Terug
Plenair · wetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (36410-XIV) antwoord 1e termijn + rest

1 februari 2024 8u 15m

Behandeld

Besproken in dit debat

4 stukken

Document

Verslag

18 sprekers · 213 bijdragen

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:

- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten

van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

2024 (36410-XIV).

(Zie vergadering van 31 januari 2024.)

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de

begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Door mij zijn schriftelijke antwoorden ontvangen van de

minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de

minister voor Natuur en Stikstof op vragen, gesteld in eerste

termijn.

Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een bijvoegsel bij de Handelingen van deze vergadering.

(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze editie.)

De voorzitterVoorzitter

Ik heb begrepen dat mevrouw Van der Plas allereerst een

informatieverzoek heeft, dus ik geef haar even het woord

voor een punt van orde. Gaat uw gang.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dank u wel, voorzitter. We weten allemaal dat er boerenprotesten in heel Europa zijn. Die zijn ook aan het verhevigen.

Nou heeft de Europese Commissie een knieval gemaakt —

zo schrijft De Telegraaf dat dan op — wat betreft de groene

regel die voorschrijft dat 4% van het akkerland braak moet

liggen. Dat gebeurde kennelijk na een interventie van president Macron van de Franse regering. Ik wil graag vragen

of de minister daar tijdens dit debat misschien nog een

schriftelijke reactie op kan geven. Het mag ook een mondelinge reactie zijn, als hij daaraan toe is. Dat zou helemaal

mooi zijn. Wat betekent dit op dit moment voor onze boeren? Ik zou ook graag willen weten wat de inzet van de

Nederlandse regering is bij de Europese Commissie wat

betreft deze regel. We hebben natuurlijk ook al een motie

ingediend voor het versoepelen van regels, maar ik zou van

de minister graag een reactie willen over specifiek deze

regel.

De voorzitterVoorzitter

We geleiden dit verzoek natuurlijk officieel nog even door

naar het ministerie, maar de minister zit erbij, dus die zal

er mogelijk op ingaan bij de beantwoording.

Ik heet beide bewindslieden trouwens van harte welkom.

Dat had ik volgens mij nog niet gedaan. Gisteren hebben

Kamerleden een dag lang vragen gesteld. Ik zou de

bewindslieden dan ook de kans willen geven om hun inleidingen gewoon te kunnen houden. Daarna gaan ze waarschijnlijk bloksgewijs antwoorden en kunt u interrupties

plaatsen.

De algemene beraadslaging wordt hervat.

De voorzitterVoorzitter

Het woord is als eerste aan de minister van Landbouw,

Natuur en Voedselkwaliteit. Gaat uw gang.

Minister AdemaMinister

Dank u wel, meneer de voorzitter.

Voordat ik met mijn inleiding start, geef ik een reactie op

de vraag van mevrouw Van der Plas. Wat mij betreft kom

ik daar straks in de beantwoording even mondeling op

terug. Dan is er duidelijkheid. Dat bespaart dan ook weer

tijd wat betreft het schrijven van brieven.

Geachte Kamerleden. We hebben gisteren een goed debat

gezien: een inhoudelijk debat, een debat op waarden en

een debat waarin visies voorbijkwamen. Dat was goed. In

het bijzonder ben ik ook wel getroffen en misschien zelfs

wel geraakt door de maidenspeeches van de leden Pierik

en Kostić. Het waren indrukwekkende verhalen die soms

ook dicht bij mij komen.

Een à twee weken geleden waren wij met een delegatie op

de Grüne Woche. Afgezien van het feit dat het goed is om

met elkaar in de trein naar Berlijn te reizen en gesprekken

te voeren over de toekomst van de landbouw en alles wat

ons daarbij bezighoudt, heb ik daar op zaterdag ook de

GFFA bezocht. Dat is een internationale conferentie die elk

jaar door Duitsland tijdens de Grüne Woche georganiseerd

wordt. Die ging over voedselzekerheid. Als je wilt ervaren

wat het belang van de Nederlandse landbouw en de

Nederlandse landbouwkennis in de wereld is, dan raad ik

zo'n conferentie aan. Er waren 70 ministers van Landbouw

van over de hele wereld aanwezig. Iedereen wilde met mij

het gesprek voeren over onze kennis, over ons uitgangsmateriaal en over hoe wij met verduurzaming omgaan en wat

dat voor hun land zou kunnen betekenen. Dan merk je hoe

belangrijk de internationale positie van de Nederlandse

landbouw is. Van Uruguay tot Kazachstan, van Zuid-Sudan

tot Brazilië en Taiwan; iedereen van over de hele wereld

wilde het gesprek met mij aangaan. Dat ging over maar

één ding: "Kunnen wij komen tot kennisuitwisseling? Kunnen wij komen tot programma's waarin bijvoorbeeld de

Wageningen Universiteit een samenwerking met ons aangaat? We hebben jullie kennis namelijk zo hard nodig."

Dat is de positie van Nederland als gidsland op het gebied

van landbouw in de wereld. Ik kan vertellen dat je daar best

van onder de indruk raakt als je daar rondloopt. Maar je

bent ook wel trots: trots op onze agrarische sector, op de

kennis in onze agrarische sector en op het innovatievermogen in de agrarische sector. Je bent dan ook trots op iets

wat gisteren al voorbijgekomen is en waar we straks ook

weer op terugkomen, namelijk onze positie in de internationale voedselvoorziening, voedselzekerheid; sommigen

vinden het belangrijk om dat niet te vergeten. Denk ook aan

het uitgangsmateriaal dat de hele wereld overgaat. Dat is

onze landbouw internationaal. Daar mogen we best trots

op zijn. Onze boeren, tuinders en akkerbouwers mogen dat

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-1

ook best van ons horen. Want we hebben een stevige

agrarische sector en sterke landbouw, maar we lopen in

Nederland ook tegen grenzen aan. De ecologische druk

neemt toe en is doorgeschoten. We zullen dus ook toe

moeten naar een verduurzaming van de agrarische sector.

Daarbij zijn boeren niet het probleem, maar ook de oplossing. Onze boeren zijn in staat om ons natuur en een versterking van de biodiversiteit te leveren en wíllen ook verduurzamen. Maar als wij alle problemen serieus nemen,

dan heeft dat wel consequenties voor de agrarische sector

als het gaat om de uitstoot, de omvang. De maatregelen

die nodig zijn, zullen ook leiden tot een kleinere agrarische

sector. Ik heb daar gisteren ook een heel betoog over

gehoord van de heer Holman. Dat was goed. Toch zijn het

ook hele onzekere tijden voor onze boeren en vissers; in

het blokje vissers kom ik nog terug op de vissers. Het zijn

dus onzekere tijden voor onze boeren. Ze vragen soms

wanhopig "is er nog toekomst voor ons in Nederland?" en

"mogen we er nog zijn in Nederland?" Vanuit dat perspectief

vind ik het wel van belang om te zeggen dat er perspectief

is voor de agrarische sector in Nederland, ook al moet er

veel gebeuren en zijn de opgaven groot.

Wat mij in dat verband heel bijzonder raakt, zijn mijn contacten van de afgelopen weken met de biologische sector.

Ik heb Mieke Mul op een bijeenkomst van LNV horen vertellen over haar ideeën en zorgen over de landbouw in

Nederland. Mieke Mul, een biologische boer, doet veel aan

weidevogelbeheer en groene natuur. Ze is ook gecertificeerd

biologisch. Die zegt: wij hebben de tickets voor een eventuele emigratie al klaarliggen. Ik ben daar vorige week

geweest. Ik heb daar het gesprek over gevoerd. Blijkbaar

doen we toch iets niet goed, want het kan toch niet waar

zijn dat zelfs dit soort bedrijven overweegt te emigreren?

Ze vertelde me dat naar aanleiding van alle acties op social

media heel veel boeren zich bij hen gemeld hebben. Dat

zijn biologische boeren die allemaal overwegen om te

emigreren. Ik heb ze toegezegd dat ik het gesprek aanga,

ook met die grote groepen.

Toen ik aantrad als minister heb ik gezegd dat boeren duidelijkheid, zekerheid en rust nodig hebben. Het spijt mij

ongelofelijk dat die duidelijkheid, zekerheid en rust op dit

moment nog niet gegeven kunnen worden. We hebben

vorig jaar lang met elkaar gesproken om dat perspectief

wel te bieden, zoals u weet. Helaas is door de val van het

kabinet de pas om daar ook daadwerkelijk mee aan de slag

te gaan, afgesneden. Dat spijt mij ongelofelijk. Want de

missie waarvoor ik hier gekomen ben, kan ik op die manier

niet afmaken.

Aan de andere kant gaat Europa door. Europa is niet

demissionair. Tal van grote onderwerpen worden op de

Europese agenda besproken. Dat betekent dat we wel

doorgaan waar het kan, zoals met het verduurzamen van

de keten. Op de overlegtafel verduurzaming landbouw

spreken we nog steeds met elkaar om te bekijken hoe we

tot een verduurzaming kunnen komen die ook een verdienmodel voor de boeren oplevert. Er wordt gewerkt aan

doelsturing. We hebben het actieprogramma biologisch

zwaar geïntensiveerd en dat gaan we ook de komende jaren

zwaar intensiveren; we komen daar straks op terug. Ik denk

ook aan de regeling jonge boeren. Ik denk aan onze inzet

op RENURE, het recyclen van mest in Europa. Ik denk aan

de nieuwe genomische technieken, die grote kansen bieden

voor de sector. Maar ik denk ook, speciaal door de heer

Graus, aan dierwaardigheid. De heer Graus vond dat een

ethische discussie. Dat ís ook een ethische discussie. Ik vind

ook dat dierwaardigheid en een sterke verbetering van de

dierwaardigheid onveranderde onderdelen van het landbouwbeleid horen te zijn, en dat duurzame landbouw ook

een dierwaardige landbouw hoort te zijn.

Tegelijkertijd zorgt Europese regelgeving ervoor dat we af

en toe klem zitten, dat onze boeren klem zitten. Vandaar

dat ik het belangrijk vind dat we op Europees niveau kijken

of we tot meer flexibiliteit kunnen komen. We moeten niet

de doelen ter discussie stellen. Die blijven we hanteren.

Daar blijven we achter staan, want die doelen zijn noodzakelijk. Het gaat om de manier waarop we die doelen willen

bereiken, met het vakmanschap van de boeren en met oog

voor de diversiteit van de verschillende lidstaten in Europa,

waarbij Nederland weer een ander land is dan Spanje, dat

weer een ander land is dan Italië of Duitsland. De flexibiliteit

om het op een manier te doen die past bij de aard en

structuur van het land, hebben wij nodig.

De voorzitterVoorzitter

Een ogenblik. Ik had van tevoren gezegd dat ik de minister

graag even de inleiding wilde laten afmaken. Dus als u even

wacht tot dat moment, dan geef ik u het woord, mevrouw

Bromet. De minister vervolgt even de inleiding van zijn

betoog.

Minister AdemaMinister

Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik ben buitengewoon

gemotiveerd om ook de komende periode aan de slag te

blijven en me maximaal in te zetten om te kijken hoe we

op Europees niveau stappen kunnen zetten die passen bij

onze ambities. Ondertussen zien we dat er in de agrarische

sector heel grote zorgen zijn over de mestmarkt. De problemen zijn acuut. Dat betekent dat ook die problemen niet

kunnen wachten op oplossingen. Het pijnlijke aan wat er

op dit moment gebeurt in de agrarische sector, is dat hele

mooie grondgeboden rundveehouderijen, die we zo graag

zien in Nederland, het door een overspannen mestmarkt

ongelofelijk zwaar aan het krijgen zijn. Dat doet me wel pijn.

Ik spreek met heel veel mensen en dan is altijd de boodschap dat ze dat type bedrijven zo graag zien in Nederland.

We moeten alles op alles zetten om dat type bedrijven voor

Nederland te bewaren. Dat moet op een duurzame manier,

vanzelfsprekend. Het zijn vaak bedrijven die al redelijk

geëxtensiveerd zijn, soms zelfs behoorlijk geëxtensiveerd.

Ik noemde al even de bioboeren. Die lopen tegen dezelfde

problemen aan. We zullen echt stappen moeten zetten om

de agrarische sector daarin te ondersteunen en tot goede

oplossingen te komen.

Ik doe dat heel graag met een team medewerkers op het

ministerie die allemaal hoogopgeleid zijn, die vaak aan de

Wageningen Universiteit gestudeerd hebben, die op een

zeer betrokken en loyale manier mij ondersteunen en onze

boeren willen ondersteunen in de transitie die ze moeten

maken. Heel veel kennis heerst er op het ministerie. Ik zou

niet weten wat ik zonder deze medewerkers zou moeten

beginnen. Suggesties als zou die kennis er niet zijn op het

ministerie, als zouden de medewerkers op het ministerie

die kennis niet hebben, werp ik dan ook verre van me. Ik

sta vierkant achter de mensen. Ik ben er trots op.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-2

En ja, de opgaven zijn zwaar voor de agrarische sector. De

opgaven zijn ook zwaar voor de mensen op ons ministerie.

Het is niet altijd makkelijk om te werken op het ministerie

van Landbouw, want je komt vaak oog in oog te staan met

die boer, met die visser. En ja, het blijft mensenwerk. Fouten

kunnen gemaakt worden en soms kan het beter. Onze

medewerkers zijn de eersten om dat te erkennen, maar ze

zijn vol passie en vuur, en met heel veel kennis bezig om

ons en de agrarische sector te ondersteunen, en met elkaar

de weg van verduurzaming van de agrarische sector te

gaan.

Dat even als inleiding, meneer de voorzitter. Ik heb Europa

al genoemd; laat ik dan ook direct even de vraag van

mevrouw Van der Plas over de 4%-regeling beantwoorden.

Dat gaat over de braaklegregeling. Daarop is de afgelopen

jaren derogatie geweest gezien de situatie in Oekraïne.

Frankrijk heeft in het Landbouw- en Visserijdebat — dat

was ergens in oktober, denk ik — gevraagd om die weer te

verlengen. Wij hebben daarvan toen gezegd dat we dat in

principe graag steunen, maar dat we zaken wel op tijd

moeten kunnen verwerken in de systemen, bijvoorbeeld

bij de RVO. Dat blijft nu nog steeds een grote hobbel. Als

het voorstel van de Commissie bij de Landbouw- en Visserijraad voorbijkomt — dat gebeurt de eerstvolgende keer,

verwacht ik — zullen wij dit ook steunen, maar we moeten

wel bekijken hoe we dit ook op een goede manier voor onze

boeren kunnen regelen.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Soms als ik naar deze minister luister, denk ik: het lijkt wel

een commentator van een politiek debat. Hij heeft namelijk

altijd heel veel mensen gesproken en neemt altijd heel veel

zorgen mee, maar wat er nou precies gebeurt — dat kan je

doen als je minister bent — blijft mij altijd een beetje

onduidelijk. Ik wil even focussen op de biologische boeren.

Het is waar dat de Kamer al helemaal aan het begin van de

manifestatie van de stikstofproblematiek heeft gezegd: ook

al zitten ze in de buurt van natuurgebieden, de boeren die

het heel erg goed doen, moeten op de een of andere manier

een speciale behandeling krijgen, want het zou echt het

kind met het badwater weggooien zijn als je nu de boeren

die het al heel goed doen en die vaak in de buurt van Natura

2000-gebieden zitten, als eersten wegstuurt. We hebben

met name ook de biologische boeren genoemd. De kritiek

van mevrouw Mul is ook dat zij aan dezelfde regels moet

voldoen als alle andere boeren in Nederland. Wat heeft de

minister nou gedaan voor biologische boeren in de buurt

van Natura 2000-gebieden? De hele Kamer heeft daarom

gevraagd.

Minister AdemaMinister

Ten eerste kunnen biologische boeren, ook in de omgeving

van Natura 2000-gebieden, toch piekbelaster zijn. Het is niet

zo eenvoudig om biologische boeren uitzonderingsposities

te geven. Kijk, wij proberen natuurlijk die biologische markt

te stimuleren. Wij proberen bij de certificering van de biologische bedrijven ook extra ruimte te creëren voor de

kleinere biologische boeren. Daar kom ik straks wel op

terug. Maar het is niet eenvoudig. Ik begrijp de zorgen van

mevrouw Mul dus. Ik begrijp ook de zorgen van mevrouw

Bromet. Maar we hebben te maken met generieke wetgeving, ook Europese generieke maatregelen. Daarom heb ik

ook gezegd dat je per land beter zou moeten bekijken hoe

je enige flexibiliteit in de regelgeving kunt bouwen. Dat

willen we ook bij Europa bepleiten om ervoor te zorgen dat

we hierin ook meer kunnen differentiëren.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Nee, Nederland is zelf verantwoordelijk voor het stikstofbeleid. Dat iemand een piekbelaster is, komt doordat wij een

beleid hebben ingericht waardoor sommige bedrijven

piekbelaster zijn geworden. Het is generiek beleid, waar

deze boeren, die we zo hard nodig hebben, nou juist

slachtoffer van worden. Dat is ook mijn vraag aan de

minister. Wat heeft de minister nou gedaan om een uitzondering voor deze boeren te maken? Nou, niets, want er is

gewoon een lijst gemaakt van piekbelasters en daar valt

iedereen onder. Die motie heeft de minister dus gewoon

naast zich neergelegd.

Minister AdemaMinister

Ja, zeker. Nee, kijk: uiteindelijk kunnen biologische bedrijven

onder de piekbelastersregeling vallen. Maar u weet dat de

piekbelastersregeling een vrijwillige regeling is. Men kan

er ook voor kiezen om niet aan die regeling mee te doen.

Het is dus niet zo dat wij biologische boeren dwingen om

de bedrijfsvoering te stoppen. Overigens gaat het bij de

familie Mul niet om het feit dat zij piekbelaster zijn, maar

gewoon om algemene zorgen. Ik kan u verzekeren dat bijvoorbeeld de mestproblematiek die we op dit moment

meemaken, ook voor biologische bedrijven ingrijpend is.

Dat zijn generieke maatregelen. Met betrekking tot het

actieplan en het maatregelenpakket zijn we nu ook met de

sectoren in gesprek om te bekijken hoe je die druk op de

mestmarkt kunt wegnemen. Ik wil daarbij ook specifiek naar

deze sector kijken.

De voorzitterVoorzitter

Ik heb gisteren gezegd, en ik zeg het nog even, dat vandaag

acht vragen per fractie de norm is.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

We hebben het hier nu specifiek over biologische boeren.

Elke boer en voedselproducent in Nederland is mij even

lief, maar hier gaat wel weer wat mis. Dat zeg ik met alle

respect voor mevrouw Mul en alle andere biologische

boeren, die ook heel veel zorgen en ellende hebben aan de

keukentafel en die ik ook heel goed snap. Ik hoor de minister

zeggen: dit soort boeren gaat emigreren. Daar gaat het

steeds mis. Hier hadden we het gisteren ook over, toen we

spraken over kapotmaken. De minister kan deze woorden

misschien niet zo bedoelen, maar ze komen thuis wel aan.

Als je zegt "dit soort boeren gaat weg", dan diskwalificeer

je andere boeren. De minister weet ook dat die al decennialang bezig zijn met verduurzamen en dat ze allerlei toeren

uithalen om het nog beter te doen. Zelfs als het niet eens

van de wet hoeft, nemen ze alsnog maatregelen om het

nog duurzamer te doen. Ik kan de minister vertellen dat er

honderden boeren in de afgelopen jaren zijn geëmigreerd.

Ik ken een visserijfamilie. Die heet toevallig ook Van der

Plas, maar het is geen familie.

De voorzitterVoorzitter

Wilt u wel een vraag stellen? De interrupties moeten echt

wat korter.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-3

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ja. Die familie is nota bene bijna naar de poolcirkel geëmigreerd, naar een mini-eilandje bij Noorwegen, omdat ze

daar hun passie kunnen uitvoeren: de visserij. Mensen

verhuizen bijna naar de Noordpool om hier weg te zijn. Ik

wil de minister vragen om zijn woorden zorgvuldig te kiezen

en om niet te zeggen "dit soort boeren gaat weg", alsof die

anderen er niet toe doen.

De voorzitterVoorzitter

Uw punt is helder.

Minister AdemaMinister

Mevrouw Van der Plas weet heel goed dat ik altijd heb

gezegd dat de biologische landbouw een van de pijlers is

van de verduurzaming van de landbouw. Het is niet zo dat

ik uitga van het adagium dat elke boer biologisch moet zijn

of zou moeten worden. Biologisch is een van de pijlers,

maar het kan ook op andere manieren. Als je mijn landbouwbrief van 30 november 2022 leest, dan zie je dat er verschillende sporen zijn om te komen tot verduurzaming van de

agrarische sector. Laat ik het als volgt zeggen, want misschien ben ik niet duidelijk genoeg geweest. Ik bedoelde te

zeggen: wat is er aan de hand dat zelfs deze boeren overwegen om weg te gaan? Ik weet dat er veel meer boeren

overwegen om weg te gaan en ik weet ook dat er heel veel

boeren zijn die graag willen verduurzamen, maar die de

wanhoop nabij zijn en die erover nadenken om te emigreren. Ik heb nooit gezegd dat elke boer biologisch zou moeten zijn, maar het is voor mij wel een teken aan de wand

dat juist deze sector dit zegt. Blijkbaar zitten de boeren zo

klem dat zelfs deze groep, die met passie bezig is met de

natuur, met weidevogels en met biologisch boeren en die

zeer geëxtensiveerd is, zegt: wij overwegen om te vertrekken uit Nederland. Dat moeten wij ons allemaal aanrekenen.

Dat reken ik mijzelf in de eerste plaats aan. Maar dat wil

niet zeggen dat ik een onderscheid maak tussen boeren die

op een andere manier willen verduurzamen en biologische

boeren, alsof ik de een liever zou hebben dan de ander. Dat

is absoluut niet aan de orde. Als u mij in het afgelopen

anderhalf jaar hebt gevolgd, dan weet u dat ik altijd heb

gezegd dat biologisch een van de pijlers is onder de duurzame landbouw. Maar het gaat beslist niet om alleen maar

biologisch.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Wat is er misgegaan dat ook deze boeren willen emigreren?

Nou, alles. Het beleid dat hier gemaakt wordt, dwingt

mensen ertoe om te stoppen omdat hun kinderen het niet

meer over willen nemen of om te emigreren. Wij zijn hier

de beleidsmakers. Hier wordt het beleid gemaakt. Er zitten

mensen bij het ministerie aan tafel die aangeven: "Lieve

minister, dit werkt zo niet. Dit gaat gewoon niet goed zo.

Als we dit gaan invoeren, gaat er dat gebeuren." Maar de

trein dendert toch door. Dat is het algemene verhaal dat je

hoort, ook van biologische boeren. De trein dendert maar

door en het wordt niet veranderd. Dat is wat er misgaat de

hele tijd. Het beleid dat hier wordt gemaakt, pakt in de

praktijk gewoon heel erg slecht uit.

De voorzitterVoorzitter

En de vraag is?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dat is wat er mis is. Nou ja, de vraag is: ziet de minister dat

ook zo?

De voorzitterVoorzitter

De minister.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Sorry, nog één dingetje.

De voorzitterVoorzitter

U moet wat bondiger formuleren, mevrouw Van der Plas.

U houdt hele inbrengen tijdens een interruptie. Het moeten

een beetje puntige vragen zijn.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik hecht er wel aan om dit te zeggen, omdat de minister

denkt dat ik gesuggereerd heb dat mensen op het ministerie

helemaal niks weten en allemaal een beetje dom zijn en zo.

Dat is niet zo. Wat ik heb gezegd, is dat er te weinig praktijkkennis is van mensen die uit de praktijk komen.

De voorzitterVoorzitter

Helder. De minister.

Minister AdemaMinister

Bijvoorbeeld de derogatiebeschikking is een Europese

beschikking, een Europese verordening, waar we ons toe

hebben te verhouden. We hebben daar vaker over gediscussieerd in dit huis. We hebben vaker geconstateerd en zelfs

meegemaakt dat als wij deze verordening willen invoeren

op een manier die aansluit bij de Nederlandse praktijk, wij

de kans lopen dat de hele derogatie van tafel gaat. Dat weet

u ook. Zo'n derogatiebeschikking komt uit Europa en levert

ook voor de biologische sector grote problemen op. Dat is

geen beleid dat wij hier, vanuit Den Haag, organiseren; dat

zijn de effecten van zo'n Europese verordening. Dat raakt

dus niet alleen de gangbare boeren maar dus ook de biologische boeren. Ik kan u verzekeren dat dit type beleid ook

juist onderwerp was van gesprek. Dat voel ik mee. Daarom

zeg ik ook in mijn inleiding: we moeten toe naar een Europees beleid, waarbij we niet gaan marchanderen met de

doelen die we met elkaar hebben, maar waarbij we wel

kijken of we het beleid kunnen inrichten op een manier die

past bij de aard, schaal en specifieke omstandigheden van

Nederland, zoals misschien ook Spanje dat wil doen op zijn

manier en Italië dat wil doen op zijn manier. Die discussie

voeren we ook. Bij de laatste Landbouw- en Visserijraad

hebben we met elkaar besproken dat er meer flexibiliteit

en ruimte in moet komen. Dat hebben we gewoon nodig.

Dan kunnen we ook meer differentiëren naar soorten en

misschien ook iets meer betekenen voor dit soort sectoren.

VVDDe heer Van CampenVVD

Als ik heel eerlijk ben, heb ik me bij de voorbereiding op

dit debat in de afgelopen dagen lang afgevraagd wat die

inbreng dan gaat zijn. Want alles is de afgelopen jaren

eigenlijk al wel gezegd. Alles is ook al wel afgesproken. De

problemen en uitdagingen zijn wel helder. We weten dat

het verdienmodel van boeren onder druk staat, we weten

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-4

dat de omgeving onder druk staat, we weten dat we ons

hebben te houden aan internationale richtlijnen en dat dit

niet lukt. We weten wel wat er moet gebeuren. Ik hoor de

minister in zijn inleiding heel veel zeggen waar ik het mee

eens ben. Het probleem is echter dat als we maar zo

abstract mogelijk blijven, we het over heel veel dingen eens

zijn in deze Kamer, terwijl het kerkhof vol ligt met aangenomen Kamermoties, met daarin initiatieven die actie van het

kabinet vragen om die doelen te gaan halen. Zij vragen

actie van het kabinet om ervoor te zorgen ...

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag?

VVDDe heer Van CampenVVD

Als u mevrouw Van der Plas zoveel tijd geeft, dan wil ik ook

graag mijn vraag inleiden, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Maar die inleidingen worden heel lang en zijn herhalingen

van de inbreng van gisteren.

VVDDe heer Van CampenVVD

Dan rekent u er een tweede interruptie bij; dat vind ik goed.

Wanneer gaat het kabinet die stappen zetten? Gaan wij na

de inleiding van deze minister in de komende uren ook

daadwerkelijk acties horen? Het Elysée knipt één keer met

de vingers en de Europese Commissie geeft ruimte.

Mevrouw Van der Plas heeft net een informatieverzoek

gedaan. Krijgen wij dan net als het Elysée ook die ruimte

van de Europese Commissie? Kortom, gaat de minister,

gaat het kabinet in de uren die voor ons liggen, vertellen

hoe die aangenomen Kamermoties worden uitgevoerd?

Minister AdemaMinister

Ik heb net aangegeven hoe wij omgaan met het voorstel

van de Europese Commissie rondom de braaklegging, die

ook gisteren aan de orde is geweest in de media. Daar ben

ik helder over. Wij hebben te voldoen aan doelen. Ik ben

best bereid om naar Europa toe te gaan en te kijken of we

het op een andere manier kunnen doen. Alleen, dan moeten

wij wel leveren. Dat betekent dat als wij met voorstellen

komen om het anders te doen in Europa, wij wel de garantie

zullen moeten kunnen geven dat we gaan leveren. Dat

kunnen we op dit moment niet. Wat bijvoorbeeld de mestmarkt betreft, waar we zo nog over komen te spreken, ben

ik ook met de agrarische partijen in gesprek om te kijken

hoe we dat op een goeie manier zouden kunnen oplossen.

Daar zijn we hard mee aan het werk. Er zijn ook allemaal

afspraken en er lopen gesprekken. Er gebeurt dus heel veel

om die urgentie eruit te halen.

Aan de andere kant, meneer Van Campen: we zijn wel

demissionair. U weet dat wij bezig waren met een toekomstvisie op de landbouw, waar ook een fors financieel beslag

bij was neergelegd. Dat was 13,5 miljard. Het past in deze

demissionaire periode niet om te komen met een visie

waarvoor we ook 13,5 miljard vragen. Dat past gewoon niet

in die demissionaire status. Ik zou het graag willen. Kijk,

heel veel mensen zeggen tegen mij: het is toch wel jammer

dat het allemaal niet doorgaat met dat landbouwakkoord.

Misschien is het nog wel veel spijtiger dat het kabinet

gevallen is. Dat was overigens niet nodig geweest. We

hadden hier ook met elkaar kunnen staan voor de uitvoering

van het pakket maatregelen dat in de tweede helft van vorig

jaar in de Kamer aan de orde zou zijn geweest. Dat was een

compleet pakket aan maatregelen. We zouden nu het

gesprek met elkaar kunnen hebben over het uitvoeren van

al die maatregelen. Alleen, we zijn daar niet aan toegekomen omdat het kabinet gevallen is, wat niet nodig was

geweest. Ik zou heel graag aan de slag willen. Ik zou heel

graag veel geld hebben voor de verduurzaming van de

agrarische sector — de boeren hebben dat zo nodig; dat

ben ik volledig met meneer Van Campen eens — en met

de boeren aan de slag gaan met werken aan een duurzame

toekomst. Maar dit is echt aan het volgende kabinet.

Daarom heb ik gisteren in de media ook gezegd dat ik vind

dat het kabinet er zo snel mogelijk moet komen, omdat de

boeren die duidelijkheid willen hebben. Zij hebben daar

recht op.

VVDDe heer Van CampenVVD

Die verkapte jij-bak over de val van het kabinet laat ik zeker

bij de minister. Die maakt wat mij betreft geen onderdeel

uit van dit debat. Er liggen aangenomen Kamermoties en

er zijn een hoop zaken op het beleidsterrein van de minister

die niet controversieel zijn verklaard. Ik zal vandaag luisteren

naar het antwoord van deze minister om te horen of er ook

acties volgen in plaats van mooie woorden.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik ben blij dat de minister zich realiseert dat we in een

demissionaire fase zitten. Mijn vraag stel ik naar aanleiding

van de opmerking die de minister maakte op de vraag van

mevrouw Bromet over de generieke maatregelen die niet

alleen de bioboeren maar ook de hele sector klemzetten.

Dan zie ik toch weer beleid dat niet door Brussel wordt

opgelegd maar waarbij de minister wel met extra generieke

maatregelen rondom de bufferzones komt, waardoor heel

veel boeren in de knel komen. Is de minister het niet met

mij eens dat maatwerk nodig is en dat we niet met extra

generieke maatregelen moeten komen?

Minister AdemaMinister

Ik heb mevrouw Nijhof gisteren ook gehoord over de bufferzones. Maar ook dit, die bufferzones, is Europees beleid.

Er zijn veel meer landen die bufferzones hebben. Het is niet

zo dat het alleen een Nederlands punt is. Het is onderdeel

van het beleid in veel meer landen. Uiteindelijk willen we

allemaal meer ruimte voor boeren om het op hun manier

te doen en daar gaan we ook op inzetten bij de onderhandelingen over het achtste actieprogramma nitraat. Gisteren

heeft mevrouw Bromet op een hele mooie manier voorbeelden aangegeven van hoe boeren in bijvoorbeeld de

Noardlike Fryske Wâlden hebben gewerkt aan doelsturing

in de tijd van de zure regen, van de verzuring van de bossen.

Dat zijn hele mooie voorbeelden. Ik wil heel graag kijken —

we voeren daar op Europees niveau ook het gesprek over

— of we boeren meer ruimte kunnen geven om het op hun

eigen manier te doen. Het zijn wel generieke maatregelen.

Er is namelijk geen boerenerf hetzelfde. Dat ben ik zeer met

mevrouw Nijhof eens. Tot nu toe hebben we te maken met

generieke maatregelen, ook uit Europa. We hopen dat er

in de komende periode meer ruimte komt in Europa om

boeren meer ruimte te geven op het boerenerf. Daar moet

dan ook bij zitten, zoals ik bijvoorbeeld mevrouw Bromet

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-5

gisteren ook heb horen zeggen, dat de boeren daar dan ook

op afgerekend worden. Daar moeten we ook eerlijk over

zijn: meer ruimte betekent ook afgerekend worden op de

prestaties die je levert. Ik denk dat we echt naar zo'n systeem toe moeten.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik ben er bekend mee dat ook andere landen met bufferzones werken, maar ik zou heel graag van de minister horen

dan wel op papier krijgen waar in de Europese regelgeving

staat dat we daartoe verplicht zijn. Ik heb dat namelijk niet

kunnen vinden. Ik heb gisteren alleen aangegeven dat we

geen voorstander zijn van de huidige 3,5 meter die er nu

ligt maar dat het beleid op dit punt in ieder geval niet uitgebreid moet worden.

Minister AdemaMinister

De bufferzones op zich zijn in veel meer Europese landen

aan de hand. Natuurlijk hebben wij voor sommige gebieden

maatwerk gemaakt. Er zit een soort 4%-regeling in waarbij

je naar smallere bufferzones kunt gaan als de percelen een

stuk smaller zijn en dat soort zaken. Maar dat zijn afspraken

die in de Europese Unie zijn gemaakt.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik vond de inleiding van de minister opvallend pessimistisch. Op zich klopt het dat de problemen groot zijn, maar

als je alleen maar blijft wijzen op het feit dat het allemaal

heel erg moeilijk is en je niet schetst waaróm er verandering

nodig is, dan krijg je volgens mij helemaal niemand mee.

Ik mis in het verhaal van de minister bijvoorbeeld de eenvoudige constatering dat we de doelen niet gehaald hebben

— niet voor schoon water, niet voor natuur — en dat in de

afgelopen twintig jaar misschien wel de helft van de boeren

toch moest stoppen. Hoe komt dat? Als we de natuur niet

beter gaan beschermen, gaat het ook niet goedkomen voor

de boeren. Boeren hebben behoefte aan een gezonde

bodem, schoon water en een stabiel klimaat, met aan de

ene kant niet heel veel droogte en aan de andere kant juist

heel veel wateroverlast. Dus waar gaan we heen? Ik vind

het eigenlijk een beetje onverstandig dat de minister zegt

dat we naar een kleinere agrarische sector moeten. Nee,

volgens mij moeten we naar een kleinere bankrekening van

de grote bedrijven in deze sector die maar blijven cashen

en naar juist méér boeren die op een goede manier kunnen

gaan werken. Daar is een grote verandering voor nodig.

Dat dat moeilijk is; zeker. Maar de toekomst ziet er veel

beter uit als we wél veranderen dan wanneer we op deze

manier naar het landbouwbeleid blijven kijken.

gesprekken met de ketenpartijen om te komen tot een

duurzaamheidsstandaard, die ook leidt tot een verbeterd

verdienmodel voor de agrarische sector. Dat loopt nog.

Daar zijn we nog mee bezig. Ik noemde al even de overlegtafel duurzame landbouw. Die gesprekken lopen. Die gaan

over doelsturing. Naar aanleiding van de gesprekken die

we vorig jaar hebben gevoerd, hebben de ketenpartijen ook

gewoon gezegd: we zijn zo ver gekomen dat we hiermee

door moeten gaan. Dat wil de agrarische sector ook. Daar

wordt dus nog steeds aan gewerkt.

U kent de discussie over de ecosysteemdiensten wel. We

willen heel veel vragen van boeren, maar dan vind ik ook

dat we bereid moeten zijn om daarvoor te betalen, want

het zijn maatschappelijke diensten en de samenleving wil

dat. Daar willen boeren graag aan meewerken, maar dan

moeten we ervoor zorgen dat dit betaald kan worden. We

hebben voor de formatie en voor het nieuwe kabinet stukken voorbereid die over ecosysteemdiensten gaan, zodat

het volgende kabinet heel snel aan de slag kan met het

regelen van die ecosysteemdiensten, ook financieel, want

dat zou moeten.

Er liggen grote opgaven, maar ik zit wel in een demissionaire status. We hebben gezien wat ecosysteemdiensten

kosten. We hebben vorig jaar met elkaar besproken om dat

via heffingen in de keten te doen. Dat zijn echt heel ingrijpende maatregelen. Het past mij in mijn demissionaire

status niet om met wetgeving over dat soort heffingen naar

de Kamer te komen, maar het zou wel moeten gebeuren.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dat had de minister natuurlijk eerder kunnen doen. Mijn

punt blijft: demissionair of niet, je kan gewoon een heldere

analyse neerleggen over wat er aan de hand is in de landbouw. De minister kan uitleggen dat het in het belang is

van mensen die in de landbouw willen werken, dat dat

gebeurt op een manier die hun eigen gezondheid niet

schaadt. Ik noem parkinson nog even. Dat we werken met

landbouwgif in een intensief systeem heeft ook gevolgen

voor de boeren. De minister kan gewoon uitleggen dat

iedereen klem zit in dit systeem. De minister kan gewoon

de cijfers opnoemen. Hoeveel boeren moesten er stoppen

de afgelopen twintig jaar? En in die afgelopen twintig jaar

stonden er niet bepaald groene kabinetten aan het roer;

laten we eerlijk zijn.

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag is?

Minister AdemaMinister

Ik ben dat eigenlijk zeer met mevrouw Ouwehand eens. Het

zal echt anders moeten. Wat mij betreft moeten natuurlijk

de doelen vooropstaan als het gaat om natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. Ik kan u verzekeren dat heel veel boeren die ik gesproken heb, zeggen dat die voor hen ook niet

ter discussie staan. Zij vinden ook dat we dit moeten gaan

doen, zeker ook als je kijkt naar de positie van de jonge

boeren. Die bevestigen dat ook echt in gesprekken met mij.

Die kant moeten we echt op. Maar dan moeten we er wel

voor zorgen dat de boeren dat ook kunnen meemaken en

dat er een goed verdienmodel voor de boer is. Mevrouw

Ouwehand wijst op de keten. Wij voeren nog steeds

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Het is niet alsof er heel vergaande groene maatregelen zijn

opgelegd. Toch moest de helft van de boeren stoppen. De

minister kan gewoon zeggenMinister

met deze aantallen dieren …

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Ouwehand, ook u vraag ik om niet zo lang herhalingen te debiteren, maar gewoon een vraag te stellen.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

U heeft een punt. Ik ga mijn best doen om het af te ronden.

Mijn oproep aan de minister is als volgt. Neem boeren nou

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-6

mee door te zeggen: "Als we op deze manier naar landbouw

blijven kijken, dan blijft het meer van hetzelfde en dat

betekent dus meer ellende. En ja, veranderen is moeilijk,

maar dit is het perspectief voor de toekomst. Daar gaan we

boeren bij helpen en we gaan degenen die eraan verdiend

hebben gewoon laten meebetalen, omdat het oneerlijk is

om de rekening bij boeren of bij burgers neer te leggen."

Dat verhaal is veel inspirerender, lijkt me.

Minister AdemaMinister

Mevrouw Ouwehand heeft gelijk. Dat is ook het verhaal dat

ik vertel en het gesprek dat ik veel voer met de agrarische

partijen, ook met individuele boeren. En die willen dat ook

wel. Die willen graag aan de slag. Maar die zeggen wel: als

wij die verduurzamingsslag gaan maken, geef ons dan qua

regelgeving en financiën een langjarig perspectief, zodat

we weten waar we naartoe werken, en help ons ook om

daar te komen. Wij hebben natuurlijk ook wel regelingen

voor biologische boeren die van gangbaar overschakelen

naar biologisch. Er kan meer dan heel veel boeren zich op

dit moment realiseren. Dat bespreken we met de boeren:

als je wil omschakelen, dan kan dat. Maar wil je echt de

transitie gaan doormaken die zo nodig is en waar we vorig

jaar steeds uitvoerig de degens over hebben gekruist, dan

moet daar een fors pakket aan maatregelen tegenover staan

om de agrarische sector zover te brengen. Nogmaals, ik

had heel graag hier gestaan en vorig jaar de plannen aan

de Kamer gepresenteerd. Dat was mijn missie. Mijn eigen

missie was om perspectief te bieden aan de boeren. Dat

pad is afgesneden door de kabinetsval. Ik kan het niet

mooier maken dan het is. Ik had het graag anders willen

hebben. Dat neemt niet weg dat waar het wel kan en waar

we wel mogelijkheden zien om boeren te helpen binnen de

beperkte mogelijkheden die we op dit moment hebben, we

dat natuurlijk zeker doen.

CDAMevrouw VedderCDA

De minister sprak net over het belang van doelsturing en

over dat daarbij een stok achter de deur hoort. Daar ben ik

het helemaal mee eens. Ik wil graag de minister een casus

voorleggen waar we het in dit huis niet zo heel vaak over

hebben. Dat gaat over het moment waarop het Klimaatakkoord er was en de sector aan de lat stond voor 3,5 megaton

reductie van CO2-emissies. De sector heeft toen zelf gezegd:

wij denken dat we wel 6 megaton kunnen halen, maar daar

hebben we twee dingen voor nodig van u, van het kabinet,

namelijk middelen en individuele afrekenbaarheid. Die zijn

er uiteindelijk allebei niet gekomen. Dat is niet omdat de

methodiek er niet was, want die is aangedragen. Dat is

omdat het kabinet het niet aandurfde om die individuele

afrekenbaarheid mogelijk te maken. De sector heeft toen

terecht gezegd: als wij een collectief doel hebben, maar niet

de middelen om dat om te slaan naar individuele doelen,

dan kunnen wij niet die 6 megaton halen, dus help ons daar

nou mee. Het is uiteindelijk nooit gebeurd. Ik zou graag het

volgende aan de minister willen vragen. Als hij het toen

daar voor het zeggen had gehad, op dat tijdstip, op dat

ministerie, wat zou hij dan hebben gedaan? Hoe kijkt de

minister naar deze casus?

Minister AdemaMinister

Stel dat wij tot een generiek systeem komen waarbij elke

boer individueel zijn resultaten kan afmeten en individueel

wordt afgerekend op zijn resultaten. Je kunt systemen

bedenken. Sandor Gaastra heeft een tijdje terug in Het

Financieele Dagblad aangegeven dat hij het een interessante

gedachte zou kunnen vinden om een soort emissiesysteem

te hebben. Dat zou je ook bij stikstof kunnen doen, maar

ook bij het klimaat. Neem de glastuinbouw. Dat is een

prachtig voorbeeld. De glastuinbouw heeft gezegd: wij gaan

met elkaar een systeem bouwen van CO2-beprijzing waar

we elkaar op kunnen afrekenen. Dat is eigenlijk een uniek

gegeven, omdat die sector niet gedwongen is door Europese regelgeving, maar zelf heeft gezegd: we gaan zelf een

sectorsysteem bouwen en aan de hand daarvan werken

aan verduurzaming. De overheid maakt dan via subsidieregelingen en dat soort zaken die verduurzaming ook mogelijk. De overheid maakt het dan mogelijk dat zij binnen dat

systeem op een goede manier kunnen verduurzamen. Dat

vind ik nou een schoolvoorbeeld van hoe het zou kunnen.

Ik denk dat als we echt wat willen in de agrarische sector,

we de komende periode meer naar dat soort systemen

moeten kijken. Ik vond dat een interessante gedachte, want

dan kan elke boer op basis van zijn eigen bedrijfsvoering

kijken: waar sta ik en waar kan ik naartoe werken? En lukt

het hem niet, dan wordt hij ervoor aangeslagen. Dat zien

we natuurlijk vanzelfsprekend al in de industrie. Nou, dat

zal ook hier een prachtig systeem zijn. En dan gaat het juist

over het ondernemerschap van de boer om op die manier

te kunnen voldoen aan de doelen. Dan doe je juist een zwaar

beroep op dat ondernemerschap.

CDAMevrouw VedderCDA

Op zich kan ik me een heel eind vinden in de beantwoording

van de minister, want ik zie dezelfde kansen. Daarom pleit

ik er ook elke keer zo voor. Maar ik signaleer het volgende.

De glastuinbouwsector heeft deze kansen kunnen oppakken,

ook omdat die relatief klein en goed georganiseerd is, maar

andere sectoren hebben er meer moeite mee om die collectieve doelen om te slaan naar individuele doelen als ze daar

geen uitvoeringskracht voor hebben. Vindt de minister dat

er een taak had gelegen voor het kabinet bij het beroep dat

op hem werd gedaan dat luidde: help ons dan individuele

afrekenbaarheid mogelijk te maken? En wat vindt de

minister ervan dat dat niet is gelukt?

Minister AdemaMinister

Ja, dat het niet is gelukt ... Eigenlijk zouden we hier moeten

staan. Als de glastuinbouwsector het kan, dan moeten

andere sectoren dat ook kunnen. Dus we hadden er kunnen

staan. Overigens is het zo dat wij niet stilstaan op dat punt.

Er is vorig jaar een rapport uitgebracht dat ook gaat over

normeren en beprijzen en over hoe je ervoor kunt zorgen

dat je de individuele boer ruimte kunt geven op het gebied

van doelsturing als je naar dit soort systemen gaat. Daar

werken we ook aan; misschien kan mijn collega daar straks

nog iets over zeggen. Zij werkt er namelijk hard aan om

daar nu juist mogelijkheden aan te geven. Dat hebben we

ook aangegeven in de brieven. We noemen dat normeren

en beprijzen. Toen het artikel van de heer Gaastra verscheen, heb ik wel gezegd: je kan dat soort systemen niet

opzetten zonder die ruimte voor de boer. Op het moment

dat je die generieke maatregelen hebt en je het systeem

zou invoeren mét die generieke maatregelen, wordt de boer

dubbel aangeslagen. We moeten er dus voor zorgen dat

we een systeem bouwen waarbij we duidelijk kunnen afrekenen. Ik heb gisteren van de VVD een prachtig document

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-7

gekregen over de Afrekenbare Stoffenbalans. De VVDfractie heeft daar echt werk van gemaakt. Dat soort initiatieven hebben we echt nodig in de agrarische sector. Daar

werken we aan. Maar het moet samengaan. Wij kunnen

niet zomaar een emissiesysteem gaan introduceren zonder

dat de boeren de ruimte krijgen om daar ook op hun eigen

manier invulling aan te geven. Dat betekent dus ook een

terugtrekking van een aantal generieke maatregelen die op

dit moment op het boerenerf liggen, want anders worden

ze dubbel gestraft. En als je dit wilt, kan ik u zeggen, komt

daar wel een spanning op te staan. Ik zou het heel graag

willen doen, maar dan moet je ook naar Europa om die

ruimte te claimen. Dat doen we dus ook. Op dit moment

zie ik die ruimte niet, maar ik wil wel dat in de onderhandelingen over het achtste actieprogramma, bijvoorbeeld als

het gaat om de Nitraatrichtlijn, maar ook bij het nieuwe

GLB, we die ruimte echt gaan creëren. Misschien dat dat

stapje voor stapje gaat, maar wij zetten daar fors op in. Ik

vind namelijk dat we die stappen nu echt moeten gaan

zetten.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. De minister gaat nu zijn betoog vervolgen. Ik

geloof dat hij een aantal onderwerpen heeft.

Minister AdemaMinister

Ik heb een zevental onderwerpen: toekomst van de landbouw, biologisch, mest, dierenwelzijn, visserij, markt en

keten en nog wat overige zaken. Ik wil proberen om de

vragen zo snel mogelijk te beantwoorden. En als dat te kort

is, hoor ik het wel van de Kamerleden, meneer de voorzitter.

De VVD heeft gevraagd welke maatregelen er worden

genomen. We hebben dat eigenlijk al bij de inleiding met

elkaar besproken. De begroting omvat ook een pakket

maatregelen als het gaat om jonge boeren, dialogen en

doelsturing teneinde een paar stappen te zetten. Daarnaast

is er nog steeds het Investeringsfonds Duurzame Landbouw,

waarbij ik oproep om er gebruik van te maken. Dat is een

prachtig fonds waarmee we boeren kunnen helpen om om

te schakelen naar extensivering, naar biologisch enzovoorts.

Bovendien hebben we het Regieorgaan Versnellen innovatie

emissiereductie duurzame veehouderij. We moeten de

komende periode namelijk ook volop blijven inzetten op

innovatie. Daarin werk ik ook samen met mijn collega voor

Natuur en Stikstof om ervoor te zorgen dat we niet alleen

innovaties ontwikkelen maar we ze ook geborgd hebben,

want anders doet het niet zo veel. U heeft dat ook kunnen

lezen in de brief die we daarover naar de Kamer hebben

gestuurd.

Mevrouw Vedder van het CDA heeft gevraagd waarom er

sprake is van zo veel ad-hocbeleid. Die vraag herken ik en

ik hoor dat ook heel veel van de boeren terug. We hebben

het een nog niet gehad of het andere komt. Dat heeft te

maken met veranderende omstandigheden waar we tegen

aanlopen maar ook met de langetermijnvisie die zo broodnodig is en die ik graag bij de Kamer had willen hebben. Ik

hoop dat de komende kabinetsformatie een echt goede

visie op de landbouw oplevert. Vanuit het ministerie leven

we daarvoor heel veel bouwstenen aan, zodat er straks ook

snel geschakeld kan worden. En er ligt al zo ontzettend veel,

ook als je kijkt naar wat er vorig jaar geproduceerd is aan

ideeën en mogelijkheden. Er ligt een gespreid bed voor het

komende kabinet om echt knopen door te hakken en verder

te gaan en ook om de landbouw langetermijnperspectief

te geven, wat heel erg hard nodig is. Wat dat betreft

ondersteun ik ook van harte de cri de coeur van mevrouw

Vedder.

De heer Holman van NSC sprak over de nota van de WUR

over de zes dilemma's: een visie op een wereldwijde

voedselvoorziening, de functie van de dierhouderij in

Nederland, de morele positie van dieren in onze voedselvoorziening, de vraag hoeveel van de stikstof- en klimaatdoelen we in Nederland willen halen, het al dan niet scheiden van landbouw en natuur, en de vraag of we willen

sturen op consumentengedrag. Daar komt dan een zevende

bij: het verdienmodel. Ik ondersteun deze zes lijnen van

harte. Ik heb daarover gister in het betoog van de heer

Holman ook een heldere visie gehoord, met hele goede

ideeën, denk ik. Ik weet nu hoe NSC daartegen aankijkt. Het

is ook goed om te komen tot een toekomstbestendig landbouwbeleid. Daar kunnen die zes of, laten we het zo zeggen,

zeven lijnen een hele waardevolle basis voor zijn. Ik

ondersteun dat dus van harte. Ik heb al wat gezegd over

Boer aan het Roer, doelsturing en dat soort zaken. Gelet op

de opgave die we hebben en de maatregelen die nodig zijn,

zullen die maatregelen uiteindelijk ook effect hebben op de

omvang van de veestapel. Dat is wel noodzakelijk. Maar

ook dat kunnen we op een manier doen die past bij de

ontwikkeling van de agrarische sector.

BBBDe heer PierikBBB

Ik hoor de minister zeggen dat hij die zeven doelen — want

ik vind het verdienmodel inderdaad ook een belangrijk doel

— van harte ondersteunt. In die doelen zitten natuurlijk ook

heel veel verduurzamingsvoorstellen. Laten we dat even in

het licht bekijken van het WUR-rapport. Daaruit blijkt dat

als we verder gaan verduurzamen, dat behoorlijke consequenties heeft voor het inkomen in de melkveehouderij en

de akkerbouw. Hoe kunnen we dat handen en voeten

geven?

Minister AdemaMinister

Dat is een hele goeie en belangrijke vraag voor de agrarische sector. Want ik hoor dat heel veel boeren willen verduurzamen, maar zich afvragen: houden we nog wel een

verdienmodel over? Dat is een belangrijke vraag. Overigens,

het rapport van de WUR, dus van WEcR, over de economische positie van boeren geeft aan wat de effecten zijn zonder aanpassing van het beleid. Maar het geeft ook aan dat

er beleidsinstrumenten zijn die de doelen juist kunnen versterken. We hebben het net al even gehad over de verduurzaming van de keten met een verdienmodel voor de boer

als een van de mogelijkheden. Ook de ecosysteemdiensten

worden als mogelijkheid gegeven. Daardoor kan de agrarische sector juist ook heel veel van de doelen halen. Je kunt

het heel negatief uitleggen, maar je kunt het ook positief

uitleggen. Natuurlijk zijn er effecten. Bij de mestmarkt zien

we die effecten nu ook plaatsvinden. Dat is het gevolg van

de derogatiebeschikking, die ook meegenomen is in het

rapport. Maar er worden juist ook bouwstenen aangereikt

om te kunnen verduurzamen en de samenleving verantwoordelijkheid te geven, zoals met ecosysteemdiensten en de

verduurzaming van de productieketen. Op die manier zouden we ervoor kunnen zorgen dat boeren toch een goed

verdienmodel kunnen hebben. Ik vind het dus ook een heel

waardevol rapport. Het maakt heel inzichtelijk waar de

handelingsperspectieven zitten. En ik kan me voorstellen

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-8

dat zo'n rapport ook voor een volgend kabinet best mooie

handvatten biedt om mee aan de slag te gaan.

BBBDe heer PierikBBB

Dat ben ik volledig eens met de minister. Maar het ontbreekt

wat mij betreft toch nog een beetje aan de actiebereidheid,

als het ware, dus de vertaalslag van die dingen naar wat

een boer concreet kan doen. Ik wil dan ook de woorden die

collega Van Campen heeft uitgesproken in herinnering

roepen: ook al is het kabinet demissionair, we kunnen

eigenlijk heel veel doen om toch al een beetje lucht in de

sector te pompen. Maar dat gebeurt gewoon niet. Daar zou

ik nog wel graag een reactie op willen.

Minister AdemaMinister

Ten eerste heb ik aangegeven dat we met de ketenpartijen

stevig in gesprek zijn om tot die verduurzaming te komen.

Dat kun je namelijk gewoon publiek-privaat regelen; daar

hoeft niet eens wetgeving voor te komen. Overigens kún

je dat ook niet in wetgeving regelen, maar moet dat

plaatsvinden in de afspraken in de sectoren. Wij kunnen de

inkopende ketenpartijen niet dwingen om een bepaald

bedrag te betalen, maar dat moet echt geregeld worden.

Het kan wel, zoals de ACM ook heeft aangegeven. Wij proberen dus te stimuleren dat die afspraken in de keten worden gemaakt. Maar als we bijvoorbeeld praten over ecosysteemdiensten, dan zijn daar echt wetgeving en financiën

voor nodig. U kunt tegen mij zeggen: kom met een voorstel

voor ecosysteemdiensten met de daarvoor benodigde

financiën, en dan gaan wij dat steunen. Dan kom ik met

voorstellen. Ik weet echter niet hoe u dat ziet in het licht

van de demissionaire periode en de onderhandelingen die

er op dit moment plaatsvinden. Het zou goed zijn voor de

toekomst van de agrarische sector als dat soort maatregelen

ook zo snel mogelijk genomen worden. Maar er zitten vanzelfsprekend wel financiële consequenties aan.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister AdemaMinister

We hebben het al gehad over het rapport-WEcR.

De heer Flach van de SGP heeft een vraag gesteld over de

innovatieregeling. Hij heeft het over het openstellen van

de Sbv-regeling om op die manier ervoor te zorgen dat

boeren via innovatieve systemen kunnen voldoen aan de

doelen. Uit de innovatiebrief die wij naar de Kamer hebben

gestuurd, blijkt dat wij — mijn collega en ik, maar ook het

kabinet — zeer gemotiveerd zijn om met innovatie aan de

slag te gaan. We zien innovatie ook als een belangrijke pijler

voor de verduurzaming van de landbouw. Laat daar absoluut geen misverstand over bestaan! Maar we hebben ook

ervaringen en we moeten er wel voor zorgen dat zaken

goed geborgd kunnen zijn. Als er ook juridische, vergunningtechnische consequenties zouden kunnen kleven aan

innovaties — iets wat we in principe graag willen — dan

moet het wel juridisch houdbaar zijn. Ik spreek heel veel

boeren die dat ook gewoon willen, die zeggen: wij kunnen

innoveren, wij hebben heel veel mogelijkheden, maar wij

hebben in de afgelopen periode ook gezien dat het fout kan

gaan. Je zult maar een investering van €150.000 hebben

gedaan voor een innovatieve vloer, terwijl het effect dat je

ermee beoogde, niet optreedt. Dan is het geld weg. Dat

soort situaties moeten we echt zien te voorkomen. Ik zeg

dus van harte ja op het investeren in innovaties. En

natuurlijk, op het moment dat er goede innovaties zijn die

ook werken, die ook geborgd zijn, kunnen we zo'n subsidieregeling, die Sbv-regeling, direct openstellen. Maar op dit

moment is dat heel kwetsbaar. Ik wil boeren en andere

ondernemers ook geen valse hoop bieden.

SGPDe heer FlachSGP

Dank voor het antwoord. Om stappen te kunnen zetten

richting doelsturing is er behoefte aan gevalideerde meetprotocollen. Ik heb begrepen dat vorige week de meetprotocollen voor de pluimveesector en de varkenshouderijen

gepresenteerd zijn. Mijn vraag aan de minister is wanneer

we een meetprotocol voor de rundveesector kunnen verwachten.

Minister AdemaMinister

Er wordt ook in de rundveesector hard gewerkt aan het

meten van emissies. Het is in de rundveesector nog een

beetje lastiger, omdat je daar met openstalsystemen te

maken hebt. Dat is echt een hele andere situatie dan wanneer je de gesloten systemen hebt; dan is het net wat

makkelijker. Maar er wordt hard aan gewerkt. Ik ben laatst

nog in Leeuwarden bij de Dairy Campus geweest, waar ze

heel erg bezig zijn met het bouwen van die systemen. Een

systeem moet eerst technisch functioneren. Het moet ook

nog eens een keer betaalbaar gaan worden. Het is namelijk

gigantisch wat daar geïnvesteerd wordt, maar dat hoort

vanzelfsprekend bij een onderzoekprogramma. Daarna

moeten die systemen ook geborgd zijn. Ik heb daar

gespreken over gevoerd. Die borging is best nog ver weg,

omdat we juist bij de rundveesector te maken hebben met

openstalsystemen. Ik raad u aan om daar eens naartoe te

gaan.

Aan de andere kant zijn de managementmaatregelen,

voermaatregelen en dat soort zaken natuurlijk wél op orde.

De Stoffenbalans kan ook helpen om ervoor te zorgen dat

boeren op een bepaalde manier met de receptuur van het

voer aan de slag gaan. We weten dat daar minder CO2-uitstoot door komt, minder methaan. Dat zijn prachtige initiatieven en ontwikkelingen, maar die moeten toch wel weer

juridisch geborgd gaan worden, willen ze ook effect hebben

op bijvoorbeeld vergunningverlening. Maar ik ben zeer

hoopvol. Ik heb eerlijk gezegd ook wel het volgende gevoel.

Ik kom zelf uit de technische wereld. De hele sensor- en

meettechnologie is in de industrie buitengewoon ver ontwikkeld. Ik zie dat het in de agrarische sector wat achtergebleven is. Ik zie nu een inhaalslag. Heel veel bedrijven zijn

er nu mee bezig. Ik denk dus dat dat een soort sneeuwbaleffect gaat hebben en dat er de komende jaren echt veel

meer nieuwe innovaties op dat gebied komen.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Begrijp ik nu goed van de minister dat er een regeling voor

innovaties is, maar dat er geen juridisch geborgde innovaties zijn, waardoor er een fonds staat te versloffen waar

eigenlijk geen aanspraak op gemaakt kan worden?

Minister AdemaMinister

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-9

Het is belangrijk dat boeren op het moment dat zij voor

innovaties kiezen en daar subsidie voor ontvangen, weten

dat die innovaties daadwerkelijk leiden tot een emissiereductie en dat dat ook geborgd is, bijvoorbeeld in vergunningstrajecten. Mijn collega is bijvoorbeeld bezig met een

handreiking voor provincies in het kader van over de

gebiedsprocessen. Daarbij wordt gekeken hoe je met

innovatieve stalsystemen toch tot een passende beoordeling

kunt komen. Misschien kan ze daar straks ook al iets over

zeggen. Maar nogmaals, het heeft geen zin om een regeling

op te zetten als er geen innovaties zijn; daar heeft u gelijk

in. Dat neemt niet weg dat de inzet op innovaties onveranderd groot moet zijn en misschien nog wel groter moet

worden in de komende periode. Wij zullen dus volop moeten blijven inzetten op innovaties. Dat doen we ook.

De voorzitterVoorzitter

Ik wil de minister vragen om niet te vaak "u" te zeggen,

maar om via de voorzitter te spreken.

Minister AdemaMinister

Sorry, meneer de voorzitter.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik vind het zonde van mijn interrupties, want ik heb er maar

acht. Maar via u, voorzitter, zou ik de minister willen vragen

om antwoord te geven op mijn vragen. Hij herhaalt namelijk

heel vaak hetzelfde. Dan herhaalt hij wat hij al gezegd heeft

voordat ik de vraag stelde. Mijn vraag was: is er nu een

fonds waar geen aanspraak op gemaakt kan worden? Ik

begrijp nu dat dat zo is. Als dat niet zo is, dan hoor ik graag

een ontkenning van de minister.

Minister AdemaMinister

U geeft aan dat ik u geen antwoorden geef. U zegt tegelijk:

ik begrijp dat dat zo is. Blijkbaar heb ik u dus een antwoord

gegeven. Dank u wel.

Dan ga ik naar de vraag van mevrouw Bromet over de

inkoop van biologische producten en de rol die de rijksoverheid daarin kan spelen. Dat is belangrijk. Wij kunnen daar

als grootgebruiker van voedsel, van catering, een rol in

spelen. Dat kunnen wij ook trekken. Ik heb de heer Grinwis

gisteren horen zeggen dat de markt moet gaan trekken.

Nou, wij kunnen een van die trekkers in de markt zijn. Wij

hebben binnen de overheid het volgende beleid. Wij vinden

dat op dit moment 50% van het voedsel een topkeurmerk

moet hebben voor duurzaamheid. Dat gaat niet alleen om

biologisch voedsel, maar ook om duurzaam voedsel. Ik ben

samen met de minister van BZK — het is eigenlijk haar

portefeuille; het is rijksbreed — bezig met een pilot waarin

we kijken of we bij de rijksoverheid in de toekomst standaard biologisch kunnen aanbieden. Daar worden dit

voorjaar de resultaten van verwacht. Ik zal daar dan ook

samen met de minister van BZK weer actie op ondernemen.

Natuurlijk ga ik daarop inzetten. Ik ga daarover ook met de

collega's van OCW, SZW en VWS in gesprek. Die zijn

namelijk ook betrokken bij dit project.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Dat heb ik allemaal kunnen lezen in de stukken. We hebben

twee jaar geleden een motie aangenomen waarin stond:

ga nou met biologisch aan de slag, om de markt te vergroten bij overheden. Daarvoor wordt een heel circus opgesteld. In het voorjaar horen we dan of het mogelijk is om

in 2025 misschien een kwart van de inkoop biologisch te

doen. Wat kost het allemaal niet om al die overleggen te

plegen, om te bakkeleien en het vooruit te schuiven, in

plaats van gewoon te zeggen: huppekee, de Kamer wil iets;

we gaan dat doen?

Minister AdemaMinister

Vanzelfsprekend, maar we moeten er ook zorgen dat we

het op een zorgvuldige manier doen. Biologisch heeft consequenties voor de catering. Biologisch heeft consequenties

voor de manier waarop je de catering verzorgt. Biologisch

heeft consequenties voor de kosten. Werknemers staan zelf

voor de kosten. Dwingen wij onze werknemers dus om

duurder te gaan eten en geen keuzevrijheid te hebben? Dat

soort aspecten zit er echt aan vast. Daar moeten we echt

even serieus naar kijken, voordat we daar een harde stap

in kunnen zetten.

Dan kom ik op de vraag van mevrouw Bromet ten aanzien

van de grondpacht. Wat betreft grondpacht wil ik het hebben over twee trajecten. Het eerste traject houdt in dat we

bezig zijn met de herziening van de pachtwetgeving. Het

andere traject heeft te maken met de positie van de rijksoverheid daarin. Die heeft daarin namelijk een speciale rol.

Het is op dit moment zo dat we te maken hebben met hele

korte pachtovereenkomsten in de geliberaliseerde pacht.

Dat is echt slecht voor de biologische sector. Je hebt juist

tijd, jaren, nodig om die omschakeling naar biologisch te

kunnen maken. Wij werken met de veldpartijen dus aan

langjarige pachtcontracten, waarin ook duurzaamheidseisen

staan. Die zullen er in de toekomst juist voor zorgen dat

verduurzaming en biologisch makkelijker in die pacht

geregeld kunnen worden. Het gaat ook over eisen stellen

op het gebied van duurzaamheid. Dat wordt, wat mij betreft,

allemaal in de nieuwe pachtsystematiek gegoten. We zijn

druk bezig om die wetgeving voor te bereiden. De veldpartijen hebben ook een convenant aangeleverd waarin dit

soort zaken staat. Daar gaan we dit jaar ook mee door. Ik

hoop daar rond de zomer mee naar de Kamer te komen.

Wat ook niet kan en waar we naar moeten kijken, is het

volgende. Op het moment dat de pachtgrond biologisch

gebruikt is, kan dat op dit moment, met de huidige pachtwetgeving, betekenen dat de grond weer gangbaar wordt

als die weer aan de markt aangeboden wordt. Eigenlijk is

die dan niet meer biologisch. We willen ook kijken hoe we

daar in de nieuwe pachtwetgeving invulling aan kunnen

geven. De Kamer hecht ook veel waarde aan de wijziging

van de regelgeving rondom die pachtwetgeving. Het geeft

boeren ook veel meer zekerheid. Daar zijn we mee bezig.

Ten tweede — dat is de tweede lijn — zijn wij als Rijk een

grote verpachter. Wij vinden het belangrijk dat we juist als

Rijk een voortrekkersrol nemen om ervoor te zorgen dat

we aan de pachters vragen om te verduurzamen. Ik vind

het dus ook belangrijk — ik ben daarover in gesprek met

de minister van Binnenlandse Zaken — dat als er eenmaal

biologisch verpacht is door het Rijk, het ook bij de nieuwe

uitgifte van grond weer een eis is om dat biologisch te doen,

zodat die grond biologisch blijft. Dat bespreek ik op dit

moment met mijn collega de minister van BZK. Mijn inzet

is dat als er biologisch verpacht is, het ook biologisch blijft

als het Rijk de grond opnieuw verpacht.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-10

Dat was het kopje …

De voorzitterVoorzitter

Biologisch.

Minister AdemaMinister

Volgens mij heb ik al twee kopjes gehad. Ja, ook biologisch,

dat klopt.

De voorzitterVoorzitter

U gaat naar mest.

Minister AdemaMinister

Ik ga inderdaad naar de mestproblematiek, meneer de

voorzitter. Ik heb daar in de inleiding al iets over gezegd.

De mestmarkt is op dit moment snel aan het vollopen en

overspannen aan het worden. Dat betekent dat we goed

moeten kijken of we nieuwe maatregelen kunnen nemen

die helpen met het verlichten van de huidige druk. Alleen,

dat is nog best lastig. Ik heb in een eerdere situatie al aangegeven in dit huis dat platte inkomenssteun niet aan de

orde zal en kan zijn. We hebben te maken met een uitzonderlijke situatie, omdat er vorig jaar een nat voorjaar was

en er later uitgereden kon worden, waardoor veel mestkelders nu vol zitten. Dat is een bijkomend probleem bij het

moeten afvoeren van mest als gevolg van de derogatie. Ik

hoop dus echt op een goed voorjaar, want dan kan er snel

en goed uitgereden worden. Dat kan een eerste verlichting

geven. Maar ik deel ook de zorgen, zoals ik in mijn inleiding

al heb gezegd, dat heel veel boeren die redelijk extensief

zijn en soms zelfs onder de 2 grootvee-eenheden per hectare zitten, toch geconfronteerd worden met het afvoeren

van mest. Die sector wordt nu geraakt, omdat die in het

verleden geen mest hoefde af te voeren en nu wel. De

intensieve sector heeft juist al heel lang de afvoerkanalen

op orde. Met die scheefgroei hebben we nu te maken. Ik

betrek dat ook bij de gesprekken die ik voer met alle sectoren afzonderlijk. We willen ook bekijken hoe we in ieder

geval de grondgebonden bedrijven kunnen behouden voor

Nederland. Het zou namelijk een doodzonde zijn als die

bedrijven worden geraakt.

Daarbij hebben we ook met financiële instellingen, de

financiële sector gesproken. In de financiële sector is op dit

moment het beeld dat heel veel boeren er heel veel last

van hebben en dat de pijn die er in 2023 al was, met alle

druk die er is — die wil ik niet bagatelliseren — in 2024,

2025 en vooral in 2026 érg groot gaat worden. Dat betekent

dat we nu zo snel mogelijk maatregelen moeten nemen die

ook doorwerken in 2025, 2026 en daarna, om ervoor te

zorgen dat die druk afneemt.

NSCDe heer HolmanNSC

De minister hoopt op een mooi voorjaar. Ja, dat hoopt

iedereen. Dat helpt ook wel om de mest aan te kunnen,

maar dat lost het probleem niet op. Door de afbouw van

de derogatie, die desastreus is voor de Nederlandse landbouw en veehouderij, is er gewoon te weinig ruimte om

de mest te plaatsen. U schetst terecht dat dat volgend jaar

en het jaar daarop echt heel erg pijn zal gaan doen. Van de

30% verplaatsingsruimte die er straks minder is, is misschien nog 10% ergens te vinden, maar dan is er gewoon

20% mest waarvan je niet weet waar het heen moet. U zegt

net terecht aan het einde van uw verhaal dat we maatregelen moeten nemen, maar weet u al om welke maatregelen

het gaat? Heeft de minister suggesties voor maatregelen?

Minister AdemaMinister

Nou, dat is nog best complex. Ik wil hier ook niet zeggen

dat we het wel even gaan oplossen. Er zijn maatregelen te

nemen. Natuurlijk is de sector ook zelf aan het kijken. Ik heb

de sector ook uitgedaagd om creatief te zijn en te bekijken

hoe ze het kunnen doen. Maar ik kan u het volgende vertellen. Vorig jaar kregen we vanuit een bepaald deel van de

sector signalen dat het nog wel spannend zou gaan worden.

Toen hebben we met elkaar het gesprek gevoerd om te

kijken waarin stappen gezet kunnen worden die binnen de

huidige context verlichting kunnen bieden. Dat is nog niet

zo eenvoudig. Overigens heeft ook de akkerbouw zich

gemeld; daar heb ik ook contacten mee. Als je onderlinge

afspraken kunt maken over de totale plaatsingsruimte in

Nederland, over de verschillende sectoren heen, dan zou

je nog best wel wat resultaten kunnen boeken. Ik heb weleens vaker gezegd dat de totale mestproductie en de

mestplaatsingsruimte in Nederland redelijk — niet helemaal

— in evenwicht zijn. Dat betekent dus dat we ergens iets

niet helemaal goed doen. We moeten daar dus echt mee

aan de slag. Maar ik ben er niet optimistisch over dat ik

morgen een silver bullet heb waardoor we het morgen

hebben opgelost. We hebben het weleens vaker in dit huis

gehad over bijvoorbeeld het afromen van dierrechten bij

verkoop van bedrijven. Dat is een mogelijkheid. Maar als

je ziet wat daarvan het effect is, dan praat je in 2030 over

ongeveer 4% à 5%. Daarmee lossen we het probleem nu

niet op. Die termijn is ook zo lang dat we de acute problemen niet oplossen. Ik doe er alles aan om zo veel mogelijk

maatregelen te bedenken, samen met de sector, die kunnen

helpen om dit te voorkomen. Alleen, ik heb er een zwaar

hoofd in dat we het probleem helemaal gaan oplossen op

deze korte termijn; dat zeg ik ook maar eerlijk.

NSCDe heer HolmanNSC

Toch wil ik de minister het volgende voorleggen. Hij heeft

het bij het rechte eind als hij zegt dat hij er een zwaar hoofd

in heeft om het op te kunnen lossen. Maar het is toch

eigenlijk van de zotte dat door de afbouw van derogatie en

het niet op tijd kunnen nemen van maatregelen, er een hele

koude sanering op ons af komt? Dat kunnen we niet

accepteren. U kunt ook dingen gaan doen. U noemde bijvoorbeeld …

De voorzitterVoorzitter

De minister.

NSCDe heer HolmanNSC

De minister kan best wel dingen doen, bijvoorbeeld afroming. De vorige vergadering is er een motie aangenomen

om dat te gaan doen. Die motie kunt u morgen uitvoeren

en u kunt dat proberen te regelen.

Minister AdemaMinister

Dat is precies een van de maatregelen — daarom noemde

ik die maatregel net al — die we in dat pakketje maatregelen

gaan voorstellen, zonder meer. We zijn nog in gesprek met

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-11

die agrarische partijen. Ik heb niet een hele termijn … We

kunnen geen maanden wachten voordat we met die maatregelen komen. Dat zou helder zijn. Dan geef ik al een klein

beetje een indicatie. We moeten wel snel acteren, zonder

meer.

SGPDe heer FlachSGP

De minister geeft terecht aan dat er richting 2026 pas echt

problemen gaan ontstaan op de mestmarkt. Die zijn er nu

al, maar het wordt alleen maar intensiever. We zullen dus

oplossingen moeten bedenken. In mijn eerste termijn heb

ik de suggestie gedaan om te kijken naar 100% blijvend

grasland. Ik heb daarna de vraag gesteld of de minister

bereid is om dat voor te leggen aan de commissie beoordeling meststoffen. In de beantwoording die we hebben

gekregen, scheert dat er net langs. Daarin gaat het over

bedrijven met een hoog areaal, maar ik heb bewust

gevraagd naar 100% grasland. Het is bekend dat dat heel

gunstig kan zijn voor de biodiversiteit en het klimaat. In een

eerder debat heeft de minister gezegd: als wij niet leveren,

ben ik heel voorzichtig met het vragen om nieuwe derogatiebeschikkingen, omdat dat weleens ten koste zou kunnen

gaan van de bestaande derogatie. Met alle bewegingen in

Europa is mijn vraag, nogmaals: zou de minister bereid zijn

om dit voor te leggen aan die commissie en in vervolg

daarop ook aan de Europese Commissie, gezien wat er in

Frankrijk en Duitsland allemaal in beweging is?

Minister AdemaMinister

Ik snap de vraag. Ik kan u zeggen dat dat ook weleens in

mijn hoofd omgaat, maar we hebben te maken met deze

Europese Commissie. Ik heb in de beantwoording aangegeven — dat heeft u kunnen lezen — dat ik op dit moment

denk dat de kans dat we hier echt iets kunnen bereiken,

nihil is. Direct na de derogatiebeschikking hebben we

geprobeerd om aan te sluiten bij de agrarische praktijk. Ik

ben toen direct op de vingers getikt. Dat kon namelijk niet.

Toen moesten we versneld NV-gebieden gaan aanwijzen.

Dat is de situatie met de Europese Commissie. Als er goede

ideeën zijn, ben ik best bereid om daar eerst met de CDM

over te spreken, maar ook daar ben ik niet hoopvol op. Dat

zeg ik maar eerlijk. Als ik hier zeg "ik ga dat wel doen; ik ga

wel naar Europa toe", dan denken de boeren: hij gaat dat

voor ons regelen in Europa. Maar zo is het gewoon niet. Zo

is het gewoon niet. Ik kan u vertellen dat dat mij soms hevig

frustreert. Het frustreert me hevig dat ik niet de ruimte krijg

om een derogatieschikking, die er is en waartoe we ons

hebben te verhouden, enigszins aan te laten sluiten bij de

agrarische praktijk. Maar dat is wel wat er gebeurt. We

hebben een heel mooi commissiedebat over landbouw en

visserij gehad. Daarin ging het over de positie in Europa.

Zelfs op het niveau van onze minister-president is er

onderhandeld over deze derogatiebeschikking. Alle ogen

in Europa zijn gericht op deze derogatieschikking. Maar ik

kan niet zomaar even naar Europa gaan. En weet u …

De voorzitterVoorzitter

Meneer Flach.

Minister AdemaMinister

Sorry, nou doe ik het zelf ook weer. Heel dom.

Weet u, meneer de voorzitter, als er mogelijkheden zijn,

dan zou ik het zeker doen. Daarom vragen we voor het

vervolg veel meer flexibiliteit, niet alleen ten aanzien van

het achtste actieprogramma maar ook ten aanzien van het

nieuwe GLB. Die hebben we echt nodig. We worden klemgezet door generieke Europese regelgeving. We hebben bij

de Europese Commissie wel al de uitzonderlijke positie van

Nederland op tal van terreinen onder de aandacht gebracht.

Daar was mijn collega voor Natuur en Stikstof ook bij.

Nederland is echt een ander land dan Spanje. Rij er maar

eens doorheen en je ziet het. Kijk maar naar de bevolkingsdichtheid van het land. Gelet op de druk op vruchtbare

grond, ruimtedruk en bevolkingsdruk is Nederland een uitzonderlijk land. We vragen de Commissie keer op keer: hou

daar rekening mee; kijk goed hoe ons land anders is ten

opzichte van andere landen. Juist daarom vraag ik die

flexibiliteit, maar het is niet eenvoudig. Misschien gaat dat

speelveld na de Europese verkiezingen wel veranderen.

Nogmaals, als de commissie van de meststoffen mij een

idee aandraagt en zegt "kijk, zo zou het ook kunnen" en je

ook nog levert, dan ben ik de eerste om naar Europa toe te

gaan om te bekijken of we het kunnen wijzigen.

De voorzitterVoorzitter

Helder. De heer Flach.

Minister AdemaMinister

Laat daar geen misverstand over bestaan. Maar dat eerste

is er misschien wel, maar dat tweede niet. En dan weet ik

het antwoord van de Europese Commissie wel.

SGPDe heer FlachSGP

Er zijn ook collega's die zeggen dat je je relaties in Europa

maar op het spel moet zetten. Dat zou ik onverstandig vinden, juist omdat we in dat geval ook risico's lopen. Maar ik

zou de minister wel willen oproepen om in het geval van

100% blijvend grasland — al is er maar een kiertje — zowel

de Commissie van Deskundigen Meststoffenwet te vragen

om een beoordeling als alert te zijn op de kansen in Europa,

die ongetwijfeld de komende maanden zullen komen. Ik zal

dat ook met een motie ondersteunen in tweede termijn.

Minister AdemaMinister

Ten aanzien van de Commissie van Deskundigen Meststoffen heb ik iets gezegd. Ten aanzien van Europa heb ik ook

iets gezegd. Dat neemt niet weg dat ik altijd bereid ben om

naar Europa toe te gaan om zaken aangepast te krijgen. Ik

heb u gezegd dat ik best het gesprek met de Commissie

van Deskundigen Meststoffen wil aangaan, maar het laatste

wat ik wil, is valse hoop geven aan onze boeren. Want ik

merk dat, als ik dit soort uitspraken doe, dat tot een effect

leidt in de agrarische sector en dat boeren zeggen: nou, je

gaat het voor ons regelen! Dat wil ik beslist niet.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik heb in het commissiedebat een suggestie gedaan. Dat

maakt het nog geen oplossing, maar die suggestie heb ik

ook via mail verstrekt aan de formatie. Ik hoop dat dat,

ondanks dat het maar een heel klein aandeel is, ook serieus

bekeken gaat worden. Daarnaast heb ik gisteren in een

interruptie aangegeven dat er innovatieve mogelijkheden

met betrekking tot voer zijn van Coen van Gorp. Ik weet niet

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-12

of u daarmee bekend bent. Anders zou ik heel graag die

contacten delen om te kijken of die ook het probleem op

kunnen lossen. Wij hebben het idee dat dit een heel groot

aandeel zou kunnen hebben in het oplossen van het mestprobleem. Het zou heel fijn zijn dat dat ook onderzocht

wordt en dat LNV het mogelijk gaat maken dat het op de

Rav-lijsten gaat komen.

Minister AdemaMinister

Ik kom straks nog even terug op de Van Gorpcasus. U hebt

ons ook een mail gestuurd. Natuurlijk kijken wij daar serieus

naar. Dat zal duidelijk zijn.

CDAMevrouw VedderCDA

Ik had niet verwacht dat ik ooit in dit huis over de Formule

1 zou beginnen, maar in de Formule 1 hebben ze de theorie

van marginal gains. Daar moest ik aan denken tijdens dit

debat, omdat elk klein beetje ertoe kan leiden dat je wel of

niet over de finish komt. In die zin probeer ik echt constructief mee te denken met de minister over hoe we die verschrikkelijke mestproblematiek en die koude sanering die

eraan dreigt te komen, misschien dan toch maar via de

marginal gains theory het hoofd kunnen bieden. Daarbij

doe ik opnieuw de signalering dat ik signalen krijg uit het

veld dat TBO's hun plaatsingsruimte verlagen. Ik snap dat.

Ik sta daar op zich ook niet negatief tegenover, maar het

zou misschien goed zijn om het verzoek te doen om dat

niet nu te doen maar over drie jaar.

De tweede vraag die ik vooral aan de minister heb, is deze.

We hebben bufferzones rondom Natura 2000-gebieden

moeten aanwijzen, maar volgens mij hebben we als lidstaat

vrijheid in hoe we dat doen. Ik zou nogmaals het volgende

aan de minister willen vragen, ook gezien de grafiek van

hoe depositie verloopt. Die piek is binnen de eerste 100

meter. Tussen de 100 en 250 meter maakt een verandering

in de aanwijzing voor bedrijven het verschil tussen wel of

niet over de streep komen. Het is ook weer een marginal

game, maar ziet de minister een kans om daar toch het

verschil te maken?

Minister AdemaMinister

Als ik het verschil kan maken, doe ik dat graag. De TBO's

zijn eerder aan de orde geweest. Die nemen we ook mee

in de bespreking van de maatregelen. Daarnaast was er

een opmerking over de bufferzones van 250 meter en

Natura 2000. Volgens mij heeft mijn collega dat in de

beantwoording zitten. Klopt dat? Nee? O. Nou, daarover is

onderhandeld met de Europese Commissie. Ook over de

uitwerking daarvan wordt onderhandeld met de Europese

Commissie. Ik verwacht niet dat de Europese Commissie

ons daar veel ruimte gaat geven. Ik ben het met u eens dat

we daar een eigen invulling aan geven, maar dat is uiteindelijk ook weer afgesproken met de Europese Commissie.

Dat staat niet in de derogatiebeschikking op zich — daar

staat in dat het moet — maar de uitwerking van de

beschikking wordt met de Europese Commissie besproken.

Ik wil daar dus best nog naar kijken, maar ook daarbij vind

ik het eerlijk gezegd van belang dat we geen valse verwachtingen wekken. We zoeken allemaal naar mogelijkheden.

Elke mogelijkheid is er echt één. We zijn daarmee op het

ministerie ook druk bezig op dit moment. Ik wil geen verwachtingen wekken.

CDAMevrouw VedderCDA

Daar heb ik ook echt alle begrip voor. Ik weet dat we het

hierbij hebben over een marginal gain, maar voor de

bedrijven die het betreft kan het het verschil maken tussen

wel of niet de finish halen. Ik hoor de minister zeggen dat

hij hierover wil praten. Ik wil hem daarbij echt helpen. Ik

bedoel dat echt zo. Ik ga hierover een motie indienen. Ik

hoop dat die motie het haalt en dat de minister dit ervaart

als steun om het gesprek aan te gaan. Dit betreft een nationale invulling. Ik hoop dat we daarmee toch een klein verschilletje kunnen gaan maken.

Minister AdemaMinister

Ik ga uw motie met belangstelling lezen.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister AdemaMinister

Dan de vraag van de SGP over de nitraatkwetsbare zone.

Daarbij spelen twee zaken. Nederland is generiek aangewezen als een nitraatkwetsbare zone. Dat kunnen we niet veranderen. Dat is ook de reden dat heel Nederland onder de

Nitraatrichtlijn valt. Ten aanzien van de derogatie zijn er

natuurlijk NV-gebieden aangewezen. Dat is 60% van

Nederland. Daarvoor geldt een extra regime voor de afbouw

van derogatie. Maar ten aanzien van heel Nederland hebben

we een actieprogramma nitraat opgesteld.

Dan ga ik door naar het blokje dierenwelzijn. Ik heb een

advertentie gelezen over mijn inzet voor dierwaardigheid.

Gisteren zijn er ook mooie debatten gevoerd over dierwaardigheid. Ik kan u zeggen dat het ethische aspect van dierwaardigheid niet het alleenrecht is van de heer Graus; het

is ook van mij. Ik vind het belangrijk dat we op een ethische

manier omgaan met onze dieren. De dieren en de zorg

daarvoor zijn ons toevertrouwd in de schepping. We dragen

daar verantwoordelijkheid voor. Ik vind het dus ook

belangrijk dat we daarmee op een goede manier omgaan.

De term "een beetje dierwaardig" bestaat niet. Uiteindelijk

gaat het om volop dierwaardigheid. Het wetgevingsoverleg

over het amendement-Vestering komt nog, maar we willen

proberen om er rondom dierwaardigheid voor te zorgen

dat gedragsbehoeften van dieren op een goede manier een

plek krijgen in dierwaardigheid.

Dat is wel een hele ambitieuze doelstelling. Met het convenant dierwaardigheid zijn we natuurlijk bezig om te bekijken

wat dat betekent. Ik kan u verzekeren dat de sectoren in de

gesprekken die ik met ze heb gehad, bereid zijn tot stappen.

Eerlijkheidshalve moet ik zeggen dat de ene sector daartoe

wat meer bereid is dan de andere. Maar er zijn sectoren die

bereid zijn tot hele grote stappen en dat stemt mij ook wel

positief. De sectoren zeggen alleen wel: als wij overgaan

tot een dierwaardige veehouderij, tot een veehouderij die

aansluit bij de gedragsbehoefte van dieren, betekent dat

iets voor onze bedrijfsvoering. Het betekent ook het volgende. Je zult maar net geïnvesteerd hebben in een nieuwe

stal. Hoeveel tijd krijg je dan om de stal af te schrijven en

te komen tot een aanpassing van de stal? Wij hebben bij

het convenant dierwaardigheid gesproken — dat deden we

ook omdat het coalitieakkoord dat aangaf — over bekijken

wat er financieel nodig is om die transitie te maken. Je kunt

namelijk niet heel koud tegen de sector zeggen: vanaf nu

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-13

of vanaf morgen zal je dierwaardig zijn. Ook daarbij moeten

we de agrarische sector helpen. We waren natuurlijk bezig

met de transitie naar een duurzame landbouw. Daarmee

waren mooie koppelingen mogelijk. Die kunnen we nu niet

maken, want dat stagneert. We konden prachtige koppelingen maken tussen dierwaardigheid en duurzame landbouw.

Dat gaat bijvoorbeeld ook over emissiearme stallen. Als je

daar toch in moet investeren, doe dat dan direct op een

dierwaardige manier. Dat is niet makkelijk. Dat is gisteren

ook gezegd. Ik weet dat daar in de Kamer verschillend over

wordt gedacht, maar gezien de situatie in de agrarische

sector vind ik het wel van belang dat we het op een manier

doen die ervoor zorgt dat boeren niet te grote financiële

risico's gaan lopen. Ik zie de agrarische sector echt een

beweging maken.

Ik kom straks naar de Kamer met de wijziging van het

wetsvoorstel, waarmee we invulling geven aan het amendement-Vestering. Ik zal daarbij aangeven over wat voor

maatregelen we het hebben en ik zal voorbeelden geven

van hoe we die gaan invullen met een AMvB. Nogmaals,

het zou nog beter zijn wanneer we het convenant dierwaardigheid kunnen afronden, maar daar zit ook een financiële

claim bij en dat is op dit moment niet mogelijk. We moeten

de komende periode dus een beetje afwachten. Maar ik

kom wel degelijk met voorstellen, een AMvB en concrete

maatregelen die dierwaardigheid laten zien.

We passen daarnaast diverse ingrepen niet meer toe, bijvoorbeeld het klopmerken van varkens, het koudmerken

van runderen, de snavelbehandeling voor pluimvee, de

neusring en castratie van beren voor de Nederlandse markt

enzovoorts. Voor pluimvee is 90% van de ingrepen al uitgefaseerd. Er gebeurt dus echt wel wat. De stap naar een

dierwaardig houderijsysteem moeten we samen met de

sector zetten en dat is best lastig. We komen daar nog uitgebreid over te spreken bij de wetgeving rondom de Wet

dieren.

De voorzitterVoorzitter

Dat wetgevingsoverleg komt nog.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dat wetgevingsoverleg komt nog. De minister zei zojuist:

ik kom met een nota van wijziging. Maar die hebben we al.

De minister stelt het volgende voor. Ik hoor graag of hij dat

bevestigt. De Tweede Kamer en de Eerste Kamer hebben

nadrukkelijk gezegd dat deze wet over de bescherming van

dieren gaat en dat in die wet dus moet staan dat dieren

eindelijk een keer beschermd worden. De nota van wijziging

van de minister houdt in dat dat weer uit de wet gaat en

dat het weer volgens de oude systematiek gaat, namelijk

met een algemene maatregel van bestuur. Ik hoor: "Gelooft

u mij nou maar. Er komen plannen om dieren daadwerkelijk

te beschermen, maar het staat niet meer in de wet." Dat is

wat de minister heeft voorgesteld, toch? Die nota van wijziging hebben we al. Ik zou de minister graag horen bevestigen dat hij, wat daadwerkelijk zou worden opgenomen in

de wet, namelijk dat dieren geen dingen zijn, dat je ze

beschermt en dat het niet ethisch is om ze pijn te laten lijden

als dat niet hoeft, eruit heeft gehaald.

Minister AdemaMinister

Die nota van wijziging geeft aan dat we inderdaad komen

met algemene maatregelen van bestuur waarin we zeer

concretiseren wat de maatregelen zullen zijn die toegepast

gaan worden in de verschillende sectoren. Dat heeft dan

dezelfde status als wetgeving. Dus dat gaan we wel degelijk

regelen. Maar als wij met het huidige amendement zouden

doorgaan, dan is niet duidelijk wat de interpretatie daarvan

is. Het is niet duidelijk hoe we het amendement-Vestering

dan moeten gaan interpreteren. Met die algemene maatregel van bestuur, met daarin ook concrete maatregelen,

vullen we als het ware het amendement-Vestering. Dat is

de route die we kiezen op dit moment. Dat doen we inderdaad met die wetswijziging. En ik denk dat dat een prima

route is.

PVVDe heer GrausPVV

Ook in dit geval — mijn collega Nijhof-Leeuw heeft het al

een paar keer gevraagd, en ik ook — willen wij in de voorbereiding heel graag Farmers Defence Force betrokken

hebben. Ik zal uitleggen waarom. Ik draai hier al zeventien

jaar, dadelijk bijna achttien jaar, mee. Ik heb gemerkt dat

LTO ook wel wat wil doen op dierenwelzijn, net als bijvoorbeeld de POV en andere, maar dat er weinig gebeurt. Farmers Defence Force heeft concrete voorstellen gedaan,

waarmee ze ook tegemoet willen komen aan dierenwelzijnseisen die ik graag namens de PVV wil opleggen. Maar ze

worden nergens aan tafel gevraagd of bij betrokken. Neem

het karkassenvervoer, maar ook andere zaken zoals Farmer

Friendly. We kunnen tientallen voorbeelden opnoemen.

Dus ik krijg graag de toezegging ... Ik wil net als de minister

graag dat boeren hierbij betrokken raken, maar betrek dan

ook FDF — al zijn het rebellen, zoals Sjors van de Rebellenclub en weet ik wat allemaal — erbij, want wat dierenwelzijn

betreft hebben ze tot nu toe de beste ideeën van de boerenorganisaties.

Minister AdemaMinister

Dat is een conclusie die ik aan de heer Graus laat, omdat

de heer Graus niet weet welke gesprekken er aan de convenanttafel gevoerd zijn en welke ideeën daar op tafel hebben

gelegen. Want daar hebben heel vergaande ideeën op tafel

gelegen. Die zijn er in principe nog steeds, mits er ruimte

komt om het te gaan implementeren op een ordentelijke

manier. Ik bestrijd dat Farmers Defence Force het alleenrecht op dierwaardigheid zou hebben. Dat geldt ook voor

andere partijen. Zoals u weet zitten we met een aantal partijen aan tafel waarmee wordt gesproken. We kunnen ook

niet iedereen aan tafel hebben. Farmers Defence Force is

altijd in de gelegenheid om ideeën bij de tafel aan te bieden.

Dat is geen enkel probleem; er zijn meer partijen die dat

hebben gedaan. Dus die ruimte hebben ze altijd. Maar we

hebben met elkaar dit convenanttraject afgesproken, met

deze partijen, en daartoe beperken we het wat mij betreft

ook.

PVVDe heer GrausPVV

We moeten oppassen dat we niet iedere keer iemand iets

in de schoenen schuiven. Ik heb het daar helemaal niet over

gehad. Ik heb ook niet gezegd dat ik het alleenrecht op een

dierwaardige veehouderij heb. Ik heb dat allemaal niet

gezegd. Ik heb ook helemaal niet gezegd dat Farmers

Defence Force dat alleenrecht heeft. Ik zeg alleen dat er tot

nu toe — en ik draai al zeventien jaar mee; ik behoor met

een paar anderen tot de drie langstzittende Kamerleden

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-14

hier in de Staten-Generaal, dus ik heb wel enige ervaringsdeskundigheid — nooit een organisatie is geweest die zo

met mij heeft meegedacht als dierenvriend en dierenambassadeur als die jongens. Wat is nou het probleem? Is dat

omdat wij ze aan tafel vragen? Het is de tweede grootste

organisatie van Nederland. Ze vertegenwoordigen heel veel

boeren. Wat is nou het probleem? Is dat omdat het, net als

bij de dierenpolitie waar het ook allemaal genaaid werd,

bij de PVV vandaan komt? Of gaan we gewoon zaken doen

en naar de feiten kijken? Daar gaat het om. Ik heb ook niet

eens wat negatiefs over die organisaties gezegd. Dus de

minister moet wel goed luisteren.

Minister AdemaMinister

Ik luister altijd naar u, meneer Graus, omdat u zoals gisteren

buitengewoon boeiende betogen houdt, waar ik ook respect

voor heb. Dat weet u ook. Dat blijft ook zo, juist ook vanwege de gemeenschappelijke noemer waar we het weleens

over gehad hebben. Maar de heer Graus heeft wel een

waardeoordeel over de andere partijen gegeven. Hij heeft

gezegd dat de club Farmers Defence Force veel verder wil

gaan dan andere partijen zoals LTO. Nogmaals, de heer

Graus heeft niet aan tafel gezeten bij de convenantoverleggen. Ik heb daarover voorstellen voorbij zien komen van

partijen. Dat zijn de sectorpartijen, zoals LTO, Nijk en Caring

Farmers. Zij komen echt met hele mooie voorstellen om te

komen tot een meer dierwaardige veehouderij. Dat onderschrijf ik van harte. Juist ook vanuit het principe van rentmeesterschap vind ik het buitengewoon belangrijk dat we

dat doen. Maar dat is op dit moment niet opportuun. Overigens ligt de convenantstafel op dit moment ook stil. Dus

we gaan kijken hoe dat straks verder gaat lopen. Ik kan u

verzekeren dat we — als overheid, en ik als minister —

straks, als het aankomt op de behandeling van het AMvB

en het wetgevingstraject in de Kamer en de latere invulling

van AMvB's, maatregelen zullen laten zien die u zeer zullen

aanspreken en die echt wel verstrekkend zijn. Dus wat dat

betreft moet u zich geen zorgen maken … Sorry, voorzitter:

hoeft de heer Graus zich wat mij betreft geen zorgen te

maken. En nogmaals, Farmers Defence Force heeft alle

ruimte om eigen ideeën aan te dragen.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik spendeer hier toch een interruptie aan. Ik neem aan dat

de minister het met mij eens is dat je draagvlak creëert door

in gesprek te gaan. Ik begrijp echt niet wat het probleem is

om gewoon met een organisatie die zo veel mensen vertegenwoordigt, om de tafel te gaan. Ik begrijp dat gewoon

niet. Ze zijn niet subsidiegedreven en staan alleen voor de

sector. Ik zou dus heel graag horen of de minister het met

mij eens is dat je draagvlak creëert door geen mensen uit

te sluiten.

Minister AdemaMinister

De suggestie dat ik dit niet zou willen vanwege de partij die

het vraagt, werp ik ver van mij. Laat daar geen misverstand

over bestaan. Dat is één. Punt twee. Ook clubs als Nijk krijgen geen subsidie. Het zijn allemaal zelfstandige clubs die

met leden werken. Dat geldt ook voor LTO. Al die clubs

opereren zelfstandig. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de

POV, als het gaat om de varkens. Het zijn allemaal zelfstandige organisaties die hun bijdrage leveren. En nogmaals,

we gaan op dit moment de tafel niet uitbreiden. En nogmaals, Farmers Defence Force heeft altijd de gelegenheid

om ideeën aan te dragen bij de convenantstafel.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister AdemaMinister

Dan heb ik een vraag van de Partij voor de Dieren over

dieren met groeistoornissen. De vraag was wat ik ga doen

aan de invoer van dieren met groeistoornissen. Ik vind het

niet kunnen dat voor het gerief van mensen wij op een

manier fokken met dieren waardoor zij pijn lijden, last

hebben, alleen maar omdat wij het leuk vinden. We blijven

bij de uitgangspunten die behelzen: zoals het bedoeld is

met dieren. Wat dat betreft ben ik heel hard bezig wat

betreft doorgefokte dieren. Het gaat soms om bijtgrage

dieren, die daarop doorgefokt zijn, maar ook om dieren met

lichamelijke kenmerken, zoals vouwoorkatten — dat zijn de

Scottish Fold-katten — en kortsnuitige honden, die daar

echt last van hebben. We zorgen niet alleen voor een

importverbod, maar zelfs voor een houdverbod. Ook als je

een dier wilt importeren, moet je het houden. En dat mag

dus niet. Dus met een houdverbod wordt ook het importeren

van katten met bijvoorbeeld vouwoortjes en dieren met

groeistoornissen verboden.

Dan de vraag over de import van kalfjes uit Ierland. We

hebben in Nederland een uitgebreide kalversector. Er wordt

veel geïmporteerd vanuit het buitenland. Dat zie ik ook. En

toch is een kalversector nodig voor een goede, stabiele,

rendabele rundveehouderij. We kunnen ons afvragen of

het moet op de manier zoals het nu gebeurt. Ik zeg niet dat

we er morgen mee moeten stoppen. Geenszins, maar kijk

naar onze inzet op het gebied van bijvoorbeeld langeafstandtransporten en systemen die in balans zijn. In het landbouwakkoord hebben we afgesproken dat we de kalversector in

balans brengen met de rundveehouderij. Dat lukt ook niet

van vandaag op morgen, maar het is wel een doel op de

lange termijn om er op die manier voor te zorgen dat we

in de toekomst met de import van kalveren gaan stoppen.

De vraag is of ik op dit moment als minister ruimte heb om

dat te gaan doen. Die ruimte heb ik niet. Het enige wat ik

kan — en dat doe ik ook — is op Europees niveau pleiten

voor het tegengaan van transporten met een afstand van

langer dan acht uur, zoals u weet. Ik moet zeggen dat ik

vind dat de Europese Commissie wel iets meer ambitie had

mogen tonen in haar voorstellen; u hebt het BNC-fiche

ontvangen. Ik vind de voorstellen wel wat tegenvallen,

eerlijk gezegd. Wij willen graag dat de vervoerstijden worden bekort tot acht uur. Op dit moment laat de Europese

verordening dat niet toe. Wij hebben als lidstaat binnen die

verordening ook geen ruimte om daar strengere eisen op

te stellen. We kunnen het transport, ook van gespeende

kalveren, vanuit alle lidstaten naar Nederland op nationaal

niveau niet verbieden of stoppen, want je hebt met een

interne markt te maken. Het moet dus echt komen vanuit

de ontwikkeling van de Transportverordening. Nogmaals,

wij zetten in op die acht uur en dat heeft grote consequenties voor de langeafstandsimport van kalveren.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

In de gehele inbreng van de minister wordt de toestand in

de wereld becommentarieerd. Dat zei mevrouw Bromet net

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-15

ook al. Maar u bent de minister van LNV, heb ik net opgezocht. U bent een machtig man.

De voorzitterVoorzitter

Nou, de minister is een machtig man.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

De minister is een machtig man, voorzitter. Dat is echt waar.

Hij kan dus — het is niet te geloven — wetten maken, beleid

maken en keuzes maken. Maar ik heb nog niets gehoord

wat in die richting gaat. Als er dan een keuze voorligt, zoals

bij de kalverhouderij, waar echt Kamerbreed een mandaat

voor bestond en bestaat, dan zou ik zeggen: minister, ga

uw gang, ga dat gewoon doen en zorg ervoor dat de kalverhouderij wordt gericht op de Nederlandse kalveren. Vaak

krijgen Nederlandse melkveehouders een lager bedrag

vanwege die kalveren uit het buitenland en ondertussen

staan de VanDrie Group en een paar anderen in de Quote

500. Dat gaat allemaal ten koste van de Nederlandse melkveehouders. Iedereen wil hier een einde aan maken! Er zijn

mogelijkheden om dat te doen.

Ik heb daarover gezegd wat ik daarover gezegd heb. Het is

echt aan het volgende kabinet om, als ze dat willen, te

komen met ingrijpende maatregelen. Daar blijft mijn antwoord bij.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dus we moesten zojuist van de minister begrijpen en

geloven dat de heer Graus niet het alleenrecht heeft op

ethisch denken over hoe we omgaan met dieren. Dat gaat

hij heus zelf doen. Hij komt met een AMvB. We gaan beter

voor dieren zorgen, want hij vindt het zo belangrijk. Piepjonge kalfjes worden in Ierland en Litouwen bij hun moeder

weggehaald en in een vrachtwagen gestopt. Als ze geluk

hebben, zitten er drinksystemen in, maar die arme dieren

weten niet hoe die werken. Ze weten alleen hoe ze moeten

drinken bij de moeder; zo jong zijn ze. Ze staan in de

vrachtwagen. Als ze uit Ierland komen, staan ze zelfs op de

boot. Die transporten duren veel langer dan acht uur. We

moeten al twintig jaar horen dat de Nederlandse regering

vindt dat transporten met dieren niet langer zouden mogen

zijn dan acht uur. Iedereen vindt dit dus onacceptabel.

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag is?

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag is?

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Mijn vraag aan de minister is: gaat u echt wachten op een

mandaat, of gaat u dit gewoon voorbereiden en doen?

Minister AdemaMinister

Het gaat hier over de import van kalfjes uit Ierland. Dat is

denk ik het punt waar het knelt. Als ik met mensen spreek,

vragen zij ook: waarom moeten al die kalveren geïmporteerd en in Nederland verwerkt worden? Overigens wordt

ook nog weer 90% van de kalveren geëxporteerd. Dat is

eigenlijk wel raar, ook als je dit in het kader van het stikstofbeleid bekijkt. Heel veel bedrijven stoten stikstof uit en daar

heeft de rundveehouderij ook nog last van. Dat komt er dus

nog bij. Maar nogmaals, ik kan alleen op Europees niveau

zorgen dat de import stopt als wij de Transportverordening

aanpassen op Europees niveau en we naar die maximaal

acht uur gaan. Ik kan daaroverheen geen extra maatregelen

nemen, tenzij je naar structuurmaatregelen in de sector

gaat. Ik begrijp wel wat de heer De Groot zegt, maar het is

echt aan het volgende kabinet om daarvoor met maatregelen te komen.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

De minister geeft zelf het antwoord al: het gaat om structuurmaatregelen. U kunt dierrechten introduceren voor

alleen de Nederlandse kalveren van Nederlandse melkveehouders. Heel simpel. Op die manier kunt u dit gewoon

doen. En er zijn talloze andere manieren, maar het gaat

erom dat u het gaat doen en voorbereidt, in plaats van

alleen maar de toestand in de wereld te becommentariëren,

want dat vind ik echt een affront. We zitten hier onze tijd te

verdoen.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Nu liggen er Kameruitspraken: stop met die import van

kalfjes uit Ierland. De Kamer vraagt het aan de minister. Hij

blijft zeggen: ik kan natuurlijk niks doen, want dat zou heel

erg buiten mijn demissionaire mandaat gaan. Ik vind het

schandalig! Wanneer blijkt een keer dat wat we dieren

beloven, ook een keer wordt waargemaakt? Wanneer?

Minister AdemaMinister

Nu haalt mevrouw Ouwehand, die ik anders altijd heel

scherp vind, toch wel een paar dingen door elkaar. We

hebben het hier over het transport, bijvoorbeeld vanuit

Ierland, van kalveren. U zegt dat ik mijn demissionaire status

gebruik om hier niks aan te doen. Dat is niet waar. Meneer

De Groot kan wel zeggen dat de minister van Landbouw

van Nederland een machtige man is in Europa. Nou, deze

minister heeft te dealen met 27 andere lidstaten, die in een

stemming zelfs ook nog een zwaardere weging hebben dan

het kleine landje Nederland. Wij zetten ons er volop voor

in — en dat doen we al lang, maar we hebben daar echt

Europa voor nodig; ik kan het niet anders zeggen — om de

transportafstand van bijvoorbeeld jonge kalveren uit Ierland

te maximeren op acht uur. Ik laat geen Landbouwraad waar

het gaat om dit soort zaken voorbijgaan om dit aan de orde

te stellen. Maar ik heb wel nodig dat 27 lidstaten, of in ieder

geval een gekwalificeerde meerderheid in dit verband, mij

daarin steunt. Tot nu toe heb ik dat niet gezien. Ik heb u ook

al gezegd dat ik vind dat de Europese Commissie en de

voorstellen die de Europese Commissie doet, her en der

wel wat ambitieuzer hadden mogen zijn, bijvoorbeeld op

dit punt. Dat kunt u ook teruglezen in ons BNC-fiche. Helaas

is de minister van Landbouw van Nederland niet zo'n

machtig man dat hij het voor het zeggen heeft in Europa.

Minister AdemaMinister
De voorzitterVoorzitter

Er zijn 26 lidstaten naast Nederland.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-16

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Zo is het.

Minister AdemaMinister

Ja, sorry, meneer de voorzitter, u heeft helemaal gelijk.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

De minister gaat dus weer helemaal terug naar dat het

allemaal zo moeilijk is in Europa. En het klopt: het is

schandalig wat Europa allemaal toestaat met dieren. Maar

de Kamer heeft nadrukkelijk met de minister meegedacht

en geconcludeerd: als de inzet van het Nederlandse kabinet

nou al twintig jaar is dat je die transporten langer dan acht

uur niet toestaat en er maar niets gebeurt terwijl we dit

onwenselijk vinden, dan kan het Nederlandse kabinet op

een andere manier ervoor zorgen dat die afschuwelijke

transporten stoppen. Daar gaat deze vraag over. Zelfs dat

wil de minister dus niet. Het gaat om ernstig dierenleed en

al die andere routes hebben niet gewerkt. Ik noem nu

Europa, maar ik noem ook heel nadrukkelijk het overlaten

aan de markt, gesprekken met de sector, convenanten en

aanvalsplannen. Ze leveren allemaal niks op. We concluderen dat die arme dieren nog steeds in die vrachtwagens

staan, dat ze longontstekingen oplopen in die kalverhouderijen hier. Het is verschrikkelijk wat die jonge dieren wordt

aangedaan. Zelfs als de Kamer zegt "volg dan een andere

route, dan kan je er ook een einde aan maken", dan nóg

zegt deze minister: mijn handen zijn gebonden, want ik ben

demissionair. Ik vind het werkelijk schandalig.

Minister AdemaMinister

Ik heb volgens mij een uitvoerig antwoord gegeven op dit

punt. En nogmaals, het is onze inzet om ervoor te zorgen

dat die import van kalveren echt gebonden wordt en dat

we echt toegaan naar die acht uur. Dus in die zin strijden

we voor dezelfde zaak.

De voorzitterVoorzitter

Dan mevrouw Bromet nog.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik begin een patroon te ontdekken in de beantwoording van

deze minister. Elke keer als de Kamer iets vraagt — ik kom

straks nog bij alle moties die niet uitgevoerd zijn — verzint

de minister een route die via Brussel loopt, en dan krijgt

Brussel er de schuld van dat het niet doorgaat. Dat vind ik

heel erg. Zo wordt er namelijk tegenover de boeren en de

Nederlanders gedaan alsof er daar in Brussel een kwaad

instituut zit dat het allemaal verhindert, terwijl we te maken

hebben met een minister die het niet op een andere manier

binnen Nederland wil regelen. Daar geef ik mevrouw

Ouwehand groot gelijk in. Ik heb de volgende vraag. We

hebben een stikstofprobleem en een kalverhouderij op de

Veluwe, in de Gelderse Vallei. Dan kan het toch ook via die

route? Wat vindt de minister belangrijker, PAS-melders

legaliseren of de kalverensector overeind houden?

Minister AdemaMinister

Mijn collega voor Natuur en Stikstof is bezig met een piekbelastersregeling. Het zal u niet verbazen dat daar ook heel

veel kalverhouders tussen zitten die vallen onder deze

regeling. Dus ook daar gebeurt zeker wel iets. Wat dat

betreft is het niet zo dat die ontwikkeling stilstaat, juist ook

in het kader van PAS-melders. Zij vallen onder de piekbelastersregeling. Er zijn dus best veel kalverhouders, zeker

ook in het gebied dat u noemt, die piekbelaster zijn.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog. Is hij al toe aan visserij?

Minister AdemaMinister

Nee, nog niet. Ik ben toe aan de dierproeven. Het duurt nog

even voordat ik toekom aan visserij.

De voorzitterVoorzitter

Ja, maar ik hoop toch dat u wat bondiger kunt antwoorden.

Minister AdemaMinister

Ik zal het proberen. Er is door de Partij voor de Dieren aan

mij gevraagd hoe het zit met het afbouwpad voor dierproeven. Dat staat de laatste jaren constant op 500.000, met in

2022 zelfs een lichte stijging. Ik vind dit een zorgwekkende

ontwikkeling. We moeten voor dierproeven echt naar

alternatieven toe. Zo is er bijvoorbeeld de Transitie Proefdiervrije Innovatie waarmee we aan het werk zijn. In Utrecht

heb ik prachtige voorbeelden gezien van hoe je op een

andere manier, zonder het gebruik van dierpoeven, onderzoek kunt doen. Ook dit — u kunt wel zeggen: daar komt

hij weer — is Europees beleid. Het dierproevenbeleid is

Europees. Wij zetten ons er in Europa erg voor in om te

pleiten voor minder dierproeven. Er is bijvoorbeeld ook

door de Commissie een stappenplan in ontwikkeling gezet

voor het uitfaseren van dierproeven, en om juist ook onze

bijdrage hieraan te leveren nemen wij daar actief aan deel.

Daarbij zetten wij ook in op het uitfaseren van dierproeven

in specifieke deelgebieden.

Wij zetten dus aan de ene kant in op die proefdiervrije

innovaties om ervoor te zorgen dat je daarmee ook het

aantal dierproeven kunt verlagen. Dat is de volgorde die

we daarin voeren. Wij willen daar dus echt op blijven

inzetten. Alleen is dat best lastig omdat dit ook weer op

Europees niveau is geregeld. Wij hebben daar, zoals u weet,

een driepijlerbeleid voor, dus wij zetten echt fors in op het

terugdringen van dierproeven. Maar helaas valt hetgeen

wij daarmee bereiken mij eerlijk gezegd wel tegen.

Dan de vraag van de heer Graus over het couperen van

staarten en over het innovatieve voerconcept van de familie

Van Gorp. Dat concept zou best een positieve bijdrage

kunnen leveren aan het voorkomen van staartbijten en

daarnaast aan het terugdringen van de emissie van geur

en ammoniak. Wij hebben de WUR gevraagd om meer

inzicht te geven in het werkingsprincipe, zodat we ook een

onderbouwing krijgen voor de werking. Als we dit willen

toepassen, geldt hiervoor ook dat we de juridische borging

moeten hebben. Ik hoop dat de WUR het onderzoek binnenkort afrondt en dan zal ik uw Kamer daarover informeren.

Verschillende sprekers hebben het gehad over dierenartsenzorg en over de zorgelijke ontwikkelingen daaromtrent,

waarbij private-equitypartijen een rol spelen die dierenartsenpraktijken opkopen met een enorme schaalvergroting

van dierenartsenpraktijken tot gevolg, wat misschien ook

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-17

wel leidt tot hogere tarieven. We moeten echter wel een

onderscheid maken waar het gaat om tarieven bij dieren.

Er kan tegenwoordig ongelofelijk veel als het gaat om dierenzorg. Ik hoor weleens mensen klagen over de hoge

kosten van de MRI-scan en noem maar op. Het is een vrije

markt. Als mensen ervoor kiezen om met dat soort dure

onderzoekstechnieken of bijvoorbeeld met chemotherapieën

hun dieren te laten verzorgen, dan dwingt dat veel respect

af, maar dan kan het niet zo zijn dat we daarop gaan reguleren. Wat ik wel belangrijk vind, is dat we proberen de

basisdierzorg voor mensen beschikbaar te houden zodat

mensen met een laag inkomen toch daarover kunnen

beschikken. We weten dat er om ons heen ook landen zijn

die op een bepaalde manier hierin reguleren. We hebben

er onderzoek naar gedaan en dan blijkt het ook heel vaak

te gaan om minimumtarieven en niet om maximumtarieven.

Wij hebben een onderzoek lopen naar de tarieven van dierenartsen. Parallel daaraan werk ik uit welke mogelijkheden

we hebben om te reguleren in de dierenartstarievenmarkt.

Als straks het onderzoek klaar is, hebben we een pakket

met maatregelen die we zouden kunnen nemen, klaarliggen

om te kunnen acteren. Maar nogmaals, ik wil dit onderzoek

wel afwachten. We moeten namelijk weten wat de kostenverhogende factoren zijn en hoe het zit met de bereik- en

beschikbaarheid. Dat soort zaken moeten we goed weten,

om op basis daarvan ook goeie stappen te kunnen zetten.

SPMevrouw BeckermanSP

Als archeoloog heb ik heel vaak gehoopt dat ik een keer

een teletijdmachine zou kunnen hebben. Maar ik heb nu

een beetje het gevoel dat ik er een heb. We zitten namelijk

vast en reizen steeds terug naar een vorig debat. Want dit

was toch precies het punt waar we vorig jaar ook al stonden? Toen zagen we dat ketens zoals Evidensia massaal

praktijken opkopen en dat er in regio's soms zelfs monopolievorming is bij de spoedzorg. Dat veroorzaakt dierenleed,

omdat mensen behandelingen niet meer kunnen betalen.

Of mensen steken zich in de schulden. Waarom heeft de

minister niet eerder ingegrepen?

Minister AdemaMinister

We hebben het daar vaker over gehad. Omdat we, zoals ik

tijdens het debat steeds gezegd heb, een onderzoek gaan

starten naar de tarieven van de dierenartsorganisaties. Ook

wil ik, als het gaat om de kosten van de dierenzorg, weten

wat te maken heeft met de basisdierenzorg en wat te maken

heeft met de toepassing van hele uitgebreide pakketten,

tot chemotherapie aan toe, zoals ik al zei. Dat mag van mij;

daar gaat het verder niet om. Ik heb daar geen oordeel over.

Maar ik wil het wel weten. Net zoals mevrouw Beckerman,

maar ook anderen hier in dit huis, vind ik dat we de basisdierenzorg beschikbaar moeten houden voor mensen met

een kleine beurs. Het kan namelijk niet zo zijn dat mensen

met een kleine beurs de dupe worden van de verhoging

van de tarieven en de opschaling die er plaatsvindt. Maar

ik wil dat onderzoek wel hebben.

Ondertussen hebben we, mede naar aanleiding van

opmerkingen die hier gemaakt zijn, ook over de vraag wat

andere landen doen op het gebied van regulering, dat

onderwerp ook opgepakt. We doen daar een onderzoek

naar. Aan de ene kant onderzoeken we hoe het zit met die

tarieven, hoe ze zijn opgebouwd en welke type kosten erin

zitten. Aan de andere kant kijken we heel nadrukkelijk naar

wat er in de landen om ons heen aan regulering wordt

gedaan. Kunnen we daarvan leren, om straks met een

reguleringsstelsel te komen? Tot nu toe is het een vrije

markt, maar we willen er wel serieus naar kijken, zoals ik

al zei.

SPMevrouw BeckermanSP

Maar dat voorstel, die motie, van ons ... Wij proberen in dit

debat toch altijd om sympathiek te zijn, en te kijken wat er

mogelijk is en wat we aangenomen kunnen krijgen. Maar

de constatering hier vandaag in de Kamer is dat er heel

veel dingen zijn aangenomen die niet of heel laat worden

uitgewerkt. Die motie van ons is veertien maanden geleden

aangenomen. We begrijpen dat dat onderzoek net deze

maand is gestart. Of moet het nog starten? Hoe kan dat?

Waarom wordt er zo lang gewacht, als we zien dat het zo

snel gaat en zo veel mensen klem komen te zitten?

Minister AdemaMinister

Ik ben het met mevrouw Beckerman eens. Ik vind ook dat

het onderzoek vrij laat start. Laat ik daar maar gewoon

eerlijk over zijn. Het had sneller gemoeten en sneller

gekund. Dat kan ik helaas niet terugdraaien, maar we zijn

nu volop bezig. En nogmaals, mede door de discussie die

we hier in dit huis hebben gehad, hebben we gezegd: we

willen ook direct een onderzoek uitvoeren naar de landen

om ons heen, voor voorbeelden van regulering. Dan kunnen

we, zodra we precies weten hoe die kostenstructuur voor

de dierenartsenzorg in elkaar zit, direct zeggen hoe we het

kunnen gaan regelen. Er wordt dus wel degelijk gehandeld

naar aanleiding van de moties die hierover gaan. Het is

namelijk ook mijn zorg.

SPMevrouw BeckermanSP

Maar we weten al heel lang dat het buitenland wél ingrijpt.

We weten dat de tarieven in Duitsland per deelstaat gereguleerd worden, dat er in Zweden gewoon een verbod is

op het maken van winst bij de verkoop van geneesmiddelen

en dat het in België voor investeerders geheel verboden is

om aandeelhouder te worden. We weten dat het buitenland

het wél doet. We weten ook — dat is dan mijn laatste vraag

hierover — dat bijvoorbeeld Evidensia praktijken in Nederland opkoopt en winst wegsluist naar Guernsey, dat gezien

wordt als een belastingparadijs. Daar ging mijn vraag in de

eerste termijn over. Wat de SP betreft, kan de minister juist

aan dat punt direct wat doen. We komen in de tweede termijn met nieuwe voorstellen.

Minister AdemaMinister

Naar aanleiding van eerdere debatten die wij hier hebben

gehad, is er ook gekeken naar het buitenland. Er worden

hier bepaalde opmerkingen gemaakt. Maar als we ons dan

verdiepen in wat er precies gebeurt in het buitenland, blijkt

de realiteit soms net even iets anders te zijn. Vandaar dat

ik het zo belangrijk vind om goed te kijken naar wat er

gebeurt. Wat gebeurt er in de deelstaat? Maar er zijn meer

landen om ons heen waar het gebeurt. Daar zijn ook voorbeelden van gegeven. Ik wil dan ook precies weten: hoe

doen ze het dan en wat zit erin? Na een quickscan naar

aanleiding van suggesties die ook in eerdere debatten

gedaan zijn, blijkt immers dat zaken in het buitenland net

even iets anders liggen. Dus laten we dat nou gewoon

zorgvuldig doen, want we hebben er ook niks aan als we

straks gaan reveleren en het binnen de kortst mogelijke tijd

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-18

onderuitgehaald kan worden, omdat het niet helemaal goed

is ingeregeld. Ik wil dit zorgvuldig doen, zodat we ook echt

meters gaan maken naar de toekomst.

baar kunnen zijn. We hebben de Commissie toelating diergeneesmiddelen gevraagd om hier nader onderzoek naar

te doen. Mocht het Afrikaanse vaccin ook iets bieden, dan

zullen we dat zeker gaan toepassen.

De voorzitterVoorzitter

Toch nog mevrouw Beckerman op dit punt.

Dan komen we bij de visserij, meneer de voorzitter.

SPMevrouw BeckermanSP

Nee, maar ik wil wel antwoord op die vraag over het wegsluizen van de winsten. En ik zou graag willen dat die

quickscan naar de Kamer wordt gestuurd.

Minister AdemaMinister

Wij hebben geen quickscan op papier gedaan, maar onze

mensen hebben gekeken wat er allemaal gebeurt. Het is

niet zo dat wij een bureau hebben ingehuurd om een

quickscan te doen. Onze medewerkers die deskundig zijn

op dat gebied, kijken wat er allemaal gebeurt in de markt.

Die hebben gezegd: er is nog wel iets meer van te zeggen;

wij moeten daar even een verdiepend onderzoek naar doen.

En dat gebeurt nu.

De voorzitterVoorzitter

En de vraag …

Minister AdemaMinister

En ik hoop ook heel graag dat we straks, als het onderzoek

er ligt, direct die maatregel erbij kunnen aanbieden, zodat

we daarin echt meters kunnen maken.

De voorzitterVoorzitter

Wilt u de vraag over het doorsluizen van winst naar belastingparadijzen nog beantwoorden?

Minister AdemaMinister

Die gaat over fiscale politiek, en we hebben het hier over

landbouwpolitiek. Dus ik zou zeggen: doe dat in het debat

over fiscale politiek.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog. Zijn we toe aan visserij?

Minister AdemaMinister

Bijna. Ik heb nog een algemene opmerking. Misschien dat

de Kamer daar ook belang bij heeft. Zoals men weet, is er

in het kader van dierwaardigheid ook zorg over de blauwtong. Ik zou er graag toch een paar dingen over willen zeggen. Wij voeren op dit moment met tien vaccinproducenten

gesprekken. Ik wil u graag in ieder geval het goede nieuws

geven dat ten minste één bedrijf daadwerkelijk bezig is met

het ontwikkelen van een vaccin. We zijn er nog niet, maar

die beweging is er. Wij hebben natuurlijk afgesproken dat

we het vaccin versneld zullen toelaten op het moment dat

het er is. We hebben ook het diermodel ontwikkeld — daar

hebben we de kosten van betaald — zodat het zo snel

mogelijk kan worden toegelaten. U weet dat er ook een

Afrikaans vaccin is. Daar wordt in het nieuws over gesproken. Een Belgisch lab heeft gezegd: dit vaccin zou toepas-

De voorzitterVoorzitter

Ogenblik. Er zijn toch nog vragen van het lid Kostić en de

heer Graus.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Dank voor een aantal toelichtingen. Ik heb vragen over twee

onderwerpen die nog niet aan bod gekomen zijn. De eerste

gaat over het Dolfinarium. In de schriftelijke beantwoording

heeft u het over de vraag over het niet op tijd handhaven

op de 53 diersoorten die geen vergunning hadden. Het

opmerkelijke antwoord daarop was: RVO is er in 2019 achter

gekomen dat het Dolfinarium inderdaad 53 diersoorten

illegaal hield, maar besloot niet zo streng te handhaven

vanwege corona. Ik hoorde de minister net zeggen hoe

belangrijk hij dierenwelzijn vindt. Ik wil hier niet al te diep

op ingaan, maar ik wil wel de toezegging van de minister

dat dit niet meer gaat gebeuren en dat er voortaan gewoon

snel en fair wordt gehandhaafd, ongeacht wat er gebeurt,

omdat iedereen in dit land zich aan de regels moet houden.

Ik vraag hem vooral in het achterhoofd te houden dat het

niet de eerste keer en niet de tweede keer is dat het Dolfinarium regels overtreedt, maar dat het dat een ontelbaar

aantal keren heeft gedaan. Kan de minister dat toezeggen?

Minister AdemaMinister

We hebben een handhavingsorganisatie, de Nederlandse

Voedsel- en Warenautoriteit, die hierop toeziet. Er was in

die periode inderdaad een verlaagd toezicht vanwege covid.

Dat is ook vrij logisch in die periode, denk ik. Vervolgens

geldt er gewoon een normaal toezichtregime voor het Dolfinarium. Het is niet zo dat de minister van LNV even de

inspecteurs belt en zegt: je moet daar meer toezicht houden.

De NVWA is zich zeer bewust van de situatie en ook van

het feit dat er meegekeken wordt in het Dolfinarium. Ze

doet op die manier wel degelijk regulier toezichtwerk.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ik heb een beperkt aantal interrupties, maar dit is dan weer

een heel teleurstellend antwoord. Ik hoop op iets meer van

de minister, dus ik ga over tot het andere onderwerp. Over

het in beslag nemen van honden hebben we ook vragen

gesteld in de eerste termijn. Die gingen met name over wat

de Tweede Kamer wil. We willen namelijk aparte regels

opstellen voor het in beslag nemen van dieren, in dit geval

honden, juist omdat de Kamer onder andere met input van

de Nederlandse orde van advocaten heeft geconstateerd

dat we dieren volgens de huidige regels als voorwerpen

behandelen, dat ze eigenlijk nu al geen eerlijk proces krijgen

en dat economische belangen zoals opslagkosten soms

zwaarder wegen dan dierenwelzijn. Daarom hebben we

gevraagd of de minister even wil wachten met zijn huidige

plannen. Wat zijn die huidige plannen? De huidige plannen

zijn precies het tegenovergestelde van wat de Kamer wil.

De minister wil dat honden nog sneller kunnen worden

ingeslapen en dat de rechter ertussenuit wordt gehaald. De

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-19

minister wil dat de officier van justitie in z'n eentje gaat

over de dood en het leven van dieren.

De voorzitterVoorzitter

Wat is uw vraag?

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ik kom tot de vraag. Dit is mijn laatste interruptie, dus enige

coulance, alstublieft. Dit vergt namelijk wat tijd. Dit laten

we ook niet toe als de straf van mensen moet worden

beoordeeld. Dan ligt het ook niet alleen maar in de handen

van een officier van justitie. Dan komt er gewoon een goed

proces met een rechter erbij. Ik wil dus eigenlijk aan de

minister vragen of hij in ieder geval bereid is om dit specifieke plan uit te stellen totdat de motie van de Kamer is

uitgevoerd. Die wil namelijk precies iets anders. Anders

gaat hij nu in tegen de wens van de Kamer én tegen de

rechtsstaat. Ik vraag ook om een toezegging om te kijken

naar diervriendelijke oplossingen, zoals inzetten op een

betere en prikkelarmere hondenopvang, in plaats van het

sneller in laten slapen van dieren.

Minister AdemaMinister

Er zijn twee zaken aan de orde. Het in bewaring houden

van dieren moet op een dierwaardige manier gebeuren.

Daarover is ook een motie ingediend bij mijn collega van

Justitie en Veiligheid. Die wordt uitgevoerd. Ik heb daarnaast maatregelen aangekondigd voor bijtincidenten. U

weet dat ik daarover intensief heb gesproken met plastisch

chirurgen. Soms zijn er uitzonderlijke situaties waarbij het

volstrekt duidelijk is dat de situatie is ontspoord en dat de

schade echt ernstig is. Zij hebben mij bijvoorbeeld verteld

over een hond die een gezicht voor de helft heeft weggebeten. We hebben het over dat soort incidenten. In die uitzonderlijke gevallen kan de hond worden geëuthanaseerd. Dat

is het beleid dat ik heb ingezet. Dat gaat niet om grote

aantallen per jaar. Ik heb dat beleid aangekondigd en dat

zet ik wel door.

De voorzitterVoorzitter

Het lid Kostić zegt buiten de microfoon: ik krijg nog geen

antwoord op mijn vraag.

Minister AdemaMinister

Wij willen dat de officier van justitie de ruimte heeft om dit,

in deze uitzonderlijke gevallen, te gaan doen. Dat zijn mijn

voorstellen en daar wijk ik niet van af.

De voorzitterVoorzitter

De minister heeft de vraag beantwoord. Hij wijkt niet af van

zijn lijn. U mag uw laatste interruptie hier van mij aan

besteden, maar het is dan dus wel de laatste. U heeft er

twee gebruikt en mevrouw Ouwehand al vijf. Ja, ik heb er

echt vijf staan. Ik geef de heer Graus het woord.

PVVDe heer GrausPVV

Wij hebben er als het goed is nog twee staan, maar ik geef

een van mijn interrupties aan mijn collega. Ik wil het even

hebben over die overname van dierenartsenpraktijken. Ik

heb een motie klaarliggen. Er moet een einde komen aan

die overnames. Het kan niet zo zijn dat de dierennoodhulp

gecommercialiseerd wordt. Dat is echt een ernstig probleem. De minister haalde nu chemokuren en van alles aan,

maar daar heb ik het niet eens over gehad. Ik heb het over

dierennoodhulp gehad. Ik heb het erover gehad dat een

gebit van een diertje op een gegeven moment helemaal

naar de knoppen is. Vaak gaat het dan om in beslag genomen diertjes. De mensen moesten eerst €200 betalen. Na

overname door Evidensia moeten ze plotseling €450 of €550

betalen. Dat kan niet. Het is onbetaalbaar. Zelfs de middeninkomens komen dan in de problemen. De dierennoodhulp

mag niet in gevaar komen. Het houden van een dier mag

geen elitaire hobby worden. Dieren zijn gewoon je beste

maatjes. Die gezelschapsdieren behoren vandaag de dag

tot je familie. Het kan echt niet. Ik wil dus echt een toezegging. Anders ga ik gewoon allemaal moties indienen.

Mevrouw Beckerman komt dan ook met moties. Dan gaan

we gewoon allemaal moties afvuren en het er gewoon

doorheen drukken. Maar waarom zegt de minister niet toe

om te kijken of er iets kan worden gedaan zoals de stop op

overnames en de prijsplafonds op noodhulp?

De voorzitterVoorzitter

Helder.

Minister AdemaMinister

Ik heb het gevoel dat we, als we niet uitkijken, de discussie

gaan overdoen. Ik wil wel heel kort iets zeggen over de

dierenartsentarieven. De hele dierengezondheidszorgmarkt

is op dit moment een vrije markt. Ik kan niet zomaar ingrijpen in een vrije markt en zeggen dat er geen overnames

meer mogen plaatsvinden. Dat is juist de reden waarom

wij een onderzoek naar het kostenniveau van de dieren

doen. Wij delen dezelfde zorgen — daar gaat het niet om

— maar ik wil het wel op een zorgvuldige manier doen. Ik

kan niet zomaar ingrijpen in de markt, dus we doen eerst

dat onderzoek. Ondertussen kijken we wat we aan regulering zouden kunnen doen. Ik kom daarmee terug naar uw

Kamer en dan gaan we stappen zetten. Dat is de volgorde

die ik net heb aangegeven in de beantwoording. Die hou

ik graag vast.

De voorzitterVoorzitter

Dan gaan we door naar de visserij.

Minister AdemaMinister

Ja, de visserij. Mevrouw Van der Plas heeft gisteren een

vurig betoog gehouden over de landbouw, de visserij en

haar bewogenheid daarmee. Ook wij hebben die bewogenheid. Die heeft mijn collega die hier zit en die heb ikzelf ook.

De visserij heeft het ongelofelijk moeilijk, naast de landbouw. Het is ook niet zo dat één partij het patent heeft op

bewogenheid met die sectoren. Ik spreek heel vaak vissers

en zie hoe moeilijk zij het hebben. Ik merk dat ze soms geen

toekomstperspectief zien. Als het gaat om ruimtegebruik

op zee zien we dat de belangenafweging af en toe wat

scherper kan, bijvoorbeeld als het gaat om het plaatsen van

windmolenparken. Bij veel vissers leidt dat tot grote zorgen.

We hebben ook een discussie gehad over de tongquota en

hebben gezegd: we moeten, ook als het gaat om het vaststellen van quota, naar een betere balans tussen de quota

en de bedrijfseconomische aspecten.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-20

Wij hebben inderdaad een regeling voor de compensatie

van brandstofkosten. Die regeling is inmiddels volledig

afgehandeld. Dat was in lijn met de motie-Grinwis en de

motie-Stoffer/Van der Plas. Die is dus uitgevoerd. Dat de

visserij nog steeds zorgen heeft over de hoge brandstofkosten, is natuurlijk heel pijnlijk. Wij hebben namelijk fantastisch vistuig aan wal liggen, het pulstuig, dat zorgt voor

40% brandstofbesparing en minder bodemberoering. Maar

dat kan niet worden toepast in Europa. Ik ben hard bezig

met de visserij om te kijken of we niet door kunnen innoveren en met een nieuw soort tuig aan de slag kunnen gaan

om de duurzaamheid en de brandstofbesparing op een

goede manier met elkaar te regelen.

Dan de vraag van … Sorry.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Nijhof-Leeuw. Dit is uw laatste interruptie.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik ben blij dat de minister de pulsvisserij aanstipt. Die had

ik ook al in de voorbereiding na vorige week op mijn lijstje

staan. Ik zie dat Frankrijk toch best wel grote stappen maakt.

Kunnen wij gas geven om de pulsvisserij weer voor elkaar

te krijgen?

Minister AdemaMinister

Ten eerste. Mijn les die ik leer van hoe het is gelopen met

de pulsvisserij, is dat we onze innovaties veel eerder en

veel meer moeten leren delen. Ik heb met een aantal landen,

bijvoorbeeld met mijn Franse collega, gesproken. Eigenlijk

zouden wij visserijinnovatie en tuiginnovatie veel meer

internationaal moeten aanpakken. Het is een relatief kleine

sector. Ze hebben elkaar ook nodig. Dat geeft ook meer

draagvlak voor die innovaties. U weet dat de pulsvisserij

niet direct is afgeschoten door de Landbouw- en Visserijraad

of door de Commissie, maar door het Europees Parlement.

Het Europees Parlement heeft nog steeds dezelfde samenstelling. We zullen dus echt moeten afwachten hoe het

straks gaat met de verkiezingen. Ik heb hier wel gesprekken

over met de Commissie, kan ik u vertellen. Maar als het

Europees Parlement morgen een resolutie zou aannemen

om dit type innovatieve visserijtechnieken weer toe te

passen, dan ben ik er morgen met de Commissie ook uit.

Alleen, het ligt echt bij het Europees Parlement. Daarbij

hebben we op dit moment niet de ruimte om dit te kunnen

doen, want die heeft daar een resolutie over aangenomen.

U zegt: Frankrijk, grote woorden. Dit kan als het lukt bij het

Europees Parlement, want daar zit het.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister AdemaMinister

Meneer Flach van de SGP had het over de vlootvernieuwing.

Het is belangrijk dat de vissersvloot vernieuwt en dat die

met innovatieve, nieuwe ideeën komt. Ik ben heel aangenaam verrast door visser Jacob, dacht ik; ik weet zijn achternaam even niet meer. Hij heeft het project Octopus en

gaat toe naar een multifunctioneel schip. Hij voorziet dat

hij in de toekomst misschien het hele jaar niet meer kan

vissen. Hij wil een nieuw schip bouwen met modules erop,

bijvoorbeeld voor onderzoek. Het schip kan dan elke maand

de zee op om onderzoek te doen. Hij kan die modules ook

wijzigen, dus het schip ombouwen. Dan kan dat schip met

andere functies de zee opgaan. Dat vind ik buitengewoon

innovatief. Dat soort initiatieven moeten wij van harte

ondersteunen. Er zit dus ook wel heel veel creativiteit in de

sector. Gelukkig maar.

Wij hebben een subsidiepot van 14,9 miljoen voor duurzame

visserij voorzien. Er is 6,1 miljoen gereserveerd in het kader

van het NVAF. Het betreft middelen die ingezet worden

voor maatregelen op het gebied van innovatie, investeringen en onderzoek. Er komen ook nieuwe innovatieregelingen voor visserij en aquacultuur. Het budget daarvoor is

9,9 miljoen. Wij proberen er op die manier voor te zorgen

dat er middelen beschikbaar zijn om juist die innovaties

ruimte te geven om zo te komen tot vernieuwing van de

vloot.

SGPDe heer FlachSGP

Ik ben blij met die innovatieregelingen zoals die er zijn. Dat

stimuleert de creativiteit in de sector. Maar het hangt er wel

om of de sector kan voortbestaan, of de kritische massa er

nog is om in de toekomst nog een vissersvloot te kunnen

hebben. Ik ben benieuwd of de minister met de sector wil

werken aan een strategie waarin de sector in de toekomst,

door verduurzaming en innovatie, gaat groeien, waardoor

we niet blijven hangen in een innovatieproject hier of daar.

Dat is mooi, maar dat is vaak het begin. Wil de minister

echt werken aan een strategie om de groei weer in te zetten?

Minister AdemaMinister

Ik ben met de sector bezig met het ontwikkelen van een

voedselvriezer. Die is bijna klaar; die komt naar de Kamer

toe. Wij zullen deze sector perspectief moeten bieden. Dat

zal op een duurzame manier moeten en het zal ook een

kleinere sector zijn. De sector is nu al kleiner. 50 kotters zijn

al uit de vaart genomen met een saneringsregeling. Dat is

best veel. Dat zorgt bijvoorbeeld ook voor extensivering.

Prima. Ik heb altijd gezegd dat de visserij voor Nederland

een belangrijke sector is. Die hoort ook cultureel bij

Nederland. We zijn bijvoorbeeld een land met een hele

grote Noordzeekust. Het zou toch gek zijn als wij geen

robuuste visserij hadden. Die visserij moet dus verduurzamen. Er ligt een grote opgave wat betreft CO2-uitstoot,

stikstofuitstoot, vistuig en dat soort zaken, maar het is ook

een sector die we willen helpen om die slag te kunnen

maken, zodat we ook in de toekomst een duurzame visserij

hebben. Voor een deel is dat actieve visserij en voor een

deel passieve visserij. We willen ook bekijken hoe we het

multifunctioneel ruimtegebruik, de windmolenparken,

kunnen versterken, zodat er daar bijvoorbeeld ook mogelijkheden zijn voor actieve visserij en dat soort zaken. In de

voedselvisie staat ook dat we daarmee bezig zijn. Dit is

namelijk nodig, want ook die sector heeft perspectief nodig.

De voorzitterVoorzitter

De minister vervolgt zijn betoog.

Minister AdemaMinister

Dan nog het laatste kopje, markt en keten. Ik ken het keurmerk Farmer Friendly van Farmers Defence Force en ik heb

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-21

zelfs producten gehad van het keurmerk. Die werden aangeboden door Farmers Defence Force. Wij willen ook graag

dat er keurmerken zijn waarbij er verduurzaamd wordt,

maar er ondertussen ook een eerlijke prijs wordt geboden

voor het product. Er zijn op dit moment 140 keurmerkinitiatieven. Het is niet aan ons om te beoordelen of een keurmerk wel of niet kan worden toegepast. Dat is echt aan

Milieu Centraal. Dat doet de afhandeling en de certificering

van de topkeurmerken. Dat betekent ook dat nieuwe keurmerken die graag gecertificeerd willen worden, zich kunnen

melden bij Milieu Centraal. Maar dan moeten ze natuurlijk

wel aan de voorwaarden van Milieu Centraal voldoen. Daar

hebben wij in principe geen rol in. Dat zijn private keurmerken.

Dan nog de vraag van Volt over het creëren van een gelijk

speelveld in de Europese Unie en allereerst de ideeën voor

de biologische landbouw. Ik vind het ongelofelijk belangrijk

dat er ook voor biologische boeren een gelijk speelveld is.

Het is ook goed dat u daar aandacht voor vraagt, want dat

is buitengewoon belangrijk, maar ik ben er niet van overtuigd dat er echt een commissie nodig is. Dan gaan we weer

iets extra's optuigen. Ik heb zeer regelmatig overleg met

de biologische sector. Daarin spreken we regelmatig over

alle ontwikkelingen en de dingen waar ze tegen aanlopen,

zoals certificering, kosten en de markt. Zoals u weet, gaan

we ook met een intensiveringsplan biologische sector aan

de slag om de markt te laten trekken en om een goede

voorlichtingscampagne te starten. De kaders en het speelveld worden in de Europese Unie bepaald.

Mevrouw Koekkoek van Volt stelde ook een vraag over

prijsafspraken. In de keten kunnen verticale prijsafspraken

worden gemaakt. Die mogelijkheid is er. Ik heb u gezegd

dat wij aan de overlegtafel duurzame landbouw ook over

de verduurzaming van de keten praten. Dit komt daarbij

ook aan de orde. Wij als overheid kunnen dat niet regelen.

Dat moet echt tussen de partijen gebeuren, maar wij stimuleren het zo veel mogelijk en wij zijn daarover met elkaar

in gesprek. Dat is buitengewoon belangrijk.

Sowieso is dat natuurlijk belangrijk, maar ook in het kader

van de Europese voedselstrategie. Dat was ook een vraag

van de ChristenUnie. Als wij voor een Europese voedselstrategie gaan, moeten we ook zorgen voor een Europees

speelveld en voor internationale belemmeringen, zodat de

standaarden die wij in Europa hebben, niet alleen gelden

voor onze boeren, maar ook voor producten die we hiernaartoe halen. Als je praat over de Europese voedselstrategie, gaat het over thema's als voedselzekerheid, verduurzaming en weerbaarheid. Ook de keten is dan weer aan de

orde. De Europese Commissie is hiermee bezig en we gaan

kijken waar men mee komt.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Om even met het laatste punt te beginnen: ik begrijp

natuurlijk dat de overheid geen directe invloed heeft op die

prijsafspraken. Tegelijkertijd zien we aan een voorbeeld in

Frankrijk dat het daar in die zin wel wat meer gefaciliteerd

wordt; laten we dat zo zeggen. Er is bijvoorbeeld een goede

informatievoorziening, zodat men ook weet dat men dingen

zoals prijsafspraken mag doen. Je kan ook denken aan

onafhankelijke procesbegeleiders of iets in die richting. Ik

begrijp dat de overheid niet kan zeggen: dit zijn de afspraken

en daar ga je je aan houden. Zo werken wij niet. Maar ik

vraag me wel af of we wat meer het voorbeeld van bijvoorbeeld Frankrijk zouden kunnen volgen, zodat dit wat meer

gebeurt. De ACM zegt zelf ook: dit is nodig en in Nederland

zouden we dat wat meer kunnen doen.

Minister AdemaMinister

Dat is een terechte vraag van mevrouw Koekkoek, maar we

hebben daar een prachtig platform voor in Nederland: de

Overlegtafel Duurzame Landbouw. Daar zitten de agrarische

partijen aan tafel, maar ook de ketenpartijen. Dat is niet

alleen de verwerkende industrie maar ook de retail. Daar

is ook de wil om te werken aan verduurzaming met een

goed verdienmodel. Dat is ook naar aanleiding van de

gesprekken die we vorig jaar hebben gevoerd; dat hebben

we doorgezet. Dat gebeurt nu nog steeds en dan gaat het

bijvoorbeeld ook over de positie van biologisch, want ook

biologisch zit daar aan tafel. Die praten daarin mee; Biohuis

zit daar aan tafel en praat mee. Ik hoop dat dat ook gaat

leiden tot resultaat. Maar dat mooie, sterke platform is er

juist om het te gaan regelen in de markt.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Dat begrijp ik ook. Tegelijkertijd denk ik dan wel het volgende, maar dat ligt misschien aan het gebrek aan kennis

aan mijn kant. Die gesprekken lopen en dat platform is er,

maar waarom lopen wij dan, zowel bij de prijsafspraken als

bij het aandeel biologisch, achter op de rest van Europa?

Ik denk dus dat het nuttig is als wij instrumenten zoals een

platform hebben, maar tegelijk moeten we ergens kunnen

monitoren of we de vooruitgang maken die we willen

maken en, als dat eventueel niet zo is, of er andere dingen

zijn die we kunnen of moeten gaan doen. Dat geldt eigenlijk

voor beide zaken die ik adresseer.

Minister AdemaMinister

Het is nog niet zo heel lang dat de ACM hier nadrukkelijk

uitspraken over doet. Maar ik ben wel bereid om mevrouw

Koekkoek toe te zeggen dat als dat straks tot afspraken leidt,

we ook de monitoring daarvan goed gaan regelen en dat

we daar op regelmatige basis aan de Kamer over rapporteren.

De voorzitterVoorzitter

Nog een vraag, mevrouw Koekkoek?

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Uiteraard ben ik blij met de toezegging. Misschien mag ik

daaraan het volgende toevoegen. Wil de minister dan ook

toezeggen dat we het niet alleen monitoren en rapporteren

maar dat we onszelf ook doelen stellen en dat we als we

die doelen niet bereiken, op de een of andere manier toch

een ander instrument moeten bedenken? Want nogmaals,

een platform is een goed beginpunt, maar dat kan niet het

slotstuk zijn.

Minister AdemaMinister

Zeker niet. Goed beleid stelt doelen om naartoe te werken.

Dat geldt dus ook voor verduurzaming en de doelen die we

daarmee willen bereiken, in percentages en noem maar op.

Laat helder zijn: het gaat daarbij niet alleen om biologisch.

Het gaat om de verduurzaming van de totale productieketen.

Overigens waren er vorig jaar ook al doelen voor gesteld.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-22

Het landbouwakkoord bijvoorbeeld had daar ook doelen

voor. Want je moet weten waar je naartoe gaat werken met

z'n allen. De sectoren zijn bereid om die afspraken te gaan

maken.

De voorzitterVoorzitter

De minister rondt bijna zijn betoog af?

Minister AdemaMinister

Dat hoop ik, meneer de voorzitter. Dan heb ik de vraag van

de SGP of ook voedsel uit zee onderdeel kan zijn van de

Europese landbouwstrategie. Dat zit er niet in en kan er ook

niet aan worden toegevoegd. Het gaat echt over de landbouw. Dat neemt niet weg dat ik vis een belangrijke en

duurzame vorm van voedsel vind. Vanzelfsprekend zijn ook

mariene eiwitten andere eiwitten dan dierlijke eiwitten van

landdieren. Maar het kan niet hierin meegenomen worden,

want het gaat echt over de landbouw.

Dan nog even iets over het internationaal speelveld. Er zijn

vragen gesteld over Mercosur door de SP en de Partij voor

de Dieren. Wij hebben bij de Europese Commissie onder

de aandacht gebracht dat wij graag willen dat het ongesplitst gaat en dat het dus ook behandeld kan worden in

het Nederlandse parlement. Dat vinden wij buitengewoon

belangrijk. De Kamer heeft ook een hele stevige uitspraak

gedaan over de positie van de landbouw daarin. Ik steun

dat ook van harte. Op dit moment zitten we nog niet in een

fase dat wij die onderhandelingen en besprekingen op die

manier kunnen voeren. De verwachting is dat de Europese

Commissie geen voorstellen meer voor de verkiezingen zal

aandragen. Ik weet niet of het echt vertraging is, maar het

komt niet meer op korte termijn. De inzet van de Kamer is

helder. Die is ook mijn inzet. De inzet is ook om het een

niet-gesplitst verdrag te laten zijn, zodat we het ook in de

Kamer kunnen behandelen.

Dan was er nog een vraag over de vestigingssteun voor

jonge boeren. De vraag was: zitten in de regeling die we

daarvoor hebben ook duurzaamheidsaspecten? Zoals u

weet, is een deel van het geld beschikbaar gesteld via het

transitiefonds. Dat is natuurlijk gerelateerd aan de NPLGdoelen. Dat betekent dat de vestigingssteunregeling ook

verduurzamingsdoelen zal hebben, gebaseerd op het NPLG.

Ik heb de eerste ontwerpregelingen voorbij zien komen en

daarin worden nadrukkelijk doelen gesteld op het gebied

van duurzaamheid. Die willen we daar nadrukkelijk in

meenemen, absoluut.

sessies van kweekvlees mogelijk. We lopen hierin dus echt

voorop.

Dan de vraag van Volt over de voorbereiding van het

nieuwe GLB. Wij gaan dat nu natuurlijk voorbereiden. We

hebben ook al verkennende gesprekken over het toekomstige GLB. Wij vinden het belangrijk dat we, als het erom

gaat de juiste zaken in het GLB te krijgen, aan goede coalitievorming met meerdere landen doen om te kijken of we

het GLB de goede kant op kunnen krijgen. Ik heb al wat

gezegd over flexibiliteit en dat soort zaken. Er is op dit

moment nog geen formele planning van de Europese

Commissie op het GLB.

Dan de vraag om de eco-regeling ook in 2024 te voorzien

van extra middelen. We zijn nu bezig om de situatie van

2023 uit te werken. Zoals u weet ben ik met de sectoren in

gesprek om te komen tot een goede invulling voor dit jaar.

Daarbij zijn we ook met de Europese Commissie in gesprek

om te kijken of we binnen de regeling meer flexibiliteit

kunnen krijgen zodat je kunt schuiven tussen bijvoorbeeld

de basishectarepremies en eco-regelingen. Op dit moment

is het niet aan de orde om voor 2024 extra middelen ter

beschikking te stellen. We proberen het nu echt, vanzelfsprekend samen met de sector, op een andere manier op te

lossen.

Dan heb ik nog de laatste vraag, namelijk over de bescherming van zaadveredelingsbedrijven. Ik zie de heer Meulenkamp al een tijdje onrustig heen en weer lopen door de

zaal, zo van: gaat hij die vraag nog beantwoorden en krijg

ik nog wat of …? Nou, u hangt in dit geval misschien aan

de laatste mem, zoals we dat soms durven te zeggen, maar

u bent last but not least. Ik vind het een belangrijke vraag

die u stelt. We zien daar namelijk wel een ontwikkeling. Het

is belangrijk dat we onze sector voor uitgangsmaterialen

… Ik ben gestart met die conferentie met 70 landen en

daarmee is het cirkeltje weer rond. Daaraan zie je hoe

belangrijk onze zaadveredelingssector is voor Nederland

en vooral voor de wereld. Dat geldt ook direct voor de

wereldvoedselvoorziening. Dan praat ik over zaadmateriaal

en pootgoed. Dat gaat echt de hele wereld over. Daar worden honderden miljoenen mensen mee gevoed. Zo simpel

is het gewoon. Het is belangrijk dat we die technologie in

Nederland beschermen en bij ons houden. Ik zie inderdaad

die ontwikkeling van opschaling en van overnames.

U vraagt of het ook mogelijk is om …

De vragen over braaklegging hebben we al gehad.

De voorzitterVoorzitter

De heer Meulenkamp.

Dan nog een vraag van D66 over kweekvlees. Wij zien

kweekvlees als een waardevolle aanvulling op het huidige

voedselvoorzieningssysteem. We hebben het ook steeds

gestimuleerd. Als land willen we dat onderzoek ook stimuleren. We willen ook die proeverij gaan stimuleren. Wij zien

het als een aanvulling. Ook in het kader van Europese

voedselzekerheid en wereldvoedselzekerheid biedt het

kansen. We zien het wel als een aanvulling en niet als vervanging. Wij zetten ons er al heel lang binnen Europa voor

in om het draagvlak voor deze innovatieve technologie te

vergroten. Dat blijven we doen. Wij investeren door middel

van het Nationaal Groeifonds en Invest-NL in kweekvleestechnologieën. Als eerste land in Europa maken we proef-

Minister AdemaMinister

Sorry, voorzitter. De heer Meulenkamp vraagt om deze

sector ook onder de Wet vifo te laten vallen. Op dit moment

valt die niet binnen dat kader. Op dit moment kunnen we

die er niet onder laten vallen. Ik zou zeggen: ik wil best met

de minister van EZK en de minister van Justitie en Veiligheid het gesprek hierover aangaan. Maar het is ook goed

om het in debatten die u heeft met deze twee ministers aan

de orde te stellen, zodat we het ook langs die lijn proberen.

Op dit moment valt de sector niet onder dat kader.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-23

VVDDe heer MeulenkampVVD

Ik ben blij met het enthousiasme van de minister om deze

sector beter te beschermen. Dat is eigenlijk ook mijn primaire oproep. Ik ben een positief mens. Ik snap dat de

minister het soms lastig heeft en moet zeggen: het kan niet

door Brussel en ik ben demissionair. Nu verwijst hij weer

naar een ander ministerie. Mijn oproep is: los het gewoon

op met elkaar. Wij moeten deze sector beter gaan

beschermen. Die motie probeer ik hier Kamerbreed bij u

neer te leggen vandaag. Dan hoop ik dat u het met uw collega's gaat oplossen.

De voorzitterVoorzitter

U hoopt dat de minister dat gaat doen. De minister geef ik

de kans daarop ja te zeggen.

Minister AdemaMinister

Ik begrijp de oproep van de heer Meulenkamp. Ik steun die

ook. Maar we moeten ook realistisch zijn. Op dit moment

is zaadveredeling niet geclassificeerd als een sensitieve

technologie of als vitale infrastructuur. Daarover gaat het

bij de Wet vifo. Dat is hier niet aan de orde. Je praat hier

meer over een economische ordening dan over een ordening van vitale infrastructuur. Ik wil u toezeggen dat ik met

de collega-ministers het gesprek hierover aanga. Maar ik

ga u geen toezegging doen dat we dat gaan regelen, want

het valt niet binnen het kader. Ik kan het niet anders maken

dan het is, helaas.

VVDDe heer MeulenkampVVD

Ja, "binnen het kader"... Ik snap uw probleem, maar ik vraag

u om linksom of rechtsom u hier heel hard voor te maken.

Dat ga ik in mijn motie opnemen.

De voorzitterVoorzitter

U vraagt het aan de minister en de minister spreekt over

"de heer Meulenkamp".

Minister AdemaMinister

Ik dank u, meneer de voorzitter. Ik ben klaar.

De voorzitterVoorzitter

Oké. We gaan … Ik wilde bijna zeggen "we gaan schorsen

voor de lunch", maar de heer Van Campen heeft andere

plannen, dus hij mag nog een vraag stellen.

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik had het al eerder even over de moties en de uitvoering

daarvan. Dan zou ik er graag even één concreet bij de

horens vatten, om maar even in landbouwtermen te blijven.

Dat is de motie op stuk nr. 304 (33576). Ik snap dat de

minister die niet meteen paraat heeft. De datum is 23 juni

2022. Toen was de minister nog niet eens in ons midden,

meen ik.

VVDDe heer Van CampenVVD

Ja, oké. Heel goed. Gelukkig, anders was het wel heel snel

gegaan.

Minister AdemaMinister

Met de nieuwe genomische technieken weet je het maar

nooit!

VVDDe heer Van CampenVVD

Zeker weten. Nu Brussel nog! Zonder gekheid: die motie

vraagt eigenlijk drie dingen in het kader van innovaties,

namelijk juridische onzekerheden in beeld brengen, vervolgens rapporteren over wat nodig is om die onzekerheden

weg te nemen en de Kamer vervolgens daarover informeren. Ik hoor vooral wat er allemaal niet kan en welke onzekerheden er bestaan rondom die innovaties. Maar hoe gaat

de minister deze motie uitvoeren?

Minister AdemaMinister

De onzekerheden kunnen we wegnemen op het moment

dat de innovaties zodanig zijn dat ze ook geborgd kunnen

worden. Daarover hebben we hier vaker discussie gehad.

Ik heb in mijn innovatiebrief aangegeven dat het op dit

moment ongelofelijk lastig is om dat te doen, gezien de

staat van de innovaties. We zullen dus eerst goede innovaties moeten hebben die te borgen zijn. Mijn innovatiebrief

maakt dat duidelijk. Pas dan kunnen we ook echt stappen

verbinden aan het toepassen van innovaties. Dus wat er

nodig is, is niet zo heel ingewikkeld. Het moeten innovaties

zijn die bewezen werken en op die manier juridisch geborgd

kunnen worden, zeker als het bij vergunningverlening, waar

mijn collega veel mee aan de slag is, een plek zou kunnen

hebben. Natuurlijk kijken we wel hoe we innovaties kunnen

toepassen. Er is ook een handreiking die naar de gebiedsprocessen gaat voor een passende beoordeling om te kijken:

kun je innovaties toepassen? Dat wordt wel meegenomen

daarin. Maar het is niet zo dat we vandaag een lijst kunnen

vrijgeven: gaat u maar investeren.

VVDDe heer Van CampenVVD

Er zit nog wel een stap tussen het formuleren van de onzekerheden en het afleveren van een lijst met innovaties. Aan

het kabinet zou ik gewoon even heel praktisch willen vragen:

wie is er eigenlijk van? Ik meen dat binnen het Nationaal

Kennisprogramma Stikstof innovatie onder de minister van

Landbouw valt, maar staatssecretaris Heijnen van IenW is

weer verantwoordelijk voor de borging van de Rav-lijst.

Misschien is dit naïef, maar als eenvoudig Kamerlid zou ik

het kabinet gewoon heel concreet en heel plat het volgende

willen vragen. Staan er bijvoorbeeld op dit moment ergens

twintig Lely Spheres of twintig JOZ-krakers geïnstalleerd

met toezicht en meetsystematiek, waarvan het kabinet

vervolgens kan zeggen dat er in Q3 een brief komt over wat

dat heeft opgeleverd en waarmee in Q4 de Rav-lijst wordt

verfijnd, zodat er vergunningverlening op die innovaties

kan plaatsvinden? Dat is eigenlijk de concreetheid waar ik

niet alleen op het terrein van innovaties naar op zoek ben,

maar ook op het terrein van alle moties die het kabinet van

deze Kamer al heeft gekregen.

Minister AdemaMinister

Nou, wel in ons midden, maar niet hier in ons midden.

Minister AdemaMinister

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-24

U noemt een paar concrete voorbeelden van innovaties die

we natuurlijk allemaal kennen. Overigens moeten we ons

wel realiseren dat er niet voor alle problemen een oplossing

is in de vorm van een innovatie. U noemt concreet bijvoorbeeld de Lely Sphere. Ik hoor veel boeren zeggen: geef me

maar een Lely Sphere en het is opgelost. Dan hebben we

het probleem niet opgelost. Dan is het stikstofprobleem

opgelost, maar dan is nog steeds het CO2- en klimaatprobleem niet opgelost. Er zijn soms dus meerdere innovaties

nodig om te kunnen voldoen aan de doelen. Wij voeren

gesprekken met bedrijven als Lely Sphere. Kijk bijvoorbeeld

naar de investeerders, de banken. Die willen wel mee

investeren, bijvoorbeeld ook in het opschalen van Lely

Sphere. En er wordt ook wel gemeten naar Lely Sphere.

Dat gebeurt ook op dit moment. Alleen is het wel belangrijk

dat wij eerst die gegevens hebben. U weet ook dat Lely

Sphere een soort voorlopige classificatie heeft gekregen.

Voordat het definitief kan zijn, zullen we echt meer data

moeten hebben. Daar wordt hard aan gewerkt en daar

overleggen we ook over met bedrijven als Lely Sphere. Ik

ben het zeer met u eens: dat soort mogelijkheden moeten

kunnen. Dat geldt overigens ook voor stikstofkrakers en dat

soort zaken. U weet ook dat wij in Europa een verwoede

poging doen om RENURE op de agenda te krijgen, want

dat soort innovaties geven heel veel ruimte en mogelijkheden.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik ben eigenlijk helemaal niet zo blij met het verloop van

dit debat. Wij zitten namelijk te luisteren naar eindeloze

stromen van woorden, zonder dat er acties in zitten. Ik heb

net even geteld welke moties van mij zijn aangenomen op

het terrein van LNV die niet uitgevoerd zijn: dat zijn er

negentien. Ik weet niet hoe het met de moties van andere

Kamerleden zit. Ik had net het idee dat ik net zo goed alvast

naar de lunch kon gaan, want het maakt toch allemaal niet

uit. Een hartenkreet.

Minister AdemaMinister

Ik heb daar geen vragen in gehoord, dus ik hoef volgens

mij niet te reageren.

BBBDe heer PierikBBB

Dit is op het gevaar af dat ik dingen ga herhalen, maar die

innovaties zijn natuurlijk wel cruciaal. Hoe kunnen we iets

meer perspectief bieden aan de boeren? Door ze toch ook

een beetje zicht te geven, wat de heer Van Campen ook

aangaf, op welke innovaties bijdragen aan de oplossing

van welke problemen en wanneer dit juridisch geborgd kan

worden. Ik snap dat er innovaties zijn die op dit moment

nog niet juridisch geborgd kunnen worden omdat er nog

geen wetenschappelijke onderbouwing voor is en je er dus

nog niet veel mee kan. Maar we zijn op zoek naar een routekaart, naar een stappenplan om na te gaan welke innovaties het meest kansrijk zijn. Daar zou ik nog graag een

bespiegeling over willen hebben.

De voorzitterVoorzitter

Helder. De minister.

Minister AdemaMinister

Het is natuurlijk aan het bedrijfsleven zelf om te komen met

innovaties. Ik heb al iets gezegd over innovaties rondom

managementmaatregelen en dat soort zaken. Als ze komen

met innovatie en ze ook leveren wat ze beloven … Ik snap

de roep om innovatie, want die willen we allemaal. Ik snap

ook dat de agrarische sector er misschien wat wanhopig

van wordt. Innovatie is overigens ook niet de silver bullet.

Ook daarover wil ik reëel zijn naar de agrarische sector.

Natuurlijk, we moeten met elkaar investeren en ik hoop ook

van harte dat de toenemende aandacht voor innovaties

gaat leiden tot meer innovaties die overigens primair uit

het bedrijfsleven zelf moeten komen. Ik weet ook dat heel

veel bedrijven heel erg bezig zijn met die innovaties, maar

we hebben ook onze ervaringen met innovaties. Als wij

innovatieve systemen willen die iets teweeg kunnen brengen, bijvoorbeeld bij vergunningverlening, dan moeten ze

wel eerst goed juridisch geborgd zijn. Er zijn zo veel

bedrijven die op dit moment met innovatie bezig zijn maar

ik kan u nu niet een nieuwe Rav-lijst aanbieden met allerlei

innovaties. Op dit moment zitten we nog niet in dat stadium,

helaas.

De voorzitterVoorzitter

En de routekaart? Want dat was eigenlijk de vraag. Komt

er een soort routekaart?

Minister AdemaMinister

Er wordt natuurlijk wel gekeken naar hoe we omgaan met

die Rav-lijst, ook met de collega van IenW. De innovatiebrief

geeft ook aan hoe we op dit moment bezig zijn met innovaties. Die brief is nog niet zo lang geleden naar de Kamer

gestuurd. Ik wil u best op regelmatige basis rapporteren

over hoe het staat met innovaties. Daar gaat het verder niet

om. Maar het is ook niet zo dat wij als overheid het werk

van het bedrijfsleven kunnen overnemen. Zij moeten echt

komen met innovaties. Daarna moet het juridisch geborgd

worden en moeten er goede metingen onder komen. Dat

soort zaken kunnen wij stimuleren en subsidiëren. Maar

voordat een boer een innovatie kan toepassen en zij daadwerkelijk leidt tot bijvoorbeeld mogelijkheden voor vergunningverlening, moet zij wel goed geborgd zijn. En zo ver

zijn ze met een aantal innovaties gewoon nog niet. Zeker

als het gaat om stikstof is de Lely Sphere een hele kansrijke.

Dat blijkt ook wel. Ik hoop dat er zo snel mogelijk cijfers en

metingen komen die dat onderbouwen, zodat die kan worden toegepast. Maar eenvoudig is het niet.

De voorzitterVoorzitter

Hopelijk tot slot voor de lunch, de heer Holman.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik wil de minister graag het volgende voorleggen. We hebben het over technische innovatie. Maar dat is moeilijk en

duurt lang. U schetst een bijna hopeloze situatie.

Minister AdemaMinister

Nou ...

NSCDe heer HolmanNSC

"Wanneer hebben we dat geborgd? Dat gaat jaren duren."

Maar er is veel sneller winst te behalen, denk ik, op het

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-25

gebied van voeren en het aanwenden van mest. Die innovatie kost niks. Kijk maar naar de stikstofbodembalans: de

een verliest 50 kilo per jaar, die de grond in gaat, en de

ander 200 kilo. Maar wie is daar vooral verantwoordelijk

voor? U kunt dat niet regelen. Ik heb het gister in mijn

pleidooi gezegd: de industrie zal verantwoordelijkheid

moeten nemen. Het zijn de zuivel- en de voerindustrie die

dit moeten doen. Wat kunnen wij, wat kunt u als minister,

doen om te zorgen dat die industrieën in no time hun verantwoordelijkheid nemen en daar een plan voor maken?

Dat kan vrij snel juridisch geborgd worden, als ze dat

opnemen in de leveringsvoorwaarden en dat soort dingen.

De voorzitterVoorzitter

Helder. De minister.

Minister AdemaMinister

Er is één bedrijf op het gebied van voer dat heel graag wil.

Volgens mij kwam de naam daarvan gisteren ook voorbij:

Agrifirm. Bij andere voerbedrijven heb ik nog geen hoge

ambitie gezien om hiermee aan de slag te gaan. We hebben

vorig jaar ook hele intensieve gesprekken gehad met de

voersector om te kijken of we tot verduurzaming kunnen

komen. Dat zou namelijk enorm kunnen helpen. Want ik

ben het zeer met de heer Holman eens dat een voermaatregel — ik noemde managementmaatregelen, maar een

voermaatregel is een managementmaatregel — echt kan

bijdragen aan bijvoorbeeld het verlagen van methaanuitstoot. Dat voorbeeld heb ik gezien bij de Dairy Campus. Er

zijn bedrijven die het goed willen. Op het gebied van duurzaamheid zou er eind vorig jaar ook een nulmeting worden

gedaan door de sector. Er zouden ook doelen worden

gesteld. Ik ben ronduit teleurgesteld dat dat niet gebeurt.

Ik kan u daarnaast verzekeren dat wij de sector niet kunnen

dwingen. Ook hier geldt — het is echt buitengewoon frustrerend, zeker op dit onderwerp, omdat er hier zo veel

mogelijkheden liggen — dat wij hier niet op kunnen sturen.

Er is een Europese verordening op het gebied van voer. Ik

heb daarover in deze Kamer discussies gehad met de heer

De Groot, omdat we daar samen de kansen zagen. Maar

op het gebied van voer kunnen wij niet gaan voorschrijven.

We kunnen geen dwingende afspraken maken. Er is een

verordening uit 2009 die ons de mogelijkheid niet biedt.

We zijn natuurlijk wel in gesprek met de voerbedrijven,

maar het is frustrerend, want behalve enkele bedrijven vind

ik dat die zich niet van hun allerbeste kant hebben laten

zien. Ik wil wel helder hebben dat ik respect heb voor een

Agrifirm. Zo zie je, en dat is wel aardig, dat sommige boerencoöperaties gewoon vooruit willen en dat ook eventjes

doen. Je ziet het bijvoorbeeld ook in de akkerbouw, met

Cosun, een fantastisch bedrijf met 8.000 boeren eraan verbonden. Dus het kan. Maar ik kan het niet afdwingen en dat

frustreert me mateloos.

De voorzitterVoorzitter

U blijft maar interrupties plegen, maar ik wil eigenlijk echt

naar de lunch toe. Dus ik wil de heer De Groot, die volgens

mij nog op dit onderwerp doorgaat, en daarna de heer

Grinwis nog de kans geven. Daarna gaan we echt schorsen,

want anders komt er maar geen eind aan.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

De minister heft maar weer eens de handen ten hemel. Hij

kan het niet voorschrijven. Dat klopt, maar hij kan wel

andere dingen doen. Daar hebben we het ook over gehad.

Het zou fijn zijn als de minister het hele verhaal vertelt. Je

kunt namelijk wel zeggen: als je niet meedoet met die

voermaatregelen, dan krijg je een heffing. En u mag wel

nationaal een heffing opleggen en het principe van "de

vervuiler betaalt" doorvoeren. Dus waarom doet de minister

dat dan niet? Waarom heeft hij dat dan niet uitgewerkt en

klaargelegd voor de formerende partijen?

Minister AdemaMinister

Je kunt bijvoorbeeld wel een brede heffing invoeren in de

voersector. Ten aanzien van ecosysteemdiensten hebben

we vorig jaar bijvoorbeeld gekeken of je een brede heffing

zou kunnen invoeren in de keten om op die manier de keten

te laten betalen voor de verduurzaming van de boer en het

weer terug te laten vloeien naar de boer. Ik kan bij heffingen

op dit moment niet eens een onderscheid maken tussen

duurzame en niet duurzame bedrijven. Dat laat de verordening niet toe. Ik kan dat alleen maar in de breedte doen.

De voorzitterVoorzitter

Tot slot, de heer Grinwis.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Ik heb nog een vraag over een ander onderwerp. Dat betreft

de vogelgriep. De vogelgriep heeft met name afgelopen

jaar enorm veel slachtoffers geëist. We hebben het dan niet

alleen over gehouden dieren, over pluimvee, maar ook over

dieren en vogels in het wild. Ze vielen overal bij bosjes uit

de lucht en kwamen in natuurterreinen terecht. Dat is

sowieso een heel nare situatie, maar dat heeft potentieel

ook nare consequenties voor mens en dier. Terreinbeherende organisaties zijn zo vriendelijk geweest om daar heel

veel vrijwilligerswerk in te stoppen en anderszins om die

dieren te ruimen. Ik heb hier al eerder schriftelijke vragen

over gesteld en er is ook een motie van de collega's De

Groot en Beckerman aangenomen om met een adequate

strategie te komen. De minister zegt hij daar voor de zomer

mee komt. Ik wil eigenlijk het volgende van hem horen. Kan

ik ervan op aan dat die terreinbeherende organisaties, die

zich niet eindeloos zo kunnen inzetten als zij het afgelopen

jaar hebben gedaan, fatsoenlijk ondersteund worden om

zo nodig adequaat wilde vogels die sneuvelen als gevolg

van de vogelgriep, te ruimen?

Minister AdemaMinister

De coördinatie van en de regie bij de bestrijding van

vogelgriep ligt bij het Rijk, maar het is aan terreinbeherende

organisaties zelf om dieren op hun terreinen op te ruimen.

We hebben in het afgelopen jaar, mede naar aanleiding

van moties die hier zijn ingediend, geld beschikbaar gesteld

voor vrijwilligersorganisaties om hen te ondersteunen bij

de extra kosten die zij maken voor het opruimen van kadavers. Dat is dus zo'n uitgevoerde motie. Daarnaast hebben

we natuurlijk te maken met terreinbeherende organisaties.

We hebben een landelijk platform waarin we met elkaar op

een goede manier bespreken hoe we vogelgriep kunnen

bestrijden. Daar is ook een app voor beschikbaar. Er wordt

dus heel veel gedaan. Er zijn ook telefoonnummers. Terreinbeherende organisaties krijgen ook vaak subsidies. We

kunnen ervan uitgaan dat in het kader van de bestrijding

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-26

van vogelgriep in de subsidie ook de kosten van het opruimen van kadavers moeten worden meegenomen. Ik ben

niet voornemens om terreinbeherende organisaties op dit

moment financieel gezien extra te gaan ondersteunen om

kadavers op te ruimen. Het kost heel veel als je dat echt

allemaal zou willen vergoeden. Ik denk dat we met elkaar

gezamenlijk de verantwoordelijkheid dragen. Wij hebben

de nodige kosten rondom de vogelgriep. Wij hebben ook

beschermende materialen ter beschikking gesteld rondom

de vogelgriep. We zullen deze last met elkaar moeten dragen. Die kan niet alleen door de overheid gedragen worden.

Anders levert dat een heel groot financieel beslag op.

Dank u wel, meneer de voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank aan de minister.

De algemene beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitterVoorzitter

We gaan schorsen tot 14.25 uur. Daarna gaat de minister

voor Natuur en Stikstof haar beantwoording beginnen.

De vergadering wordt van 13.54 uur tot 14.28 uur geschorst.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

1 februari 2024

TK 37

37-4-27