomst,
door verduurzaming en innovatie, gaat groeien, waardoor
we niet blijven hangen in een innovatieproject hier of daar.
Dat is mooi, maar dat is vaak het begin. Wil de minister
echt werken aan een strategie om de groei weer in te zetten?
Ik ben met de sector bezig met het ontwikkelen van een
voedselvriezer. Die is bijna klaar; die komt naar de Kamer
toe. Wij zullen deze sector perspectief moeten bieden. Dat
zal op een duurzame manier moeten en het zal ook een
kleinere sector zijn. De sector is nu al kleiner. 50 kotters zijn
al uit de vaart genomen met een saneringsregeling. Dat is
best veel. Dat zorgt bijvoorbeeld ook voor extensivering.
Prima. Ik heb altijd gezegd dat de visserij voor Nederland
een belangrijke sector is. Die hoort ook cultureel bij
Nederland. We zijn bijvoorbeeld een land met een hele
grote Noordzeekust. Het zou toch gek zijn als wij geen
robuuste visserij hadden. Die visserij moet dus verduurzamen. Er ligt een grote opgave wat betreft CO2-uitstoot,
stikstofuitstoot, vistuig en dat soort zaken, maar het is ook
een sector die we willen helpen om die slag te kunnen
maken, zodat we ook in de toekomst een duurzame visserij
hebben. Voor een deel is dat actieve visserij en voor een
deel passieve visserij. We willen ook bekijken hoe we het
multifunctioneel ruimtegebruik, de windmolenparken,
kunnen versterken, zodat er daar bijvoorbeeld ook mogelijkheden zijn voor actieve visserij en dat soort zaken. In de
voedselvisie staat ook dat we daarmee bezig zijn. Dit is
namelijk nodig, want ook die sector heeft perspectief nodig.
De minister vervolgt zijn betoog.
Dan nog het laatste kopje, markt en keten. Ik ken het keurmerk Farmer Friendly van Farmers Defence Force en ik heb
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-21
zelfs producten gehad van het keurmerk. Die werden aangeboden door Farmers Defence Force. Wij willen ook graag
dat er keurmerken zijn waarbij er verduurzaamd wordt,
maar er ondertussen ook een eerlijke prijs wordt geboden
voor het product. Er zijn op dit moment 140 keurmerkinitiatieven. Het is niet aan ons om te beoordelen of een keurmerk wel of niet kan worden toegepast. Dat is echt aan
Milieu Centraal. Dat doet de afhandeling en de certificering
van de topkeurmerken. Dat betekent ook dat nieuwe keurmerken die graag gecertificeerd willen worden, zich kunnen
melden bij Milieu Centraal. Maar dan moeten ze natuurlijk
wel aan de voorwaarden van Milieu Centraal voldoen. Daar
hebben wij in principe geen rol in. Dat zijn private keurmerken.
Dan nog de vraag van Volt over het creëren van een gelijk
speelveld in de Europese Unie en allereerst de ideeën voor
de biologische landbouw. Ik vind het ongelofelijk belangrijk
dat er ook voor biologische boeren een gelijk speelveld is.
Het is ook goed dat u daar aandacht voor vraagt, want dat
is buitengewoon belangrijk, maar ik ben er niet van overtuigd dat er echt een commissie nodig is. Dan gaan we weer
iets extra's optuigen. Ik heb zeer regelmatig overleg met
de biologische sector. Daarin spreken we regelmatig over
alle ontwikkelingen en de dingen waar ze tegen aanlopen,
zoals certificering, kosten en de markt. Zoals u weet, gaan
we ook met een intensiveringsplan biologische sector aan
de slag om de markt te laten trekken en om een goede
voorlichtingscampagne te starten. De kaders en het speelveld worden in de Europese Unie bepaald.
Mevrouw Koekkoek van Volt stelde ook een vraag over
prijsafspraken. In de keten kunnen verticale prijsafspraken
worden gemaakt. Die mogelijkheid is er. Ik heb u gezegd
dat wij aan de overlegtafel duurzame landbouw ook over
de verduurzaming van de keten praten. Dit komt daarbij
ook aan de orde. Wij als overheid kunnen dat niet regelen.
Dat moet echt tussen de partijen gebeuren, maar wij stimuleren het zo veel mogelijk en wij zijn daarover met elkaar
in gesprek. Dat is buitengewoon belangrijk.
Sowieso is dat natuurlijk belangrijk, maar ook in het kader
van de Europese voedselstrategie. Dat was ook een vraag
van de ChristenUnie. Als wij voor een Europese voedselstrategie gaan, moeten we ook zorgen voor een Europees
speelveld en voor internationale belemmeringen, zodat de
standaarden die wij in Europa hebben, niet alleen gelden
voor onze boeren, maar ook voor producten die we hiernaartoe halen. Als je praat over de Europese voedselstrategie, gaat het over thema's als voedselzekerheid, verduurzaming en weerbaarheid. Ook de keten is dan weer aan de
orde. De Europese Commissie is hiermee bezig en we gaan
kijken waar men mee komt.
Mevrouw KoekkoekVoltOm even met het laatste punt te beginnen: ik begrijp
natuurlijk dat de overheid geen directe invloed heeft op die
prijsafspraken. Tegelijkertijd zien we aan een voorbeeld in
Frankrijk dat het daar in die zin wel wat meer gefaciliteerd
wordt; laten we dat zo zeggen. Er is bijvoorbeeld een goede
informatievoorziening, zodat men ook weet dat men dingen
zoals prijsafspraken mag doen. Je kan ook denken aan
onafhankelijke procesbegeleiders of iets in die richting. Ik
begrijp dat de overheid niet kan zeggen: dit zijn de afspraken
en daar ga je je aan houden. Zo werken wij niet. Maar ik
vraag me wel af of we wat meer het voorbeeld van bijvoorbeeld Frankrijk zouden kunnen volgen, zodat dit wat meer
gebeurt. De ACM zegt zelf ook: dit is nodig en in Nederland
zouden we dat wat meer kunnen doen.
Dat is een terechte vraag van mevrouw Koekkoek, maar we
hebben daar een prachtig platform voor in Nederland: de
Overlegtafel Duurzame Landbouw. Daar zitten de agrarische
partijen aan tafel, maar ook de ketenpartijen. Dat is niet
alleen de verwerkende industrie maar ook de retail. Daar
is ook de wil om te werken aan verduurzaming met een
goed verdienmodel. Dat is ook naar aanleiding van de
gesprekken die we vorig jaar hebben gevoerd; dat hebben
we doorgezet. Dat gebeurt nu nog steeds en dan gaat het
bijvoorbeeld ook over de positie van biologisch, want ook
biologisch zit daar aan tafel. Die praten daarin mee; Biohuis
zit daar aan tafel en praat mee. Ik hoop dat dat ook gaat
leiden tot resultaat. Maar dat mooie, sterke platform is er
juist om het te gaan regelen in de markt.
Mevrouw KoekkoekVoltDat begrijp ik ook. Tegelijkertijd denk ik dan wel het volgende, maar dat ligt misschien aan het gebrek aan kennis
aan mijn kant. Die gesprekken lopen en dat platform is er,
maar waarom lopen wij dan, zowel bij de prijsafspraken als
bij het aandeel biologisch, achter op de rest van Europa?
Ik denk dus dat het nuttig is als wij instrumenten zoals een
platform hebben, maar tegelijk moeten we ergens kunnen
monitoren of we de vooruitgang maken die we willen
maken en, als dat eventueel niet zo is, of er andere dingen
zijn die we kunnen of moeten gaan doen. Dat geldt eigenlijk
voor beide zaken die ik adresseer.
Het is nog niet zo heel lang dat de ACM hier nadrukkelijk
uitspraken over doet. Maar ik ben wel bereid om mevrouw
Koekkoek toe te zeggen dat als dat straks tot afspraken leidt,
we ook de monitoring daarvan goed gaan regelen en dat
we daar op regelmatige basis aan de Kamer over rapporteren.
Nog een vraag, mevrouw Koekkoek?
Mevrouw KoekkoekVoltUiteraard ben ik blij met de toezegging. Misschien mag ik
daaraan het volgende toevoegen. Wil de minister dan ook
toezeggen dat we het niet alleen monitoren en rapporteren
maar dat we onszelf ook doelen stellen en dat we als we
die doelen niet bereiken, op de een of andere manier toch
een ander instrument moeten bedenken? Want nogmaals,
een platform is een goed beginpunt, maar dat kan niet het
slotstuk zijn.
Zeker niet. Goed beleid stelt doelen om naartoe te werken.
Dat geldt dus ook voor verduurzaming en de doelen die we
daarmee willen bereiken, in percentages en noem maar op.
Laat helder zijn: het gaat daarbij niet alleen om biologisch.
Het gaat om de verduurzaming van de totale productieketen.
Overigens waren er vorig jaar ook al doelen voor gesteld.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-22
Het landbouwakkoord bijvoorbeeld had daar ook doelen
voor. Want je moet weten waar je naartoe gaat werken met
z'n allen. De sectoren zijn bereid om die afspraken te gaan
maken.
De minister rondt bijna zijn betoog af?
Dat hoop ik, meneer de voorzitter. Dan heb ik de vraag van
de SGP of ook voedsel uit zee onderdeel kan zijn van de
Europese landbouwstrategie. Dat zit er niet in en kan er ook
niet aan worden toegevoegd. Het gaat echt over de landbouw. Dat neemt niet weg dat ik vis een belangrijke en
duurzame vorm van voedsel vind. Vanzelfsprekend zijn ook
mariene eiwitten andere eiwitten dan dierlijke eiwitten van
landdieren. Maar het kan niet hierin meegenomen worden,
want het gaat echt over de landbouw.
Dan nog even iets over het internationaal speelveld. Er zijn
vragen gesteld over Mercosur door de SP en de Partij voor
de Dieren. Wij hebben bij de Europese Commissie onder
de aandacht gebracht dat wij graag willen dat het ongesplitst gaat en dat het dus ook behandeld kan worden in
het Nederlandse parlement. Dat vinden wij buitengewoon
belangrijk. De Kamer heeft ook een hele stevige uitspraak
gedaan over de positie van de landbouw daarin. Ik steun
dat ook van harte. Op dit moment zitten we nog niet in een
fase dat wij die onderhandelingen en besprekingen op die
manier kunnen voeren. De verwachting is dat de Europese
Commissie geen voorstellen meer voor de verkiezingen zal
aandragen. Ik weet niet of het echt vertraging is, maar het
komt niet meer op korte termijn. De inzet van de Kamer is
helder. Die is ook mijn inzet. De inzet is ook om het een
niet-gesplitst verdrag te laten zijn, zodat we het ook in de
Kamer kunnen behandelen.
Dan was er nog een vraag over de vestigingssteun voor
jonge boeren. De vraag was: zitten in de regeling die we
daarvoor hebben ook duurzaamheidsaspecten? Zoals u
weet, is een deel van het geld beschikbaar gesteld via het
transitiefonds. Dat is natuurlijk gerelateerd aan de NPLGdoelen. Dat betekent dat de vestigingssteunregeling ook
verduurzamingsdoelen zal hebben, gebaseerd op het NPLG.
Ik heb de eerste ontwerpregelingen voorbij zien komen en
daarin worden nadrukkelijk doelen gesteld op het gebied
van duurzaamheid. Die willen we daar nadrukkelijk in
meenemen, absoluut.
sessies van kweekvlees mogelijk. We lopen hierin dus echt
voorop.
Dan de vraag van Volt over de voorbereiding van het
nieuwe GLB. Wij gaan dat nu natuurlijk voorbereiden. We
hebben ook al verkennende gesprekken over het toekomstige GLB. Wij vinden het belangrijk dat we, als het erom
gaat de juiste zaken in het GLB te krijgen, aan goede coalitievorming met meerdere landen doen om te kijken of we
het GLB de goede kant op kunnen krijgen. Ik heb al wat
gezegd over flexibiliteit en dat soort zaken. Er is op dit
moment nog geen formele planning van de Europese
Commissie op het GLB.
Dan de vraag om de eco-regeling ook in 2024 te voorzien
van extra middelen. We zijn nu bezig om de situatie van
2023 uit te werken. Zoals u weet ben ik met de sectoren in
gesprek om te komen tot een goede invulling voor dit jaar.
Daarbij zijn we ook met de Europese Commissie in gesprek
om te kijken of we binnen de regeling meer flexibiliteit
kunnen krijgen zodat je kunt schuiven tussen bijvoorbeeld
de basishectarepremies en eco-regelingen. Op dit moment
is het niet aan de orde om voor 2024 extra middelen ter
beschikking te stellen. We proberen het nu echt, vanzelfsprekend samen met de sector, op een andere manier op te
lossen.
Dan heb ik nog de laatste vraag, namelijk over de bescherming van zaadveredelingsbedrijven. Ik zie de heer Meulenkamp al een tijdje onrustig heen en weer lopen door de
zaal, zo van: gaat hij die vraag nog beantwoorden en krijg
ik nog wat of …? Nou, u hangt in dit geval misschien aan
de laatste mem, zoals we dat soms durven te zeggen, maar
u bent last but not least. Ik vind het een belangrijke vraag
die u stelt. We zien daar namelijk wel een ontwikkeling. Het
is belangrijk dat we onze sector voor uitgangsmaterialen
… Ik ben gestart met die conferentie met 70 landen en
daarmee is het cirkeltje weer rond. Daaraan zie je hoe
belangrijk onze zaadveredelingssector is voor Nederland
en vooral voor de wereld. Dat geldt ook direct voor de
wereldvoedselvoorziening. Dan praat ik over zaadmateriaal
en pootgoed. Dat gaat echt de hele wereld over. Daar worden honderden miljoenen mensen mee gevoed. Zo simpel
is het gewoon. Het is belangrijk dat we die technologie in
Nederland beschermen en bij ons houden. Ik zie inderdaad
die ontwikkeling van opschaling en van overnames.
U vraagt of het ook mogelijk is om …
De vragen over braaklegging hebben we al gehad.
De heer Meulenkamp.
Dan nog een vraag van D66 over kweekvlees. Wij zien
kweekvlees als een waardevolle aanvulling op het huidige
voedselvoorzieningssysteem. We hebben het ook steeds
gestimuleerd. Als land willen we dat onderzoek ook stimuleren. We willen ook die proeverij gaan stimuleren. Wij zien
het als een aanvulling. Ook in het kader van Europese
voedselzekerheid en wereldvoedselzekerheid biedt het
kansen. We zien het wel als een aanvulling en niet als vervanging. Wij zetten ons er al heel lang binnen Europa voor
in om het draagvlak voor deze innovatieve technologie te
vergroten. Dat blijven we doen. Wij investeren door middel
van het Nationaal Groeifonds en Invest-NL in kweekvleestechnologieën. Als eerste land in Europa maken we proef-
Sorry, voorzitter. De heer Meulenkamp vraagt om deze
sector ook onder de Wet vifo te laten vallen. Op dit moment
valt die niet binnen dat kader. Op dit moment kunnen we
die er niet onder laten vallen. Ik zou zeggen: ik wil best met
de minister van EZK en de minister van Justitie en Veiligheid het gesprek hierover aangaan. Maar het is ook goed
om het in debatten die u heeft met deze twee ministers aan
de orde te stellen, zodat we het ook langs die lijn proberen.
Op dit moment valt de sector niet onder dat kader.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-23
De heer MeulenkampVVDIk ben blij met het enthousiasme van de minister om deze
sector beter te beschermen. Dat is eigenlijk ook mijn primaire oproep. Ik ben een positief mens. Ik snap dat de
minister het soms lastig heeft en moet zeggen: het kan niet
door Brussel en ik ben demissionair. Nu verwijst hij weer
naar een ander ministerie. Mijn oproep is: los het gewoon
op met elkaar. Wij moeten deze sector beter gaan
beschermen. Die motie probeer ik hier Kamerbreed bij u
neer te leggen vandaag. Dan hoop ik dat u het met uw collega's gaat oplossen.
U hoopt dat de minister dat gaat doen. De minister geef ik
de kans daarop ja te zeggen.
Ik begrijp de oproep van de heer Meulenkamp. Ik steun die
ook. Maar we moeten ook realistisch zijn. Op dit moment
is zaadveredeling niet geclassificeerd als een sensitieve
technologie of als vitale infrastructuur. Daarover gaat het
bij de Wet vifo. Dat is hier niet aan de orde. Je praat hier
meer over een economische ordening dan over een ordening van vitale infrastructuur. Ik wil u toezeggen dat ik met
de collega-ministers het gesprek hierover aanga. Maar ik
ga u geen toezegging doen dat we dat gaan regelen, want
het valt niet binnen het kader. Ik kan het niet anders maken
dan het is, helaas.
De heer MeulenkampVVDJa, "binnen het kader"... Ik snap uw probleem, maar ik vraag
u om linksom of rechtsom u hier heel hard voor te maken.
Dat ga ik in mijn motie opnemen.
U vraagt het aan de minister en de minister spreekt over
"de heer Meulenkamp".
Ik dank u, meneer de voorzitter. Ik ben klaar.
Oké. We gaan … Ik wilde bijna zeggen "we gaan schorsen
voor de lunch", maar de heer Van Campen heeft andere
plannen, dus hij mag nog een vraag stellen.
De heer Van CampenVVDIk had het al eerder even over de moties en de uitvoering
daarvan. Dan zou ik er graag even één concreet bij de
horens vatten, om maar even in landbouwtermen te blijven.
Dat is de motie op stuk nr. 304 (33576). Ik snap dat de
minister die niet meteen paraat heeft. De datum is 23 juni
2022. Toen was de minister nog niet eens in ons midden,
meen ik.
De heer Van CampenVVDJa, oké. Heel goed. Gelukkig, anders was het wel heel snel
gegaan.
Met de nieuwe genomische technieken weet je het maar
nooit!
De heer Van CampenVVDZeker weten. Nu Brussel nog! Zonder gekheid: die motie
vraagt eigenlijk drie dingen in het kader van innovaties,
namelijk juridische onzekerheden in beeld brengen, vervolgens rapporteren over wat nodig is om die onzekerheden
weg te nemen en de Kamer vervolgens daarover informeren. Ik hoor vooral wat er allemaal niet kan en welke onzekerheden er bestaan rondom die innovaties. Maar hoe gaat
de minister deze motie uitvoeren?
De onzekerheden kunnen we wegnemen op het moment
dat de innovaties zodanig zijn dat ze ook geborgd kunnen
worden. Daarover hebben we hier vaker discussie gehad.
Ik heb in mijn innovatiebrief aangegeven dat het op dit
moment ongelofelijk lastig is om dat te doen, gezien de
staat van de innovaties. We zullen dus eerst goede innovaties moeten hebben die te borgen zijn. Mijn innovatiebrief
maakt dat duidelijk. Pas dan kunnen we ook echt stappen
verbinden aan het toepassen van innovaties. Dus wat er
nodig is, is niet zo heel ingewikkeld. Het moeten innovaties
zijn die bewezen werken en op die manier juridisch geborgd
kunnen worden, zeker als het bij vergunningverlening, waar
mijn collega veel mee aan de slag is, een plek zou kunnen
hebben. Natuurlijk kijken we wel hoe we innovaties kunnen
toepassen. Er is ook een handreiking die naar de gebiedsprocessen gaat voor een passende beoordeling om te kijken:
kun je innovaties toepassen? Dat wordt wel meegenomen
daarin. Maar het is niet zo dat we vandaag een lijst kunnen
vrijgeven: gaat u maar investeren.
De heer Van CampenVVDEr zit nog wel een stap tussen het formuleren van de onzekerheden en het afleveren van een lijst met innovaties. Aan
het kabinet zou ik gewoon even heel praktisch willen vragen:
wie is er eigenlijk van? Ik meen dat binnen het Nationaal
Kennisprogramma Stikstof innovatie onder de minister van
Landbouw valt, maar staatssecretaris Heijnen van IenW is
weer verantwoordelijk voor de borging van de Rav-lijst.
Misschien is dit naïef, maar als eenvoudig Kamerlid zou ik
het kabinet gewoon heel concreet en heel plat het volgende
willen vragen. Staan er bijvoorbeeld op dit moment ergens
twintig Lely Spheres of twintig JOZ-krakers geïnstalleerd
met toezicht en meetsystematiek, waarvan het kabinet
vervolgens kan zeggen dat er in Q3 een brief komt over wat
dat heeft opgeleverd en waarmee in Q4 de Rav-lijst wordt
verfijnd, zodat er vergunningverlening op die innovaties
kan plaatsvinden? Dat is eigenlijk de concreetheid waar ik
niet alleen op het terrein van innovaties naar op zoek ben,
maar ook op het terrein van alle moties die het kabinet van
deze Kamer al heeft gekregen.
Nou, wel in ons midden, maar niet hier in ons midden.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-24
U noemt een paar concrete voorbeelden van innovaties die
we natuurlijk allemaal kennen. Overigens moeten we ons
wel realiseren dat er niet voor alle problemen een oplossing
is in de vorm van een innovatie. U noemt concreet bijvoorbeeld de Lely Sphere. Ik hoor veel boeren zeggen: geef me
maar een Lely Sphere en het is opgelost. Dan hebben we
het probleem niet opgelost. Dan is het stikstofprobleem
opgelost, maar dan is nog steeds het CO2- en klimaatprobleem niet opgelost. Er zijn soms dus meerdere innovaties
nodig om te kunnen voldoen aan de doelen. Wij voeren
gesprekken met bedrijven als Lely Sphere. Kijk bijvoorbeeld
naar de investeerders, de banken. Die willen wel mee
investeren, bijvoorbeeld ook in het opschalen van Lely
Sphere. En er wordt ook wel gemeten naar Lely Sphere.
Dat gebeurt ook op dit moment. Alleen is het wel belangrijk
dat wij eerst die gegevens hebben. U weet ook dat Lely
Sphere een soort voorlopige classificatie heeft gekregen.
Voordat het definitief kan zijn, zullen we echt meer data
moeten hebben. Daar wordt hard aan gewerkt en daar
overleggen we ook over met bedrijven als Lely Sphere. Ik
ben het zeer met u eens: dat soort mogelijkheden moeten
kunnen. Dat geldt overigens ook voor stikstofkrakers en dat
soort zaken. U weet ook dat wij in Europa een verwoede
poging doen om RENURE op de agenda te krijgen, want
dat soort innovaties geven heel veel ruimte en mogelijkheden.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk ben eigenlijk helemaal niet zo blij met het verloop van
dit debat. Wij zitten namelijk te luisteren naar eindeloze
stromen van woorden, zonder dat er acties in zitten. Ik heb
net even geteld welke moties van mij zijn aangenomen op
het terrein van LNV die niet uitgevoerd zijn: dat zijn er
negentien. Ik weet niet hoe het met de moties van andere
Kamerleden zit. Ik had net het idee dat ik net zo goed alvast
naar de lunch kon gaan, want het maakt toch allemaal niet
uit. Een hartenkreet.
Ik heb daar geen vragen in gehoord, dus ik hoef volgens
mij niet te reageren.
De heer PierikBBBDit is op het gevaar af dat ik dingen ga herhalen, maar die
innovaties zijn natuurlijk wel cruciaal. Hoe kunnen we iets
meer perspectief bieden aan de boeren? Door ze toch ook
een beetje zicht te geven, wat de heer Van Campen ook
aangaf, op welke innovaties bijdragen aan de oplossing
van welke problemen en wanneer dit juridisch geborgd kan
worden. Ik snap dat er innovaties zijn die op dit moment
nog niet juridisch geborgd kunnen worden omdat er nog
geen wetenschappelijke onderbouwing voor is en je er dus
nog niet veel mee kan. Maar we zijn op zoek naar een routekaart, naar een stappenplan om na te gaan welke innovaties het meest kansrijk zijn. Daar zou ik nog graag een
bespiegeling over willen hebben.
Helder. De minister.
Het is natuurlijk aan het bedrijfsleven zelf om te komen met
innovaties. Ik heb al iets gezegd over innovaties rondom
managementmaatregelen en dat soort zaken. Als ze komen
met innovatie en ze ook leveren wat ze beloven … Ik snap
de roep om innovatie, want die willen we allemaal. Ik snap
ook dat de agrarische sector er misschien wat wanhopig
van wordt. Innovatie is overigens ook niet de silver bullet.
Ook daarover wil ik reëel zijn naar de agrarische sector.
Natuurlijk, we moeten met elkaar investeren en ik hoop ook
van harte dat de toenemende aandacht voor innovaties
gaat leiden tot meer innovaties die overigens primair uit
het bedrijfsleven zelf moeten komen. Ik weet ook dat heel
veel bedrijven heel erg bezig zijn met die innovaties, maar
we hebben ook onze ervaringen met innovaties. Als wij
innovatieve systemen willen die iets teweeg kunnen brengen, bijvoorbeeld bij vergunningverlening, dan moeten ze
wel eerst goed juridisch geborgd zijn. Er zijn zo veel
bedrijven die op dit moment met innovatie bezig zijn maar
ik kan u nu niet een nieuwe Rav-lijst aanbieden met allerlei
innovaties. Op dit moment zitten we nog niet in dat stadium,
helaas.
En de routekaart? Want dat was eigenlijk de vraag. Komt
er een soort routekaart?
Er wordt natuurlijk wel gekeken naar hoe we omgaan met
die Rav-lijst, ook met de collega van IenW. De innovatiebrief
geeft ook aan hoe we op dit moment bezig zijn met innovaties. Die brief is nog niet zo lang geleden naar de Kamer
gestuurd. Ik wil u best op regelmatige basis rapporteren
over hoe het staat met innovaties. Daar gaat het verder niet
om. Maar het is ook niet zo dat wij als overheid het werk
van het bedrijfsleven kunnen overnemen. Zij moeten echt
komen met innovaties. Daarna moet het juridisch geborgd
worden en moeten er goede metingen onder komen. Dat
soort zaken kunnen wij stimuleren en subsidiëren. Maar
voordat een boer een innovatie kan toepassen en zij daadwerkelijk leidt tot bijvoorbeeld mogelijkheden voor vergunningverlening, moet zij wel goed geborgd zijn. En zo ver
zijn ze met een aantal innovaties gewoon nog niet. Zeker
als het gaat om stikstof is de Lely Sphere een hele kansrijke.
Dat blijkt ook wel. Ik hoop dat er zo snel mogelijk cijfers en
metingen komen die dat onderbouwen, zodat die kan worden toegepast. Maar eenvoudig is het niet.
Hopelijk tot slot voor de lunch, de heer Holman.
De heer HolmanNSCIk wil de minister graag het volgende voorleggen. We hebben het over technische innovatie. Maar dat is moeilijk en
duurt lang. U schetst een bijna hopeloze situatie.
Nou ...
De heer HolmanNSC"Wanneer hebben we dat geborgd? Dat gaat jaren duren."
Maar er is veel sneller winst te behalen, denk ik, op het
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-25
gebied van voeren en het aanwenden van mest. Die innovatie kost niks. Kijk maar naar de stikstofbodembalans: de
een verliest 50 kilo per jaar, die de grond in gaat, en de
ander 200 kilo. Maar wie is daar vooral verantwoordelijk
voor? U kunt dat niet regelen. Ik heb het gister in mijn
pleidooi gezegd: de industrie zal verantwoordelijkheid
moeten nemen. Het zijn de zuivel- en de voerindustrie die
dit moeten doen. Wat kunnen wij, wat kunt u als minister,
doen om te zorgen dat die industrieën in no time hun verantwoordelijkheid nemen en daar een plan voor maken?
Dat kan vrij snel juridisch geborgd worden, als ze dat
opnemen in de leveringsvoorwaarden en dat soort dingen.
Helder. De minister.
Er is één bedrijf op het gebied van voer dat heel graag wil.
Volgens mij kwam de naam daarvan gisteren ook voorbij:
Agrifirm. Bij andere voerbedrijven heb ik nog geen hoge
ambitie gezien om hiermee aan de slag te gaan. We hebben
vorig jaar ook hele intensieve gesprekken gehad met de
voersector om te kijken of we tot verduurzaming kunnen
komen. Dat zou namelijk enorm kunnen helpen. Want ik
ben het zeer met de heer Holman eens dat een voermaatregel — ik noemde managementmaatregelen, maar een
voermaatregel is een managementmaatregel — echt kan
bijdragen aan bijvoorbeeld het verlagen van methaanuitstoot. Dat voorbeeld heb ik gezien bij de Dairy Campus. Er
zijn bedrijven die het goed willen. Op het gebied van duurzaamheid zou er eind vorig jaar ook een nulmeting worden
gedaan door de sector. Er zouden ook doelen worden
gesteld. Ik ben ronduit teleurgesteld dat dat niet gebeurt.
Ik kan u daarnaast verzekeren dat wij de sector niet kunnen
dwingen. Ook hier geldt — het is echt buitengewoon frustrerend, zeker op dit onderwerp, omdat er hier zo veel
mogelijkheden liggen — dat wij hier niet op kunnen sturen.
Er is een Europese verordening op het gebied van voer. Ik
heb daarover in deze Kamer discussies gehad met de heer
De Groot, omdat we daar samen de kansen zagen. Maar
op het gebied van voer kunnen wij niet gaan voorschrijven.
We kunnen geen dwingende afspraken maken. Er is een
verordening uit 2009 die ons de mogelijkheid niet biedt.
We zijn natuurlijk wel in gesprek met de voerbedrijven,
maar het is frustrerend, want behalve enkele bedrijven vind
ik dat die zich niet van hun allerbeste kant hebben laten
zien. Ik wil wel helder hebben dat ik respect heb voor een
Agrifirm. Zo zie je, en dat is wel aardig, dat sommige boerencoöperaties gewoon vooruit willen en dat ook eventjes
doen. Je ziet het bijvoorbeeld ook in de akkerbouw, met
Cosun, een fantastisch bedrijf met 8.000 boeren eraan verbonden. Dus het kan. Maar ik kan het niet afdwingen en dat
frustreert me mateloos.
U blijft maar interrupties plegen, maar ik wil eigenlijk echt
naar de lunch toe. Dus ik wil de heer De Groot, die volgens
mij nog op dit onderwerp doorgaat, en daarna de heer
Grinwis nog de kans geven. Daarna gaan we echt schorsen,
want anders komt er maar geen eind aan.
De heer Tjeerd de GrootD66De minister heft maar weer eens de handen ten hemel. Hij
kan het niet voorschrijven. Dat klopt, maar hij kan wel
andere dingen doen. Daar hebben we het ook over gehad.
Het zou fijn zijn als de minister het hele verhaal vertelt. Je
kunt namelijk wel zeggen: als je niet meedoet met die
voermaatregelen, dan krijg je een heffing. En u mag wel
nationaal een heffing opleggen en het principe van "de
vervuiler betaalt" doorvoeren. Dus waarom doet de minister
dat dan niet? Waarom heeft hij dat dan niet uitgewerkt en
klaargelegd voor de formerende partijen?
Je kunt bijvoorbeeld wel een brede heffing invoeren in de
voersector. Ten aanzien van ecosysteemdiensten hebben
we vorig jaar bijvoorbeeld gekeken of je een brede heffing
zou kunnen invoeren in de keten om op die manier de keten
te laten betalen voor de verduurzaming van de boer en het
weer terug te laten vloeien naar de boer. Ik kan bij heffingen
op dit moment niet eens een onderscheid maken tussen
duurzame en niet duurzame bedrijven. Dat laat de verordening niet toe. Ik kan dat alleen maar in de breedte doen.
Tot slot, de heer Grinwis.
De heer GrinwisChristenUnieIk heb nog een vraag over een ander onderwerp. Dat betreft
de vogelgriep. De vogelgriep heeft met name afgelopen
jaar enorm veel slachtoffers geëist. We hebben het dan niet
alleen over gehouden dieren, over pluimvee, maar ook over
dieren en vogels in het wild. Ze vielen overal bij bosjes uit
de lucht en kwamen in natuurterreinen terecht. Dat is
sowieso een heel nare situatie, maar dat heeft potentieel
ook nare consequenties voor mens en dier. Terreinbeherende organisaties zijn zo vriendelijk geweest om daar heel
veel vrijwilligerswerk in te stoppen en anderszins om die
dieren te ruimen. Ik heb hier al eerder schriftelijke vragen
over gesteld en er is ook een motie van de collega's De
Groot en Beckerman aangenomen om met een adequate
strategie te komen. De minister zegt hij daar voor de zomer
mee komt. Ik wil eigenlijk het volgende van hem horen. Kan
ik ervan op aan dat die terreinbeherende organisaties, die
zich niet eindeloos zo kunnen inzetten als zij het afgelopen
jaar hebben gedaan, fatsoenlijk ondersteund worden om
zo nodig adequaat wilde vogels die sneuvelen als gevolg
van de vogelgriep, te ruimen?
De coördinatie van en de regie bij de bestrijding van
vogelgriep ligt bij het Rijk, maar het is aan terreinbeherende
organisaties zelf om dieren op hun terreinen op te ruimen.
We hebben in het afgelopen jaar, mede naar aanleiding
van moties die hier zijn ingediend, geld beschikbaar gesteld
voor vrijwilligersorganisaties om hen te ondersteunen bij
de extra kosten die zij maken voor het opruimen van kadavers. Dat is dus zo'n uitgevoerde motie. Daarnaast hebben
we natuurlijk te maken met terreinbeherende organisaties.
We hebben een landelijk platform waarin we met elkaar op
een goede manier bespreken hoe we vogelgriep kunnen
bestrijden. Daar is ook een app voor beschikbaar. Er wordt
dus heel veel gedaan. Er zijn ook telefoonnummers. Terreinbeherende organisaties krijgen ook vaak subsidies. We
kunnen ervan uitgaan dat in het kader van de bestrijding
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-26
van vogelgriep in de subsidie ook de kosten van het opruimen van kadavers moeten worden meegenomen. Ik ben
niet voornemens om terreinbeherende organisaties op dit
moment financieel gezien extra te gaan ondersteunen om
kadavers op te ruimen. Het kost heel veel als je dat echt
allemaal zou willen vergoeden. Ik denk dat we met elkaar
gezamenlijk de verantwoordelijkheid dragen. Wij hebben
de nodige kosten rondom de vogelgriep. Wij hebben ook
beschermende materialen ter beschikking gesteld rondom
de vogelgriep. We zullen deze last met elkaar moeten dragen. Die kan niet alleen door de overheid gedragen worden.
Anders levert dat een heel groot financieel beslag op.
Dank u wel, meneer de voorzitter.
Dank aan de minister.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
We gaan schorsen tot 14.25 uur. Daarna gaat de minister
voor Natuur en Stikstof haar beantwoording beginnen.
De vergadering wordt van 13.54 uur tot 14.28 uur geschorst.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
1 februari 2024
TK 37
37-4-27