Aanwezig
Sprekers · 20

















Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (36410-XIV) 1e TK
Aanwezig

















Behandeld
Document
17 sprekers · 250 bijdragen
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar
2024 (36410-XIV).
Welkom. Wij gaan vandaag debatteren over de begroting
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ik heet de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van harte welkom. Dat geldt ook voor zijn collega, de minister voor
Natuur en Stikstof. Van harte welkom. Dat geldt natuurlijk
ook voor de leden.
Er zijn in totaal zeventien leden die vandaag het woord gaan
voeren. Sommige fracties hebben meer dan één vertegenwoordiger. De afspraak bij deze begroting is dat er in totaal
acht vragen kunnen worden gesteld. Dat kunnen ook vier
keer twee vragen zijn. Die acht vragen gelden per fractie,
niet per persoon. Houd daar rekening mee, zeker als je met
meerdere woordvoerders dit debat gaat voeren. We doen
vandaag alleen de eerste termijn. We beginnen, zoals
gebruikelijk bij een begrotingsbehandeling, met de eerste
partij in de oppositie, omdat we er nog van uitgaan dat de
regerende partijen in een andere volgorde staan. De VVD
is de grootste regeringspartij. Die komt als tweede.
Mevrouw OuwehandPvdDIk heb even een vraag over het ordevoorstel dat u zojuist
deed. Gelden die acht interrupties in totaal bij de eerste
termijn van de Kamer?
Ja, en dan ook weer acht keer bij de termijn van de
bewindslieden.
Mevrouw OuwehandPvdDDat moeten we eigenlijk niet verklappen, want dan weten
we hoe het kabinet gaat antwoorden. "Onbeperkt bij de
bewindslieden" is een goed uitgangspunt.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De eerste spreker is mevrouw Nijhof-Leeuw. Zij gaat het
woord voeren namens de Partij voor de Vrijheid. Gaat uw
gang.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVDank u, voorzitter. Het is tijd voor herstel. De boeren, tuinders en vissers moeten weer toekomstperspectief hebben
en vertrouwen krijgen in de overheid. Ze moeten erop
kunnen vertrouwen dat naar oplossingen gezocht wordt
om hun bestaanszekerheid te waarborgen. De boeren en
tuinders verdienen een eerlijke prijs voor hun producten,
zodat Nederland verzekerd blijft van voedsel van eigen
bodem. Op dit moment kunnen ze niet concurreren met de
importproducten, doordat onze boeren en tuinders algemene kosten betalen, maar er geen of lage invoerrechten
geheven worden op producten die geïmporteerd worden.
Dit creëert een ongelijk speelveld, dat we niet zouden
moeten willen. Hoe gaat de minister dat oplossen? Als we
niets veranderen, zetten we onze boeren en tuinders helemaal buitenspel en maken we onszelf afhankelijk van andere
landen voor de eerste levensbehoeften. We hebben al
ervaren hoe dat uitpakt. Dat voelen we nog iedere maand
aan onze energierekening.
Voor de PVV staat de voedselproductie van eigen bodem
op één: mooie, eerlijke producten, maar ook een eerlijke
prijs voor boer en consument. Het Farmers Friendly-keurmerk zou hierin een oplossing kunnen zijn. Dat keurmerk
is door de branche zelf ontwikkeld, waarbij de supermarkt
1%, 2% of 3% van de jaaromzet van het artikel aan de boer
afdraagt. Dat is een systeem om de markt te versterken,
dat niet steunt op subsidie. Het keurmerk was een idee van
Farmers Defence Force, een organisatie met goede ideeën
die ons kan helpen om het toekomstperspectief voor de
land- en tuinbouw te waarborgen. Het creëert draagvlak en
zet niet alleen de organisaties die subsidies ontvangen aan
tafel. Is de minister bereid om ook Farmers Defence Force,
de op één na grootste agrarische organisatie, aan tafel uit
te nodigen? Ik weet dat ze van harte bereid zijn om mee te
denken. Draagvlak creëer je door geen groepen uit te sluiten; dat geef ik de minister dan nog maar even mee in
aanloop naar zijn antwoord op mijn verzoek.
Naast de oneerlijke concurrentie ten aanzien van de import
van voedsel, hebben we ook een serieus probleem met
betrekking tot de voedselveiligheid. We stellen als Nederland hoge eisen aan ons voedsel als basis voor een optimale
volksgezondheid van onze inwoners en dat willen we ook
graag zo houden. Het in Nederland geproduceerde voedsel
moet veilig en gezond zijn voor de consument. In het buitenland zijn de eisen vaak minder streng dan in Nederland,
maar we laten het wel ons land binnenkomen. Een paar
voorbeelden. Melkpoeders uit de VS en Canada worden
geproduceerd met het door de EU verboden melkstimulerend hormoon BST. Rundvlees uit de VS en Canada komt
van runderen die met groeihormonen zijn behandeld. Ook
vlees uit Brazilië en Argentinië komt van dieren die met
groeihormonen zijn behandeld, zoals ractopamine. De eieren uit de hier verboden legbatterijen in Oekraïne liggen
wel in de winkel. Deze producten brengen een insleep, bijvoorbeeld bij het vlees van de Afrikaanse varkenspest. Dat
virus kan 90 dagen overleven in geïmporteerd vlees. Door
al deze import van vleesproducten waar geen track and
trace op zit, slepen we enorm hoge risico's binnen. Dat
vlees van over de grens wordt niet getest op ziektes. Het
kan toch niet zo zijn dat wij onze ogen sluiten voor de
kwaliteit van het voedsel dat wij in ons land binnenlaten.
Daar zouden we dezelfde kwaliteitseisen aan moeten stellen
als aan de producten van onze eigen bodem. De PVV hoort
graag hoe de minister ervoor gaat zorgen dat de importproducten aan dezelfde kwaliteitseisen gaan voldoen als ons
voedsel van eigen bodem.
Voorzitter. Dan het GLB, een belangrijk instrument waarmee
de boer door middel van onderhoud van bijvoorbeeld
houtwallen en singels een vergoeding ontvangt die helpt
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-1
in het herstel van de bestaanszekerheid en het toekomstperspectief van de agrarische sector. Maar ook in dit mooie
instrument zitten wat verbeterpunten. Dit naar aanleiding
van de pilot die in Overijssel van 2021 tot 2023 is gedraaid
rondom drie Natura 2000-gebieden: De Wieden en Weerribben, Springendal en Dal van de Mosbeek. De focus bij die
pilot lag op het onderzoeken van de mogelijkheden om het
verdienmodel van achttien bedrijven te versterken en om
daarnaast bij te dragen aan de natuur- en wateropgaven.
Het gaat nu te ver om hier de hele pilot door te nemen,
maar ik wil u de leerpunten niet onthouden.
De pilot laat zien dat voor een optimaal gebruik van de GLBregeling extensivering weer mogelijk zou moeten zijn, dat
een gedragen gebiedsproces een belangrijke pilaar is en
dat agrariërs in de transitie naar de duurzame landbouw
ondersteund dienen te worden. De PVV hoort graag of de
minister kennis heeft genomen van het rapport van de pilot
en of hij de leerpunten omarmt.
In het kader van het toekomstperspectief van de sector wil
ik het ook nog met u over de bufferzones hebben. Het is
geen geheim dat de PVV daar geen voorstander van is. Ik
zal u ook uitleggen waarom. In de zevende Nitraatrichtlijn
zijn bufferzones van 100 tot 250 meter opgenomen onder
het mom van herstel van beekdalen en rondom Natura
2000-gebieden. Hier zijn we weer aan het wensdenken, want
de reductiepercentages worden op basis van schattingen
gemaakt, zo laat het rapport van de WUR zien. Een bufferstrook van 3,5 meter geeft een emissiereductie op de
gewasbeschermingsmiddelen van 75% tot 95%.
Kijken we naar het rapport "Buffers voor natuur en water:
Europese landbouwsubsidies koppelen aan teeltvrije zones"
uit 2008, dan zien we in de conclusie dat verbreding van de
huidige teeltvrije zones waarschijnlijk een plus geeft voor
de waterkwaliteit en een beetje winst voor de emissiereductie. Op basis van schattingen en waarschijnlijkheden wil de
minister het beleid wijzigen.
Ook valt te lezen dat alleen door zeer brede zones alle uitzonderingen op de toelating van gewasbeschermingsmiddelen kunnen vervallen. Dit is een verkapte manier om nog
heel veel extra hectares natuur toe te voegen ten koste van
onze boeren. Want hiermee gooien we maatwerk overboord, omdat een generieke maatregel zo veel makkelijker
is.
Een interruptie van mevrouw Vedder.
Mevrouw VedderCDADe collega van de PVV spreekt over bufferzones, of bufferstroken. Ik moet die even goed uit elkaar houden. Wij hebben sinds kort een nieuw fenomeen: bufferzones rondom
Natura 2000-gebieden. Deelt mijn collega de vrees van het
CDA dat we met het aanwijzen van die bufferzones om
Natura 2000-gebieden een soort nieuw spook hebben
gecreëerd, een labeltje op gronden dat er misschien wel
permanent op blijft?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVDat ben ik zeker met u eens. Ik zal in het verloop van mijn
bijdrage met een voorbeeld komen dat dat inderdaad
onderstreept.
Mevrouw VedderCDADaar ben ik blij mee. We komen namelijk morgen met een
motie over bufferzones rond de Natura 2000-gebieden, dus
ik hoop heel erg dat mijn collega daar met interesse naar
wil kijken.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVWij gaan zeker alle moties met interesse bekijken.
Ik vervolg mijn betoog. Deze niet te onderbouwen uitbreiding van de bufferzones maakt herstel van het vertrouwen
en het toekomstperspectief van de agrarische sector
onmogelijk. Als de minister echt alleen het behoud van het
stikstofgevoelige plantje als doel nastreeft, zouden we ook
geen generieke 3,5 meter om de Natura 2000-beekdalen
trekken, maar zouden we het stikstofgevoelige plantje
beschermen door een buffer in de vorm van een cirkel
eromheen te trekken.
Ik geef een voorbeeld met betrekking tot de gevolgen voor
de agrarische sector en de voedselproductie van eigen
boden. Een melkveehouder in Noordwest-Overijssel hoeft
nu geen mest af te voeren. Na de invoering van deze bufferzones gaat de melkveehouder jaarlijks €40.000 betalen,
of moet hij 44 hectare grond bijkopen, wat hem ruim
€35.000 kost. Hij kan ook 30 koeien wegdoen, wat hem
jaarlijks een vergelijkbare omzet kost. Deze melkveehouder
gaat er dus een modaal inkomen op achteruit: geen minimuminkomen, maar een modaal inkomen. Het is ook nog
eens een boer die al eerder verplaatst is omwille van de
natuur. Over compensatie heb ik niets gelezen.
Als ik dan kijk naar wat de PVV — en ik hoop ook de minister
— als doel heeft, namelijk de boeren toekomstperspectief
en een eerlijk prijs voor hun producten bieden, dan zie ik
dat deze uitbreiding van de bufferzone daar niet in past.
Om te komen tot een gedragen en effectief beleid waarbij
er perspectief voor de sector blijft, zullen we bottom-up
moeten werken door middel van gebiedsgerichte aanpak.
Daarvoor liggen mooie plannen klaar in verschillende provincies. Dit soort uitbreidingen passen daar niet in, omdat
die de flexibiliteit en de integraliteit in de weg staan.
Voorzitter. Ik hoor graag hoe de minister denkt aan te kunnen tonen dat de extra 250 meter tot een significante verbetering van het doelbereik kan leiden. Kan de minister toezeggen, misschien een beetje vooruitlopend, om de bufferzones nog niet in te voeren? Die hebben een hoog wensdenkengehalte en staan haaks op de gebiedsgerichte aanpak,
waar ik net al aan refereerde. Dat is de aanpak waarbij het
gebied aan zet is om aanvulling te geven aan de beste
oplossing voor het gebied. En ja, de minister mag strenger
zijn dan de regels die via Europa tot ons komen, maar niet
als de minister demissionair is. Dan past de minister op de
winkel.
Voorzitter, tot zover de bufferzones. Ik ga naar de garnalenvissers, die sinds 1 oktober geen geldige vergunning meer
hebben door de nieuwe regelgeving en op dit moment
worden gedoogd. Er moet verduurzaamd worden om de
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-2
uitstoot van de boten te reduceren. Dat vraagt om investeringen die niet elke visser zomaar kan doen. Een eis is dat
de vissers een nieuwe, schone motor in hun boot zetten.
Daarmee wordt de uitstoot van stikstof met 80% teruggebracht. Er zijn vissers die deze investering al gedaan hebben, maar ook zij hebben nog geen nieuwe vergunning
gekregen.
Vorige week heeft minister Adema een bezoek gebracht
aan de garnalenvissers in Lauwersoog. De minister heeft
daar terecht aangegeven dat er niet zo veel sectoren zijn
die zo veel reduceren. Hij vindt — ik heb het uit de media,
dus wellicht zit er nog ergens lucht tussen — dat de vissers
de mogelijkheid moeten hebben om weer een vergunning
te krijgen. Nu is er sprake van een onwerkbare situatie. De
minister wil graag dat er een realistisch stikstofbeleid komt.
Volgens hem zou de nadruk in het beleid meer moeten liggen op de uitstoot op bedrijfsniveau en minder op rekenmodellen en de kritische depositiewaarde. De minister ziet
het liefst dat bedrijven veel meer worden afgerekend op
hun daadwerkelijke uitstoot. Maatwerk dus. "De vissers
besparen nu al 80%. Dat is een enorme opgave, met een
enorm resultaat. Het moet ook een keer genoeg zijn.", aldus
de minister in Lauwersoog. Dat ben ik 100% met de minister
eens.
Wanneer gaat de minister daar iets aan doen en gaat hij
ervoor zorgen dat de beloofde vergunningen weer uitgegeven worden? Of gaat hij zich verschuilen achter argumenten
als het gebruik van netten die over de grond slepen? Het
laatste is ook maar betrekkelijk. Ik heb geleerd dat de netten
wieltjes hebben, te vergelijken met garenklosjes. De wetten
van de natuur maken dat de opwaartse kracht van het water
even groot is als de zwaartekracht die het verplaatste water
naar beneden trekt. Dat maakt dat de wieltjes lichtvoetig
over de bodem dansen. Deze wijsheid komt van de Griekse
wiskundige Archimedes, een kleine 300 jaar voor Christus.
Natuurlijk niet over de wieltjes, want die waren er toen nog
niet. Zou het niet zo kunnen zijn dat bijvoorbeeld een
windvlaag de bodem veel meer beroert dan we nu aannemen? Wellicht zijn er nog andere oorzaken. Kan de minister
aantonen dat de garnalennetten van significante invloed
zijn op het bodemleven? Zo ja, dan zie ik dat graag in een
brief of schrijven aangetoond. Is het ook niet zo dat er bij
de aanwijzing van dit Natura 2000-gebied rekening is
gehouden met de voortzetting van de garnalenvisserij, en
dus ook met de effecten van de garnalenvisserij? Waarom
zie ik dat nergens terug?
Dan heb ik nog een puntje met betrekking tot de actualiteit
en een gelijk speelveld voor de EU-lidstaten. In een groot
deel van Europa staan de boeren met hun rug tegen de
muur. Uit het achtuurjournaal van gisteren heb ik vernomen
dat in Frankrijk de regelgeving over 4% braakliggende grond
eraf is gehaald. Is dit een Europese regel, waardoor dit een
precedent schept voor andere lidstaten?
Voorzitter. Er zijn nog genoeg punten die ik hier over het
voetlicht kan brengen, maar ik wil afsluiten met het volgende. Zorg binnen LNV voor een integrale aanpak en
maatwerk, om te voorkomen dat beleid elkaar tegenwerkt
of geen ruimte meer biedt voor plannen zoals de gebiedsgerichte aanpak. Werk bottom-up en maak maatwerk niet
onmogelijk door generiek beleid, zoals het afromen van
dierrechten en bufferzones tot 250 meter breed.
Tot zover. Ik zie dat ik nog een paar interrupties heb.
Ja. In ieder geval alvast bedankt voor uw inbreng. De heer
Grinwis heeft een interruptie.
De heer GrinwisChristenUnieIk ben het helemaal eens met wat collega Nijhof zei over
de garnalenvissers. Het is inderdaad een schande dat er
niks verandert als je zo veel investeert. Zoals collega Van
der Plas ooit al grappenderwijs zei: ze zouden het erin timmeren van windturbines, stormen en zandsuppletie ook
moeten verbieden als ze die garenklosjes vanwege de lichte
bodemberoering zouden verbieden.
Mijn vraag. Er is nog een heel belangrijk aspect niet aangeroerd door collega Nijhof: de nota van wijziging. De nota
van wijziging is namelijk groter dan de hele LNV-begroting
op jaarbasis. Die is ongeveer 2,7 miljard en de nota van
wijziging is 3 miljard. Het is belangrijk dat we daar snel mee
aan de slag kunnen. Gezien de crisis op de mestmarkt
moeten die opkoopregelingen doorgaan. Gezien onze wens
om naar doelsturing te gaan, moeten pilots en proeven
zoals bij de Nieuwkoopse Plassen verdergaan. Is collega
Nijhof van de PVV het met mij eens dat die nota van wijziging inderdaad zo snel mogelijk moet worden geïmplementeerd, dat het geld moet worden benut voor de maatregelen
waarvoor het bedoeld is en dat we niet nog heel lang
moeten wachten totdat het eindelijk wordt uitgevoerd?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVHeel lang wachten is sowieso niet de bedoeling, maar als
u het heeft over die 3 miljard: niet nu.
De heer GrinwisChristenUnieDat is toch wel nieuws. Dat is een kort en heel helder antwoord. Daar heb ik toch wel een beetje zorgen over. Collega
Nijhof van de PVV zegt: die nota van wijziging is allemaal
goed en best; de maatregelen moeten worden uitgevoerd,
maar wij gaan geen goedkeuring geven voor de begroting
inclusief die nota van wijziging. Begrijp ik dat goed? Hoe
wil ze dan omgaan met de stikstofproblemen, de opkoopregeling, de eco-regeling van 50 miljoen die we allemaal
wilden bijplussen, maar vooral ook de boeren bij de
Nieuwkoopse Plassen die over willen stappen op doelsturing en daar fantastische inspanningen voor hebben verricht?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk begrijp inderdaad de zorg. "Niet nu" betekent ook niet
"nooit". Ik heb een aantal honden. Daarmee kan ik misschien
het beste uitleggen wat ik met "niet nu" bedoel. Als ik voer
in de bak doe en ik zeg tegen mijn hond "niet nu", dan weet
hij dat het op dit moment nog niet mag, maar dat het niet
lang duurt voordat hij daar wel bij mag. "Niet nu" is "op dit
moment niet nu". Meneer Grinwis gaat over zijn vraag en
ik ga over mijn antwoord.
De heer GrinwisChristenUnieZeker, ik dank de collega voor haar antwoord. Er wordt
gelukkig nog niet vandaag, niet nu, gestemd. Er wordt pas
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-3
over een enkele week gestemd over de begroting. Dat geeft
nog ruimte voor voortschrijdend inzicht en om het antwoord
van de ministers op mijn collega in te laten werken. Daar
laat ik het even bij. Ik vind dit antwoord dus best wel zorgwekkend.
Wil mevrouw Nijhof nog iets eraan toevoegen?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk heb geen vraag meer gehoord, voorzitter.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk heb de voorgangers van mevrouw Nijhof van de PVV de
afgelopen jaren, met uitzondering van de heer Graus, horen
blazen dat er geen stikstofprobleem is, dat het allemaal niet
bestaat en dat het stikstofbeleid in de prullenbak moet. Hoe
denkt mevrouw Nijhof daarover?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk heb dat in het vorige debat al aangegeven. U kent inderdaad ons stikstofstandpunt. Alleen, op het moment dat we
nu wat willen doen en dat we dat ook in de breedte willen
doen, zullen we aan de knoppen moeten draaien. Dat hebben we in het vorige debat middels een motie van NSC ook
geprobeerd. Dat is de lijn die wij willen uitzetten om progressie te maken. Je hoeft het niet overal helemaal mee
eens te zijn om toch ergens mee in te kunnen stemmen.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAHet is al een vooruitgang dat ook de PVV erkent dat we een
probleem hebben met stikstof in Nederland. De volgende
vraag is: erkent de PVV ook dat we in Parijs wereldwijde
klimaatafspraken hebben gemaakt? Staat de PVV daarachter?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk heb niet gezegd dat ik erken dat we een stikstofprobleem
hebben. Dat laat ik aan mevrouw Bromet. Ja, ik ben op de
hoogte van de klimaatafspraken die gemaakt zijn.
Mevrouw KoekkoekVoltEerder in haar inbreng hoorde ik mevrouw Nijhof spreken
over de eerlijke prijs die we moeten betalen. Daar ben ik
het heel erg mee eens. We moeten een eerlijke prijs betalen,
zowel voor de boeren als voor de consumenten. We weten
ook dat daar wel iets schuurt. We weten dat een eerlijke
prijs voor de consument — en dat is een goedkope prijs —
nog weleens wil schuren met het verdienmodel van boeren.
Nu is het sinds vorige maand, december vorig jaar, mogelijk
om via EU-regels prijsafspraken te maken over duurzame
producten, zodat én een boer daar goed aan verdient én
een consument toch relatief goedkoop kan eten. Ik wil de
minister daarop vragen om, nu het landbouwakkoord
geklapt is, via die route die prijsafspraken te maken en zo
duurzaam eten goedkoper te maken. Is de PVV het met mij
eens dat dat de goede aanpak is?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk vind in ieder geval dat u een goede vraag gaat stellen
aan de minister, dus wij kijken ook uit naar het antwoord.
De vragen die ik gesteld heb, zijn wat breder, dus over de
verkoop in het algemeen van producten die in het schap
komen te liggen. Ik wil ook heel graag daar het antwoord
van de minister op hebben en niet alleen op een heel klein
stukje. Ik wil graag het brede antwoord voor de hele sector.
Mevrouw KoekkoekVoltIk stelde de vraag, omdat ik ook hoorde dat, als ik het goed
begrijp, mevrouw Nijhof-Leeuw zegt: we moeten zo'n
keurmerk gebruiken, want dan weten we dat het eerlijk
voedsel is. Maar ik denk dat het nadeel van zo'n keurmerk
is dat je dus niet op die eerlijke prijs gaat zitten voor boeren
en consumenten. Daar zie ik wel een nadeel in, vandaar dat
ik de vraag stel of het niet een betere route zou zijn om op
die afspraken die eerder niet mochten, maar nu wel mogelijk
zijn, onze energie en middelen te gaan focussen.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVHet keurmerk zou een van de instrumenten kunnen zijn;
wellicht zijn er meerdere. Ik haal even weer het GLB-beleid
aan, waarbij we ook gaan kijken naar meerdere mogelijkheden om het verdienmodel en de bestaanszekerheid van de
sector te waarborgen. Ook op dit vlak zullen er meerdere
instrumenten zijn die leiden tot goed beleid. Ik kijk ook uit
naar andere suggesties.
Mevrouw BeckermanSPIk was het eigenlijk met heel veel punten van mevrouw
Nijhof eens. Ik noem een eerlijke prijs, stoppen met de
import van niet-duurzame producten, voorkomen dat we
ziektes importeren. Daarbij kunt u de SP zeker aan uw zijde
vinden. Ik vind het volgende lastig. U zei: het moet "bottomup" komen. Het moet "van onderop" komen, zouden wij
zeggen. U zei tegen collega Grinwis: maar we willen daar
nu nog niet voor betalen. Dat vind ik wel een lastige. Ik ben
ook erg kritisch op die nota van wijziging, omdat we als
Kamer maar heel kort de tijd hebben gekregen om daarnaar
te kijken. Maar ik vind het ook wel heel lastig om nu tegen
de boeren die, zoals u zegt, bottom-up plannen hebben
gemaakt, te zeggen: we laten die onzekerheid nog langer
duren. Hoe wil de PVV daar uitkomen?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk begrijp dat dit lastig overkomt, maar op dit moment kan
ik er niks anders van maken.
Mevrouw BeckermanSPEen tweede vraag. Komen we daar dan uit gedurende deze
begrotingsbehandeling? Of zegt u: dat verplaatsen we naar
later? Ik was bijvoorbeeld heel kritisch op die nota van wijziging. Wij gaan als Kamer daarover, maar vervolgens zitten
er nog meerdere toetsmomenten in. Ik vond dat het ook
met die nota van wijziging best lang duurt voordat er
daadwerkelijk geld naar die plannen gaat. Wij zouden juist
willen bekijken: hoe kun je dat verkorten, maar wel democratisch controleren? Ligt dat primaat dan bij de Kamer, nu
bij de begrotingsbehandeling, of zegt de PVV: nee, daar
willen we nog langer op wachten? Wanneer mag uw hond
die brokken eten?
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-4
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIn de regel duurt dat een paar minuten. Soms laat ik ze iets
langer wachten, als er telefoontje komt, maar goed, dat
even ten aanzien van mijn honden. Wij bekijken alle moties,
amendementen en voorstellen waar we over moeten
stemmen. We hebben vandaag geen stemmingen en ook
morgen nog niet. We gaan daarnaar kijken. Maar op dit
moment is het standpunt: niet nu. Dat wil niet zeggen
"nooit", absoluut niet.
Desalniettemin wil ik graag weten wat nu precies het
standpunt van de PVV is. Ik heb het vorige debat namelijk
bekeken. Mevrouw Nijhof heeft daar gezegd dat het wel
even een tandje minder mag en dat er even een pas op de
plaats gemaakt moet worden, omdat er al een dalende
stikstoftrend is. Begrijp ik dan goed dat de PVV het stikstofbeleid wel in stand wil houden, maar het aan wil passen
en niet langer het gehele stikstofbeleid van tafel wil?
De heer HolmanNSCIk wil mevrouw Nijhof graag het volgende voorleggen. Het
doet me heel goed dat u de landbouw een warm hart toedraagt. U hebt een helder betoog en een goede analyse. U
vraagt de minister om een klein deel van het probleem op
te lossen door het kunnen gebruiken van de braakgronden.
Er zijn drie dingen die op ons afkomen. Door de afbouw
van derogatie en het aanwijzen van NV-gebieden ontstaat
er 30% minder plaatsingsruimte. Over een jaar gaat het
stikstof- en fosfaatplafond 10% naar beneden. In 2027 hebben we de evaluatie van de Nitraatrichtlijn. Dat zijn dingen
die heel erg op ons afkomen. U benoemt dat het anders
moet, maar hoe lossen we dit op? Over twee jaar is voor
25% van de mest geen ruimte in Nederland. Je ziet nu al
dat de markt ontploft en prijzen omhoogschieten. Er dreigt
een keiharde aanwijzing uit Brussel waardoor we de
komende drie jaar te maken krijgen met een verplichte
verkleining van de veestapel. Dat wil je allemaal niet.
Wat is uw vraag?
De heer HolmanNSCHoe kijkt u daartegen aan en hoe denkt u dat we dat op
moeten lossen?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk ben blij dat de heer Holman van NSC dezelfde zorgen
heeft als wij. Alleen, ik ben niet alwetend. Ik denk dat je dat
soort problemen met elkaar in de volle breedte aan moet
pakken. Een heel belangrijk punt daarin, waar ik mijn betoog
ook mee beëindigde, is de integraliteit. We moeten onszelf
ook niet door regelgeving klemzetten, want die kan ons
beknellen in de oplossingen. Dan kom ik toch weer bij
bottom-up werken en de gebiedsgerichte aanpak, omdat
ik denk dat we mensen met kennis en ervaring in de
gebieden hebben. Daar ligt ook een oplossing. Ik denk dat
de sleutel ligt bij de integraliteit en die mis ik echt op dit
ministerie. Dat is voor ons van essentieel belang.
De heer Van MeijerenFVDIk borduur even voort op de vraag van mevrouw Bromet
over het huidige stikstofstandpunt van de PVV. Mevrouw
Nijhof gaf zojuist aan dat ze het niet overal helemaal mee
eens is, maar dat zij er wel deels mee instemt. Toen constateerde mevrouw Bromet: fijn dat de PVV dan in ieder geval
erkent dat er een stikstofprobleem is. Maar daarop gaf
mevrouw Nijhof aan: dat erken ik niet direct. Zij verwees
daarbij naar wat zij daarover bij het vorige debat heeft verteld. Forum voor Democratie mocht helaas niet aan dat
debat meedoen, omdat een meerderheid van deze Kamer
ons dat had verboden, omdat wij niet integer zouden zijn.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVHiervoor geldt hetzelfde als voor de EU: zolang je ergens
onderdeel van bent, zal je je aan die regels moeten houden.
En als je wat wilt veranderen, dan zal je daar een meerderheid voor moeten hebben. Op dit moment lijkt mij die in
de volle breedte van de Kamer op het bijstellen van het
beleid te zitten. Wij zetten dan dus stappen, maar u heeft
mij niet horen zeggen dat wij erkennen dat we een stikstofprobleem hebben. U kent ons standpunt. Wij vinden dat
het veel te groot wordt gemaakt, want we moeten met
elkaar vaststellen dat het gewoon een heel groot effect heeft
op de agrarische sector, terwijl op dit moment de lasten
eigenlijk alleen bij die sector worden neergelegd. Wij willen
daar heel graag breder naar kijken. Maar goed, dan komen
we in een stikstofdebat terecht en dat had ik vandaag niet
op mijn lijstje staan. Wellicht komt dat ook bij andere fracties nog meer naar boven. Dan zullen we daar met elkaar
op een ander moment over spreken. Ik kom nog een keer
terug op mijn afsluiting: ik denk dat de sleutel ligt bij integraliteit, een gebiedsgerichte aanpak en bottom-up werken.
De heer Van MeijerenFVDWe bespreken vandaag het beleid van het ministerie van
LNV en dat staat bol van de stikstofmaatregelen. Het is dus
niet zo vreemd dat ik de vraag stel hoe de PVV daarin staat.
Ik begrijp ook dat de PVV aan het onderhandelen is en dat
je niet in alles je zin kunt krijgen. Ik zou zeggen: ga niet
onderhandelen over een probleem als dat, naar het oordeel
van mevrouw Nijhof, überhaupt geen probleem is. Maar
toch blijf ik in de beantwoording horen dat ook mevrouw
Nijhof van mening is dat er wel iets moet gebeuren, maar
dat je die lasten anders moet verdelen en dat er een pas op
de plaats gemaakt moet worden. Ik vraag dus puur naar
het standpunt van de PVV, even los van al die onderhandelingen die gevoerd worden. Als de PVV het voor het zeggen
zou hebben, zou er dan überhaupt stikstofbeleid gevoerd
worden of zou dat hele beleid dan van tafel gaan?
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVDat laatste, het stikstofbeleid van tafel, is op dit moment
een brug te ver als we tot oplossingen willen komen.
Daarom hebben wij ook in het vorige debat aangegeven
dat we het nu in ieder geval moeten bijstellen om inderdaad
ergens aan de knop te kunnen gaan draaien. Daar wil ik het
heel graag bij laten.
De heer Van MeijerenFVDDan ben ik in ieder geval blij dat we nu wel echt duidelijkheid hebben. Ook als de PVV het zelf volledig voor het
zeggen zou hebben, dan zou het stikstofbeleid niet van tafel
gaan, omdat we tot oplossingen moeten komen. Ook de
PVV erkent dus dat we een stikstofprobleem hebben en wil
daar beleid op voeren, weliswaar in een iets aangepaste
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-5
vorm, maar we weten nu in ieder geval aan welke kant de
PVV staat.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVVoorzitter, er worden mij woorden in de mond gelegd die
ik niet gezegd heb, dus daar neem ik afstand van.
Nogmaals dank voor uw inbreng en voor het beantwoorden
van de interrupties. Dan is nu het woord aan de tweede
spreker van de Partij voor de Vrijheid, en dat is de heer
Graus. Ga uw gang.
De heer GrausPVVDank u wel, meneer de voorzitter. Ik wil allereerst beginnen
... Want ik houd me alleen bezig met dierenwelzijn als dierenambassadeur. Ik ga me niet baseren op Archimedes,
zoals mijn collega, maar ik houd het bij Nostradionis; ik heb
tot nu toe altijd nog gelijk met alles wat ik gezegd heb, dus
zo mag ik mezelf noemen. En ik wil graag een reactie hebben van de minister.
Allereerst, dierenbeschermingsorganisaties hebben een
advertentie geplaatst over "een beetje dierwaardig bestaat
niet, minister Adema". Dat heeft de minister vast wel gelezen. Ik had daar graag een reactie op gehad. Sowieso heeft
de Dierencoalitie, in samenwerking met mevrouw Nancy
de Heer, wat punten en vragen ingediend. Omdat ik te
weinig tijd heb, wil ik daar ook graag een reactie op hebben.
Die zijn ook allemaal bij de minister bekend.
En ik zou hier ook inderdaad — het werd al door mijn collega gezegd — bijvoorbeeld Farmers Defence Force bij
willen betrekken, want dat is tot nu toe de enige organisatie
in mijn zeventien jaar geweest die wel wilde meedenken.
Bijvoorbeeld, de varkensspecialist van Farmers Defence
Force zegt: nou, wij willen best dat karkasvervoer, maar dat
moet wel allemaal betaalbaar zijn voor de boeren. Dus
waarom zitten die jongens nergens aan tafel? Ik vind dat
echt onwaarschijnlijk. Dit is de tweede grootste club van
Nederland. Ik zie de minister al geïrriteerd nee schudden,
maar dit valt niet uit te leggen. Dus ik wil ze ook hier graag
bij betrokken hebben, omdat die mensen mij wel steunen
in mijn dierenwelzijnsbeleid. Die zeggen: wij willen best.
Want de boer wíl het gewoon goed voor de dieren. Maar
ze moeten gewoon betaald krijgen, en dat moet ten laste
gaan van de Quote top 500-jongens, de supermarkten; die
pakken het grote geld. En wij leggen de boeren van alles
op. En ook die voederleveranciers, en de vlees- en visverwerkers: die pakken allemaal het grote geld, en die moeten
we eens bij hun veter gaan pakken, niet de boeren. Dat
wilde ik ook even gezegd hebben, en het komt ook een beter
dierenwelzijn ten goede.
Onze fractievoorzitter deed enkele jaren geleden aangifte
tegen zware dierenmishandeling. Ik was daarbij, en ook
mijn vriend uit Limburg Frank Wassenberg, van de Partij
voor de Dieren. Dat was een aangifte tegen die slachthuizen,
daar waren natuurlijk allemaal wantoestanden. Ik moet
zeggen, er is best hard opgetreden; er zijn ook slachthuizen
tijdelijk gesloten. Maar daarna gaan ze natuurlijk gewoon
verder, want dierenbeulen zijn in de regel recidivisten. Je
kan bijna altijd zeggen dat een dierenbeul een recidivist is.
Tenminste, ik heb in die meer dan vijf decennia dat ik erin
rondloop, nooit anders meegemaakt. Het blijkt ook wel uit
de onderzoeken dat dat zo is. En ook vaak die relatie met
huiselijk geweld moeten we niet vergeten. Dus als je het
niet voor de dieren doet, waar wij hier voor staan, doe het
dan voor vrouwen en kinderen, die ook de dupe worden
van die idioten allemaal. Daar kom ik dadelijk nog wel op
terug. Maar het is "three strikes, out". Wij willen dat dat
"one strike, out" wordt als het gaat om zware mishandeling.
Het is allemaal vastgelegd wat daaronder verstaan wordt.
Wij willen gewoon "one strike, out", en die toko moet dan
gewoon weg; einde oefening. Want ze weten gewoon
donders goed wat ze wel en niet mogen; het zijn professionals. En dan hebben ze zich ook zo te houden. Maar dat
geldt, vind ik, ook voor particulieren, en ook voor hondenfokkers. Die hondenfokker in Eersel waar we al jaren mee
bezig zijn, dat is toch om te huilen? Die gast had allang op
water en brood ergens in een gevangenis moeten zitten.
Het kan niet wat er gebeurt. Ze spelen gewoon met onze
voeten, en ik ben dat gewoon zat. Ik hoop dat de minister
daar in samenwerking met de minister van Justitie eindelijk
actie op gaat ondernemen.
We willen ook dat er een onafhankelijke data- en DNA-bank
komt voor gezelschapsdieren, gekoppeld aan een registratie.
Ik ben zelfs bereid om daar een motie voor in te dienen,
want dat heeft ook te maken met de foklijnen aanpakken,
met fokkers aanpakken. Alles is dan herleidbaar. Maar ook
bijvoorbeeld bijtincidenten, daarvoor heb je er ook wat aan.
Want er worden over het algemeen geen valse dieren
geboren. Kijk, zo'n hond die met een heksenpiemel wordt
geboren, iets aangeborens, zodat ie pijn heeft, die kan dan
grumpy worden, die kan geïrriteerd raken en kan dan bijten,
gewoon door lichamelijke pijn, maar meestal worden dieren
vals gemáákt. Je kan ieder dier vals maken; dat kan met
ieder dier. Je kan iedere bijthond of bijtincident onder mij
neerzetten, en dan bijt ie niet. Ik was laatst op werkbezoek,
afgelopen maandag, met mijn team, bij de HondenCampus,
die eigenlijk het bijtincidentencentrum moet worden, het
nationaal hondencentrum van Nederland. Daar was Franky,
een herder, en die had al drie mensen gebeten in een paar
weken tijd. Ik was daar, ik ben op de foto gegaan met die
hond. Daar komt binnenkort een reportage over. En ik ben
gewoon zelfs met mijn gezicht bij hem gegaan. Die hond
was een hartstikke goeie lobbes. Maar normaal gesproken
had een paar jaar geleden zo'n hond een spuitje gekregen,
omdat ie bij een idioot of een paar idioten terecht was
gekomen. Dan kan natuurlijk niet, jongens. Zo gaan we ook
niet met mensen om. Of het nu gaat over de evolutieleer
of over het scheppingsverhaal: dieren waren er eerder dan
mensen. Zo moeten we dus ook gaan handelen. We moeten
dieren boven de politiek gaan stellen. Dieren hebben niks
met politiek te maken. Het zijn ook geen zieligedierenverhalen, zoals mevrouw Van der Plas laatst tegen mij zei. Het
heeft met fatsoen en respect te maken. Het heeft met mijn
geloof te maken. Het heeft met mijn maatjes te maken.
Want ik ben door heel veel mensen in de steek gelaten. Die
hebben mij genaaid, maar ik heb altijd onvoorwaardelijke
trouwe loyaliteit bij dieren gevonden. Daar mag niemand
aankomen. Dat is een ethische kwestie. Hetzelfde geldt voor
het geloof: daar mag ook nooit iemand aankomen. Dat wil
ik toch even duidelijk maken. Dat heeft niks te maken met
zielig zijn. Het heeft met feiten en met andere zaken, zoals
fatsoen en respect, te maken. Dus ik krijg graag een reactie
op die onafhankelijke databank. Op die manier kunnen de
Nederlandse dierenpolitie, de Landelijke Inspectiedienst
Dierenwelzijn en de NVWA, de Nederlandse Voedsel en
Warenautoriteit, die ook dierenwelzijnsteams heeft, sneller
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-6
dierenbeulen opsporen. Vermiste dieren kunnen op die
manier misschien ook sneller en beter herenigd worden
met hun baasjes.
Ik wil dat er geen exportvergunning wordt afgegeven voor
de verplaatsing van dolfijnen, zeeleeuwen en walrussen uit
ons Dolfinarium naar een Chinees pretpark. Dat gaat
gewoon niet gebeuren. Het is echt onzinnig om dat te doen.
Punt één: we zijn tegen die ellendige, lange transporten.
Die dieren lijden daar gigantisch onder. Het zijn hypersensitieve dieren, vooral de dolfijnen. Die worden dan opgesloten. Ze worden gek, echt waar. Dat mag niet gebeuren.
Bovendien wil ik überhaupt niet dat onze dieren in China
terechtkomen, of ergens in Korea of zo, waar ze het woord
"dierenwelzijn" nog moeten uitvinden. Het gaat gewoon
niet gebeuren. Ik weet zeker dat de Kamer mij daarin gaat
steunen, want ik ga er desnoods een motie over indienen.
Ze moeten niet van de regen in de drup terechtkomen.
Waar blijft de positieflijst amfibieën, vogels en reptielen,
nu de positieflijst voor zoogdieren een feit is? Ik vraag dat
al heel lang. Ik heb ook reptieldeskundigen en vogeldeskundigen aangedragen bij het ministerie, maar die mensen
hebben nog steeds niks gehoord. Dus ik snap er niks van.
Er moeten toch ter zake deskundigen bij betrokken worden?
Hoe staat het met de nationale opvang voor wilde en/of
verwilderde dieren en de beloofde professionalisering van
de Dierenambulance? Graag een reactie. De chauffeurs van
de Dierenambulance moeten ook een opleiding krijgen, net
zoals de chauffeurs van de humane ambulance die krijgen.
Zij moeten ook als voorrangsvoertuig kunnen rijden. Zij
moeten ook over de vluchtstrook kunnen rijden met
zwaailichten. Rijkswaterstaat heeft zelfs die mogelijkheid
gekregen. Maar als het om dieren gaat, is het onmogelijk.
Nu Rijkswaterstaat ook toeters en bellen heeft gekregen,
krijgen de dierenambulances die dan ook? Wat is daar landelijk voor nodig? Ze moeten opgeleid worden. Er moeten
ook paraveterinairen komen die een dier kunnen stabiliseren
op de straat, zoals dat ook bij mensen gebeurt. Ze moeten
een snelwerkend cortico toegediend krijgen, zodat ze niet
in shock raken. Daarna kunnen ze pas getransporteerd
worden. Dat moet ook bij dieren allemaal gebeuren. Dat is
mij ook allemaal toegezegd. Dat zou onderzocht worden,
maar niemand komt erop terug. Dus graag een reactie
daarop.
Dan een update over de aanpak van gemeenten die niet
voldoen aan de opvang van hulpbehoevende dieren. Desnoods wordt er gekort op het Gemeentefonds. De VNG —
dat is de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, zeg ik
voor de mensen die het niet weten — doet helemaal niks.
Ze doet helemaal niks. Ook daar zijn dieren een ondergeschoven kindje. Dat heeft allemaal weer te maken met fatsoen en respect. Het is respectloos. Dus gewoon aanpakken
en anders korten op het Gemeentefonds. Moet je eens kijken
hoe vlug ze allemaal gaan rennen.
Hoe staat het met de door de PVV gevraagde veldproeven
en de mobiele dodingsunits? Die hebben wij ooit geïntroduceerd om daar testen mee te doen. Ze worden nu helaas
misbruikt. Maar denk ook aan karkasvervoer, in de strijd
tegen die langeafstandstransporten. Die zijn niet meer van
deze tijd. Denk ook aan al die zielige pony's waar ze kroketten en bitterballen van maken, die helemaal naar Spanje
gaan. Dat is toch belachelijk? Waarom moet dat met levende
dieren? Ik vind gewoon dat we daarmee moeten kappen.
Farmers Defence Force heeft gezegd: wij willen daar met
onze boeren wel over meedenken. Kijk, die zijn daar dus
veel bereidwilliger in. Betrek die jongens daar dan ook bij,
als ze dat willen. Dat vraag ik ook vanuit mijn woordvoerderschap Dierenwelzijn. Ik vraag het niet alleen als landbouwwoordvoerder. Wij staan niet voor de bio-industrie,
maar wel voor de kleine gezins- en familiebedrijven. Wat
is de status van de uitvoering van de aangenomen motie-
Graus ten behoeve van een beter verdienmodel, ten laste
van enkele supermarktketens en andere Quote-top-500jongens uit de keten die het grote geld pakken, en ten laste
van hun inkoopmacht? Ik heb gezegd: wij leggen de boeren
dierenwelzijnseisen op. Daar hebben ze geen moeite mee,
maar ze moeten er wel een goede boterham aan kunnen
verdienen. Dus die gasten moeten worden aangepakt. Dat
zijn allemaal stinkend rijke mensen die slapend rijk worden
en de andere mensen die zich de tering werken, krijgen
niks. Dus daar wil ik ook een reactie op hebben.
99% van de biggenstaarten wordt routinematig en onverdoofd geamputeerd, ondanks het Europees verbod vanaf
1991. Waarom wordt er niets gedaan met de toezegging
van de PVV en de BBB voor een pilot met het door varkensboer Van Gorp ontwikkelde voer dat staartbijten voorkomt?
Daar heeft mevrouw Van der Plas mij de vorige keer ook in
gesteund. Dit is een varkensboer die iets heeft wat dat
staartbijten stopt. Waarom wordt die man zo genegeerd?
Gezien de groei van de BBB en de PVV vind ik dat er ook
eens naar ons geluisterd mag worden, want we vertegenwoordigen een hele grote achterban. Datzelfde geldt, waar
mevrouw Van der Plas mij ook in heeft gesteund, voor een
andere boer, Twan Klaassens, waar het gaat om een trackand-tracesysteem van big tot aan de winkel. Dat heeft te
maken met voedselveiligheid maar ook met dierenwelzijn.
Ik krijg daarop dus graag ook een reactie. Mevrouw Van
der Plas, dank voor uw steun daarvoor vorig jaar.
Dan de status van de aanpak van stalbranden. Ik wik ook
graag een pilot met valwanden, zoals van Bulle Koster —
dat zijn wanden die naar buiten vallen — maar ook met
Stable Safe met binnenwanden waardoor dieren kunnen
vluchten. Je kunt namelijk wel sprinklers aanbrengen, maar
dan stikken de dieren nog. Je moet ze dus laten vluchten.
Dat kan via het onderdruksysteem van het voer. De verzekeringsmaatschappijen moeten daar wat ons betreft dan
ook korting op geven en dat soort zaken. Hoe staat het
daarmee? Ik wil daar een pilot voor. Ook noem ik de
knaagbranden, want heel veel branden ontstaan door
knaagdieren. Verder heb ik begrepen dat ze ook kunnen
ontstaan door luchtwassers. Daar wil ik ook graag een
reactie op.
We willen dat Staatsbosbeheer gekort wordt met rijkssubsidies als ze geen einde maken aan de decennialange
ellende, de hongerdood en zelfs vaak als het vriest de
dorstdood in de Oostvaardersplassen. Daar moeten we echt
iets aan gaan doen. Het is op een gegeven moment gedecentraliseerd, maar wij gaan er wel over als ze ons geld
krijgen en dan moeten ze gewoon gekort worden. Einde
oefening. Want die zijn ook te commercieel aan het worden
met al die bomen die ze kappen en vervolgens verkopen
en weet ik allemaal, maar ze laten dieren aan hun lot over.
Juridisch gezien mogen het dan wel geen gehouden dieren
zijn, maar feitelijk gezien zijn het dat wel. En daar geldt ook
zorgplicht voor, trouwens ook voor wilde en verwilderde
dieren.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-7
We willen een aanpak dierenleed binnen huiselijk geweld.
Vaak worden dan vrouwen en kinderen in veiligheid
gebracht, maar dat geldt niet voor de aanwezige dieren.
Dat snap ik gewoon niet. Als iemand zijn vrouw en zijn kind
mishandelt, moet je ook het dier daar weghalen. Omgekeerd
geldt dat ook. Als je een verwaarloosde hond op een erf
ziet, vind ik dat je ook naar binnen moet gaan om te kijken
of er geen kinderen aanwezig zijn. Dus daar wil ik ook graag
een toezegging op hebben. Daar moet ook iets aan gebeuren in samenwerking met Justitie en Veiligheid.
teren ergens, ook met die storm laatst. Ik vind dat gewoon
not done. We hebben zo veel crèches. Dieren moeten
gewoon opgevangen worden als het noodzakelijk is. Zodra
er noodhulp nodig is, moet die noodhulp er zijn. Graag een
reactie daarop.
Ik ga er vlug doorheen, want de tijd vliegt. "Hora ruit" heet
dat. Ik wil een toezegging op dat nationaal expertisecentrum. Als het moet, kan ik er natuurlijk nog een motie op
indienen.
Verder willen we een aanpak van dierenleed dat ontstaat
door overnames en vercommercialisering van dierenartsenpraktijken en kartelvorming door machtige private equity
waardoor behandelingen onbetaalbaar worden voor minima
en zelfs de middenklasse. Er zijn twee grote partijen die
massaal praktijken aan het opkopen zijn. Eerst betaalden
mensen voor een gebitsbehandeling en gebitsreiniging
€200, maar opeens moeten ze €450 of €550 betalen. Dat is
toch niet normaal? Dat zijn gewoon een paar rijke stinkerds
die alles opkopen. Dus ook daar actie. We willen dat de
ACM zich ermee gaat bemoeien. We willen dat er maximumtarieven en een prijsplafond komen. Mevrouw Beckerman,
de Partij voor de Dieren en ook wij hebben daarvoor al
gepleit. We hebben zelfs geprobeerd om hiervoor een
stichting op te zetten. Want dit is te gek voor woorden. Er
moet echt iets gebeuren want dierennoodhulp moet
betaalbaar blijven. Ook voor oude mensjes die een katje of
een hondje hebben dat hun laatste redmiddel is om te
overleven en hun laatste liefde. Die mensen moeten het
ook kunnen betalen. Dus daar wil ik ook graag actie op zien.
Ik zie de minister steeds ongelukkiger kijken, maar ik moet
dit toch zeggen; ik ben slechts een boodschapper namens
velen.
Dan de alarmlijn 144 Red een dier. Daar moet echt iets
gebeuren want ze kunnen daar het werk niet aan. Die
meldkamer moet 24/7 bereikbaar zijn met verplichte
opvolging voor dierenambulance, dierenpolitie, de Landelijke Inspectiedienst Dierenwelzijn en de NVWA-dierenwelzijnsteams.
We willen dat de opslagtijd verkort wordt voor honden die
in beslag worden genomen na bijtincidenten. Ik wil het ook
hebben over de noodzaak van een landelijk expertisecentrum voor complexe honden. "Landelijk expertisecentrum
voor complexe baasjes" zou je eigenlijk moeten zeggen. De
HondenCampus in Tilburg heeft een pilot gekregen. Hoe
staat het daarmee? Die moet zeker voortgezet worden. Ik
ben er afgelopen maandag weer geweest. Ik ben er al een
paar keer geweest. Ik zie daar honden die bij bijtincidenten
betrokken zijn, terwijl het gewoon hartstikke lieve lobbesen
zijn. Graag een reactie daarop en voortzetting van de pilot.
Stel dat een hond hersenspinsels heeft, doordraait en niet
meer te resocialiseren is. Als zo'n hond niet meer te redden
valt, verlos hem dan zo snel mogelijk uit zijn lijden. Laat die
dieren niet nog een jaar of anderhalf jaar in de opslag zitten,
waar opslaghouders alleen maar geld mee verdienen. Dat
moeten we niet doen.
Het zeehondenbesluit. Er is nu een quotum. Het aantal te
redden diertjes mag nog maar 5% zijn. Van die huilbaby's,
van die schattige diertjes allemaal, mag nog maar 5% gered
worden. Wie heeft dat ooit bedacht, zeg? Ik heb foto's en
filmpjes van die dieren gezien. Die liggen gewoon weg te
Ik had graag een reactie gehad op het rapport van de HAS
dat er ligt en op het gebrek aan expertise dat er is.
Ik wil ook certificering van hondenscholen en gedragsdeskundigen. Iedereen kan zich hondengedragsdeskundige
noemen. Daar zijn de dieren en de mensen natuurlijk niet
mee geholpen. Sorry dat ik het zeg, met alle respect voor
die mensen, maar er zitten echt heel veel kantoorkneuzen
tussen die theoretische examens hebben gedaan maar er
in de praktijk niks van terechtbrengen.
Dan wil ik het hebben over de damherten in de Hoeksche
Waard. De provincie wil die stand naar nul brengen. Daar
is het merendeel van de Nederlandse bevolking en van de
plaatselijke bevolking het niet mee eens. Dat moet dus
gewoon einde oefening zijn. Ik wil dat de minister zich
daarmee bemoeit. Hij kan dat allemaal stopzetten. Dat wil
ik niet.
We willen geen nieuwe RAD, de Regeling agressieve dieren.
Dat was een van mijn eerste successen. Er mag geen
nieuwe RAD komen. We gaan niet dieren beoordelen op
uiterlijk of afkomst. We moeten de fokkers gaan aanpakken.
Dat had ik ook graag.
Nog even over de damherten. We kunnen ook nog gaan
hormoondarten. Ik ga mogelijk iets over de tijd. Dat gaat
ten koste van mijn tijd voor de moties in tweede termijn.
Ik wil het nog even hebben over de dierenautoriteit die er
moet komen, waaronder de LID, de NVWA, de dierenpolitie,
het Openbaar Ministerie, RVO en noem maar op vallen.
Daar had ik ook graag een reactie op.
Dan wil ik het nog even over de bomenkap hebben. Mijn
collega van Forum zal daar ook wel over beginnen. Hij heeft
namelijk last van het Idéfixsyndroom, dus hij kan er ook
niet tegen als er bomen omver worden gehaald. Dat gebeurt
massaal. Daar zijn dieren ook de dupe van. Uit dat oogpunt
zeg ik het even. Dat staat los van het feit dat het nodig is
voor alle gezonde zaken die aan bomen kleven. Ik wil het
even puur over het dierenwelzijn hebben. Daar wil ik actie
op ondernomen hebben.
Tot slot. Ik wil niet dat er politiek bedreven wordt over de
rug van dieren. Ik heb al gezegd dat het gaat over respect
en fatsoen naar onze eerste aardbewoners. Ik wil dat de
leden mij zo zien als ik het erover heb. Het gaat om een
ethische kwestie. Wat er ook allemaal gebeurt, als het om
een ethische kwestie gaat, zal ik daar persoonlijk mijn verantwoordelijkheid voor blijven nemen.
Dank u wel, meneer de voorzitter.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-8
De heer Van CampenVVDIk zou de heer Graus in ieder geval willen waarderen voor
de warme woorden die hij spreekt over dierenwelzijn. Dat
kennen we van hem. Die lijn spreekt hij al jaren uit in de
Kamer. Ik zou hem willen vragen naar de plek waar dat
soms kan schuren met de wijze waarop boeren hun dieren
houden. Daarbij doel ik specifiek op het aangenomen
amendement-Vestering. Dat amendement klinkt zeer sympathiek. Dat is een wijziging van de Wet dieren, die eigenlijk
zegt dat stalsystemen waarin dieren worden gehouden het
uitgangspunt moeten zijn en aangepast moeten worden
aan de natuurlijke eigenschappen van het dier. Daar zijn
we op zich met z'n allen niet op tegen. Dat amendement
schrijft echter niet voor hóé dat moet. Ik zou de heer Graus
willen vragen hoe hij naar dat amendement kijkt en of hij
de signalen herkent dat boeren zich veel zorgen maken over
wat dat betekent voor hun individuele bedrijf.
De heer GrausPVVDank u wel voor de vraag. Wij hebben dat amendement
gesteund. We hebben daar goed over nagedacht. De PVV
gaat nooit over één nacht ijs. De boeren die ik spreek, willen
er ook best in meegaan. Ik ken geen enkele boer die tegen
een beter dierenwelzijn is. Geen enkele! Maar ze zeggen
wel: het moet wel betaald worden. Dat geld is er. Er worden
honderden miljoenen verdiend door voedingsleveranciers,
door slachthuizen en door vlees- en visverwerkers. Het
grote geld zit niet bij de boeren, het zit bij die jongens. En
het zit ook bij de supermarkten. Kijk maar wat ze doen! Ze
sponsoren formule 1-teams, wielerploegen en schaatsploegen. Ze weten van gekkigheid niet wat ze allemaal met het
geld moeten doen. En dat is eigenlijk geld dat de boeren
toekomt. Want die zorgen voor een beter dierenwelzijn. En
die krijgen het niet opgelegd. Daar zijn we het over eens.
Geert Wilders zei vorig jaar of twee jaar geleden ook al: ik
ben nooit aangesproken door boeren dat wij te veel vragen.
Nee, zolang ze er maar voor betaald krijgen, zal het die boer
worst wezen. Dat is hetzelfde met het vervoer van karkassen, met de diertransporten. Maar het moet wel allemaal
betaalbaar worden gemaakt. Daar ligt het probleem, meneer
Van Campen. En er zullen best boeren zijn die er anders
over denken, maar die hebben zich nooit bij mij gemeld.
Misschien hebben die de moed al opgegeven. Ik herken
echter niet dat het merendeel daar een probleem mee heeft.
De heer Van CampenVVDIk ben het daar helemaal mee eens. Ik erken ook dat de
boeren daar een bijdrage aan willen leveren. De kille werkelijkheid is alleen dat in het amendement helemaal niet
wordt aangegeven waar boeren aan toe moeten zijn. Sterker
nog, de indiener van het amendement wil liever dat het
vandaag in plaats van morgen wordt ingevoerd. Ik probeer
mij te verplaatsen in een melkveehouder met een klassieke
melkput, die misschien echt wel toe wil naar een ander
houderijsysteem waarbij je koeien niet meer hoeft te onthoornen. Maar je zit wel met die stal. Je hebt die investering
gedaan. En morgen staat er niet een nieuwe. Je zit met die
klassieke melkput, waarvan je als boer weet: als ik die
hoorns laat staan, gaan koeien elkaar verwonden. Dan zegt
die melkveehouder: ik wil best in de komende jaren
nadenken over een houderijsysteem dat dierwaardig is,
waarmee ik misschien niet meer hoef te onthoornen. Dat
is waar het amendement om vraagt. Maar dan zegt de
Partij voor de Dieren: nee, niet morgen; het moet vandaag
en het moest gisteren. Dát is de zorg die ik van melkveehouders hoor. De bereidheid is er echt wel, maar ze zeggen:
geef mij tijd en geef mij middelen. Herkent de heer Graus
die nuance en is hij bereid om met mij mee te denken over
een invulling van dat amendement die ook past bij de
manier waarop boeren zelf kunnen investeren in hun
bedrijf?
De heer GrausPVVDan wil ik natuurlijk wel precies weten wat die insteek zal
zijn. Dat kunnen we hier niet even vlug afkaarten. Ik werk
al zeventien jaar samen met de Partij voor de Dieren, maar
ik heb vaker meegemaakt dat ze zeiden: oké, … Het is
logisch dat ze druk willen blijven zetten. Als je hier geen
druk zet, krijg je niks gedaan. Maar het is wel zo dat ik ze
bij andere dossiers herken als een partij … Dat geldt ook
voor de SP en de Partij van de Arbeid toen het bijvoorbeeld
ging om de nertsenhouders. Toen er wat langere tijd nodig
was voor die afbouw en voor een verbod, hebben we ons
ook samengepakt en hebben we dat goedgevonden. Er
moet dus wel iets gaan gebeuren. Maar nogmaals, ik kan
niet voor de Partij voor de Dieren spreken. Dat moet u
dadelijk maar aan hen vragen. Ik ben een woordvoerder
dierenwelzijn van de Partij voor de Vrijheid. Maar ik denk
dat het niet zo zwart-wit ligt. En het is logisch. Ik vind het
goed dat ze die druk blijven zetten. Dat doe ik zelf ook. Want
anders bereik je hier niks. Je moet altijd blijven pushen,
pushen, pushen en druk blijven zetten. Hoe zuurder de
minister gaat kijken, hoe zekerder ik weet dat ik goed bezig
ben. Ik kijk altijd naar zijn non-verbale communicatie en ik
denk dan: yes, ik ben weer goed bezig!
De heer Van CampenVVDEn de dag is nog lang, voorzitter! De minister kan zijn borst
dus natmaken. Ik heb nog een heel concrete vraag aan de
heer Graus. Natuurlijk spreekt hij niet voor de Partij voor
de Dieren. Als ik hem goed begrijp, deelt hij de opvatting
van de VVD dat we toe moeten naar die dierwaardige veehouderij, dat we ernaartoe moeten dat boeren hun stalsystemen kunnen aanpassen aan de natuurlijke eigenschappen
van het dier, maar dat daar wel een passende tijdshorizon
bij hoort en dat boeren ook moeten weten op welke termijn
ze moeten investeren. Deelt de PVV dat? Dan kunnen we
daar samen in optrekken.
De heer GrausPVVZeker, maar daar wil ik ook even rustig over praten met
mijn collega die nu ook woordvoerder voor de boer is. En
dat wil ik ook zeker met de indieners doen, want we hebben
dat indertijd wel gesteund. Kijk, als wij wat doen, staan we
er ook achter. Dan blijft het zo. Een man een man, een
woord een woord! Als er een oplossing wordt gevonden,
ben ik daar altijd toe bereid. Altijd! Dat heb ik toen zelfs met
de nertsenhouders gedaan. Ik heb toen gevraagd: moeten
ze niet gecompenseerd worden? Moet er geen langere
afbouwtermijn termijn komen of noem het allemaal maar
op? Ik laat altijd een beetje de kerk in het midden, meneer
Van Campen.
Ik geef de heer Flach het woord.
De heer FlachSGPBegroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-9
Ik heb met veel interesse geluisterd naar de passie waarmee
de heer Graus spreekt over dierenwelzijn. Ik had ook de
indruk dat zijn spreektijd eigenlijk te kort was en dat hij nog
iets had willen zeggen over de talloze weerloze schapen
die de afgelopen tijd zijn doodgebeten door wolven. Ik denk
dat hij nog had willen zeggen dat het tijd wordt dat we dat
gaan aanpakken, dat we die probleemwolven gaan beheren,
dat we tot afschot overgaan en dat we dat samen moeten
gaan doen met Duitsland, zodat we over een groter gebied
kunnen kijken wat de populatie is. Klopt mijn inschatting
daarvan?
De heer GrausPVVEr lijden heel veel mensen aan het roodkapjesyndroom.
Dat komt doordat aan kinderen Roodkapje wordt voorgelezen. De Grote Boze Wolf is daarin een heel akelig wezentje.
Het gaat ook over een grootmoeder en weet ik allemaal
wat. Het is logisch dat er ook wolven zijn die soms problemen veroorzaken. Het zijn roofdieren, predatoren. Ik zeg u
het volgende. Doordat de vos eeuwenlang is bejaagd — ik
heb daar zelf ook onderzoek naar gedaan — zitten we nu
in bepaalde gebieden met heel veel overlast van ganzen.
Eerst hebben ze massaal de vos afgeschoten. Nu gaan ze
zeggen: er zijn te veel ganzen; daar moeten we wat aan
doen. Overal waar de mens ingrijpt, is sprake van communicerende vaten. Je gaat het een allemaal afschieten en dan
het andere weer. Ik wil de wolf juist als predator inzetten
tegen overlast. Ik heb zelfs gevraagd om hier overal grote
roofvogels los te gaan laten. Dat is veel natuurlijker. Er zijn
miljoenen mensen die schapen eten, maar als een wolf een
keer een schaap pakt, dan mag dat ineens niet. De boeren
krijgen dat ook nog eens vergoed. Die worden gecompenseerd. Waarom mag een wolf geen schaap eten? Mogen
mensen dat alleen maar? Er zijn werende maatregelen. Er
is onderzoek naar gedaan. Boeren kunnen zich verweren.
Gescheperde kuddes hebben geen last van aanvallen. U
weet wat gescheperde schaapskuddes zijn, hè? Die hebben
geen last van de wolf. Het zijn vaak gewoon een paar bordercollies die erbij lopen. De wolf loopt dan weg. Als je
hard in de richting van een wolf klapt, dan is ie weg. Het
zijn logischerwijs de mensen weer die dieren gaan domesticeren en voeren.
Laatst is er iemand aangevallen. Dit wil ik toch even zeggen.
Er is één iemand aangevallen. Maar ik heb er net onderzoek
naar gedaan. Ik heb nu ook contact met de burgemeester
uit dit gebied. Ik ken ook mensen die erbij betrokken zijn.
Die wolf is ook onderzocht. Als ik een wolf ga insluiten
binnen de omheining, een wild dier, en richting hem ga
prikken, met een riek of wat dan ook, of als ik hem sla met
een stok, dan valt hij mij ook aan. Dat zou mijn konijn of
mijn hond ook doen. Dat doe je dus gewoon niet. Dat doe
je gewoon niet! Met alle respect, het is die man zijn eigen
schuld geweest. Je gaat niet een wolf zitten sarren en tarten.
Laat hem gewoon gaan. Als er iets is … Dat moet u me wel
laten weten. Ik heb het ook aan de boeren gevraagd. Als
boeren niet goed gecompenseerd worden, dan ga ik de
minister daarop aanspreken. Maar waarom mag een wolf
geen schaap eten en wij allemaal wel? Ik eet ze niet, maar
ik vind dat gewoon onbegrijpelijk.
Ja, nu is het woord even aan de heer Flach.
De heer FlachSGPIk heb nadrukkelijk niet gezegd dat er ongebreideld moet
worden geschoten op wolven. Ik heb het over verstandig
beheer. Ik zie dat boeren ontzettend veel doen om schapen
te beschermen, bijvoorbeeld met wolfwerende rasters, maar
meneer Graus kent ook de beelden van de wolf die daaronderdoor graaft. De dieren zijn dan weerloos. We zullen dus
moeten kiezen. Ik vind de wolf ook een prachtig dier. Ik was
ook enthousiast toen die terug was in Nederland. We
moeten kiezen tussen het ongebreideld door laten groeien
van de populatie en het beschermen van weerloze schapen.
Ik constateer dat de heer Graus dus kiest voor de wolf en
daarmee de schapen in de kou laat staan.
De heer GrausPVVDat is natuurlijk niet zo. In sommige landen is de wolf nooit
weggeweest. Ik heb daar met wolvendeskundigen gesproken. Ik heb ook hier een heel bekend, vooraanstaand
onderzoek naar die wolven gedaan, hè? Dat heb ik zelf
gedaan, hè, bilateraal? Er zijn nooit bijtincidenten geweest
tussen wolven en mensen of kinderen. Dat zijn allemaal
lulverhalen. Een wolf gaat helemaal geen kind pakken. Er
is geen bijtincident bekend, buiten dat met die oen die die
wolf is gaan insluiten en aanvallen. Met alle respect, jongens, maar ik zou dat nog niet bij een rat durven. Een rat
kan je namelijk ook aanvliegen als je die in het nauw drijft
en in zijn richting gaat prikken. Als er problemen zijn, vind
ik wel … De PVV heeft daarom eerst ook gezegd: een heilige
status voor de wolf. We hebben toen gezegd: als het nodig
is … Dat geldt ook voor honden. Als een hond aan een arm
van een politieman hangt, dan wordt die vaak ook in één
keer afgeschoten. Dus soms moet je weleens een noodafschot doen, maar dat is incidenteel. Je kunt toch niet zomaar
zeggen: we gaan de wolven neerschieten. Mevrouw Van
der Plas heeft gisteren een voorstel gedaan over het wegjagen. Van bejagen ben ik geen voorstander. We hebben die
dieren hartstikke hard nodig voor natuurbeheer. We hebben
al te weinig vossen. We hebben te weinig roofvogels. Die
worden allemaal om zeep geholpen door al die rotzooi, die
pesticiden en al die rommel. Die zijn ook allemaal massaal
aan het uitsterven.
De heer Flach.
De heer FlachSGPAfrondend ...
De heer GrausPVVWe hebben predatoren nodig. De bascule moet in evenwicht
blijven.
Nu de heer Flach.
De heer FlachSGPHet klopt dus wat ik gezegd heb. De heer Graus kiest dus
voor de wolf en laat daarmee het schaap over aan zijn lot.
Daarin verschillen we nadrukkelijk van mening. De SGP zal
ervoor blijven pleiten dat er verantwoord beheer plaatsvindt
op de wolvenstand in Nederland.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-10
De heer GrausPVVNoem de incidenten nou eens op, jongens. Met alle respect,
ik heb ze allemaal. Er wordt paniekvoetbal gespeeld. Altijd
wordt er een dier uit gepakt. Dat is eeuwenlang de vos
geweest. Dat is de kop van Jut. De mens doodt miljoenen
dieren. Daar hoor ik nooit iemand over. Nooit. Nu pakt de
wolf een paar schapen, waar de boeren ook nog voor
betaald krijgen nota bene. Ik kom ook voor die schapen op.
Ik kom ook voor schapen op. Echt waar, 100%. Maar dat
wil niet zeggen dat ik moet kiezen. De wolf hoort bij onze
natuur. Die was hier vroeger. De wolf heeft hier eerder
geleefd, voor wij er allemaal waren. Ik vind gewoon dat wij
daar niet goed mee omgaan. Nogmaals, dit is spelen voor
God. Ik vind dat echt een heel groot probleem. Het tast
namelijk de ethiek en m'n geloof aan. Wij hebben het recht
niet om dieren zomaar af te schieten, of het moet om
medische gronden gaan.
Helder. Mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der PlasBBBUit die laatste woorden begrijp ik dat de heer Graus af wil
van de hele veehouderij in Nederland. "Wij hebben het recht
niet om dieren te slachten." Waarvan akte. Maar over de
wolf. Het gaat er natuurlijk helemaal niet om dat een wolf
geen schapen mag eten. Nou ja, liever niet in de weilanden
van een boer. Het gaat erom dat die wolven die schapen
niet opeten, maar verscheuren en in een enorm groot lijden
achterlaten in de wei. Het gaat er niet om dat een wolf een
schaap pakt en lekker met z'n familie gaat lopen smikkelen.
Het gaat erom dat hij één grote slachtpartij aanricht, waardoor de schapen soms urenlang lijden in de wei, half aangevreten, de darmen eruit. Verschrikkelijke beelden. Ik heb
hier een foto die ik graag aan de heer Graus wil laten zien.
Ik weet niet of dat mag. Die foto is vanochtend in Friesland
genomen. Ik wil graag aan de heer Graus vragen of dit
opgegeten schapen zijn. Ik weet niet of dat gebruikelijk is.
De heer GrausPVVU heeft mijn whatsappnummer. U kunt dat gewoon digitaal
sturen.
Sorry, maar dat is niet hoe we het doen. U kunt de foto
appen, maar we doen het niet op deze manier.
Mevrouw Van der PlasBBBVolgens mij gaan hier wel vaker dingen rond. Ik zal hem
inderdaad delen en dan hoor ik in de tweede termijn graag
een reflectie van de heer Graus op de vraag of dit opgegeten
schapen of gruwelijk verminkte schapen zijn. Dat zou ik
willen horen. Dat is waar wij voor opkomen. We komen ook
voor die boeren op, die keer op keer al die schapen in hun
weiland vinden, die niet genoeg compensatie krijgen, en
die traumatische ervaringen hebben. Mijn vraag aan de
heer Graus is: vindt de heer Graus het acceptabel, als er
sprake is van probleemwolven, dat die in ieder geval
afschoten kunnen worden?
Ja. De heer Graus.
Mevrouw Van der PlasBBBEn dat wij naar een beleid toegaan dat wij wolven gaan
verplaatsen? De wolf hoort helemaal niet in Nederland
thuis.
U heeft uw vraag nu drie keer gesteld. De heer Graus.
De heer GrausPVVIk wil allereerst beginnen met de veehouderij. Wat mevrouw
Van der Plas zegt, is niet waar. De PVV heeft het standpunt
losgelaten om dat standpunt heilig te verklaren. Wij zijn
door een veehouder benaderd en die is bij mij en Geert
geweest. Die veehouder heeft nog geen last van aanvallen
gehad, maar hij vroeg of er ingegrepen mocht worden als
het zou gebeuren. Maar dat kan al. De politie mag al — de
burgemeester kan dat ook doen — in bepaalde gevallen
ingrijpen, als er gevaar is voor mensen of andere dieren en
het uit de hand loopt. Het kan dus al. Ik wil wel zeggen dat
ik niet heb gezegd dat ik de veehouderij om zeep wil helpen.
Dat vond ik niet leuk net, dat is een soort framing. Ik zeg
alleen dat de veehouderij zorgt voor de slacht van miljoenen
dieren. Ik weet niet of u weleens in een slachthuis bent
geweest of bij die transporten, maar dat is allemaal niet
heel erg leuk om te zien. Ik zeg alleen dat wolven over het
algemeen alleen uit honger doden. Er zullen ook wolven
zijn die gaan spelen. Overal heb je dat er gestoorde tussen
zitten. Het moet per geval bekeken worden. Laten we wel
wezen: ik volg die wolvenaanvallen allemaal. Ik heb het
Veterinair Forensisch Team waar ik over kan beschikken.
Dat is erachter gekomen dat er bij heel veel van die bijtincidenten helemaal geen wolven waren. Dat zijn gewoon huis-
, tuin- en keukenhonden. Dat gebeurt ook hoor, dat hele
roedels een dier verscheuren. Ik weet dat het in het Meinweggebied, waar ik heb gewoond, ook gebeurde dat mensen roedels met honden loslieten en dat die kleine reekalven
pakten. Als de wolf er toen al was geweest, had de wolf
daar de schuld van gekregen.
Nee, meneer Graus, nu is mevrouw Van der Plas aan de
beurt. Zo gaat dit heel lang duren. De argumenten zijn al
goed verwoord. Mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der PlasBBBJa, kijk, dat hondenargument hoor ik wel vaker, maar als
honden dat doen, wat verschrikkelijk is, en als bekend is
welke honden dat zijn en als ze gelokaliseerd worden, dan
worden die honden geëuthanaseerd. Dan worden ze afgemaakt. Dat is heel simpel. Daar zijn maatregelen voor. Dat
is precies wat wij vragen bij die probleemwolven. Wat vindt
de heer Graus ervan als een hond die een aantal schapen
verminkt, verwondt en doodt, wordt afgemaakt? Dat is toch
hetzelfde principe als wanneer je dat met een wolf zou
doen? Een hond is gedomesticeerd en is in huis gehouden,
maar een hond is qua instinct ook een roofdier. Daardoor
kan dat gebeuren, en ook natuurlijk door een baas die niet
goed op zijn hond let. Dat is toch hetzelfde?
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-11
De heer GrausPVVAllereerst, als een hond een dier doodbijt, wordt hij niet
geëuthanaseerd, ook niet als een hond een mens aanvalt.
Die honden komen terecht in Tilburg, bij Maartje Horvers.
Ik ben daar met de Stichting DierenLot geweest. Franky,
een herder, had drie mensen gebeten, waaronder een
medewerker daar. Franky is binnen een maand … Ik durfde
zo mijn hoofd bij hem te houden, omdat ik vertrouwen heb
in die mensen. Dat is gewoon een hartstikke goede lobbes
geworden, terwijl hij bij minimaal drie bijtincidenten
betrokken was. Die hond komt straks bij een gezin terecht
en gaat dat gezin ook nog beschermen. Dus het is niet waar.
Er zijn wel gevallen, zoals ik net zei. Bij mij in Limburg is
een keer een politieman aangevallen en toen hebben ze de
hond ter plekke doodgeschoten, want die politieman lag
mogelijk dood te bloeden. Het is logisch dat er dan kan
worden ingegrepen. Maar mevrouw Van der Plas en de
mannenbroeders van de SGP zeggen: er is een wolf die
schapen heeft doodgebeten, dus we gaan alle wolven
doodmaken. Zo werkt het niet. Als een labrador een reekalf
heeft doodgebeten, kun je niet zeggen: nu gaan we alle
labradors bejagen. Dat kan niet. En als je dan zegt "dat mag
niet", dan zeggen ze: ja, maar je komt dus niet op voor die
reekalfjes, alleen voor de labradors. Waar zijn we nou mee
bezig, jongens? Kom op, man?
Mevrouw Van der PlasBBBIk weet niet of dit een punt van orde of een persoonlijk feit
is, maar dat is totale onzin. Wij zeggen niet dat als een wolf
een schaap heeft gebeten, alle wolven dood moeten. Dat
hebben we nog nooit gezegd.
De heer GrausPVVMaar dat begreep ik wel van de SGP. Daarom noemde ik
de mannenbroeders. Maar laat ik dit tegen mevrouw Van
der Plas zeggen: u weet dat ik een reëel en weldenkend
mens ben en u weet ook dat ik mijn contacten met boeren
heb. De boeren hebben tegen ons gezegd: als het uit de
hand gaat lopen, moet er desnoods ingegrepen kunnen
worden. Dat deel ik met mevrouw Van der Plas. Daarom
hebben we toen haar motie gesteund. Ik begrijp de vraag
dan ook niet, want die hebben we met de hele fractie
gesteund. Dat was vlak voor de verkiezingen. Noodafschot
kan wel. Er zijn zelfs gezelschapsdieren of wilde dieren …
Er was laatst een stier helemaal doorgedraaid en op een
snelweg terechtgekomen. Als je dan moet wachten op een
verdovingsgeweer, terwijl zich een paar mensen te pletter
kunnen rijden, moet je weleens een nare beslissing nemen.
Mevrouw Vedder.
Als buurvrouw van de gemeente Westerveld vind ik het
heel leuk dat we het nu over wolven hebben. Ik zie ook
brede belangstelling bij mijn collega's. Ik zou het ook heel
leuk vinden om Franky een keer te ontmoeten, maar dat
terzijde.
De heer GrausPVVDat ga ik voor u regelen.
Mevrouw VedderCDADe heer Graus zei net iets wat ik wel interessant vond. Hij
zei: waarom zou een wolf geen schaap mogen eten; mogen
alleen mensen dat doen? Dat vind ik best een goed punt.
Maar nu is het wel zo dat we een wet hebben, de Wet dieren, waarin we impliciet hebben opgeschreven dat de wolf
geen schapen mag eten. In die wet staat namelijk dat
iemand die dieren houdt, verplicht is die dieren te
beschermen tegen predatoren. In de gemeente Westerveld,
waar ik vlak naast woon, zitten veel schapenhouders, zoals
de heer Graus ongetwijfeld weet, die met heel veel wolvenaanvallen te maken hebben gehad. Zij doen er heel veel
moeite voor om die aanvallen te voorkomen, maar worden
nu alsnog aangeklaagd vanwege wat er in de Wet dieren
is opgeschreven. Hoe kijkt de heer Graus daarnaar? Hoe
rijmen we dat met elkaar?
De heer GrausPVVSommige dingen vallen niet met elkaar te rijmen. Ik erger
me er zelf ook vaak aan dat de wetgeving helemaal niet
aansluit op de praktijk. Als dat mag van u, wil ik graag in
gesprek komen met de mensen die u daar kent. Dat lijkt me
veel beter. Misschien wil mevrouw Maeijer ook nog wel
meegaan. Dan kunnen we samen kijken naar een oplossing.
Het is lastig om dat hier even te doen.
Het is wat u zegt …
Graag via de voorzitter.
De heer GrausPVVDat heb ik expliciet genoemd. Wij hebben met z'n allen de
wolf toegelaten, ook de meerderheid in de Kamer. Als een
wolf een schaap aanvalt, kan de boer daar een vergoeding
voor krijgen. Maar anders gaat dat schaap een paar weken
later alsnog naar de shoarmatent. Ik kan niet begrijpen dat
een mens dat schaap een paar weken later wél mag doden.
Dat schaap heeft voor die tijd nog een ellendig transport.
Die transporten zijn verschrikkelijk voor dieren. Het laden
en lossen is verschrikkelijk, vaak in een verzengende hitte.
De heer GrausPVVMaar wat ik het belangrijkste vind: je moet zorgen dat dieren
beschermd zijn. Ik zou geen pony of schaap meer in de wei
laten met al die idioten die rondlopen.
Kunt u bij het onderwerp blijven?
Mevrouw Vedder heeft nu het woord.
Mevrouw VedderCDA
De heer GrausPVVMaar ik vind wel: als een wolf een schaap pakt, dan krijgt
de boer dat vergoed. Daar wil ik ook voor staan, zeg ik tegen
mevrouw Vedder; dat moet goed geregeld zijn. Dat steun
ik haar in, ook mevrouw Van der Plas en iedereen. Maar
een paar weken later wordt het diertje toch gedood en
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-12
geslacht. Gelet op de regeling die er is, begrijp ik niet waar
iedereen zich zo druk over maakt.
U hebt uw punt gemaakt. Mevrouw Vedder.
Mevrouw VedderCDAMet het eerste deel van het antwoord was ik blij. In het
tweede deel zat een vraag die ik graag samen wil pakken
met mijn vervolgvraag. Wat is nu het probleem? Bijvoorbeeld in Westerveld is er een schapenhouder — toevallig
heet hij boer Worst — die zich ontzettend heeft ingespannen
voor het vinden van een manier om schapen veilig te houden tegen rondzwervende wolven. Hij heeft knetterhard
gewerkt, samen met de provincie, in allerlei pilots. Hij heeft
zijn collega's uitgedaagd: doe alsjeblieft mee, want we
zoeken nog deelnemers aan het project. Hij is daar jaren
mee bezig. Hij heeft investeringen gedaan. Het heeft hem
bloed, zweet en tranen en uren aan arbeid gekost. Hij heeft
gisteren of eergisteren op Facebook aangekondigd: ik hou
het niet meer vol; ik heb te veel aanvallen op mijn dieren,
ik slaap niet meer …
En uw vraag?
Mevrouw VedderCDA… ik heb besloten mijn dieren op te hokken en met dit
mooie vak te gaan stoppen. Dat is het probleem, zeg ik
tegen de heer Graus. Dat komt deels omdat deze specifieke
boer …
Wat is uw vraag?
Mevrouw VedderCDAJuist hij is degene die nu is aangeklaagd, ik meen door
Animal Rights …
Wilt u uw vraag stellen alstublieft? Het duurt veel te lang
op deze manier.
Mevrouw VedderCDAVindt de heer Graus het terecht dat zo iemand, die zich zo
inspant, voor de rechter wordt gesleept omdat het hem niet
lukt om de wolf te weren?
De heer GrausPVVIk ben er sowieso geen voorstander van om alles via de
rechtspraak te doen. Ik wil altijd proberen om er bilateraal
uit te komen. Dat heb ik ook vaak met de regering, met
ministers en staatsecretarissen, en ook met Kamerleden
gedaan. Dus dat deel ik allemaal niet.
Er hebben zich bij ons boeren gemeld. Die zijn niet per
definitie tegen de terugkeer van de wolf. Ook een van de
boeren die bij ons zijn geweest, een veehouder die zijn vee
los heeft lopen, is niet per definitie tegen de wolf, maar hij
zegt: er moet wel ingegrepen worden. Wij zeggen: oké, daar
kunnen wij ons in vinden. Als een wolf totaal doordraait en
hele kuddes gaat uitmoorden zonder dat hij dat doet om te
eten, zal er ingegrepen moeten worden. Je kunt die dieren
ook verdoven en verplaatsen; je kunt daar van alles mee
doen. Maar laten we dat allemaal bekijken. Er komen ook
hoorzittingen. We gaan ter zake deskundigen horen. Ik wil
dat even afwachten. Ik heb zelf nog een belangrijk iemand
op dat onderzoek gezet. Ik wil nog even afwachten wat daar
allemaal uitkomt.
Ik wil met u graag naar die boeren die dat zeggen, want die
hebben zich niet bij mij gemeld. Wij laten ook die mensen
niet in de steek. Ik vind het dan ook heel flauw om te zeggen
dat ik niet voor de schapen opkom. Dat is zo flauw.
Nee, dat gaan we niet doen. Dat is een ander debat.
De heer GrausPVVMaar toch.
Dat heeft u al drie keer gezegd.
De heer GrausPVVIk vind dat zo kinderachtig en flauw.
De heer Flach.
De heer FlachSGPIk heb geen interruptie, maar een persoonlijk feit. Ik heb de
heer Graus twee keer horen zeggen dat ik gezegd zou hebben dat alle wolven zouden moeten worden gedood als
een wolf een keer een schaap aanvalt. Dat is nadrukkelijk
niet waar. Ik heb gezegd dat ook de SGP blij is dat de wolf
terug is in Nederland, maar dat hij op dit moment geen
natuurlijke vijanden heeft, dat de groei exponentieel is en
dat wij voor verantwoord beheer zijn om probleemwolven
aan te pakken.
Helder. Dat heeft u rechtgezet. Klaar.
De heer GrausPVVDaar wil ik wel op reageren, want hij zegt iets wat niet klopt.
Nee, nee, nee, nee, nee. Meneer Graus, dit is een persoonlijk
feit. Daar gaat u niet op reageren.
Mevrouw OuwehandPvdDIk wil graag even terug. Ik vind het wel opvallend dat er zo
veel vragen worden gesteld over dieren die in de natuur
leven, terwijl de heer Graus terecht zegt: kijk eens hoeveel
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-13
dieren de mens doodt. Ik vond het mooi dat de heer Graus
zei: de PVV staat voor een ethische omgang met dieren.
Als het gaat om een dierwaardige veehouderij, probeerde
de VVD zojuist even te proeven of de PVV blijft bij haar
steun voor de wijziging van de Wet dieren. Ik ben het zeker
eens met zoeken naar hoe dat voor boeren mogelijk wordt,
maar weegt voor de PVV ook de belofte aan dieren mee
om het systeem voortaan aan te passen aan dieren in plaats
van andersom, dus dat we stoppen met het afknippen van
lichaamsdelen en het houden van dieren in kooien, zoals
we met nertsen hebben gedaan? Die belofte wordt eigenlijk
al twintig jaar gedaan en het is belangrijk dat de politiek
daar een keer naar handelt. Weegt dat ook mee in de verdere beslissing van de PVV?
dierwaardig" niet bestaat. Ik wil inbrengen dat er heel vaak
hele mooie woorden wordt gesproken over dieren door
verschillende politieke partijen, maar als puntje bij paaltje
komt worden aangenomen moties niet uitgevoerd of belooft
de minister dat we het over tien jaar gaan doen, en dan zijn
er tien jaar voorbij en dan wordt het toch weer doorgeschoven. Dat is voor de dieren natuurlijk ellendig. Ik wil de heer
Graus dus vragen of hij ook vindt dat aangenomen moties
ook door dit demissionaire kabinet gewoon moeten worden
uitgevoerd. Denk aan de wens van de Kamer om te stoppen
met de import van kalfjes, waarvan de heer Graus terecht
vraagt: wie verdient daaraan? De VanDrie Group. Die staat
in de Quote 500. Dat hebben we al gezegd. Denk aan een
verbod op tasers in slachthuizen. Het gaat over al die aangenomen moties.
De heer GrausPVVSterker nog, ik heb mevrouw Van der Plas daar zelfs nog
een compliment over gemaakt, met betrekking tot de uitvindingen van Twan Claessens en meneer Coen van Gorp. In
de staart bijten vinden wij allemaal niet prettig. Als daar
oplossingen voor zijn ... We hebben dat niet voor niks
gesteund. Ik zeg u wel — mevrouw Ouwehand weet hoe
dat werkt — dat er 21 mensen bij gekomen zijn in mijn
fractie. Ik zeg hier nu de dingen die ik al zeventien jaar heb
gezegd, maar het kan best zo zijn dat dadelijk een meerderheid in mijn fractie zegt: we willen dat je dat of dat doet.
Dan is dat zo. Als je in een fractie zit, kan er altijd iets veranderen. U hebt daar geluk mee in een vrij kleine fractie. Dat
hadden wij ook vroeger. Toen was het wat makkelijker.
Maar hoe groter de fractie wordt, hoe meer meningen en
toestanden. Ik kan soms ... Wat is er, meneer Van Campen?
Hij lachte.
De heer GrausPVVDenk aan de wolf. Ik zei toen: de wolf is er. Op een gegeven
moment zei de fractie: wacht even, want zoveel mensen
melden zich. Die heiligstatus ... Hij moet ook aangepakt
kunnen worden waar nodig. Als mijn fractie dat wil, moet
ik dat zo naar buiten brengen. Als het om het doden van
dieren gaat, is dat binnen onze fractie altijd goed geregeld.
Als het gaat om medisch-ethische dingen of om ethische
dingen die met geloof te maken hebben, mogen wij apart
stemmen. Ik ga natuurlijk nooit stemmen voor het doden
van dieren. Sterker nog, dan verlaat ik nog liever de Kamer.
Dat kan niet. Om die reden ben ik de politiek in gegaan. Dan
wordt ook mijn geloof en alles van mij als dierenambassadeur aangetast. Daar zal ik een lijn trekken. Ik ga niet voor
God spelen. Ik heb dat helaas al een keer moeten doen bij
het euthanaseren van mijn eigen hond die leed. Toen heb
ik al min of meer een beetje voor God gespeeld, waar ik nu
nog steeds mee zit. Dat wil ik gewoon niet. Dat kan niet.
Uw vraag is helder. U hoeft niet alle voorbeelden te noemen.
Mevrouw OuwehandPvdDVindt de heer Graus ook dat het demissionaire kabinet de
aangenomen moties over dierenwelzijn gewoon moet uitvoeren?
De heer GrausPVVIk denk in het algemeen dat niemand van de 150 Kamerleden het met u oneens zal zijn. Al heb je die motie niet
gesteund of medeondertekend, toch vinden we allemaal
dat aangenomen moties en amendementen uitgevoerd
moeten worden. Dat is logisch en evident. Ik heb ook om
een reactie gevraagd. Ik heb die advertentie over een beetje
dierwaardig bestaan nog laten zien aan minister Adema en
ik heb om een reactie gevraagd. Wij hebben destijds het
amendement gesteund. Ik moet de heer Van Campen van
de VVD daar wel gelijk in geven. Ik hoop dat de Partij voor
de Dieren daar ook in meegaat. Soms is er gewoon iets
meer tijd nodig. Soms moet je weleens een stapje achteruit
zetten om naderhand twee stappen vooruit te zetten. Maar
het moet wel allemaal goed kunnen verlopen. Daarom wil
ik ook echt de kerk in het midden laten. Bovendien, als er
iets wijzigt, is het altijd aan de fractie. Ik ben een woordvoerder namens de PVV.
Dat heeft u duidelijk gemaakt.
De heer GrausPVVOver een paar jaar zal ik als straatvechter en dierenambassadeur de praktijk ingaan. Ik heb hier veel bereikt voor dieren, maar soms zegt de fractie: ho Dion, daar is de lijn. En
daar houd ik me dan ook aan. Ik houd me aan de fractiediscipline.
Er komt trouwens nog een apart wetgevingsoverleg over
dit onderwerp.
Helder.
Mevrouw OuwehandPvdDZeker. Ik hoorde de heer Graus vragen om een reactie van
de minister op de oproep in de krant van vandaag en de
terechte constatering van dierenorganisaties dat "een beetje
De heer GrausPVVIk heb ook veel aan mijn fractie te danken, want alles wat
er is — de dierenpolitie, 144, het Veterinair Forensisch Team
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-14
— is er door de PVV gekomen. Dat had ik nooit in mijn
eentje bereikt, dus daar moet ik ook eerlijk in zijn.
Dank voor uw inbreng en dank voor de antwoorden op de
interrupties. We gaan nu door naar de volgende spreker.
De heer GrausPVVHad u nog vragen aan mij misschien? Ben ik iets vergeten
te zeggen, meneer de voorzitter? Ben ik iets vergeten te
vragen?
Nee, ik heb genoten van het debat over de wolf. We gaan
vast nog anderen daarover horen. De heer Van Campen
gaat nu het woord voeren namens de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie. Gaat uw gang.
De heer Van CampenVVDVoorzitter. Terwijl ergens hier in het gebouw gesproken
wordt over stappen om te komen tot een stabiel landsbestuur, en terwijl wij hier vandaag spreken over de begroting
van een jaar, waarvan we morgen de eerste bladzijde van
twaalf omslaan, werken boeren, vissers, tuinders en telers
aan het beste voedsel in de wereld. Toegegeven, januari is
niet de meest productieve maand buiten op het land, maar
dan worden wel de voorbereidingen getroffen voor het
komende seizoen.
Voorzitter. Een voedselmaker kan niet demissionair zijn
zoals een kabinet. In een op kostprijs concurrerende
wereldmarkt wordt het ondernemerschap van voedselmakers iedere dag weer uitgedaagd. De VVD is trots op die
voedselmakers, want sinds de jaren vijftig zetten we al
wereldwijd de toon voor een duurzame en efficiënte landen tuinbouw. De omslag van kleine gemengde boerderijen
naar hoogproductieve, gangbare bedrijven heeft kwalitatief
goed voedsel, een krachtige kennisinfrastructuur en welvaart opgeleverd.
Op het gebied van visserij waren het de Nederlandse vissers
die met pulsvisserij hun brandstofverbruik drastisch naar
beneden wisten te brengen. Tegelijkertijd zijn we ook gaan
inzien dat de onbegrensde ruimte voor die hoogproductieve
aanpak een keerzijde heeft. Dat heeft geleid tot een pleidooi
voor de versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen, zodat boeren minder chemie hoeven te gebruiken, en kunstmestvervangers, die natuurlijk ook niet in dit
rijtje kunnen ontbreken. Het zijn innovaties waar het
bedrijfsleven zelf mee komt en die een aanzienlijke bijdrage
kunnen leveren aan de verduurzaming van de land- en
tuinbouw.
Voorzitter. Onze fractie erkent dat moeilijke keuzes nodig
zijn om Nederland van het slot te krijgen. Daar sluiten wij
onze ogen niet voor. Ze zijn nodig om PAS-melders te
legaliseren, wegen aan te kunnen leggen en onze natuur
duurzaam te herstellen. Daarom steunt onze fractie de
regering, die boeren zonder opvolger de kans geeft te
stoppen tegen een vergoeding van het familiekapitaal dat
vaak al decennialang is opgebouwd. Maar begrijpt het
kabinet dat bij veel ondernemers cynisme is ontstaan als
de overheid alleen de vervelende, moeilijke maatregelen
neemt en er eigenlijk vrijwel nooit sprake is van een
opsteker die bijvoorbeeld jonge boeren de energie geeft
om toch voor dat mooie vak te kiezen? Welke stappen gaat
het demissionaire kabinet nog zetten om op al deze eerdergenoemde punten, die ook niet nieuw zijn en waar we in
deze Kamer al herhaaldelijk het debat over hebben gevoerd,
een doorbraak te bewerkstelligen? Graag een reactie van
het kabinet.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdADe heer Van Campen en de Kamer weten dat GroenLinks-
PvdA best enthousiast is over de maatregelen die VVDminister Van der Wal genomen heeft om onder andere het
stikstofprobleem op te lossen. We hebben net gehoord dat
er hier partijen zijn, partijen waarmee de VVD aan tafel zit,
die zeggen: wij gaan het geld niet vrijmaken, nu nog niet,
misschien wel volgende week als de stemmingen zijn. Hoe
kijkt de heer Van Campen daarnaar?
De heer Van CampenVVDLaat ik vooropstellen dat ik vind dat het een demissionair
kabinet past om bescheidenheid en terughoudendheid te
tonen. Er zijn verkiezingen geweest. Er is een nieuwe
samenstelling van het parlement. Daar heeft de regering
zich toe te verhouden. Er zijn fracties die hier kritische vragen hebben over het grote bedrag dat het kabinet uittrekt
en daar heeft mijn fractie begrip voor. Die vragen heb ik
zelf ook nog. Tegelijkertijd wijs ik er wel op dat we met
elkaar al een hele poos bezig zijn om eindelijk een doorbraak
te forceren in dat slepende dossier, waar maar geen schot
in lijkt te komen. Mevrouw Bromet spreekt met haar
bestuurders, maar ook met boeren in de omgeving en terreinbeherende organisaties. Er zijn heel veel mooie
gebiedsgerichte initiatieven en processen waarbij men zegt:
we hebben de plannen klaar, maar we moeten van de
tekentafel naar de praktijk. Daar ben ik ook gevoelig voor.
We moeten stappen zetten op het punt van de structurele
daling die nodig is voor de uitstoot van ammoniak. Daar
ben ik ook gevoelig voor. Mijn fractie heeft een positieve
grondhouding ten opzichte van de voorstellen van het
kabinet op dat gebied. Daarbij zullen we nog wel een aantal
kritische vragen stellen.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAHet is bijna vijf jaar geleden dat de hoogste rechter sprak
en Nederland maande tot een ander natuurbeleid en stikstofbeleid. We hebben dat nog steeds niet gedaan. Ik snap
dat de heer Van Campen zegt dat er verkiezingen zijn
geweest, maar verkiezingen doorkruisen toch niet een uitspraak van de rechter of de verplichtingen en de voorbeeldfunctie die wij hebben als Staat tegenover al die mensen
die zich moeten houden aan een uitspraak van de rechter?
Dat moet toch gewoon gebeuren? Kan de heer Van Campen
dat bevestigen? Als dat namelijk niet zo is en als verkiezingen belangrijker zijn dan uitspraken van de rechter, dan is
die rechtsstaat niets meer waard.
De heer Van CampenVVDMevrouw Bromet kent de inzet van de VVD. Mijn persoonlijke inzet, waar ik hier al tweeënhalf à drie jaar voor pleit,
is om een wezenlijke doorbraak te realiseren om eindelijk
de ruimte te krijgen om PAS-melders te legaliseren. Dan
kunnen we er eindelijk voor zorgen dat Nederland zich niet
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-15
alleen aan de Nederlandse wetgeving houdt — die kun je
veranderen, wordt er dan namelijk vaak gezegd — maar
ook aan bovennationale uitspraken en jurisprudentie van
het Europees Hof, die bindend zijn. Ik verwijs nog maar
eens naar de uitspraak over de bouwvrijstelling. De Raad
van State verwijst daarin gewoon naar jurisprudentie van
het Europees Hof. Daartoe hebben we ons te verhouden
en daar zal de VVD ook serieus naar blijven kijken.
De heer Van Campen vervolgt zijn betoog.
De heer Van CampenVVDVoorzitter. Het is inmiddels een beetje een evergreen, maar
ik kom op de Brusselstrategie, waar ik al vaak over heb
gesproken. Mijn fractie vroeg daar ruim een jaar geleden
om per motie. Die strategie zou mede antwoord moeten
geven op al die belangrijke innovaties en nieuwe stappen
van het bedrijfsleven die daadwerkelijk kunnen leiden tot
een verdere verduurzaming van de landbouw. Waar blijft
deze strategie, zo vraag ik de minister. Tijdens een recent
commissiedebat leek het erop dat die er nog wel voor de
begroting zou komen, zoals het dictum van de motie ook
vroeg. We hebben die nog niet. Wanneer kunnen wij die
tegemoetzien?
Voorzitter. De voorbeelden van innovaties die ik eerder
noemde, raakten vooral aan de land- en tuinbouw. Maar
ook voor vissers is Europese samenwerking cruciaal. In ons
dichtbevolkte landje, waar we willen wonen, werken,
recreëren en voedsel willen blijven produceren, zien we dat
de kwaliteit van het water onder druk staat en staan
natuurgebieden — we hebben ons ertoe verplicht die te
beschermen — onder druk door verzuring en verdroging.
De VVD heeft de afgelopen jaren steeds op dit dilemma
gewezen. Enerzijds willen wij als liberalen geen verstikkende
wet- en regelgeving die iedere vorm van ondernemerschap
in de kiem smoort. Anderzijds verplicht vrijheid ook tot
verantwoordelijkheid om goed voor je omgeving te zorgen.
Wanneer je de Haagse bubbel na een Kamerweek vol eindeloze debatten en liters koffie verlaat en in de praktijk kijkt
— ik denk dat de meesten dat hier wel zullen herkennen —
dan zie je dat de meeste ondernemers zelf al nadenken over
de toekomst. Of dat nu melkveehouders zijn die een spilfunctie innemen in een gebiedsproces of een zaadveredelingsbedrijf dat over de hele wereld actief werkt aan uitgangsmateriaal met een minimale voetafdruk, het is een
vindingrijkheid waar de overheid nooit aan zal kunnen tippen en die zij nooit zal kunnen bijbenen. Maar die overheid
zal daarvoor wel de juiste randvoorwaarden moeten
scheppen. Alle goede bedoelingen en het harde werk van
iedereen ten spijt — ik wil daar echt niets aan afdoen —
geeft de overheid blijk van onvoldoende luistervermogen
en wendbaarheid in de richting van de behoeften van die
markt.
Ik heb eindeloos in de Kamer gepleit voor de Afrekenbare
Stoffenbalans, waarmee we van middel- naar doelvoorschriften gaan. Ik heb ook gepleit voor het openstellen van de
innovatieregelingen, omdat het de VVD niet uitmaakt hoe
een boer zorgt voor een schone bodem, schoon water en
schone lucht. De VVD zou graag inzet van het kabinet zien
om in Europees verband de samenwerking met onder
andere Frankrijk, Spanje en Italië te zoeken om technologische vooruitgang te boeken en bijvoorbeeld de visserij op
een duurzame manier aan het werk te houden. Hoe kijkt de
minister van Landbouw hiernaar? Voorafgaand aan dit
debat heeft ons thematische netwerk binnen de VVD, Liberaal Groen, een voorstel voor de Afrekenbare Stoffenbalans
overhandigd. De minister heeft dat inmiddels ook in zijn
bezit. Het zijn mooie voorstellen die kunnen leiden tot goede
stappen. We zijn nieuwsgierig hoe de minister daarnaar
kijkt.
Voorzitter. Waar de voedselvoorziening in het geding is,
ontstaat instabiliteit. De noodzaak van voedselzekerheid
wordt nogal eens aangehaald om vooral minder ambitieus
te zijn. Dat wordt ook nog weleens vergeten. Het wordt ook
aangehaald om minder ambitieus te zijn met klimaat- en
natuurmaatregelen, alsof het een het ander zou uitsluiten.
Maar kurkdroge zomers en drijfnatte oogstjaren leiden tot
misoogsten. Akkerbouwers in de kustgebieden ondervinden
aan den lijve wat verzilting voor hun teelten betekent. Juist
om die voedselzekerheid te waarborgen is verandering en
verdere verduurzaming van de land- en tuinbouw zo
noodzakelijk. Wij willen dat Nederland het strategische
belang van een duurzame voedselzekerheid op de Europese
agenda zet, waarbij ieder land zijn eigen bijdrage levert.
Mijn collega Meulenkamp zal dadelijk nog wat zeggen over
een andere kant van voedselzekerheid, namelijk de
bescherming van cruciale ketens.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAAls het gaat over de begroting van Europa, dan zie je in
deze instabiele tijden dat er ook veel geld nodig is voor de
veiligheid van Europa. En tja, als het niet uit de lengte kan,
dan moet het misschien wel uit de breedte. Hoe kijkt de
VVD naar de verhouding van Europees geld dat gaat naar
de bescherming van onze vrijheid ten opzichte van de
voedselzekerheid, zoals de heer Van Campen het noemt?
De heer Van CampenVVDEigenlijk vraagt mevrouw Bromet naar de visie van de VVD
op de toekomst van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
Ik denk dat ik een heel eind in de richting van mevrouw
Bromet kan meebewegen, omdat ik denk dat er heel veel
kansen liggen in die enorme pot met Europees geld om te
investeren in de verdere verduurzaming van de land- en
tuinbouw. Ik heb net beschreven hoe noodzakelijk dat is.
Dat moet je wel geleidelijk doen; je kunt niet van vandaag
op morgen zeggen "we schaffen de hectarepremie af", want
dan raak je boerenfamilies direct in de portemonnee, en
dat is een deel van de inkomenssteun. Maar dat dat een
beweging is die we zullen moeten gaan maken, dat steunt
ook de VVD. Het is publiek geld, het is belastinggeld, en
daar mag best wel wat tegenover staan.
De heer HolmanNSCIk wil de VVD graag een vraag stellen over de stikstofcrisis.
U uitte net uw zorgen over de crisis, en specifiek over de
PAS-melders. De vorige Kamer heeft gezegd: dit moet voor
1 januari 2025 opgelost zijn. Welke stappen ziet u, welke
mogelijkheden zijn er om toch een doorbraak te creëren
om het voor de PAS-melders op te gaan lossen?
De heer Van CampenVVDBegroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-16
Ik vind de situatie van de PAS-melders een van de moeilijkste kanten van het werk van volksvertegenwoordiger. Niet
omdat het om mij gaat, maar — en de heer Holman zal dat
herkennen — omdat, als je aan die keukentafels zit van
mensen die PAS-melder zijn en buiten hun eigen schuld
om in die situatie zijn terechtgekomen, je weet dat je hun
eigenlijk niks hebt te bieden, terwijl in de wetgeving staat
dat we PAS-melders gaan legaliseren, dat er voorstellen
zijn en dat die belofte is gemaakt. Maar wanneer gaan we
die belofte nou eens nakomen? Ik denk dat er maar één
manier is waarop we die belofte gaan nakomen, en dat is
om echt daadwerkelijk niet alleen in die gebieden te gaan
zorgen voor een vermindering van de uitstoot van ammoniak en stikstofoxiden, maar door een structurele daling,
zodat we onderbouwd ervoor kunnen zorgen dat provincies
vergunningen kunnen geven aan die PAS-melders, zodat
zij weer gaan investeren in hun bedrijf, zodat jonge opvolgers kans zien om in die bedrijven werkzaam te zijn. En dat
we ook op landelijk niveau — ik zal daar de minister voor
Natuur en Stikstof nog naar vragen — nadenken over
generieke maatregelen, waardoor we ook in die deken gaan
komen tot een vermindering van die uitstoot. Dan kunnen
we vergunningen gaan afgeven, en dan helpen we mensen
echt uit de ellende.
De heer Tjeerd de GrootD66Dan heb ik goed nieuws voor de VVD, voor de heer Van
Campen, want de minister heeft zojuist een brief aan de
Kamer gestuurd met die opties voor generieke maatregelen,
juist om wat meters te maken vanuit het Rijk, zodat je PASmelders ook kunt gaan legaliseren. Dus ik ben heel
benieuwd. Wat vindt de VVD van het afromen van fosfaaten productierechten bij verhandeling? Zullen we dat dan
nu ook gewoon maar doen? Want dan krijgen we die ruimte.
Hoe kijkt de VVD daartegen aan?
De heer Van CampenVVDHet ongeduld van de heer De Groot, zoals ik hem ken, is
altijd zeer te prijzen. De heer De Groot weet dat er op dit
moment gesprekken worden gevoerd, en wellicht in een
latere fase ook, over de toekomst van de landbouw en
maatregelen die worden genomen. Als hij mij als fractie op
dit moment vraagt hoe wij daarnaar kijken, dan is dat iets
waar we sympathiek tegenover staan, omdat mijn grootste
vrees is dat we, als we nu niks doen, aan gaan lopen tegen
een koude generieke sanering van de sector. De heer De
Groot kent de cijfers, de excretieplafonds, op het gebied
van stikstof en fosfaat, die naar beneden moeten worden
bijgesteld. De heer De Groot kent de situatie op de mestmarkt, die direct ingrijpt op het inkomen van boeren. Dus
ik denk dat we hier serieus over moeten gaan nadenken,
willen we voorkomen dat er een generieke maatregel komt
uit Brussel.
De heer Tjeerd de GrootD66We kunnen het zelfs gaan doen, want de minister heeft al
serieus nagedacht. Als u het echt meent met de PAS-melders en met dat u de natuur wilt herstellen, laten we dan
niet wachten op die formerende partijen, want zo hard gaat
dat niet.
De heer Van CampenVVDNogmaals, ongeduld is bij iedere volksvertegenwoordiger
te prijzen. De minister heeft natuurlijk een iets andere
positie, omdat zij demissionair is. Het denken mag nooit
stilstaan, vind ik. Dus het is goed dat het demissionaire
kabinet de kennis die in alle organisaties aanwezig is, blijft
inzetten om de zaken klaar te zetten voor een volgend
landsbestuur. De VVD kijkt met een positieve grondhouding
naar de voorstellen van de heer De Groot, omdat wij denken
dat je daarmee kunt voorkomen dat er een koude sanering
plaatsvindt.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAOp zich is het goed dat de VVD dit wil overwegen. Groen-
Links-PvdA is er ook heel erg voor. Maar ik zit toch wel een
beetje met die formatie. Een heleboel PAS-melders opereren
op dit moment illegaal. Dat wordt ook gehandhaafd. Er
worden verzoeken om handhaving ingediend. Op het
moment dat overheden niet overgaan tot handhaving, is
de rechtsstaat opnieuw in gevaar. Ik wil echt aan de heer
Van Campen vragen wat er belangrijker is: die onderhandelingen, die nog eindeloos kunnen duren, het legaliseren
van de PAS-melders, of de rechtsstaat.
De heer Van CampenVVDVolgens mij moeten die drie elkaar niet uitsluiten. Aan welke
tafel ik ook zit, het is mijn inzet om de rechtsstaat te eerbiedigen. Aan welke tafel ik ook zit, ik pleit ervoor om maatregelen te nemen om de PAS-melders te voorzien van een
geldige vergunning. Ik heb net al gezegd wat daarvoor
nodig is. Dat is de inzet die ik namens mijn fractie de afgelopen jaren heb gepleegd. Die zal ik blijven plegen.
De heer Van Campen vervolgt zijn betoog.
De heer Van CampenVVDVoorzitter. Los van mijn korzeligheid in de richting van vak
K — excuses daarvoor — en mijn ongeduld over het toestaan van nieuwe land- en tuinbouwinnovaties, zien we dat
na jaren debat nu eindelijk stappen gezet worden richting
de provincies om de gebiedsprocessen op gang te brengen.
Met zo'n gebiedsproces, wat eigenlijk een vergaderterm is
voor meestal heel lokale samenwerking tussen boeren,
natuurorganisaties en provincies, wordt op zoek gegaan
naar de goede balans tussen voedselproductie en natuurbehoud. De VVD heeft een positieve grondhouding ten
aanzien van deze voorstellen. Ik gaf dat al aan, maar we
horen ook graag van het kabinet of de huidige provincieplannen daadwerkelijk gaan leiden tot stikstofvermindering
en natuurherstel, en daarmee ook legalisering van de PASmelders.
Voorzitter. Twaalf provinciebestuurders stuurden een brief
aan het kabinet, die door sommigen werd gelezen als het
teruggeven van de verantwoordelijkheid voor natuur- en
stikstofbeleid aan Den Haag. Onze fractie las die brief toch
wat genuanceerder. Provincies voelen zich verantwoordelijk
voor de wettelijke plicht om de natuur te beschermen, die
ze overigens al een hele poos hebben — dat is niet nieuw
— en om daarvoor in samenwerking met boeren naar
maatwerk te zoeken. Maar ze willen op het gebied van
stikstofvermindering ook generiek beleid van het Rijk. Dat
is nodig om de PAS-melders te legaliseren. Ik wisselde
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-17
daarover al van gedachten met de heer Holman. Hoe luistert
het kabinet naar de oproep van de provincies? Voert het
kabinet op dit moment al gesprekken over dergelijk generiek
beleid? Wat moeten we ons daarbij voorstellen?
Voorzitter. Ik sluit af met een optimistische oproep, namelijk
over de kans die de land- en tuinbouw biedt voor het verzorgen van alternatieven voor fossiele brandstoffen. We
willen er alles aan doen om de CO2-uitstoot te verlagen,
maar de glastuinbouw heeft juist dat gas nodig om
gewassen te laten groeien. De melkveehouderij kan er met
blijvend grasland voor zorgen dat ondergronds opgeslagen
CO2 in veenweidegebieden onder de grond blijft. Ze
onderhouden daarbij het cultuurlandschap en zorgen voor
een fantastisch hoogwaardig product, namelijk een glas
melk. En de veehouderij kan met het afvoeren van dagverse
mest ammoniakuitstoot voorkomen, methaan opwekken
en via het reguliere gasnet huishoudens verwarmen.
Eerder vroeg mijn fractie om Europese ruimte voor verkorte
en vereenvoudigde vergunningsprocedures voor technieken
voor hernieuwbare energie. Hoe staat het op dit moment
met dat verzoek? Het gaat dan over de Europese go-to
areas. Kan de minister aangeven of, en zo ja hoe, de landen tuinbouw op dit moment als concrete mogelijke oplossing wordt gezien in de energietransitie?
Voorzitter, tot slot. Ondernemerschap is je voortdurend
aanpassen aan een veranderende omgeving, een veranderende consumentenvraag en veranderende wet- en regelgeving. De VVD erkent dat sommige uitdagingen hard
aankomen. Denk bijvoorbeeld aan de afbouw van de derogatie, waardoor heel veel boerenfamilies hard in de portemonnee worden getroffen. Dat zijn vaak kerngezonde
bedrijven. Denk aan de PAS-melders, die nog altijd zitten
te wachten op hun in recht staande vergunning. Daar blijven
we ons voor inzetten. Die problemen lossen we niet op door
mensen naar de mond te praten, maar door theorie en
praktijk bij elkaar te brengen, ook als dat soms om moeilijke
keuzes vraagt. Want dat is wat Nederland, wat de kiezers
van hun volksvertegenwoordigers mogen verwachten. Dank
u wel.
Dank voor uw inbreng. Dan is het woord aan mevrouw
Koekkoek.
Mevrouw KoekkoekVoltIk hoor heel veel mooie, goede dingen in de inbreng van
de heer Van Campen, zeker ook toen hij sprak over de
randvoorwaarden. Ik hoorde daarbij ook eigenlijk de conclusie: het pad dat we nu hebben ingezet om duurzaam te
produceren en rekening te houden met de gevolgen van
klimaatverandering moeten we doorzetten en we moeten
de randvoorwaarden om dat pad te bestendigen op orde
hebben. In mijn optiek hoort bij die randvoorwaarden ook
een eerlijke prijs voor duurzame producten, niet alleen voor
boeren maar ook voor consumenten. Om die eerlijke prijs
te bestendigen, zijn er verspillende paden. Is de heer Van
Campen het met mij eens dat we het pad moeten volgen
van die uitzondering die nu mogelijk is om prijsafspraken
te maken voor duurzame producten zodat we die duurzame
markt voor voedsel op gang kunnen brengen?
De heer Van CampenVVDIk ben daar groot voorstander van. In Frankrijk gebeurt dat
op dit moment al. Het is nota bene de Nederlandse Mededingingsautoriteit die ons erop wijst dat daarvan door
retailers nog onvoldoende gebruik wordt gemaakt. Dat is
natuurlijk krankzinnig. Daarom heeft de VVD in het vorige
coalitieakkoord gezegd dat er een eerlijker verdeling in die
hele keten moet komen voor het verdienen van geld aan
voedsel. De marktmacht is op dit moment scheef. Kosten
voor verduurzaming kun je niet eenzijdig afrekenen op de
zwakste schakel in die hele keten. En dat is toch de eerste
schakel, namelijk de boer. Dus ik ben het eens met mevrouw
Koekkoek. Laten we daar samen naar blijven zoeken.
Mevrouw KoekkoekVoltIk denk dat dat ontzettend positief is; ik ben blij om dat te
horen. Ik vraag het met name omdat in het landbouwakkoord dat helaas geklapt is, daarover heel veel is gesproken
en juist ook de hele keten bezien werd. Ondanks dat dat
akkoord geklapt is, hebben we de kans om dat pad door te
zetten. Dus een positieve conclusie.
De heer Van CampenVVDIk hoop in de bijdragen van collega's terug te horen hoe zij
daarnaar kijken, maar laten we al het werk dat al die partijen
hebben gestoken in dat landbouwakkoord en aan al die
tafels met al die kennis die zo veel verder reikt dan die welke
wij hier met elkaar hebben, niet verstoffen in een diepe la.
Laten we de goede voorstellen daaruit ter hand nemen om
te kijken hoe we kunnen toewerken naar een fantastische
duurzame land- en tuinbouw in Nederland.
Mevrouw OuwehandPvdDIk heb ook een vraag daarover. Het is misschien een beetje
een formatievraag. De vraag is natuurlijk wel aan welke
kant je staat. Sta je inderdaad aan de kant van boeren die
heel graag door willen ontwikkelen naar een duurzame
landbouw en wil je ze daarbij helpen? Of blijf je de grote
jongens beschermen die gewoon heel veel geld hebben
verdiend aan het laten ontstaan van deze problemen? Als
de Rabobank dan blijft zeggen dat die leningen gewoon
terug moeten worden betaald en ze niets kwijt zullen
schelden: die discussie loopt al heel erg lang. Ik hoor de
PVV ook zeggen dat grote jongens die in de Quote 500 staan
eraan verdienen terwijl boeren moeite hebben om om te
schakelen en rond te komen. Dan ben ik toch wel benieuwd
wat de VVD concreet hieraan gaat doen. We kunnen dit
namelijk wel blijven zeggen, maar de VVD heeft hier wel
een van de belangrijke sleutels in handen om echt een
volgende stap te zetten. Laat je dan ook de grootverdieners
betalen zodat de boeren geholpen worden en deze rekening
niet op hun bord of dat van de belastingbetaler wordt
neergelegd?
De heer Van CampenVVDIk zou misschien zelf wat andere bewoordingen kiezen dan
mijn collega ter rechterzijde, maar in de kern volg ik wel
dat pleidooi. Daarbij wil ik nog wel opmerken dat het niet
zo veel zin heeft om alleen maar naar anderen te wijzen. Ik
vind ook dat de overheid hierbij naar zichzelf heeft te kijken.
Laten we er met elkaar ook eerlijk over zijn dat er een
landbouweconomie is ontstaan waar die overheid voortdurend ruimte voor heeft gegeven, waarbij mijn eigen partij
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-18
misschien de afgelopen decennia ook heeft gezegd "minder
regels, marktwerking zit niet in de weg", terwijl we nu
eigenlijk juist zien dat boeren daardoor in de problemen
komen en dat een stevige, goed functionerende markt ook
een marktmeester nodig heeft. Daarom vond ik de interruptie van mevrouw Koekkoek mooi en haar pleidooi voor een
eerlijker verdeling. Daar ben ik namelijk ook voorstander
van.
Mevrouw OuwehandPvdDDat klinkt als een mooi antwoord, maar ik wacht nog wel
op de concrete acties, want dit vinden we misschien wel al
een poosje met z'n allen. Een andere vraag gaat er ook over
aan welke kant je staat. Ik vond het mooi om van de heer
Van Campen te horen dat de VVD ook echt ziet dat het in
het belang van boeren is om te zorgen voor gezonde natuur
en schoon water en voor een landbouw van de toekomst.
Maar dan zeggen boeren terecht, zoals we overal in Europa
zien, dat ze wel graag bescherming willen tegen oneerlijke
concurrentie van buitenaf. In deze Kamer zegt een ruime
meerderheid: doe nou niet zo'n handelsverdrag met de
Latijns-Amerikaanse landen als daar landbouw in zit. De
VVD blijft zeggen: we wachten dat nog even af; we leggen
de Kameruitspraak naast ons neer. Als we die ontwikkeling
samen met boeren in gang willen zetten, is volgens mij het
minste wat we kunnen doen ze helderheid geven, eerlijk
zijn en dit soort oneerlijke deals niet steunen. Is de VVD
inmiddels bereid om die positie in te nemen?
De heer Van CampenVVDIk moet altijd goed luisteren naar mevrouw Ouwehand,
want ze stelt vaak twee vragen in één interruptie, maar ik
ga ze allebei beantwoorden. Zij heeft gelijk dat ze mij vroeg
naar voorbeelden. Daar zal ik antwoord op geven. Een van
de goede voorbeelden vind ik bijvoorbeeld de afspraken
over het Beter Leven keurmerk. Dat zal mevrouw Ouwehand
niet ver genoeg gaan, maar ik vind dat een manier om als
maatschappelijke partijen en bedrijfsleven met elkaar te
zeggen welke basisstandaard je in de schappen van de
supermarkt wilt hebben liggen. Een ander voorbeeld is
natuurlijk de hele Skal-certificering voor biologische landbouw. Ik zeg niet dat dat perfect is, maar daarmee heb je
wel EU-breed een soort basisvoorwaarde gecreëerd waarmee je zegt: als je langs die lijnen investeert en je bedrijfsvoering inricht, betalen we daar een bepaalde prijs voor.
Dat is een hele interessante benadering waarbij je met
elkaar afspreekt wat de basis is die we accepteren in onze
supermarkten. Daarbij moeten we accepteren dat Nederland
geen eiland is, maar een open wereldeconomie met een
grote afzet. Dat zul je dus ook in Europees verband moeten
doen. Wat betreft die handelsverdragen, om het maar weer
even een stapje groter te zetten, kijken ook wij wat dat
betekent voor individuele boeren. Wij blijven pleiten voor
een level playing field. Mevrouw Ouwehand weet ook dat
zo'n handelsverdrag vaak uit heel veel onderdelen en brede
afspraken bestaat. Wij roepen de regering alleen maar op
om daarbij de beste onderhandelingspositie in te nemen,
waarmee het Nederlandse bedrijfsleven en daarmee de
Nederlandse consument het best gebaat is.
Dank voor uw inbreng en het beantwoorden van de vragen.
Dan is nu het woord aan de heer Meulenkamp, die een korte
inbreng heeft namens de VVD. Hij heeft ervoor gekozen om
zijn maidenspeech op een ander moment te doen, als er
wat meer tijd is. Ik geef hem nu het woord. Gaat uw gang.
De heer MeulenkampVVDDank u wel, voorzitter. Nederland is een van de koplopers
op het gebied van zaadveredeling. Volgens onderzoek is
35% van de wereldhandel in groentezaden afkomstig uit
Nederland. Daarmee is de Nederlandse zaadveredelingssector toonaangevend en van essentieel belang voor de
voedselzekerheid, zowel op nationaal als internationaal
niveau. Dit gegeven is relatief onbekend en het is iets waar
we met recht trots op mogen zijn. Deze trots komt ook met
een verantwoordelijkheid. De komende decennia is de
ontwikkeling van nieuwe zaden en planten, die bijvoorbeeld
beter bestand zijn tegen extreem weer, verzilting of ziekten,
cruciaal voor de wereldwijd groeiende vraag naar duurzaam
en goed voedsel.
Nederland is groot geworden in de planten- en zaadveredeling dankzij commercieel succesvolle en innovatieve familiebedrijven in combinatie met onze hoogstaande kennisinstellingen. In het verleden zijn Nederlandse bedrijven
opgekocht door multinationals. Zo werd De Ruiter Seeds
in 2008 overgenomen door Monsanto, dat op haar beurt
weer overgenomen is door Bayer. In 2017 werd het Zwitserse Syngenta, met vijf vestigingen in Nederland, overgenomen door een Chinees bedrijf in een deal van 43 miljard
dollar. De VVD wil niet dat de kennis die we in Nederland
hebben en in decennia hebben opgebouwd, in verkeerde
handen en verkeerde landen terechtkomt en dat er te weinig
zaadveredelingsbedrijven overblijven. De VVD stelt daarom
voor om de Nederlandse groente- en zaadveredeling vanwege haar vitale en strategische functie te beschermen. Dit
zou bijvoorbeeld kunnen door de Nederlandse groente- en
zaadveredeling onder de reikwijdte van de Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames te brengen. Hoe
kijkt het kabinet — ik kijk even naar links — hiernaar? Wij
willen morgen met een motie hieromtrent komen.
Dank u wel, voorzitter.
Hartelijk dank voor uw bondige inbreng. Ik ga het woord
geven aan mevrouw Bromet. Zij spreekt namens de fractie
van GroenLinks-Partij van de Arbeid. Gaat uw gang.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAVoorzitter. Ik wil eigenlijk beginnen met de Grüne Woche.
Waar wij hier op een zeer zakelijke manier met elkaar
debatteren, zijn wij met een heel gezelschap uit deze Kamer
heel gezellig met de trein op pad geweest. We hebben
daarin uren met elkaar doorgebracht. Ik ben daar eigenlijk
nog steeds vrolijk over. Omdat we hier van mening verschillen en het debat voeren, vond ik het toch goed om daarmee
te beginnen. Ik wil ook een complimentje geven aan de heer
Graus. Ik heb het dan over het verhaal dat hij in antwoord
op vragen van de SGP net hield over de bescherming van
de wolf. Ik denk dat de SGP hem iets anders hoopte te
ontlokken, maar ik vond het een heel mooi verhaal en ook
goed nieuws voor de wolf. Dus dank daarvoor.
Ik vind het wel leuk dat de heer Meulenkamp net begon
over de zaadveredeling. Wij zijn op werkbezoek geweest
bij Rijk Zwaan, een prachtig bedrijf, en hebben gezien wat
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-19
dat bedrijf voor ontzettend innovatieve en goede dingen
doet om wereldwijd te zorgen voor gezond voedsel. Ik denk
dat iedereen die erbij was, onder de indruk was. Ik dacht:
wij zijn hier, in mijn geval, al vijf jaar aan het debatteren
over de landbouw, maar het gaat eigenlijk nooit over de
zaadveredeling. Het gaat 95% van de tijd over de veehouderij. Dat is een groot probleem in Nederland. En dan gaat
het nog 5% van de tijd over bestrijdingsmiddelen en de
wolf. Maar we hebben het nooit over die innovatieve
bedrijven.
Dat dacht ik ook toen ik vorige week sprak met Alex Datema
van de Rabobank. De Rabobank is in het verleden heus niet
altijd een vriend van GroenLinks-PvdA geweest, omdat wij
vonden dat zij boeren financierden die geen toekomst
hadden. De Rabobank heeft nu een eigen visie opgesteld
waarin verduurzaming bovenaan de lijst staat. Rabobank
kijkt bij het geven van financiering aan boeren dus ook heel
erg naar de opgaven die er buiten het boerenbedrijf liggen.
Ik noem de opgaven op het gebied van klimaat, schoon
water en natuur. Dat zijn precies de doelen die GroenLinks
ook heel erg belangrijk vindt.
Ik dacht ook aan de kabinetten die ik de afgelopen jaren
heb mogen controleren en aan de impasse die er al jaren
heerst als het gaat om de transitie van de landbouw. Ik
verzuchtte ook in dat gesprek met Alex Datema: ik ben de
politiek in gegaan om de wereld te veranderen, maar soms
denk ik dat ik in deze tijd misschien wel bij de Rabobank
had moeten werken.
Voorzitter. Dat illustreert eigenlijk wel dat het bedrijfsleven
doorgaat waar de politiek en de overheid het laten liggen.
Dat is wat GroenLinks betreft eigenlijk de omgekeerde
volgorde. Wij vinden dat de overheid de richting moet wijzen waarin men moet gaan en dat wij moeten bijsturen en
de markt beteugelen, maar het omgekeerde lijkt op dit
moment het geval te zijn. Dit weekend las ik een boek dat
ik al mijn collega's wil aanraden, ook al zijn ze het niet eens
met GroenLinks-PvdA. Dat boek heet "Gesloten vanwege
stikstof" en is van Jan Douwe van der Ploeg. Hij schetst
heel mooi hoe het landbouwbeleid en de agrarische praktijk
in Nederland tot stand zijn gekomen en wat daar niet goed
aan is of wat anders zou moeten. Het mooie vind ik eigenlijk
dat hij schrijft: het model — dat hier heel vaak bejubeld
wordt, net nog door de heer Van Campen die zei dat wij de
beste landbouw van de wereld hebben — is een keuze
geweest. Het is een model waarin intensivering vooropstaat,
waarin voedselproductie en efficiëntie vooropstaan, maar
waar ook nadelen aan verbonden zijn. In de afgelopen jaren
is vaak gedacht dat dat het enige systeem is dat zou werken,
maar hij beschrijft eigenlijk heel mooi dat de boeren die
daar niet in meegegaan zijn — hij noemt hen de zuinige
boeren — uiteindelijk een vergelijkbaar inkomen hebben
als de boeren die zich hebben laten opjagen in de zoektocht
naar schaalvergroting, in het aangaan van grote kredieten
et cetera.
Hij beschrijft ook de frustratie die ontstaat als boeren het
als een identiteit gaan zien dat ze de beste boeren van de
wereld zijn, terwijl wij hier in Den Haag — GroenLinks, de
Partij voor de Dieren en de Partij van de Arbeid voorop —
zeggen: je doet het niet goed. Wij zeggen dat er ook andere
manieren zijn om te boeren, zonder al die nadelen die we
nu ondervinden als het gaat om het milieu. Er wordt ook
geklaagd over knellende regels die wij steeds meer opstellen om te proberen binnen de milieuruimte te blijven, terwijl
dat eigenlijk niet kan. Die regels raken ook de boeren die
de regels ten aanzien van de milieuruimte helemaal niet
overtreden, die het hartstikke goed doen. Ik kom later in
mijn betoog nog met een voorstel op dat punt.
Ik heb ook iets gelezen wat mij aan het denken heeft gezet
en wat mij ook wel van gedachten heeft doen veranderen.
De afgelopen jaren heb ik, wanneer het ging over het
reduceren van de stikstofuitstoot, steeds betoogd dat dat
niet kan met de veestapel die wij in Nederland hebben. Dat
vind ik ook nog steeds. Er waren altijd partijen, bijvoorbeeld
het CDA, die zeiden dat je de boer weer aan het stuur moest
zetten en dat het dan allemaal vanzelf wel goed zou komen.
Ik ben daar verre van gebleven, omdat ik altijd dacht aan
de afschaffing van het melkquotum, waarbij de boeren ook
zeiden het zelf wel te regelen en waar het helemaal niet
geregeld werd. De milieugrenzen werden binnen no time
overschreden en de overheid moest alsnog ingrijpen.
In dit boek beschrijft Jan Douwe van der Ploeg het probleem
van de zure regen. Dat speelde al een hele tijd geleden. Ik
was kind toen de zure regen er was. Het was eigenlijk een
vergelijkbaar probleem als er nu is met stikstof. In de Friese
Wouden is er een prachtig landschap met heel veel bomen.
De boeren hebben altijd goed gezorgd voor die bomen,
maar toen de zure regen kwam, werd er generiek beleid
vanuit Nederland opgelegd, ook aan de boeren in de Friese
Wouden. Daar kregen zij veel last van. Ze hebben toen met
de overheid afgesproken dat zij niet aan het generieke beleid
hoefden te voldoen als zij hun emissies naar beneden zouden brengen. Het mooie is dat het die boeren is gelukt. Dat
wordt in dit boek aangetoond. Het mooie is ook dat het
aantal bedrijven dat kinderen hebben overgenomen van
hun vader — veel van die boeren zijn namelijk nu al met
pensioen — percentueel veel hoger is dan in de rest van
Nederland. Wat ook heel leuk is, is dat de zonen van die
vaders die de emissies reduceerden nu verder zijn gegaan
met het reduceren van emissie, omdat ze het als een sport
zien en omdat ze erin geloven.
Daarom wil ik ook wel enthousiaster zijn over het geven
van verantwoordelijkheid aan boeren om emissies te
reduceren. Er is ook een heel mooi project gaande, het
project Emissiearme landbouw. Dat wordt ook ondersteund
door het ministerie. Ik zou graag aan de minister willen
vragen hoe het daarmee gaat en of hij daar ook goede hoop
heeft. Ik wil er wel bij zeggen dat er ook een sanctie bij
hoort. Je kunt namelijk niet tegen boeren zeggen dat ze het
maar moeten regelen en er dan aan het eind achter komen
dat het niet geregeld is. Jan Douwe van der Ploeg zegt dat
de vergunning van het bedrijf dan gewoon ingetrokken
moet worden. Het is dus niet vrijblijvend en dat wil ik ook
niet suggereren.
Voorzitter. Dat brengt mij bij de jonge boeren.
De heer Van CampenVVDWaar mensen in deze zaal misschien vaak verdeeldheid en
gehakketak zien, meen ik in het betoog van mevrouw Bromet op dit punt juist toenadering te beluisteren wat betreft
het gaan van middelsturing naar doelsturing en het geven
van verantwoordelijkheid aan bedrijven en boeren. Beluister
ik dat goed?
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-20
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk zou het in ieder geval wel een kans willen geven. We zitten nu al zo lang in deze impasse en ik word er soms ook
weleens moedeloos van. Ik was ook moedeloos na de uitslag van de verkiezingen en de stemmingen waarin ik zie
dat de verhoudingen hier gewoon enorm veranderd zijn.
Ik wil niet zeggen dat ik daarmee naar rechts beweeg. Ik
ben de politiek ingegaan om problemen op te lossen. Als
er iemand is die goede dingen schrijft en bewijst dat in het
verleden dingen ook gewerkt hebben, dan zou ik zeggen:
doe de deur daarnaar niet op slot en probeer dat binnen
de randvoorwaarden die wij stellen nog een keertje.
De heer Van CampenVVDHet veehouderijdebat wordt vaak gekenmerkt door partijen
aan de ene kant die krimp van de veestapel bepleiten, het
mes erin willen zetten, de veestapel willen halveren of zelfs
nog verder, en partijen die soms zeggen dat er geen probleem is, dat het gas erop moet en dat we moeten doorgaan. De VVD gelooft dat de uitkomst en de oplossing in
het midden liggen. Wij hebben als VVD een beweging
gemaakt. We hebben aangegeven dat je een goede marktmeester moet hebben om een markt goed te kunnen laten
functioneren. Daarbij hoort naast andere regelingen ook
opkoop. Bespeur ik dan bij mevrouw Bromet het uitgangspunt dat die heilloze weg van alleen maar opkoop en
sanering niet de uitkomst biedt, maar dat we ook best wel
wat mogen vertrouwen op het ondernemerschap van boeren?
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAEr worden in het landbouwdebat ook heel vaak karikaturen
gemaakt van verschillende partijen. Dat is politiek gedreven.
Zo word ik heel vaak als een boerenhater neergezet, terwijl
ik dat helemaal niet ben. Ik woon tussen de boeren. Ik wilde
vroeger zelf boer worden. Ik vind het echter wel heel
belangrijk dat we het eens zijn over de randvoorwaarden.
Daarom vroeg ik de PVV net ook: is er een stikstofprobleem,
gelooft u in de klimaatafspraken die in Parijs gemaakt zijn?
Want die zijn voor GroenLinks-PvdA randvoorwaardelijk.
Wij staan voor het klimaatakkoord van Parijs. Wij staan voor
de afspraken die wij hebben gemaakt over de natuurkwaliteit in Europa. Wij vinden ook dat het water in Nederland,
waarvan nu maar 1% schoon is, 100% schoon moet worden.
Daarbinnen moet veehouderij mogelijk zijn. Wij zeggen niet
dat de veehouderij weg moet uit Nederland. Het vraagt wel
om een gigantische transitie.
Ik zou er ook bij willen zeggen dat GroenLinks-PvdA niet
meer gaat investeren in voorstellen die kleine stapjes vragen. Wij geloven dat er hele grote stappen nodig zijn. Half
werk is achteruitboeren. Daar doen wij niet meer aan mee.
Ik zal straks bij de rest van onze plannen aangeven dat wij
de boeren die vooruit willen, die dezelfde uitdaging zien
als GroenLinks-PvdA, maximaal willen ondersteunen. Wij
hopen dat de grote groep boeren die het niet meer weten,
ook die richting op willen gaan. Het zal ook betekenen dat
sommige bedrijfsmodellen in Nederland zullen verdwijnen.
Wij gaan die niet meer ondersteunen.
Mevrouw VedderCDAAls mevrouw Bromet open is gaan kijken naar de overgang
van generiek beleid naar doelsturing, ben ik nu al fan van
het boek, terwijl ik nog geen letter heb gelezen. Dank dus
voor de aanbeveling. Ik juich dat toe. Ik herken wat
mevrouw Bromet zegt: als je verantwoordelijkheid aanspreekt, stimuleert dat vakmanschap en motivatie. Dan ga
je harder lopen. Ik ben het helemaal met mevrouw Bromet
eens: dat is niet rechts of links, maar gewoon boerenverstand. Ik signaleer dat, om tot die doelsturing te komen, wij
een platform missen waar we met elkaar kunnen bespreken
hoe we dat kunnen doen. Is mevrouw Bromet het met mij
eens dat zo'n platform er misschien moet komen?
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdADat is een uitvoeringskwestie. Dat weet ik niet. Ik weet waar
mevrouw Vedder op aanstuurt, namelijk op een herintroductie van de productschappen. Ik heb niet voor niets aan
de minister gevraagd hoe dat project Emissiearme landbouw loopt. Ik heb op een kaartje gezien dat er een heleboel
bedrijven aan meedoen, kriskras over Nederland. Ik neem
aan dat daar een overlegstructuur in zit. Ik heb in het voorbeeld in Friesland gezien dat daar ook een overlegstructuur
is opgezet. Het maakt mij niet zo veel uit of dat ad hoc is.
Ik weet niet meer zo goed waarom de productschappen
afgeschaft waren en of wij ze weer terug willen. Daar ga ik
nu geen uitspraak over doen.
Mevrouw VedderCDAPrima, dan gaan we dat gesprek op een ander moment
voortzetten. Mevrouw Bromet sprak ook warme woorden
over de nieuwe generatie boeren en de grote stap die zij
moeten gaan maken. Het ligt voor de hand om zo'n grote
stap te maken op een moment dat past bij een natuurlijk
investeringsritme, bijvoorbeeld bij de overname van het
bedrijf. Kijkt mevrouw Bromet dan ook met een positieve
blik naar ons amendement om de vestigingssteun voor
jonge boeren te versterken door de pot die nu onbenut op
de plank blijft liggen, over te hevelen?
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdADaarover ben ik gisteravond gebeld door Roy Meijer. Hij is
een uitstekende lobbyist, een van de betere volgens mij.
Hij heeft geprobeerd om mijn steun voor dit amendement
te winnen. Ik weet het niet, want zoals ik net al zei, wil
GroenLinks-PvdA alleen nog maar regelingen steunen, dus
publiek geld steken, in de transitie van de landbouw. Als
dat te vrijblijvend is, willen we dat niet. We willen dat dat
ingekaderd is. Als er geld komt voor jonge boeren, wat wij
op zich best willen overwegen, zal dit echt uitgegeven
moeten worden binnen de transitie die de landbouw moet
doormaken en niet op andere manieren. Ik heb daar eerlijk
gezegd wel zorgen over. Ik vind Roy Meijer een hele goede
lobbyist en ik geloof dat het NJAK echt oog heeft voor de
uitdagingen die van buiten de sector op de boeren afkomen.
Maar ik was — en u was daar ook — bij een debat op de
Aeres Hogeschool in de verkiezingstijd. Ik heb daar tegen
de boeren gezegd: weet wat er op jullie afkomt; weet wat
er allemaal nog staat te gebeuren. Ik ben daar keihard uitgelachen, door de hele zaal met jonge boeren. Het maakt
mij niet uit; ik vind het niet erg om uitgelachten te worden.
Maar ik dacht: dit zijn de boeren van de toekomst. Deze
jongens staan aan de vooravond van het overnemen van
het bedrijf van hun vader. Zij geloven dat als Sieta van
Keimpema halve beloftes doet, die dan waar zijn. Zij geloven dat zij hun bedrijf kunnen stoelen op de manier waarop
hun vaders dat ook al deden. Toen ik zei dat ik ook even
aan de overkant bij de biologisch-dynamische boerenoplei-
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-21
ding Warmonderhof zou gaan kijken, straalde de minachting
van hun gezicht af. Dat vind ik niet kunnen. Dat vind ik
gewoon echt niet kunnen. Ik weet niet of de jonge boeren
die daar in de zaal zaten andere boeren zijn dan de boeren
waar we straks die jongeboerengelden aan gaan geven.
Mevrouw VedderCDAIk was ook bij dat moment in die zaal. Ik deel de frustratie
van mevrouw Bromet; het was echt niet fraai wat daar
gebeurde. Ik zou heel graag mevrouw Bromet op het hart
willen drukken en mee willen geven dat de sector uit meer
bestaat dan alleen de jongens en meisjes die op dat
moment in die zaal zaten. Ik zie ook heel veel jonge boeren
om mij heen die de stap naar de toekomst willen maken en
die daar een steuntje in de rug bij nodig hebben, omdat ze
geen kleine stapjes zullen gaan zetten, maar een grote,
schoksgewijze verandering naar de toekomst zullen doormaken. Dat kunnen ze niet alleen; dat kunnen ze niet zonder
hulp.
Eerlijk gezegd denk ik dat het, met alles wat we hebben
opgetuigd, bijna onmogelijk is voor de nieuwe generatie
boeren om een bedrijf over te nemen op de oude voet. In
alles wat we al opgetuigd hebben, zit dus al de slag naar
verduurzaming. Als we willen dat er een sector overblijft
die dat vorm kan geven in de toekomst, dan is deze overheveling daar heel erg belangrijk in. Dat zou ik nog graag
willen meegeven.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk zou daar ook graag een reactie op krijgen van de minister.
Ik hoor dan ook graag het eerlijke verhaal over hoeveel
ruimte er is om met het geld dingen te doen die niet voldoen aan de doelen die wij bijvoorbeeld in het Nationaal
Programma Landelijk Gebied gesteld hebben.
Mevrouw OuwehandPvdDIk heb Jan Douwe van der Ploeg hoog zitten. Hij heeft heel
goede kennis over waar het naartoe zou moeten met de
landbouw. Het klopt dat je over het verhaal over de zure
regen zou kunnen denken: misschien is dat dan de oplossing. Mevrouw Bromet noemde al even dat ze zelf tijdens
haar jaren in de Kamer en als beleidsmedewerker heeft
gezien dat het heel vaak niet werkte, omdat de overheid
verzuimde om kaders te stellen.
Ik ben echt bereid om met mevrouw Bromet mee te denken,
maar ik stel haar toch even de volgende vraag. Hoe ziet zij
bijvoorbeeld het aan de sector overlaten van het oplossen
van de grote dierenwelzijnsproblemen? Ik noem de biggensterfte. Minister Verburg zei: de sector krijgt tien jaar de
tijd. Maar na tien jaar was het niet opgelost. Toen zei de
Kamer, in de persoon van de heer De Groot: we doen er
nog tien jaar bij. Ik noem ook het couperen van varkensstaartjes. Al die mooie beloften voor de dieren zijn in de
afgelopen decennia altijd aan de sector overgelaten. En het
resultaat is dat de biggensterfte stijgt en de staartjes nog
steeds worden gecoupeerd. Ik hoef de voorbeelden niet op
te sommen, denk ik. Hoe gaan we dat dan doen?
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk hoef mij niet te verantwoorden voor slap beleid in de
afgelopen jaren van ministers van Landbouw, die op het
moment dat het ertoe deed niet door durfden te bijten. Dus
ik mag hopen dat we, als wij zulke afspraken maken, ook
bewindspersonen krijgen die doorbijten en die gewoon
zeggen: een streep eronder; jullie zouden het regelen en
jullie hebben het niet geregeld, dus nu is het einde verhaal.
Dat is precies waarom ik zei dat er een stok achter de deur
moet zijn die ook gehanteerd moet worden.
Ik ben langzamerhand ook wel in een fase gekomen dat ik
denk: als je het niet doet, gaat het ook vanzelf gebeuren.
Dat is het verhaal dat ik net hield over de financieringsinstellingen, de Rabobank, het bedrijfsleven en de consumenten die dingen vragen. Als politiek hollen we nu altijd achter
de feiten aan — wij niet, want wij hebben het allemaal zien
aankomen, maar het grootste deel van de Kamer wél. Ik
ben niet heel positief over de vorming van het komende
kabinet, omdat de partijen die onderhandelen helemaal niet
van zins zijn om de landbouw te hervormen en de transitie
vorm te geven. Daarom heb ik medelijden met de boeren,
want die blijven daardoor langer in onzekerheid, terwijl ze
zekerheid verdienen.
Voor de rest zal ik me blijven inzetten om het goed in de
gaten te houden als je die vrijheid geeft en om in te grijpen
als het niet goed gaat.
Mevrouw OuwehandPvdDDit is mijn laatste vraag daarover. Begrijp ik mevrouw Bromet goed en zegt zij dat GroenLinks-Partij van de Arbeid
wel blijft staan voor de eerlijke analyse van welke veehouderij en vorm van landbouw redelijkerwijs passen binnen
de milieugrenzen en de doelen die we hebben voor klimaat,
schoon water en natuur, maar ook heel nadrukkelijk de
manier waarop we met dieren omgaan, zodat je daar geen
misverstand over laat bestaan? Anders weten boeren nog
steeds niet binnen welke kaders ze precies zouden kunnen
en moeten opereren.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdADaar wil ik helemaal geen misverstand over laten ontstaan.
Wij zijn voor een grondgebonden landbouw, een landbouw
die zich beweegt binnen alle milieuruimte die elders al
ingekaderd is. Ik heb het net ook al gezegd: daarom is er
voor een gedeelte van de boeren geen plaats meer, zoals
de intensieve veehouderij, de kalverhouderijen in de Gelderse Vallei en de grote varkensstallen in de buurt van De
Peel. Dat is gewoon einde verhaal.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk hoorde mevrouw Bromet het over de waterkwaliteit
hebben. Ik was eigenlijk wel nieuwsgierig naar het volgende. Het water dat stroomafwaarts komt, wordt in
Nederland gelijk als "slecht" betiteld. Moeten we de kwaliteit
daarvan allemaal binnen deze grenzen op gaan lossen? Is
dat haalbaar?
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAEen van de grootste en eerste successen van de Europese
samenwerking betrof het beheer van water zoals de Rijn,
die al die Europese landen doorstroomt en heel vuil
Nederland in kwam. In het verleden zijn afspraken gemaakt
om de waterkwaliteit te verbeteren. Als het gaat over grote
veranderingen die plaats moeten vinden in Nederland,
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-22
wordt er heel vaak gewezen naar anderen, bijvoorbeeld
naar de andere landen, die dat water vuil ons land in laten
stromen. Het is alleen een feit dat het water Nederland
vuiler uit gaat dan het erin komt en dat de grootste bron
van vervuiling in Nederland de intensieve veehouderij is.
Dat kun je ontkennen. Je kunt zeggen: we gaan andere
meetmethodes toepassen en dan gaan we hopen dat het
niet zo is. Maar dat is niet waar. De waterkwaliteit is abominabel slecht. Nederland doet al twintig jaar niks aan het
verbeteren van die waterkwaliteit. We hebben nu nog twee
jaar om de waterkwaliteit op orde te brengen. Als dat niet
gaat lukken, volgt er een stikstofcrisis 2.0. Dat zeg ik al jaren,
samen met een paar andere partijen aan de linkerkant. We
zullen zien wat er gebeurt.
De heer HolmanNSCIk wil graag eenzelfde vraag stellen als ik net heb gesteld,
maar allereerst wil ik opmerken dat ik blij verrast ben met
uw constructieve opstelling en met hoe u nu in de wedstrijd
zit. Complimenten.
Je kunt je wellicht afvragen of er een relatie is tussen het
drinken van een goed glas wijn in Berlijn en uw verhaal.
Graag wel via de voorzitter, want ik was er niet bij.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAAls dat de vraag is, wil ik daar graag op antwoorden.
De heer HolmanNSCU was er niet bij, meneer de voorzitter. Oké, goed. De vraag.
U stelt dat de wet gehandhaafd moet worden. Ik heb deze
vraag, over de PAS-melders, ook aan de heer Van Campen
gesteld. Dat is een triest verhaal: er dreigen uitspraken te
worden gedaan waarbij burgers, ondernemers, mensen in
het land gewoon keihard de dupe worden van het falen van
de overheid. Hoe wilt u dat wij daarmee om kunnen gaan?
Ziet u mogelijkheden om dat probleem op te lossen en
rechtvaardig te zijn voor de mensen en de situatie waarin
ze nu beland zijn?
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk heb me echt kapot geërgerd aan de uitspraak van minister
Carola Schouten toen dit probleem manifest werd. Zij zei
onmiddellijk: we gaan de PAS-melders legaliseren. Maar
ze zei niet hoe ze dat ging doen. Dat vind ik echt niet kunnen. Ik ben toen ook naar de interruptiemicrofoon gelopen
— dat is inmiddels vijf jaar geleden — en ik heb gevraagd:
hoe kun je nou beloven dat die mensen gelegaliseerd worden als je niet weet op welke manier je dat gaat doen? De
enige manier waarop je PAS-melders kan legaliseren, is de
stikstofuitstoot naar beneden brengen. Dat is precies wat
de heer Van Campen ook zegt. Als die stikstofuitstoot voor
het allergrootste gedeelte afkomstig is uit de veehouderij,
zal je in de veehouderij moeten ingrijpen. Ik ben blij dat de
heer Holman mij nu constructief vindt, maar ik ben altijd
constructief. Kennelijk valt het nu in goede aarde na dat
gezellige glaasje Negroni dat we dronken. Ik drink geen
alcohol, maar ik heb één keer een uitzondering gemaakt.
Maar daar komt het niet door! Ik denk echt dat de uitkoopregelingen die er nu zijn, noodzakelijk zijn en dat de veestapel in Nederland veel en veel te groot is. Maar aanvullend
daarop zou ik ook boeren de kans willen geven onder strikte
randvoorwaarden zelf hun stikstofuitstoot naar beneden te
brengen. De heer Van der Ploeg schrijft in dit boek dat dit
kan leiden tot een stikstofverlaging van 35% en dat dit kan
betekenen dat er in de meeste gebieden in Nederland geen
probleem meer is als het gaat over de uitstoot van stikstof,
behalve op de Veluwe en in de Peel, maar daar had ik het
net ook al over. Misschien is dat een uitkomst, maar er zal
iets moeten veranderen, want van niks doen gaat de stikstofuitstoot niet naar beneden. Sterker nog, die gaat dan
omhoog.
De heer HolmanNSCIk wil graag het volgende voorleggen. Wij gaan straks in
ons verhaal met een voorstel komen om hiernaartoe te
gaan. De moeilijkheid is dat de instandhouding van de
natuur aangetoond moet worden, dat aangetoond moet
worden dat de natuur niet verslechtert. Maar ook al gaan
wij de emissie van stikstof terugbrengen, hoe schat u in
wanneer we op het punt kunnen komen dat er sprake is
van dat we een plan hebben, dat we kunnen leveren aan
Brussel en dat er echt ruimte ontstaat voor het legaliseren
van PAS-melders? Ik ben bang dat dit jaren duurt, terwijl
de kwestie van de PAS-melders gewoon het komende jaar
opgelost moet worden. Hoe ziet u dat en hebt u daar een
oplossing voor?
Ik ga u toch even onderbreken. U spreekt altijd in de u-vorm,
maar u moet zeggen "mevrouw Bromet", want anders
spreekt u mij aan. De afspraak is om dat juist niet te doen
en om mevrouw Bromet aan te spreken. Dat even ter verduidelijking.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAHet probleem is natuurlijk dat wij over alle grenzen heen
zijn gegaan als het gaat over natuurbescherming in
Nederland. We hebben dat ook afgelopen vrijdag gezien
bij de beoordelingen van de Ecologische Autoriteit. De
natuur in de Natura 2000-gebieden is in slechte staat, maar
de natuur buiten de Natura 2000-gebieden is ook in slechte
staat. Een grote drukfactor daarbij is stikstof, maar er zijn
ook andere hele grote drukfactoren, zoals de manier waarop
we met water omgaan. Het ongebreideld oppompen van
water voor bijvoorbeeld de landbouw is ook iets waar de
natuur ontzettend veel last van heeft. Het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen, landbouwgif, is ook iets waar
de natuur onder lijdt. Dat zijn allemaal problemen die
opgelost moeten worden als wij willen dat de natuur weer
in goede staat komt. Ik zeg altijd: we zitten in een ontzettend
rijk land; als wij als rijk land zo'n zwak ding als de natuur
niet kunnen beschermen, wie kan dat dan wel? Ik ben de
politiek ingegaan om de natuur te beschermen. Als dat kan
in combinatie met economie, is dat prima. Maar de natuur
staat voorop.
De heer PierikBBBStikstof terugdringen, dat is iets waar we eigenlijk allemaal
ons hoofd over breken. Ik hoor dan wel heel veel dat de
veestapel ingekrompen moet worden. Dat je met inkrimping
van de veestapel daar iets kan doen, snapt iedereen, denk
ik. Maar ik heb het woord "innovaties" nog niet gehoord.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-23
Ik wil mevrouw Bromet vragen in hoeverre ze denkt de
reductiedoelen te kunnen halen als het gaat om stikstof in
het licht van de innovaties die nu op de plank liggen.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAGroenLinks heeft samen met de PvdA de plannen van ons
verkiezingsprogramma laten doorrekenen. Dat hebben we
laten doen door het Planbureau voor de Leefomgeving. Dat
werkt als volgt, vertel ik aan de partijen die dat niet hebben
gedaan. Je doet een bod, en dan komt het planbureau terug
en zegt het: ja, maar je haalt je eigen doelen niet met je
maatregelen. Dan ga je nog meer maatregelen nemen om
je doelen te halen, want dat vinden wij belangrijk. Ik moet
eerlijk zeggen dat ik best wel geschrokken was van de
ingrijpendheid van de maatregelen om onze eigen doelen
te bereiken. Ik ben geconfronteerd met ingrepen die nog
strenger waren dan wij oorspronkelijk van plan waren te
doen. Dus ja, er is heel veel nodig. Ik ben niet tegen innovatie, maar tegen onbewezen innovatie ben ik wel. Als je,
zoals in het verleden is gebeurd, tegen boeren gaat zeggen
dat ze maar geld moeten lenen bij de Rabobank om een
emissiearme vloer te nemen en die vloer uiteindelijk niet
blijkt te werken, is alleen de stallenbouwer de winnaar van
dit hele circus. De boer heeft een lening die hij nog moet
afbetalen. De overheid zegt: sorry, die maatregel werkt niet.
Die innovaties moeten we boeren niet willen aandoen. Dus
ja, innovaties zijn prima, maar ze moeten bewezen zijn en
ze moeten niet op één specifiek doel gericht zijn. Als er een
apparaat is dat stikstof opslurpt, waarvan sommige mensen
zeggen "doe alle boeren dan maar zo'n apparaat", dan vraag
ik of dat apparaat ook gaat zorgen voor schoon water op
de boerderij. En is er in 2050 een klimaatneutraal bedrijf
met die innovatie? Het antwoord daarop is heel vaak: nee.
Dan kan je verwachten dat de overheid over een paar jaar
weer op de stoep staat en zegt: heel goed dat je nu voldoet
aan die stikstofopgave, maar we hebben ook nog de wateren de klimaatopgave. Zo ging het in het verleden ook keer
op keer. Boeren klagen daar ook over. Ze zeggen dat ze elke
keer weer nieuwe regels opgelegd krijgen. Dat komt omdat
er niet ver genoeg naar voren gekeken wordt.
Voordat mevrouw Bromet verdergaat met haar betoog, wil
ik even aan verwachtingsmanagement doen. Mevrouw
Bromet maakt haar betoog af. Dan gaan we vijf minuten
pauzeren. Daarna krijgt de heer De Groot het woord en na
hem, met instemming van collega's, komt mevrouw Van
der Plas. Dat heeft te maken met andere activiteiten buiten
dit debat. We gaan lunchen nadat mevrouw Van der Plas
het woord heeft gevoerd.
Dan vraag ik nu aan mevrouw Bromet om haar betoog af
te maken en dan gaan we vijf minuten schorsen.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAJa, ik ga straks in de tweede termijn een heleboel voorstellen doen. Ik heb vorig jaar veertien verdienmodellen voor
de boer voorgesteld. Er is eigenlijk geen een uitgevoerd,
dus ja, ik blijf maar gewoon doorgaan, omdat ik erin geloof
dat je met beleid en vanuit de overheid die transitie van de
landbouw een duw kan geven.
Een van de voorstellen die ik straks zal doen, gaat over
houtwallen. Ik heb me daarbij laten leiden door het debat
in de afgelopen jaren en door het draagvlak in de Kamer
Iedereen is voorstander van houtwallen hier in de Kamer,
maar ze zijn wel allemaal verdwenen. Of niet allemaal, maar
er zijn een heleboel verdwenen. Tot op de dag van vandaag
worden ze nog gekapt. Het zijn hele mooie landschapselementen, waardoor de natuur floreert en waarbij boeren
heel goed kunnen zorgen voor het onderhoud. Maar dat
kost wel geld en daar heb ik ook begrip voor. Dus ik kom
straks met een voorstel om boeren langjarig, namelijk
twintig jaar, te financieren voor het aanleggen en onderhouden van houtwallen. Dat gaat nu allemaal via het GLB voor
een periode van maar zes jaar. Daar kun je je bedrijf niet
op inrichten. Als boeren een andere bedrijfsvoering willen
aangaan, dan vind ik dat ze zekerheid moeten hebben voor
een langere periode. Dat wordt twintig jaar in ons voorstel.
Het tweede voorstel gaat over een langjarige financiering
voor de bescherming van weidevogels. Dat is ook niet voor
niks, want we hebben een aantal maatschappelijke organisaties die een heel goed plan hebben gemaakt, het reddingsplan grutto. Iedereen, ook hier, is daar enthousiast over,
maar als het op geld aankomt, wordt het moeilijk. Daarom
dient GroenLinks-PvdA een voorstel in om dat te regelen.
Ik heb samen met het CDA en de ChristenUnie een amendement ingediend om kruidenrijk grasland een boost te
geven. Er is een hele mooie samenwerking tussen Urgenda
en LTO om boeren in de gelegenheid te stellen kruidenrijk
grasland in te zaaien. Met dit amendement kan extra 1.000
hectare kruidenrijk grasland worden ingezaaid. Ik vind dat
er op scholen een verplicht vak biologisch moet komen.
Dat is naar aanleiding van het incident op de Aeres Hogeschool waarover ik net vertelde. Daarbij constateerde ik dat
heel veel boeren nog een heel beperkte blik hebben. Ik denk
dat het goed is om tijdens je opleiding ook kennis te maken
met boerderijen die anders zijn dan die van je vader.
Ik heb nog een vraag aan de minister. Ik heb twee jaar
geleden met mevrouw Van der Plas een motie aangenomen
gekregen over biologische afname door het Rijk, over biologische inkoop. We hebben het er heel vaak over dat er
geen markt voor biologisch is. Die markt kunnen we vergroten door als overheid wel te gaan inkopen. Ik ben helemaal
niet gerust op wat de minister daarover geschreven heeft.
Die wil dat allemaal gaan uitzoeken en kijken of er in 2025
misschien draagvlak is voor 25% biologische inkoop. Dat
gaat allemaal veel te langzaam en te sloom. Ik kom nu met
een voorstel om de schoollunches, die ook verstrekt gaan
worden, biologisch te maken. Dat is goed voor de kinderen,
goed voor de boeren en goed voor de afzetmarkt.
Als biologische boeren grond pachten van de overheid en
er een nieuwe pacht moet komen, dan vind ik dat die in
handen moet blijven van biologische boeren. Wij willen
15% biologische boeren. We zitten nu op 4%. Europa vraagt
25%. Laten wij dan alsjeblieft met onze eigen gronden in
ieder geval ervoor zorgen dat we ruimte maken voor die
biologische boeren.
Ik kom ook met een voorstel om deregulering te onderzoeken voor biologische boeren, die nu aan allemaal regels
moeten voldoen waar iedereen aan moet voldoen, terwijl
zij zich al gebonden hebben aan hun eigen regels, die heel
goed zijn voor natuur en milieu.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-24
Ik kom ook met een voorstel over de toekomstige ecoregeling. Ik sta samen met een aantal andere partijen onder
het amendement dat geschreven is door Pieter Grinwis van
de ChristenUnie. We hebben geld geregeld voor dit jaar
dat de minister zelf niet kon regelen voor eco-regelingen.
Maar voor volgend jaar en de jaren erna is er nog niks
geregeld. Volgens mij is regeren vooruitzien en moeten we
daar ook alvast stappen zetten.
Tot slot, voorzitter. Ik kijk met heel veel zorgen naar de formatie, omdat ik weet wat de partijen die aan de formatietafel zitten, met uitzondering van de VVD, in het verleden
hebben gezegd over wat er moet gebeuren in Nederland
als het gaat om de agrarische sector. Als ik voorbeelden
geef van boeren die het in mijn ogen goed doen, wordt heel
vaak tegen mij gezegd: ja, dat is een niche. Dat laat ik me
niet meer vertellen. Wat GroenLinks-PvdA betreft wordt de
niche de nieuwe norm.
Dank u wel.
Hartelijk dank. Een ogenblik nog, want de heer Grinwis
heeft nog een vraag aan u.
De heer GrinwisChristenUnieDank voor de positive vibe over het ritje naar Berlijn. Ik heb
nog een vraag over de biologische landbouw. Ik ben het
eens met de voorstellen die collega Bromet doet. Tegelijkertijd is het risico — dat vind ik ook een risico bij het actieplan
biologische landbouw dat er nu ligt — dat we gaan duwen
tegen een touwtje. Dan zeggen we tegen die boeren
"omschakelen maar" en "we moeten van 4% naar 15%",
terwijl we allemaal weten dat trekken in de markt veel
interessanter is. Dat werkt pas echt. In het landbouwakkoord
is het geprobeerd, maar moeten we niet alsnog proberen
afspraken met retailers en supermarkten te maken, zodat
zij veel meer biologisch gaan aanbieden en bereid zijn daar
lagere marges op te nemen dan op gangbare producten?
Nu is het vaak andersom. De marges op biologische producten zijn groter, maar misschien is dat alleen al zo vanwege de regel van percentage op percentage op percentage,
waardoor je absoluut een steeds groter verschil krijgt. Maar
misschien is het ook al wel zo qua percentage, waardoor
het boerderijverschil tussen een kilo gangbare bonen en
een kilo biologische misschien maar een paar cent is, maar
in de supermarkt gigantisch wordt.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAIk wou dat we wisten hoe het moest. Afspraken maken vind
ik prima — natuurlijk, morgen! — maar wij hebben een vrije
markt waarin de supermarkten van biologisch inderdaad
een verdienmodel maken. Dat is niet het verdienmodel van
de boer, maar dat van de supermarkteigenaren. Als iemand
hier een idee heeft om dat te veranderen, dan hoor ik dat
heel graag. Afspraken zijn heel goed, maar ik zou het nog
liever willen verplichten, eerlijk gezegd.
Dank nog voor uw laatste antwoord en uw inbreng. We
gaan nu even vijf minuten schorsen en dan vervolgen we
het debat met de inbreng van de heer De Groot.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de
begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. We gaan
verder met het debat in de eerste termijn van de zijde van
de Kamer. Het woord is aan de heer De Groot. Hij spreekt
namens D66. Gaat uw gang.
De heer Tjeerd de GrootD66Voorzitter, dank u wel. Het is vandaag ook een dag van
maidenspeeches, maar dat geldt niet voor mij, want ik denk
dat dit mijn laatste begroting is. Ik vind dat wel fijn, want
dan kan ik het nog één keer uitleggen …
(Hilariteit)
De heer Tjeerd de GrootD66… dus let u goed op!
Voorzitter. On a serious note: in heel Europa trekken de
boeren de straat op en hebben we te maken met een boerenopstand. En dat is niet voor niets, want het water staat
de boeren aan de lippen. Eigenlijk gaat dat over vrijheid.
Het gaat precies over dat wat een aantal partijen hier in hun
naam dragen. Het gaat over de vrijheid van boeren om boer
te zijn. Het gaat om de vrijheid van boeren om in hun
gezinsbedrijf te zorgen voor hun dieren en voor hun bodem,
op hún manier, dus niet geplaagd door regels en met
inkomsten waarover ook niet naar huis valt te schrijven.
Dat is namelijk de situatie waardoor veel boeren nu de straat
op gaan. Het gaat gewoon niet goed met hen.
Het gaat ook over de vrijheid van 18 miljoen mensen, onder
wie die boeren, om een schone leefomgeving te hebben.
Het gaat over het zorgen voor schoon water, schone lucht,
een natuur die floreert en, niet te vergeten, een prachtig
landschap dat voor een groot deel door boeren is gemaakt.
Daar gaat dit over. Dit raakt de vrijheid van deze maatschappij en dit raakt de vrijheid van 18 miljoen mensen.
Voorzitter. Ook in dat verband wil ik voedselzekerheid
noemen. Het wordt nog weleens vergeten, maar het is nog
erger dat het vaak ook verkeerd wordt begrepen. Als het
gaat om voedselzekerheid, dan wordt er namelijk vaak
gezegd: als we dit bestrijdingsmiddel verbieden, dan krijgen
we allemaal honger. Dat is misschien iets te kort door de
bocht, want waar gaat dit echt over? Als je 10 miljard
mensen wilt voeden met één aardbol, dan zal je geen
vruchtbare grond meer moeten gebruiken voor de teelt van
diervoeder; zo simpel is het. Als je kijkt naar wat er aan
granen uit Oekraïne komt, dan zie je dat driekwart gewoon
diervoeder is. Degenen die het hier in dit huis over voedselzekerheid hebben, hebben het dus eigenlijk over diervoedselzekerheid, en dat is toch echt wat anders.
Voorzitter, over de rol van dieren. De manier waarop we
met dieren omgaan, zegt iets over het beschavingsniveau.
Het was collega Haverkort die samen met Mahatma Gandhi,
eigenlijk in die volgorde ook, zei dat je daaraan het
beschavingsniveau van een land kan afmeten. Als je dat
bekijkt — de heer Graus heeft dat veel, veel beter verwoord
— tja, dan is er gewoon geen toekomst meer in Nederland
voor de bio-industrie. Dan moeten we juist inzetten op die
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-25
boeren die wél goed met hun dieren kunnen omgaan, en
moeten we dat ook mogelijk maken. De heer Graus heeft
dat veel beter gezegd dan wij. Het is echt niet normaal om
dieren te houden in donkere ruimten, om hun staarten af
te knippen, om ze naar het slachthuis te vervoeren en ze
daar op een industriële wijze — zoals dat hier gaat, soms
met schoppen en slaan — te doden. We zijn eigenlijk verplicht aan die dieren om dat gewoon niet meer te doen. Ik
zou vandaag willen benutten om met elkaar te zeggen: we
gaan gewoon een einde maken aan die bio-industrie. Een
aantal vormen van de bio-industrie, en dan heb ik het over
de kalverhouderij — mevrouw Bromet gaf dat ook aan —
moeten we gewoon niet willen. 800.000 babykoetjes, kalveren, halen we van verre, we stoppen ze vol medicijnen en
na een paar maanden gaan ze als vlees weer de grens over,
zonder dat we er echt iets aan hebben gehad. Ik zou deze
begroting dus ook willen benutten om met elkaar na te
denken over de wijze waarop we deze vorm van kalverhouderij kunnen gaan stoppen. Want we hebben Klaas Knot
gehoord in Buitenhof. Die heeft gezegd: als je vormen in
de economie hebt waarmee je structureel ten koste van de
omgeving en structureel onder de kostprijs werkt — daarbij
ging het dus ook over bepaalde vormen van landbouw in
Nederland — dan moeten we ons de vraag stellen of daarvoor nog wel toekomst is, dus voor die landbouw. En dan
heb ik het ook over het couperen van varkensstaarten. De
heer Graus zei dat ook terecht. We hebben als Kamer
besloten om te zeggen: in 2025 stoppen we daar echt mee.
Veel te laat, want dat moest al in 1996 hebben plaatsgevonden. Maar vooruit, in 2025, door een motie van deze Kamer,
gaat het nu echt stoppen. Een regeling voor boeren om ze
te helpen om die staarten niet meer te couperen is overtekend. Vandaar dat wij een heel bescheiden amendement
hebben, want die regeling is vol en wij willen er wat aan
toevoegen om dat voor die boeren mogelijk te maken, zodat
we ook echt van die bio-industrie af kunnen.
Een ander element van die bio-industrie zijn de slachthuizen,
en in iets mindere mate ook de glastuinbouw. Daar wordt
gebruikgemaakt van arbeid van mensen die via uitzendbureaus uit het buitenland komen en die hier eigenlijk niets
toevoegen behalve aan het verdienmodel van de Quote
500, van mensen die hun medewerkers uitbuiten. We zullen
moeten zorgen dat die vreemde arbeid in die slachthuizen
ook gaat stoppen, want daar kun je geen industrie op
draaien.
De heer GrausPVVEven terug naar het staartbijten. Daar heeft Thom van
Campen van de VVD wel een punt, omdat hij zegt: boeren
vragen vaak tijd. Bijvoorbeeld die varkensboeren. Mevrouw
Van der Plas en ik hebben die varkensboeren geholpen en
gesteund. Die hebben al een bepaald voersysteem, een
voedingsmiddel dat staartbijten voorkomt. Daar zijn hele
goede resultaten mee. Mevrouw Van der Plas en ik legden
dat neer bij de regering, maar er gebeurt vervolgens niets
mee. Dat wordt allemaal niet serieus genomen. Ik hoop dat
de hele Kamer, en jullie ook, ons daarin gaat steunen.
Boeren komen er vaak zelf mee. Die mensen willen die
ellende zelf ook allemaal niet. Dus ze gaan zelf aan het werk,
maar worden vervolgens niet serieus genomen. En dat
frustreert ons enorm, en die mensen helemaal. Dus ik hoop
dat u dat gaat steunen — via de voorzitter.
De heer Tjeerd de GrootD66Ja, zeker, en daar is ook dat amendement voor bedoeld:
om juist dit soort experimenten mogelijk te maken en die
innovatieve boeren te helpen. Dus ik hoop dat ook u dat
amendement steunt, want dan kunnen we het gewoon
financieren.
Dat ik kritisch ben op de dierhouderij wil niet zeggen dat
we geen dieren meer nodig hebben in onze houderijen. Je
hebt net zo veel dieren nodig als je mest nodig hebt voor
je plantaardige productie. Maar je gaat je dieren dan wel
anders voeden: reststromen, geen granen meer. En we
hoeven ook niet te stoppen met het eten van vlees. Dat kan
dan natuurlijk nog steeds, maar wel minder dan we nu
doen. En wat we ook meer zouden moeten gaan doen, is
het eten van kweekvlees. Helaas is het tot nu toe alleen
maar theorie. Het goede nieuws: er komt een proeverij.
Daarover was een motie van D66 aangenomen. Ik heb
mezelf al uitgenodigd voor de eerste proeverij, want ik ben
daar toch wel heel nieuwsgierig naar. Hoe langer je nadenkt
over kweekvlees, hoe gekker het eigenlijk is dat je dieren
houdt en slacht — nou, je moet maar eens in een slachthuis
kijken — en dat dat dan eigenlijk eten is dat op je bord komt.
Ik zal alle beschrijvingen van wat er allemaal gebeurt in een
slachthuis achterwege laten. Maar dan kun je toch beter
kweekvlees hebben, want dat is gewoon hartstikke lekker
en clean, en gezond. Maar dan moeten we wel wat doen,
en dan moeten we echt iets doen aan de acceptatie ervan.
Voorzitter. Wat we ook moeten doen, is zorgen dat dit in
Europa veel sneller gaat. We hadden als vaste Kamercommissie een gesprek in Brussel met de Europese Commissie.
Nou, het was echt buitengewoon conservatief. Ze zagen
het helemaal niet zitten. De betrokken dg, de heer Burtscher,
vond het allemaal maar niks. Ik doe dus een oproep aan de
minister om er richting de nieuwe Europese Commissie
echt voor te zorgen dat dit op het werkprogramma staat en
dat de regels worden versoepeld.
Voorzitter. Dan stikstof. Dat gaat over de staat van de
natuur. De Ecologische Autoriteit heeft alarm geslagen.
Geen verrassing: het gaat niet goed met de natuur. Het gaat
ook slechter. Wat uit de provincies is gekomen, is gewoon
helaas te weinig. Nu heeft de minister een heel menu
gemaakt over wat er wel kan gebeuren. Wat D66 betreft
gaat de minister gewoon door. Want de PAS-melders kunnen niet wachten en de natuur kan ook niet wachten, temeer
daar 2025 al in de huidige stikstofwet staat. De doelen
worden gewoon niet gehaald. Dat betekent dat de minister
nu al aan de slag moet. Ik wens de minister toe dat ze dat
ook nu al gaat doen, plus dat ze de escalatieladder uit de
Omgevingswet ook gebruikt om de provincies wat meer
bij de les te krijgen, want alleen kopjes koffie drinken schiet
gewoon niet op.
Voorzitter. D66 is tegen de verplaatsingsregeling. We hebben geleerd dat 90% van de stikstof toch in de deken
terechtkomt. Als je met veel belastinggeld een bedrijf gaat
verplaatsen van A naar B, verplaats je feitelijk de vervuiling.
Daar schiet je niks mee op.
Voorzitter, ik rond af. Landbouwbeleid heeft zich jarenlang
gekenmerkt door pappen en nathouden, vooruitschuiven,
gebrek aan visie en kleine marginale projecten om het nog
wat te doen lijken, om de minister een beetje door de winter
te helpen, maar uiteindelijk is het niks geworden. We zitten
nu in de situatie dat in heel Europa de boeren met de rug
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-26
tegen de muur staan en dat het slecht gaat met de natuur.
Ik wens de Kamer en de formerende partijen toe dat ze die
visie wel hebben, dat ze de moed hebben om het ook te
doen, en dat ze ook het goede bestuur hebben, want we
hébben wetten en afspraken die we met elkaar moeten
nakomen, om te zorgen dat we Nederland en het Nederlandse landschap weer mooi maken — dat verdient het —
en de boeren ook een toekomst geven. Ik wens u veel
wijsheid toe.
Dank u wel. Fijn dat u het mij nog een keer heeft uitgelegd,
maar mevrouw Bromet heeft nog een vraag.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAEigenlijk meer een opmerking. De heer De Groot betitelt dit
zelf als zijn afscheidsspeech. Daar wil ik even op aansluiten,
door te zeggen dat ik heel erg veel geleerd heb van de heer
De Groot in de afgelopen jaren en ook heel prettig met hem
heb samengewerkt. Wij denken over heel veel dingen hetzelfde. Het was niet altijd makkelijk, omdat we coalitie en
oppositie waren. Ik dacht: ik grijp deze gelegenheid toch
aan om hem te bedanken voor de samenwerking. Ik ga je
ook heel erg missen, Tjeerd. Jammer dat je weggaat.
De heer Tjeerd de GrootD66Dat is buitengewoon aardig. Dank u wel.
Mevrouw Van der Plas.
De heer Tjeerd de GrootD66Die gaat mij ook missen, denk ik.
Mevrouw Van der PlasBBBWat zegt u? Wat zei hij nou, voorzitter?
Ik geloof dat hij zei: ik ga u ook missen.
De heer Tjeerd de GrootD66Ja, ongeveer.
Mevrouw Van der PlasBBBIk ga de heer De Groot als Kamerlid zeker niet missen.
De heer Tjeerd de GrootD66Ah …
Mevrouw Van der PlasBBBIk zeg er expliciet bij: als Kamerlid. Nee, daar ben ik gewoon
heel eerlijk in. Het wordt me nu voor de voeten … Ik moest
'm nog even inkoppen, meneer De Groot. Maar dat zal geen
geheim zijn voor de heer De Groot.
Ik wil nog een vraag stellen over het voeden van dieren.
Dat wordt hier heel vaak heel plat neergezet: wij telen graan,
dat stoppen wij in dieren en dat is niet efficiënt. Punt.
De heer Tjeerd de GrootD66Klopt.
Mevrouw Van der PlasBBBVervolgens wordt er nooit bij gezegd wat er dan met dat
dier gebeurt. Een koe geeft melk, waar we heel veel producten van maken. Van varkens eten we het vlees. Van de kippen krijgen we de eieren. Van alles wat overblijft van die
dieren maken we ontzettend veel producten. In bijna alles
wat we in het dagelijks leven gebruiken, zitten bijproducten
van dieren, zoals medicijnen. De mest van de dieren wordt
gebruikt voor plantaardige productie, bijvoorbeeld voor
gewassen. Dus vindt de heer De Groot het eigenlijk niet
een beetje oneerlijk om steeds maar te stellen: dat land
kunnen we ook gebruiken voor humane productie? Sowieso
is niet alle grond geschikt voor bijvoorbeeld baktarwe. Maar
waarom doet de heer De Groot dat steeds en vertelt hij ook
niet dat andere? Dat hoort namelijk ook gewoon in die
kringloop. Met een groeiende wereldbevolking zullen we
toch echt een hoogproductieve landbouw moeten hebben.
De heer Tjeerd de GrootD66Ik denk dat mevrouw Van der Plas het nog even moet
terugluisteren, want ik heb gezegd dat het dier in een ons
voedselsysteem een rol blijft houden, namelijk als de leverancier van mest voor de plantaardige productie — dat is
de kern — en dat je dan geen granen meer geeft aan dieren.
Een dier is namelijk ontzettend systeeminefficiënt en een
grote voedselverspiller als je het op die manier doet. Je
hebt nog steeds dieren in je voedselsysteem, want je gaat
ze houden op gronden die niet geschikt zijn voor akkerbouw.
Er zijn grote delen van de wereld waar dieren dan juist
buitengewoon nuttig kunnen zijn. Dan heb ik het over
graasdieren. Als het gaat om varkens en kippen, is het juist
van belang dat je de dieren reststromen geeft, zoals dat
eigenlijk ooit bedoeld was. Dan zijn het buitengewoon
nuttige opwerkers van eiwitten die wij als mensen niet
kunnen of willen eten. Dan heb je er inderdaad heel veel
aan, niet alleen de mest maar ook het vlees. Dus daar heb
ik helemaal niets tegen.
Mevrouw Van der PlasBBBKijk, en hier gaat de heer De Groot — en daarom zal ik hem
inderdaad als Kamerlid niet missen — weer voorbij aan een
heel groot punt, namelijk dat varkens en kippen in Nederland juist heel erg veel reststromen krijgen. Heel veel producten uit de plantaardige productie maar ook uit de
broodfabriek, de patatfabriek of de chocoladefabriek worden
allemaal verwerkt tot reststromen. En die gaan gewoon al
heel veel naar dieren. Het rantsoen van een varken in
Nederland bestaat voor slechts 8% uit sojaresten. Vaak zijn
dat schillen die overblijven uit de sojaproductie. Als de heer
De Groot hier toch zijn afscheidsspeech houdt, vraag ik hem
of hij dat erbij wil zeggen. Wat hij hier namelijk doet, is dit
constant platslaan, zodat de mensen die er niks van weten
denken dat het allemaal heel inefficiënt is. Die boerenprotesten in Nederland, België, Duitsland en Frankrijk worden
mede gehouden door dit soort dingen die hier in de politiek
worden gezegd. Dát is waar ze zich zorgen over maken. Dát
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-27
is wat allemaal tot regelgeving leidt. Dát is wat het spreekwoordelijke koord om de nek van de boeren legt.
De heer Tjeerd de GrootD66Nou, ik heb geen borden gezien met "Weg met De Groot"
bij de protesten in België, Frankrijk of Duitsland. Dus dat is
echt volstrekte flauwekul. Ook maakt mevrouw Van der Plas
een karikatuur van wat kringlooplandbouw is. Juist de
kracht van varkens- en kippenhouderijen in Nederland is
dat er al heel veel reststromen gebruikt worden. Dat zeg ik
er ook heel vaak bij. Dat kunt u ook nalezen. Alleen, het
punt is dat er nog steeds heel veel granen worden gebruikt
in het dieet van varkens en kippen. Neemt dat toe? Nee.
Neemt dat af? Ja. Dus het gaat de goede kant op. Maar ik
zou dat willen stimuleren als overheid, juist om die boeren
ook een toekomst te geven. Het is ook een agendakwestie.
Als je kijkt naar hoeveel ton eetbaar eiwit in Europa wordt
verbrand als gevolg van de wetgeving die we met elkaar
hebben gemaakt, dan zie je dat er dus ook heel veel eetbaar
en bruikbaar diervoeder verloren gaat. En dat is diervoeder
waar we geen bossen voor hoeven te kappen en waar we
geen vruchtbare grond voor hoeven te gebruiken om granen
te telen. Dus dat is gewoon het hele verhaal. Dat heb ik al
honderd keer gehouden. Mevrouw Van der Plas kan het
hoogstens nog even teruglezen. Misschien helpt dat. Ik heb
mij in elke bijdrage ingezet voor een toekomst voor de
boeren. Dat is anders dan wat mevrouw Van der Plas zegt.
Zij zegt: laat het allemaal lekker bij het oude. Dat is zand in
de ogen strooien. Dat is niet eerlijk. Uiteindelijk zeg je dan
tegen de boeren: blijf maar lekker in de shit zitten van het
huidige systeem, waarbij je steeds intensiever, steeds groter
en steeds harder moet werken voor al die partijen die verdienen aan de boer. Dat zijn de partijen waar u feitelijk voor
opkomt, mevrouw Van der Plas. U komt helemaal niet op
voor de boer, want elke tien jaar gaat weer de helft van de
boeren weg als u uw zin krijgt.
Dank u wel.
Dank voor uw inbreng. Dankzij de flexibiliteit van NSC en
het CDA kan ik nu het woord geven aan mevrouw Van der
Plas. Daarna gaan we schorsen voor de lunch. Gaat uw
gang.
Mevrouw Van der PlasBBBDank u wel. Dank aan de collega's van NSC en mevrouw
Vedder van het CDA, die mij laten voorgaan omdat ik later
in de middag andere activiteiten heb en anders mijn inbreng
niet zou kunnen doen.
Voorzitter, boeren, tuinders, telers, vissers en burgers van
Nederland. Van harte welkom aan de mensen op de tribune.
Ik zeg het nog maar een keer: voedsel is een van onze eerste
drie levensbehoeften. Water, zuurstof en voedsel: zonder
een van deze drie ga je dood. Wij zitten hier vandaag ook
weer omdat het boeren, vissers, telers en tuinders zijn die
voor ons voedsel zorgen. Omdat zij dat doen, hoeven wij
dat niet te doen en kunnen we andere dingen doen, zoals
debatteren óver boeren, tuinders, telers en vissers. Op de
grootste landbouw-consumentenbeurs, de Grüne Woche
in Berlijn, waar de meesten van ons aanwezig waren, werd
ook volop genoten van het heerlijke eten dat onze Nederlandse voedselproducenten voor ons maken. Ja, ook de
bitterballen met kalfsvlees waren in Berlijn niet te versmaden, zelfs niet voor de Kamerleden die deze sector liever
zien verdwijnen. Ik vind er niks mis mee, want bitterballen
zijn heerlijk. Dat weten ze bij de VVD ook heel goed. Maar
is het niet een beetje hypocriet om lekker te smikkelen van
de bitterballen van de grootste kalfsvleesproducent ter
wereld, vraag ik aan de collega's in deze zaal die deze
bedrijfsmodellen het liefst zien verdwijnen.
Voorzitter. Ik kan hier tal van onderwerpen over boeren,
tuinders, telers, vissers en de wurgende regelgeving
bespreken, maar ik laat dit grotendeels over aan mijn collega Cor Pierik, die straks zijn maidenspeech zal houden.
Wel wil ik u waarschuwen. Wij zijn in Nederland, maar ook
in Europa, bezig onze voedselmakers in rap tempo te laten
verdwijnen. Niet voor niks worden er momenteel grote
boerenprotesten gehouden in Duitsland, België en Frankrijk.
De geest is uit de fles. Boeren komen in heel Europa in
opstand. Ik begrijp dat volkomen en ik steun deze protesten.
Ik steun niet de hangende poppen, maar wel de protesten.
Voorzitter. De boeren komen niet alleen in opstand voor
henzelf en voor de voedselproductie. Ook zij zien dat er
Europabreed een enorm voedselprobleem gaat ontstaan
als wij onze voedselproductie niet gaan beschermen. En
nee, onze boeren hoeven de wereld niet te voeden, maar
ze kunnen wel helpen de wereld te voeden. In grote delen
van de wereld is voedselproductie niet of nauwelijks
mogelijk. Wortels groeien niet in de woestijn, aardappels
groeien niet in de bergen en koeien kunnen niet grazen op
een toendra. Ik maak mij grote zorgen over het beschermen
van onze eigen voedselproductie in Europa. Met alle honderden miljarden kostende groene plannen hier en in
Europa zetten Nederland en Europa zich op achterstand. In
een instabiele wereld met vele geopolitieke problemen is
het onze plicht om onze voedselvoorraden te beschermen.
Natuur is mooi en belangrijk. We moeten natuur koesteren.
Ik wil ook dat mensen kunnen genieten van de mooie
natuur. Boerennatuur is ook natuur. Maar op een lege maag
is wandelen in de natuur niet heel erg leuk. Sterker nog, op
een lege maag is het vrij lastig om te genieten, laat staan
van de natuur.
Voorzitter. Op dit moment worden gezonde bedrijven
gewoon kapotgemaakt. We moeten ons blijven realiseren
dat "bedrijven" in de praktijk gewoon "gezinnen" betekent.
Gezinnen worden kapotgemaakt. De minister kan honderdduizend keer proosten op boeren, tuinders, telers en vissers
tijdens de Grüne Woche, en honderdduizend mooie woorden spreken, maar wat boeren nodig hebben, zijn honderdduizend mooie daden. Met tien mooie daden zijn ze al blij.
Voorzitter. Nu ruime aandacht voor onze vissers.
Een ogenblik. De heer Grinwis wil nog interrumperen.
De heer GrinwisChristenUnieIk ben het eens met wat collega Van der Plas zei over boeren
en natuur. Ik ga er dan ook van uit dat de BBB het amendement over het ANLb, dat vorig jaar al is ingediend en is
mee-ingediend door de VVD en NSC, helemaal kan steunen.
Het zou immers een gotspe zijn als we de prijsindexatie
niet eens zouden kunnen doorvoeren. Daaraan gekoppeld
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-28
heb ik nog wel een vraag. Vorig jaar was ik samen met
collega De Groot namens de Kamercommissie begrotingsrapporteur over de LNV-begroting. Het afgelopen jaar en
dit jaar zit er nog wel redelijk wat geld in die begroting,
namelijk 2,7 miljard, maar dat loopt structureel pijlsnel, als
een waterval, naar beneden naar een dikke 1 miljard. Wij
hebben destijds namens de Kamercommissie al geconstateerd dat de begroting van LNV structureel eigenlijk niet
toegerust is op de grote uitdagingen die er liggen. Ik wijs
ook op de opgaven van buiten, zoals vogelgriep, die misschien wel bijna endemisch is. Daar is het Diergezondheidsfonds niet voldoende voor toegerust. Wat is de inzet van
de BBB bij de formatie als het gaat om de omvang van de
LNV-begroting om alle uitdagingen serieus te kunnen verhapstukken in de komende tijd?
Mevrouw Van der PlasBBBSorry, deze interruptie had de heer Grinwis zich kunnen
besparen. Hij weet dat ik geen uitspraken doe over de formatie. Tja, hij kan er nog wel een interruptie aan wijden,
maar dat is mijn antwoord. De heer Grinwis heeft waarschijnlijk wel gezien dat wij een radiostilte hanteren en ik
niks ga zeggen over wat er besproken wordt in de formatie.
Ik zeg dus ook hier niks over.
De heer GrinwisChristenUnieNou ja, ik hoop in ieder geval dat mevrouw Van der Plas
die zorg over de toekomstbestendigheid van het ministerie
van LNV deelt. Anders kan er straks een bordje op gespijkerd worden met "wegens te weinig middelen gesloten".
Die fout uit 2010 willen we toch niet met elkaar herhalen,
lijkt me. Dat geef ik dan maar aan collega Van der Plas mee.
Ik heb nog een andere vraag aan haar. Zij begon haar
betoog met een verhaal over heerlijke kalfsvleesbitterballen
en suggereerde daarmee dat zo ongeveer de hele Kamer
van die kalverhouderij af wil. Zelfs de heer De Groot heeft
net in zijn betoog gezegd: nee, we willen er niet vanaf, maar
wil je een toekomstvaste, volhoudbare landbouw en dierhouderij in Nederland houden, dan zul je keuzes moeten
maken. Dat mis ik bij mevrouw Van der Plas. Welke keuzes
maakt zij? De kalverhouderij is een sector waarin 700.000
à 800.000 kalveren worden geïmporteerd. Sommige kalveren komen van net over de grens, maar er komt ook een
heel aantal uit Ierland. We weten dat er sprake is van een
crisis op de mestmarkt. We zijn er niet blij mee, maar die
derogatie gaat verdwijnen. We staan nog maar aan de
vooravond van een crisis op de mestmarkt. Nu is Leiden al
in last, laat staan over een jaar! Dan verkeren echt heel veel
boerenbedrijven in een ongelofelijke doodsnood. Dan is de
vraag: welke keuzes maakt BBB? Gratis bier en makkelijke
oplossingen zijn er niet. We zullen ook pijnlijke keuzes
moeten maken. Dan moeten we ook kijken naar bijvoorbeeld
zo'n importsector als de kalverhouderij. Zijn mevrouw Van
der Plas en de BBB dat met mij eens?
de heer Omtzigt. Ik heb 'm ingediend en de heer Omtzigt
heeft meeondertekend. Dat wil ik nu gewoon even klip-enklaar hebben. Mij wordt steeds aangemeten dat ik gratis
bier uitdeel. Ik heb mij voorgenomen om nu wel even te
vertellen hoe dat precies is gegaan. Ik deel geen gratis bier
uit. Zoals de heer Grinwis heel goed weet, maak ik me echt
héél grote zorgen over héél veel problemen in de sector.
Maar ik maak me vooral zorgen over de toekomst van onze
sector. Als wij én met bovenwettelijke regelgeving blijven
komen én regels tijdens de wedstrijd gaan veranderen, zie
ik gebeuren dat het verdienmodel van de boeren niet is
geregeld. Hoe gaan we het doen? Ja, zeg het maar. Ik zie
boeren die willen stoppen. In het tempo waarin ik nu boeren
zie verdwijnen, kan het weleens veel sneller gaan dan de
20, 30 jaar waar ik het soms over heb. Dan krijgen we echt
een heel groot probleem in Nederland. Een kritische massa
boeren hebben we nodig.
De heer GrinwisChristenUnieVoorzitter, ik heb geen interruptie meer, maar een persoonlijk feit. Ik doelde totaal niet op de motie waarop door een
collega de term "gratis bier" is geplakt. Ik doelde nu op het
feit dat er geen gratis keuzes zijn. Er zijn pijnlijke keuzes.
Als we geen keuzes maken, dan dreigt er een koude sanering.
Goed dat u het rechtzet. Mevrouw Van der Plas nog?
Mevrouw Van der PlasBBBNee. Ik neem het ter kennisgeving aan.
Mevrouw VedderCDAIk zal geen vragen over de formatie stellen. Het is misschien
een beetje onverstandig, maar ik stel me ook kwetsbaar op
door nu al te zeggen dat ik nog maar één interruptie heb.
Dat klopt.
Mevrouw VedderCDAIk heb meegeteld. Ik hoop dus heel erg dat mevrouw Van
der Plas mijn vraag zo transparant mogelijk wil beantwoorden. Die gaat over de begroting en dan met name over de
nota van wijziging. Die is essentieel wat betreft de vraag of
we straks de mensen die inspanning hebben gepleegd op
de eco-regelingen kunnen uitbetalen wat we ze hebben
beloofd. Daar zit een pot in waar provincies echt om zitten
te springen om door te kunnen met hun maatregelenpakket.
Ik wil dus aan mevrouw Van der Plas vragen of BBB voor
de nota van wijziging gaat stemmen.
Mevrouw Van der PlasBBBDe heer Grinwis doelt toch weer op de inzet in de formatie.
Daar doe ik geen uitspraken over. Ik wil wel even een
opmerking maken over de gratis-biermotie. Die wordt de
hele tijd op mijn conto geschreven. Dat mag, want ik heb
'm hier ingediend. De heer Grinwis heeft het over gratis
bier, en dan weet iedereen waar het over gaat. Ik ga daar
dus een opmerking over maken. De motie is opgesteld door
Mevrouw Van der PlasBBBHet is zonde van uw interruptie, mevrouw Vedder, want wij
bekijken dit gewoon heel goed en heel zorgvuldig. Daar kan
iedereen op rekenen. Waar wij voor of tegen gaan stemmen,
moeten wij zelfs in onze eigen fractie nog bepalen. Daar
moet ik nog aan wennen, want ik hoefde dat nooit, maar ik
heb nu zes andere mensen erbij zitten. Ik zeg dit nu dus
maar alvast tegen iedereen die nog interrupties over heeft.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-29
Tegen iedereen die mij gaat vragen of ik ergens voor teken,
ergens onder ga staan of iets steun, zeg ik: dit is mijn antwoord. We bekijken het heel zorgvuldig en daar zullen we
later op terugkomen.
De heer HolmanNSCMevrouw Van der Plas gebruikt nogal grote woorden: "De
sector wordt kapotgemaakt." Wie maakt de sector kapot?
Als u dat niet wilt, wat is dan uw visie die ervoor zorgt dat
dat niet gaat gebeuren? Kunt u mij dat eens even uitleggen?
Mevrouw Van der PlasBBBDe heer Holman is zelf boer geweest en heeft zelf natuurlijk
heel goed om zich heen gezien wat er gebeurt in gezinnen,
wat er aan keukentafels gebeurt, hoeveel tranen er wel niet
al zijn gevloeid, hoeveel verschrikkelijke gevolgen alle
ellende voor boeren heeft gehad. Dat is kapotgemaakt. Ik
ga niet zeggen dat minister Adema het heeft gedaan of dat
mevrouw Van der Wal het heeft gedaan. Het is een
samenspel van alles wat de afgelopen 20, 30 jaar is gebeurd,
de verschrikkelijke campagnespotjes op de radio over
sloopmelk bijvoorbeeld. Daarin werd melkveehouders
aangewreven dat ze hun koeien slopen. De heer Holman
weet ook heel goed dat melkveehouders alles eraan doen
om voor hun dieren te zorgen. Ze zijn bij nacht en ontij
bezig om voor hun dieren te zorgen, als er een zieke koe is
of als er gekalfd moet worden. Dat heeft zich zo verspreid.
Zelfs in het onderwijs wordt kinderen dingen geleerd die
al helemaal niet meer toegestaan zijn. Legbatterijen staan
bijvoorbeeld nog steeds in schoolboeken. Kinderen komen
huilend met die schoolboeken thuis. Ze worden uitgescholden voor "dierenbeul" en "moordenaar". Sommige kinderen
krijgen op school straf, omdat ze tegen de juf of de meester
zeggen: dat is helemaal niet zo, want zo werkt dat niet. Dan
moeten ze hun mond houden. In de politiek worden boeren
op een bepaalde manier neergezet. Dan wordt er altijd
gezegd: nee, we hebben het over het systeem. Nee, maar
die boeren zien dat als: "Je hebt het niet over het systeem,
je hebt het over mij. Je hebt het over mijn vrouw, je hebt
het over mijn kinderen. Je hebt het over mijn vader, mijn
moeder, die hier al decennia op deze grond zitten. Daar heb
je het over." Dat is kapotmaken. Dan komen al die regels
er nog bij, waardoor ze gewoon niet meer zien hoe ze het
moeten doen, terwijl hun Europese collega's nog de vrijheid
hebben om bijvoorbeeld de mest bovengronds uit te rijden.
Er mag nog rode diesel gebruikt worden. Er zijn tal van
andere regels. Zij zien dat, zeker de boeren in de grensregio's. Zij kijken uit hun keukenraam en zien de Duitse of de
Belgische boer dingen doen die zij zelf niet mogen. Dat
maakt mensen kapot. Dat is kapotmaken.
De heer HolmanNSCIk ben blij met de uitleg in deze zin, want ik dacht iets
anders. De wanhoop die u in de ogen van de boeren ziet,
zie ik nog steeds. Die wordt eerder groter dan kleiner. Dat
delen we helemaal. U hebt geen antwoord gegeven op het
tweede deel van mijn vraag. Dit is de situatie. Wat kunnen
we doen om het nu te wenden en het perspectief voor de
boeren weer terug te brengen, zodat de boeren weer
gerespecteerd worden en op een plezierige manier boer
kunnen zijn? Wat moeten we doen? Wat is uw visie?
De visie van mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der PlasBBBWat een vraag! Daar kan ik een heel lang verhaal over
houden. Wat moeten wij doen? Wij moeten eens gaan
beginnen met luisteren naar de praktijk. Al die mensen die
aan tafel zitten bij het ministerie, die de modder onder de
nagels hebben en die bij wijze van spreken de stront onder
de schoenen hebben, die weten hoe het gaat op het land
en hoe het werkt, zeggen: dit kan niet, dit gaat niet werken.
En toch wordt er doorgeduwd, ook in Europa. Europa is af
en toe net zo erg. Dit gaat zo niet. Dit gaat gevolgen hebben.
Wij kunnen dit niet. Kijk naar de kalenderlandbouw. De
boeren moeten voor 1 oktober de aardappels van het land
halen. Dan moeten we hier duwen, trekken, bedelen en
smeken of ze alsjeblieft even uitstel krijgen. Daar moeten
we mee beginnen.
We moeten de praktijkkennis terugbrengen op het ministerie. Als ik bij het ministerie vacatureteksten zie voor
beleidsmedewerkers die worden gevraagd voor de visserij,
staat in de functie-eisen niet eens affiniteit met de visserij,
maar wel kennis van natuur, van bomen en van weet ik veel
wat. Dan denk ik: waar zijn we mee bezig?
We hebben het gehad over een goed verdienvermogen
voor de boer en dierwaardige veehouderij. We zitten hier
allemaal dingen te verzinnen. De boer moet een goede prijs
krijgen. Je kunt aan de beleidsmedewerkers de vraag stellen
hoe we dat gaan doen, of we supermarkten gaan verplichten
om Nederlandse producten in te kopen. Hoe gaan we dat
doen in een land met vrije handel, met Europese grenzen
waar je gewoon mag transporteren? Het staat de supermarkten vrij om overal te kopen waar ze willen. Hoe gaan we
dat doen? Daar heeft niemand een antwoord op. Maar er
komen hier wel steeds regels die de kostprijs voor de boer
omhoogjagen.
Mevrouw Bromet, uw laatste interruptie.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdANee, de een-na-laatste. Ik heb ze geteld.
Ik ook.
Mevrouw Van der PlasBBBIk dacht dat ze er al tien had gehad. Maar ja, dat komt door
mijn rekenkunst.
Mevrouw BrometGroenLinks-PvdAWe gaan daar straks wel even over bakkeleien. Ik hoorde
mevrouw Van der Plas allemaal inktzwarte scenario's
schetsen: negativiteit, grote problemen. Mevrouw Van der
Plas zit nu aan de onderhandelingstafel. Zij is binnenkort
geen oppositiepartij meer, zo hoopt zij zelf althans, denk
ik. Wat gaat ze nou doen om deze ellende op te lossen? Ik
heb tot nu toe één oplossing gehoord in haar betoog, en
dat is andere werknemers aannemen op het ministerie. Wat
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-30
is nou een actie die de ellende gaat oplossen waar de boeren in zitten?
ken als een partij die zegt: we moeten burgers en boeren
bij elkaar brengen.
Mevrouw Van der PlasBBBTen eerste: daar bleef het bij, omdat de voorzitter het wel
genoeg vond.
Sorry, mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der PlasBBBDat is niet ten nadele van de voorzitter, maar ik weet niet
hoe ik het anders moet omschrijven. Hij zei dat mevrouw
Bromet aan de beurt was. Ik had nog wel een uur hierover
kunnen praten. Wat de inzet is aan de onderhandelingstafel
ga ik u niet vertellen. Ik heb net ook gezegd dat het gewoon
zonde is van uw interruptie. Ik waarschuw de anderen maar
even. Als het over de formatie gaat: ik ga niet zeggen wat
wij aan de formatietafel bespreken.
Mevrouw KoekkoekVoltIk wil mevrouw Van der Plas een reflectievraag stellen, niet
zozeer over de concrete acties. Ik heb de waarschuwing
goed gehoord. Ik hoor in haar betoog veel woede en frustratie, die we ook zien in de boerenprotesten in Europa,
over hoe het landbouwdebat de laatste 30 jaar gevoerd is.
De Kamerleden wordt hypocrisie verweten. Het landbouwdepartement wordt ondeskundigheid verweten. Europa
wordt verweten dat het niet goed aansluit bij de boeren. Ik
ben bijna 35, maar ik heb het woord "sloopmelk" op school
nooit gehoord. Ik zou mij kunnen voorstellen dat er inderdaad een periode is geweest waarin we in het debat heel
ver uit elkaar zijn gedreven. Maar inmiddels zijn we in
Nederland op het punt gekomen dat we de VVD en Groen-
Links-PvdA tot elkaar horen komen. Dat is best bijzonder.
Ik wil aan mevrouw Van der Plas vragen om daar een
reflectie op te geven. Welke verbindende houding gaat BBB
als formerende partij aannemen en welke voorstellen — ik
vraag nu niet om concrete voorstellen — gaat BBB doen
om ons bij elkaar te brengen? Op dit moment hoor ik alleen
de woede en de frustratie, maar nog niet de hoop. Die hoop
wil ik ook graag horen.
Mevrouw Van der PlasBBBHet spijt me voor mevrouw Koekkoek, maar ik heb het al
een paar keer gezegd. Er wordt hier weer gevraagd wat ik
in de formatie ga doen en zeggen aan de onderhandelingstafel. Over alles wat aan de onderhandelingstafel wordt
besproken, doe ik hier geen uitspraken, maar het lijkt mij
dat mijn inzet, nu ik drie jaar in de Kamer zit, wel bekend
zal zijn.
Mevrouw KoekkoekVoltAls ik letterlijk zeg dat ik niet vraag om concrete voorstellen,
omdat ik de waarschuwing goed gehoord heb, is dit niet
een antwoord op de open reflectievraag die ik stel. Ik ken
mevrouw Van der Plas als iemand die, ook als je het
inhoudelijk niet met elkaar eens bent, echt de verbinding
opzoekt. Daarom stelde ik de vraag, volgens mij best voorzichtig, omdat ik hier niet de verbinding hoor, terwijl ik BBB
Mevrouw Van der PlasBBBBurgers en boeren zijn al bij elkaar. Heel veel burgers
steunen namelijk de boeren. Heel veel mensen die ik op
het platteland ken, mensen die ik zie en spreek, maken zich
ook grote zorgen over wat er hier en in Europa gebeurt op
het vlak van regelgeving. Zij maken zich zorgen over de
Green Deal, die 1.000 miljard gaat kosten. Zij maken zich
zorgen over wat dat gaat betekenen voor de toekomst van
de voedselproductie. Zij rijden ook door Frankrijk heen —
als ze erdoorheen komen, gelet op de huidige protesten —
en zien in de Auvergne en de Dordogne dat daar spookgebieden zijn. De boeren zijn daar gestopt en weggetrokken,
waardoor hele dorpen omvallen. Dat zien zij ook.
Er is gesproken over verbinding leggen. Die mensen, die
boeren, die tuinders en die telers, doen al hun stinkende
best om ervoor te zorgen dat ze nog duurzamer gaan produceren. "Verduurzamen" is ook zo'n woord dat hier wordt
gebruikt. We moeten verduurzamen; het moet duurzaam.
Maar die boeren zijn daar al decennialang mee bezig. Die
boeren zijn geen gekke Henkie. Die boeren zijn niet gek; die
doen dat al jaren. Al decennia doen zij dat. Zij vragen alleen
ruimte; ruimte voor ontwikkeling en een beetje rust in de
tent. Zij vragen politici om voor hen op te komen.
De heer Remkes zei: ik zie wanhoop in de ogen van redelijke
mensen. Waardoor denken mevrouw Koekkoek en anderen
dat dit komt? Dat komt door alles wat ik in mijn vorige
betoog ook al heb gezegd. Sloopmelk staat inderdaad niet
in de schoolboeken; dat zijn spotjes van Wakker Dier. Het
kan zijn dat mevrouw Koekkoek die spotjes niet heeft gezien
of gehoord, maar die klinken regelmatig. Die zijn gewoon
te walgelijk voor woorden als je ze hoort. Je zal maar boer
zijn en dat elke dag horen. Ik wil de praktijk terugbrengen
op het ministerie; ik wil het gezond verstand terugbrengen.
Dat klinkt als een hol begrip, maar misschien mag ik één
voorbeeld noemen. Op de Grüne Woche zat ik aan tafel te
eten met mensen. We hadden het over de sector en over
de visserij. Toen werd er gezegd, door mensen die nooit
boer of visser zijn geweest: "De visserij heeft veel te weinig
gedaan. De grote fout is dat de vissers zich ook niet georganiseerd hebben, terwijl de anderen zich wel georganiseerd
hebben en aan tafel zitten." Ik kom zo meteen nog even
terug op wat de visserij allemaal heeft gedaan. Toen zei ik:
"Georganiseerd? Weet je wat die vissers willen? Die willen
vissen. Die moeten op maandagochtend om 4.00 uur of
5.00 uur hun bed uit. Dan gaan ze de zee op om voor ons
voedsel te zorgen. Die vissers zitten hele dagen op zee, met
alle regelgeving en al hun zorgen, terwijl hun vrouwen en
kinderen thuiszitten. Die vissers hebben helemaal geen tijd
om zich te organiseren. Hoezo, niet georganiseerd? En als
ze zich willen organiseren, dan worden ze overschreeuwd
door ngo's en ambtenaren. Snappen jullie wel wat die vissers daar op het water aan het doen zijn? Die hebben geen
tijd voor die overlegjes. Die hebben geen tijd om via Teams
en Zoom hun stem te laten horen."
Volgens mij is uw punt duidelijk. Mevrouw Koekkoek, wilt
u nog door met uw interruptie?
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-31
Mevrouw KoekkoekVoltTot slot dan, omdat ik denk dat mevrouw Van der Plas en
ik nader tot elkaar kunnen komen. Ik hoor de frustratie, niet
alleen van mevrouw Van der Plas, maar ook van boeren in
Europa. Ik ga mezelf absoluut geen expert noemen, maar
ik lees me in en ik luister. We kunnen elkaar zeker vinden
met betrekking tot de rust en de tijd die we elkaar moeten
gunnen. Mijn reflectievraag ziet daarop. Als wij hier in de
Kamer die rust en reflectieruimte kunnen behouden, kunnen
we stappen maken. Ik roep dus ook de BBB op, juist als
formerende partij, om die rust en het toewerken naar hoop
ook wat vaker uit te dragen. Ik denk dat dat kan.
Mevrouw Van der PlasBBBIk denk niet dat dat kan, niet op de manier die mevrouw
Koekkoek voorstaat en niet op de manier die sommige
andere partijen hier voorstaan. Het is namelijk in al die tijd
niet gebeurd. Ik denk niet dat het kan. Er komen hier voorstellen op voorstellen op voorstellen, moties op moties op
moties die het boeren, tuinders, telers en vissers onmogelijk
maken om te investeren in hun bedrijf. Ik zei het al: de
spelregels veranderen tijdens de wedstrijd. Dan hebben ze
geïnvesteerd in het een en moet weer het ander. Dat kan
toch niet? Geen ondernemer kan dat toch? Dat geldt ook
voor andere ondernemers in Nederland. 30% van de
ondernemers in Nederland wil niet eens meer investeren
in ons land, omdat ze zeggen: jongens, we weten het niet;
het kan zomaar weer de andere kant op gaan, dus we gaan
het gewoon niet meer doen. Daar moeten we mee stoppen.
Langjarige zekerheid voor mensen. Weten waar ze aan toe
zijn. Niet allemaal rare regelgeving die het onmogelijk maakt
voor mensen om te ondernemen.
Mevrouw BeckermanSPMet dat laatste ben ik het volledig eens, de langjarige
zekerheid, een einde aan de wanhoop in de ogen van hele
redelijke mensen. Wat mevrouw Van der Plas zei, vond ik
mooi. Ik geloof dat iemand zei: u moet verbinding zoeken.
Toen zei mevrouw Van der Plas: er is allang verbinding
tussen heel veel boeren en heel veel Nederlanders. Ik dacht
— misschien dacht ik dat verkeerd — dat ik mevrouw Van
der Plas ook hoorde zeggen: meer Nederlandse producten
in de supermarkten; niemand heeft daar een oplossing voor.
U weet het: de SP is heel erg tegen al die vrijhandelsverdragen. Wij zijn voor stoppen met het importeren van veel
minder duurzame producten van elders, omdat dat slecht
is voor boeren, landschap en natuur hier en elders. Wij zijn
voorstander van een goede, eerlijke prijs voor Nederlandse
boeren. Zou de oplossing voor meer Nederlandse producten
daarin kunnen liggen, in de regelgeving waar we het net
over hadden, maar ook in precies dat punt dat mevrouw
Van der Plas noemde, namelijk dat heel veel mensen in
Nederland de boeren wel steunen? Maakt dat dan niet dat
het toch wel mogelijk is?
Mevrouw Van der PlasBBBIk vind dat gewoon heel lastig. Dat is heel lastig. Ik ben het
honderd procent met mevrouw Beckerman eens. Wij zijn
ook altijd kritisch geweest op die handelsverdragen. Sterker
nog, daarin trekken we zelfs op met de Partij voor de Dieren;
die is dat ook, hoewel zij misschien andere redenen hebben.
Wij hebben daar allemaal onze redenen voor. Het is ook
oneerlijk. Wij consumeren wat wij niet mogen produceren.
Dat slaat helemaal nergens op. Legbatterijeieren uit Oekra-
ïne zitten in onze koekjes, cake, soep, sauzen, pizza's, het
deeg, noem maar op. Dat mag hier allemaal niet — daar
hebben we voor gekozen — maar we importeren dat wel.
Dat vind ik zo lastig. Kun je een supermarkt via wet en
regelgeving verplichten om Nederlandse producten aan te
bieden en om een bepaalde prijs te geven aan de boer? Ik
heb nog nooit antwoord op die vraag gehad. Het zou heel
mooi zijn, maar kan dat in een wereld met open grenzen
en vrijhandelsverdragen? Dat is wat ik mij steeds afvraag.
Mevrouw BeckermanSPIn dat laatste vinden we elkaar. Wij geloven ook niet dat je
hier kunt zeggen "duurzamer, duurzamer, duurzamer" maar
vervolgens wel mensen dwingt om op een wereldmarkt
met elkaar te gaan concurreren en wel boeren dwingt om
nog steeds in de mal te passen van een keten en van banken
die nog steeds eisen stellen. Daar vinden wij elkaar. Ik zat
op dat punt. Ik denk dat het heel ingewikkeld is. Inderdaad,
als je eerst de eisen aan verduurzaming omhoog gooit en
dan pas wat gaat doen aan die vrijhandelsverdragen, dan
kan je meer wanhoop krijgen. We zaten net op het punt
van: als het nou zo is dat die steun heel groot is, wat kan
je dan doen? Inderdaad, we moeten die supermarkten
dwingen; daar ben ik absoluut voor. Maar je ziet ook —
mevrouw Van der Plas haalde niet voor niets al die protesten aan — dat dit in andere landen beter gaat, zoals in
Oostenrijk. Zouden we niet toch moeten werken aan zo'n
totaalplan met al die facetten erin, waarbij we er wel zorgen
dat we de supermarkten gaan dwingen? Immers, het alternatief, namelijk blijven vasthouden aan vrijhandelsverdragen en geen Nederlandse producten verkopen in de
supermarkten, is ook geen oplossing.
Mevrouw Van der PlasBBBMevrouw Beckerman noemt het voorbeeld van Oostenrijk.
Dan pak ik Zwitserland er ook maar even bij. Die hebben
een overheid die hun boeren zwaar subsidieert. Zwitserland
maakt geen deel uit van de EU, dus daar zitten geen GLBgelden in, dus de subsidies voor grondgebondenheid, de
hectaretoeslagen. De overheid daar investeert dus heel
veel. In Zwitserland zijn de voedselprijzen voor de consument zo hoog — Zwitsers zijn over het algemeen geen
armlastige mensen — dat er jaarlijks voor 2 miljard euro
wordt geïmporteerd door consumenten die in Frankrijk,
Italië, Duitsland of Oostenrijk inkopen bij de goedkopere
supermarkten. Dat is wat er gebeurt. Zij gaan dus voedsel
kopen dat dan weer niet voldoet aan de standaarden van
hun eigen land. Daar zit ook een moeilijkheid: wat gaat het
betekenen voor de voedselprijzen? Als wij hier een productiekrimp hebben of veel extensiever gaan produceren, heeft
dat ook gevolgen voor de economie en voor de export. We
denken allemaal dat we varkensvlees produceren voor
China, bijvoorbeeld, maar wat naar China gaat, zijn vaak
de koppen, de oren, de staarten en de poten, die wij hier
niet willen eten. Dat maakt de productie in Nederland weer
goedkoper, omdat het hele dier wordt, met een moeilijk
woord, verwaard. Wat gaat daar dan mee gebeuren? Dan
moeten die dieren hier naar Rendac, wat weer heel duur
is. We kunnen allemaal wel roepen dat het moet, maar op
wereldniveau is het gewoon heel lastig. Als we nou eens
beginnen met het beter bekijken van de vrijhandelsverdragen en we onszelf afvragen of we hier wel voor moeten
tekenen, dan zouden we misschien al een heel eind op weg
zijn.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-32
Mevrouw BeckermanSPIk wilde niet interrumperen, maar sinds ik zo ver achterin
de zaal zit, blijf ik maar hier staan om het antwoord te horen.
Anders lijk je zo ongeïnteresseerd.
Goed. Dan stel ik voor dat mevrouw Beckerman weer gaat
zitten en mevrouw Van der Plas haar betoog vervolgt. Dan
kunnen we daarna lunchen.
Mevrouw Van der PlasBBBExcuus voor net. Ik bedoelde het niet zo. Er kwam een knip
in mijn verhaal; dat bedoelde ik.
Dat snap ik, maar de interrupties zijn wat lang en de antwoorden zijn soms ook nogal lang. Dan moet ik af en toe
even wat zeggen. Gaat uw gang.
Mevrouw Van der PlasBBBVoorzitter. Nu ruime aandacht voor onze vissers. Dit is een
sector die gedecimeerd wordt, waarmee een eeuwenoude
cultuur en hele vissersdorpen om zeep geholpen worden.
Een sector die te lang is genegeerd en ondergeschoven.
Toen de pulsvisserij onder druk van de Franse visserslobby
werd afgeschaft, sloeg in Nederland niemand met de vuist
op tafel richting Brussel. De schepen die een puls hadden,
moesten hun pulstuigen afleggen, dit terwijl bedrijven hierin
fors hadden geïnvesteerd. Ze moesten nu terug naar de
eigenlijk niet meer rendabele boomkorkotters. Toen afgelopen voorjaar de saneringsregeling kwam, was het dan voor
velen ook niet een keus maar een moeten. Met de puls had
de Nederlandse visserijsector echt een grote stap gezet in
innovatie van de visserijsector. Deze visserijsoort is veel
minder belastend voor de bodem dan andere visserijsoorten
en het brandstofgebruik is beduidend lager. Het is gewoon
weggegooid!
Vanaf 2015 zijn de netten aangepast met bijvoorbeeld een
scheidingspaneel — nog zo'n innovatie — een ontsnappingspaneel en grotere mazen. Daardoor kan de jonge vis makkelijker weg en ervaart het schip minder weerstand, wat
weer minder brandstofverbruik betekent. Ze werken aan
minder pluis, dus minder afval in zee van de netten. De
meeste van deze schepen zijn inmiddels gesloopt. De garnalenvisserij heeft in Nederland ieder jaar verlenging van
de natuurvergunning nodig. Deze dreigde afgelopen jaar
niet verlengd te worden, tenzij deze schepen een katalysator
zouden laten installeren. Een investering van €150.000. Dit
moest binnen negen maanden na aanzegging worden
gedaan. Dat is echt niet te doen. De minister besloot dit
najaar de datum op te schuiven naar 1 januari 2025. Leidt
dat dan tot opluchting? Nee, niet helemaal. Wel is er nog
langer onzekerheid voor degenen die nog moeten investeren. Degenen die wel de investering hebben gedaan, met
alle goede bedoelingen van dien, krijgen het deksel op de
neus: nóg meer onzekerheid over de verlenging van hun
vergunning.
Voorzitter. Het LNV-beleid is de laatste jaren een stomp in
de maag voor de vissers en hun families die de zee al eeuwen bevaren en al eeuwen werken in en met de natuur en
die nu ineens worden gezien als de grote vervuilers en
verdelgers van onze zee. Extra tergend voor deze vissers
is het feit dat zij vaak zij aan zij vissen met collega's uit
Duitsland, die dezelfde visserij hebben. Maar wat gebeurt
er? Het is hetzelfde schip, maar de Duitsers hebben andere
regels. Zij mogen gewoon op Nederlandse visgronden vissen, onder heel andere voorwaarden dan onze eigen vissers.
Er is bijvoorbeeld geen katalysator nodig, want de overheid
daar verplicht de vissers die niet. Dat is te gek voor woorden. De NVWA komt controleren op zee en de Nederlandse
boot wordt gecontroleerd. Als daar iets mis mee is, krijgt
die een boete. Maar diezelfde Duitse boot die daarnaast
vaart, die die dingen niet heeft, wordt niet gecontroleerd.
Dat kan allemaal. Een garnalenvisser op Lauwersoog bijvoorbeeld is momenteel zonder vergunning en zonder
nieuwe katalysator niet meer waard dan de oudijzerprijs
die het schip zou opbrengen als het naar de sloop zou gaan.
Zo gaan wij om met onze vissers.
Voorzitter. Als vissers IJmuiden uitvaren, varen zij twee uur
— twee uur! — voordat zij voorbij de windmolens zijn. Het
plaatsen van de fundering van de windmolens en het graven
van de kabels hebben tot een bodemberoering geleid die
ik weet niet hoeveel viskotters bij elkaar nog niet voor elkaar
zouden krijgen. Windmolenparken waarvan we nog niet
weten hoe die zich gaan verhouden tot het zoute water van
de zee. Windmolens die vogels doden door het klappen
van de wieken. En dan niet één vogel, maar het zijn complete slagvelden wanneer een groep trekvogels erdoorheen
vliegt. Windmolens die, zoals steeds meer onderzoeken
uitwijzen, de sonar van vissen zo verwarren dat ze de weg
kwijtraken, uit koers raken en in het minste geval aanspoelen en sterven. En waar zijn de milieuorganisaties nu?
Voorzitter. In België konden vissers afgelopen zomer een
subsidieaanvraag doen voor het aanpassen van hun schepen. België wil door middel van geijkte weegschalen, etiketten op de vis en gechipte viskisten gaan monitoren wie wat
waar vangt. Dit moet bijdragen aan de efficiëntie van de
visserij. Wat de reder van deze informatie met de overheid
deelt is zijn eigen keus. Ook gaan ze het brandstofverbruik
monitoren, dit om samen met de vissers — sámen met de
vissers — uit te vinden op welke snelheid de minste
brandstof wordt verbruikt bij langer stomen. Zo blijft de
Belgische overheid haar vissers helpen en stimuleren. Ook
een ding was afgelopen jaar de compensatie wat betreft
de brandstof — inmiddels is dat niet meer aan de orde. In
Frankrijk kregen de vissers, ook buitenlandse vissers die in
Frankrijk havenden, korting op hun brandstof. Die kon
oplopen tot wel €0,25 per liter. In België werden de vissers
gecompenseerd vanuit de visveiling. En in Nederland bleef
de compensatie lang uit. En ja, toen heel veel vissers de
kotter al voor weken hadden stilgelegd omdat het niet meer
rendabel was, kwam de Nederlandse overheid met een
eenmalige toeslag, die bij lange na niet de schade dekte.
Het kromme is: voor iedere persoon en voor iedere sector
was er iets te regelen toen de prijzen omhoogschoten,
behalve voor de visserij.
Voorzitter. Laat ik afsluiten door het volgende te zeggen,
en dat is niet nieuw. BBB wil graag het woord "visserij"
terug in de naam van het ministerie van LNV. Dat is hard
nodig. De saneringen die plaatsvinden binnen deze sector
en de manier waarop onze vissers zijn behandeld, zijn
ongekend en begonnen toen de tweede V, die wij terug
willen hebben, verdween. De tweede V, die van Visserij, in
LNV terugbrengen zou wat mij betreft de eerste stap zijn
naar een visserijbeleid met gezond boerenverstand.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-33
Voorzitter, tot slot. Zullen we nog een keer proosten op
onze boeren, tuinders en vissers en vertellen hoe trots we
op ze zijn, of zullen we onze voedselmakers nu eens gaan
helpen en beschermen?
Dank u.
Hartelijk dank voor uw inbreng.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
We gaan schorsen voor de lunch en we komen om 14.15
uur weer bijeen voor het vervolg van dit debat.
De vergadering wordt van 13.44 uur tot 14.22 uur geschorst.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-2-34