Terug
Plenair · wetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (36410-XIV) 1e TK

31 januari 2024 7u 45m

Behandeld

Besproken in dit debat

6 stukken

Document

Verslag

17 sprekers · 250 bijdragen

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Aan de orde is de behandeling van:

- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten

van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

2024 (36410-XIV).

De voorzitterVoorzitter

Welkom. Wij gaan vandaag debatteren over de begroting

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ik heet de minister

van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van harte welkom. Dat geldt ook voor zijn collega, de minister voor

Natuur en Stikstof. Van harte welkom. Dat geldt natuurlijk

ook voor de leden.

Er zijn in totaal zeventien leden die vandaag het woord gaan

voeren. Sommige fracties hebben meer dan één vertegenwoordiger. De afspraak bij deze begroting is dat er in totaal

acht vragen kunnen worden gesteld. Dat kunnen ook vier

keer twee vragen zijn. Die acht vragen gelden per fractie,

niet per persoon. Houd daar rekening mee, zeker als je met

meerdere woordvoerders dit debat gaat voeren. We doen

vandaag alleen de eerste termijn. We beginnen, zoals

gebruikelijk bij een begrotingsbehandeling, met de eerste

partij in de oppositie, omdat we er nog van uitgaan dat de

regerende partijen in een andere volgorde staan. De VVD

is de grootste regeringspartij. Die komt als tweede.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik heb even een vraag over het ordevoorstel dat u zojuist

deed. Gelden die acht interrupties in totaal bij de eerste

termijn van de Kamer?

De voorzitterVoorzitter

Ja, en dan ook weer acht keer bij de termijn van de

bewindslieden.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dat moeten we eigenlijk niet verklappen, want dan weten

we hoe het kabinet gaat antwoorden. "Onbeperkt bij de

bewindslieden" is een goed uitgangspunt.

De algemene beraadslaging wordt geopend.

De voorzitterVoorzitter

De eerste spreker is mevrouw Nijhof-Leeuw. Zij gaat het

woord voeren namens de Partij voor de Vrijheid. Gaat uw

gang.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Dank u, voorzitter. Het is tijd voor herstel. De boeren, tuinders en vissers moeten weer toekomstperspectief hebben

en vertrouwen krijgen in de overheid. Ze moeten erop

kunnen vertrouwen dat naar oplossingen gezocht wordt

om hun bestaanszekerheid te waarborgen. De boeren en

tuinders verdienen een eerlijke prijs voor hun producten,

zodat Nederland verzekerd blijft van voedsel van eigen

bodem. Op dit moment kunnen ze niet concurreren met de

importproducten, doordat onze boeren en tuinders algemene kosten betalen, maar er geen of lage invoerrechten

geheven worden op producten die geïmporteerd worden.

Dit creëert een ongelijk speelveld, dat we niet zouden

moeten willen. Hoe gaat de minister dat oplossen? Als we

niets veranderen, zetten we onze boeren en tuinders helemaal buitenspel en maken we onszelf afhankelijk van andere

landen voor de eerste levensbehoeften. We hebben al

ervaren hoe dat uitpakt. Dat voelen we nog iedere maand

aan onze energierekening.

Voor de PVV staat de voedselproductie van eigen bodem

op één: mooie, eerlijke producten, maar ook een eerlijke

prijs voor boer en consument. Het Farmers Friendly-keurmerk zou hierin een oplossing kunnen zijn. Dat keurmerk

is door de branche zelf ontwikkeld, waarbij de supermarkt

1%, 2% of 3% van de jaaromzet van het artikel aan de boer

afdraagt. Dat is een systeem om de markt te versterken,

dat niet steunt op subsidie. Het keurmerk was een idee van

Farmers Defence Force, een organisatie met goede ideeën

die ons kan helpen om het toekomstperspectief voor de

land- en tuinbouw te waarborgen. Het creëert draagvlak en

zet niet alleen de organisaties die subsidies ontvangen aan

tafel. Is de minister bereid om ook Farmers Defence Force,

de op één na grootste agrarische organisatie, aan tafel uit

te nodigen? Ik weet dat ze van harte bereid zijn om mee te

denken. Draagvlak creëer je door geen groepen uit te sluiten; dat geef ik de minister dan nog maar even mee in

aanloop naar zijn antwoord op mijn verzoek.

Naast de oneerlijke concurrentie ten aanzien van de import

van voedsel, hebben we ook een serieus probleem met

betrekking tot de voedselveiligheid. We stellen als Nederland hoge eisen aan ons voedsel als basis voor een optimale

volksgezondheid van onze inwoners en dat willen we ook

graag zo houden. Het in Nederland geproduceerde voedsel

moet veilig en gezond zijn voor de consument. In het buitenland zijn de eisen vaak minder streng dan in Nederland,

maar we laten het wel ons land binnenkomen. Een paar

voorbeelden. Melkpoeders uit de VS en Canada worden

geproduceerd met het door de EU verboden melkstimulerend hormoon BST. Rundvlees uit de VS en Canada komt

van runderen die met groeihormonen zijn behandeld. Ook

vlees uit Brazilië en Argentinië komt van dieren die met

groeihormonen zijn behandeld, zoals ractopamine. De eieren uit de hier verboden legbatterijen in Oekraïne liggen

wel in de winkel. Deze producten brengen een insleep, bijvoorbeeld bij het vlees van de Afrikaanse varkenspest. Dat

virus kan 90 dagen overleven in geïmporteerd vlees. Door

al deze import van vleesproducten waar geen track and

trace op zit, slepen we enorm hoge risico's binnen. Dat

vlees van over de grens wordt niet getest op ziektes. Het

kan toch niet zo zijn dat wij onze ogen sluiten voor de

kwaliteit van het voedsel dat wij in ons land binnenlaten.

Daar zouden we dezelfde kwaliteitseisen aan moeten stellen

als aan de producten van onze eigen bodem. De PVV hoort

graag hoe de minister ervoor gaat zorgen dat de importproducten aan dezelfde kwaliteitseisen gaan voldoen als ons

voedsel van eigen bodem.

Voorzitter. Dan het GLB, een belangrijk instrument waarmee

de boer door middel van onderhoud van bijvoorbeeld

houtwallen en singels een vergoeding ontvangt die helpt

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-1

in het herstel van de bestaanszekerheid en het toekomstperspectief van de agrarische sector. Maar ook in dit mooie

instrument zitten wat verbeterpunten. Dit naar aanleiding

van de pilot die in Overijssel van 2021 tot 2023 is gedraaid

rondom drie Natura 2000-gebieden: De Wieden en Weerribben, Springendal en Dal van de Mosbeek. De focus bij die

pilot lag op het onderzoeken van de mogelijkheden om het

verdienmodel van achttien bedrijven te versterken en om

daarnaast bij te dragen aan de natuur- en wateropgaven.

Het gaat nu te ver om hier de hele pilot door te nemen,

maar ik wil u de leerpunten niet onthouden.

De pilot laat zien dat voor een optimaal gebruik van de GLBregeling extensivering weer mogelijk zou moeten zijn, dat

een gedragen gebiedsproces een belangrijke pilaar is en

dat agrariërs in de transitie naar de duurzame landbouw

ondersteund dienen te worden. De PVV hoort graag of de

minister kennis heeft genomen van het rapport van de pilot

en of hij de leerpunten omarmt.

In het kader van het toekomstperspectief van de sector wil

ik het ook nog met u over de bufferzones hebben. Het is

geen geheim dat de PVV daar geen voorstander van is. Ik

zal u ook uitleggen waarom. In de zevende Nitraatrichtlijn

zijn bufferzones van 100 tot 250 meter opgenomen onder

het mom van herstel van beekdalen en rondom Natura

2000-gebieden. Hier zijn we weer aan het wensdenken, want

de reductiepercentages worden op basis van schattingen

gemaakt, zo laat het rapport van de WUR zien. Een bufferstrook van 3,5 meter geeft een emissiereductie op de

gewasbeschermingsmiddelen van 75% tot 95%.

Kijken we naar het rapport "Buffers voor natuur en water:

Europese landbouwsubsidies koppelen aan teeltvrije zones"

uit 2008, dan zien we in de conclusie dat verbreding van de

huidige teeltvrije zones waarschijnlijk een plus geeft voor

de waterkwaliteit en een beetje winst voor de emissiereductie. Op basis van schattingen en waarschijnlijkheden wil de

minister het beleid wijzigen.

Ook valt te lezen dat alleen door zeer brede zones alle uitzonderingen op de toelating van gewasbeschermingsmiddelen kunnen vervallen. Dit is een verkapte manier om nog

heel veel extra hectares natuur toe te voegen ten koste van

onze boeren. Want hiermee gooien we maatwerk overboord, omdat een generieke maatregel zo veel makkelijker

is.

De voorzitterVoorzitter

Een interruptie van mevrouw Vedder.

CDAMevrouw VedderCDA

De collega van de PVV spreekt over bufferzones, of bufferstroken. Ik moet die even goed uit elkaar houden. Wij hebben sinds kort een nieuw fenomeen: bufferzones rondom

Natura 2000-gebieden. Deelt mijn collega de vrees van het

CDA dat we met het aanwijzen van die bufferzones om

Natura 2000-gebieden een soort nieuw spook hebben

gecreëerd, een labeltje op gronden dat er misschien wel

permanent op blijft?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Dat ben ik zeker met u eens. Ik zal in het verloop van mijn

bijdrage met een voorbeeld komen dat dat inderdaad

onderstreept.

CDAMevrouw VedderCDA

Daar ben ik blij mee. We komen namelijk morgen met een

motie over bufferzones rond de Natura 2000-gebieden, dus

ik hoop heel erg dat mijn collega daar met interesse naar

wil kijken.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Wij gaan zeker alle moties met interesse bekijken.

Ik vervolg mijn betoog. Deze niet te onderbouwen uitbreiding van de bufferzones maakt herstel van het vertrouwen

en het toekomstperspectief van de agrarische sector

onmogelijk. Als de minister echt alleen het behoud van het

stikstofgevoelige plantje als doel nastreeft, zouden we ook

geen generieke 3,5 meter om de Natura 2000-beekdalen

trekken, maar zouden we het stikstofgevoelige plantje

beschermen door een buffer in de vorm van een cirkel

eromheen te trekken.

Ik geef een voorbeeld met betrekking tot de gevolgen voor

de agrarische sector en de voedselproductie van eigen

boden. Een melkveehouder in Noordwest-Overijssel hoeft

nu geen mest af te voeren. Na de invoering van deze bufferzones gaat de melkveehouder jaarlijks €40.000 betalen,

of moet hij 44 hectare grond bijkopen, wat hem ruim

€35.000 kost. Hij kan ook 30 koeien wegdoen, wat hem

jaarlijks een vergelijkbare omzet kost. Deze melkveehouder

gaat er dus een modaal inkomen op achteruit: geen minimuminkomen, maar een modaal inkomen. Het is ook nog

eens een boer die al eerder verplaatst is omwille van de

natuur. Over compensatie heb ik niets gelezen.

Als ik dan kijk naar wat de PVV — en ik hoop ook de minister

— als doel heeft, namelijk de boeren toekomstperspectief

en een eerlijk prijs voor hun producten bieden, dan zie ik

dat deze uitbreiding van de bufferzone daar niet in past.

Om te komen tot een gedragen en effectief beleid waarbij

er perspectief voor de sector blijft, zullen we bottom-up

moeten werken door middel van gebiedsgerichte aanpak.

Daarvoor liggen mooie plannen klaar in verschillende provincies. Dit soort uitbreidingen passen daar niet in, omdat

die de flexibiliteit en de integraliteit in de weg staan.

Voorzitter. Ik hoor graag hoe de minister denkt aan te kunnen tonen dat de extra 250 meter tot een significante verbetering van het doelbereik kan leiden. Kan de minister toezeggen, misschien een beetje vooruitlopend, om de bufferzones nog niet in te voeren? Die hebben een hoog wensdenkengehalte en staan haaks op de gebiedsgerichte aanpak,

waar ik net al aan refereerde. Dat is de aanpak waarbij het

gebied aan zet is om aanvulling te geven aan de beste

oplossing voor het gebied. En ja, de minister mag strenger

zijn dan de regels die via Europa tot ons komen, maar niet

als de minister demissionair is. Dan past de minister op de

winkel.

Voorzitter, tot zover de bufferzones. Ik ga naar de garnalenvissers, die sinds 1 oktober geen geldige vergunning meer

hebben door de nieuwe regelgeving en op dit moment

worden gedoogd. Er moet verduurzaamd worden om de

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-2

uitstoot van de boten te reduceren. Dat vraagt om investeringen die niet elke visser zomaar kan doen. Een eis is dat

de vissers een nieuwe, schone motor in hun boot zetten.

Daarmee wordt de uitstoot van stikstof met 80% teruggebracht. Er zijn vissers die deze investering al gedaan hebben, maar ook zij hebben nog geen nieuwe vergunning

gekregen.

Vorige week heeft minister Adema een bezoek gebracht

aan de garnalenvissers in Lauwersoog. De minister heeft

daar terecht aangegeven dat er niet zo veel sectoren zijn

die zo veel reduceren. Hij vindt — ik heb het uit de media,

dus wellicht zit er nog ergens lucht tussen — dat de vissers

de mogelijkheid moeten hebben om weer een vergunning

te krijgen. Nu is er sprake van een onwerkbare situatie. De

minister wil graag dat er een realistisch stikstofbeleid komt.

Volgens hem zou de nadruk in het beleid meer moeten liggen op de uitstoot op bedrijfsniveau en minder op rekenmodellen en de kritische depositiewaarde. De minister ziet

het liefst dat bedrijven veel meer worden afgerekend op

hun daadwerkelijke uitstoot. Maatwerk dus. "De vissers

besparen nu al 80%. Dat is een enorme opgave, met een

enorm resultaat. Het moet ook een keer genoeg zijn.", aldus

de minister in Lauwersoog. Dat ben ik 100% met de minister

eens.

Wanneer gaat de minister daar iets aan doen en gaat hij

ervoor zorgen dat de beloofde vergunningen weer uitgegeven worden? Of gaat hij zich verschuilen achter argumenten

als het gebruik van netten die over de grond slepen? Het

laatste is ook maar betrekkelijk. Ik heb geleerd dat de netten

wieltjes hebben, te vergelijken met garenklosjes. De wetten

van de natuur maken dat de opwaartse kracht van het water

even groot is als de zwaartekracht die het verplaatste water

naar beneden trekt. Dat maakt dat de wieltjes lichtvoetig

over de bodem dansen. Deze wijsheid komt van de Griekse

wiskundige Archimedes, een kleine 300 jaar voor Christus.

Natuurlijk niet over de wieltjes, want die waren er toen nog

niet. Zou het niet zo kunnen zijn dat bijvoorbeeld een

windvlaag de bodem veel meer beroert dan we nu aannemen? Wellicht zijn er nog andere oorzaken. Kan de minister

aantonen dat de garnalennetten van significante invloed

zijn op het bodemleven? Zo ja, dan zie ik dat graag in een

brief of schrijven aangetoond. Is het ook niet zo dat er bij

de aanwijzing van dit Natura 2000-gebied rekening is

gehouden met de voortzetting van de garnalenvisserij, en

dus ook met de effecten van de garnalenvisserij? Waarom

zie ik dat nergens terug?

Dan heb ik nog een puntje met betrekking tot de actualiteit

en een gelijk speelveld voor de EU-lidstaten. In een groot

deel van Europa staan de boeren met hun rug tegen de

muur. Uit het achtuurjournaal van gisteren heb ik vernomen

dat in Frankrijk de regelgeving over 4% braakliggende grond

eraf is gehaald. Is dit een Europese regel, waardoor dit een

precedent schept voor andere lidstaten?

Voorzitter. Er zijn nog genoeg punten die ik hier over het

voetlicht kan brengen, maar ik wil afsluiten met het volgende. Zorg binnen LNV voor een integrale aanpak en

maatwerk, om te voorkomen dat beleid elkaar tegenwerkt

of geen ruimte meer biedt voor plannen zoals de gebiedsgerichte aanpak. Werk bottom-up en maak maatwerk niet

onmogelijk door generiek beleid, zoals het afromen van

dierrechten en bufferzones tot 250 meter breed.

Tot zover. Ik zie dat ik nog een paar interrupties heb.

De voorzitterVoorzitter

Ja. In ieder geval alvast bedankt voor uw inbreng. De heer

Grinwis heeft een interruptie.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Ik ben het helemaal eens met wat collega Nijhof zei over

de garnalenvissers. Het is inderdaad een schande dat er

niks verandert als je zo veel investeert. Zoals collega Van

der Plas ooit al grappenderwijs zei: ze zouden het erin timmeren van windturbines, stormen en zandsuppletie ook

moeten verbieden als ze die garenklosjes vanwege de lichte

bodemberoering zouden verbieden.

Mijn vraag. Er is nog een heel belangrijk aspect niet aangeroerd door collega Nijhof: de nota van wijziging. De nota

van wijziging is namelijk groter dan de hele LNV-begroting

op jaarbasis. Die is ongeveer 2,7 miljard en de nota van

wijziging is 3 miljard. Het is belangrijk dat we daar snel mee

aan de slag kunnen. Gezien de crisis op de mestmarkt

moeten die opkoopregelingen doorgaan. Gezien onze wens

om naar doelsturing te gaan, moeten pilots en proeven

zoals bij de Nieuwkoopse Plassen verdergaan. Is collega

Nijhof van de PVV het met mij eens dat die nota van wijziging inderdaad zo snel mogelijk moet worden geïmplementeerd, dat het geld moet worden benut voor de maatregelen

waarvoor het bedoeld is en dat we niet nog heel lang

moeten wachten totdat het eindelijk wordt uitgevoerd?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Heel lang wachten is sowieso niet de bedoeling, maar als

u het heeft over die 3 miljard: niet nu.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Dat is toch wel nieuws. Dat is een kort en heel helder antwoord. Daar heb ik toch wel een beetje zorgen over. Collega

Nijhof van de PVV zegt: die nota van wijziging is allemaal

goed en best; de maatregelen moeten worden uitgevoerd,

maar wij gaan geen goedkeuring geven voor de begroting

inclusief die nota van wijziging. Begrijp ik dat goed? Hoe

wil ze dan omgaan met de stikstofproblemen, de opkoopregeling, de eco-regeling van 50 miljoen die we allemaal

wilden bijplussen, maar vooral ook de boeren bij de

Nieuwkoopse Plassen die over willen stappen op doelsturing en daar fantastische inspanningen voor hebben verricht?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik begrijp inderdaad de zorg. "Niet nu" betekent ook niet

"nooit". Ik heb een aantal honden. Daarmee kan ik misschien

het beste uitleggen wat ik met "niet nu" bedoel. Als ik voer

in de bak doe en ik zeg tegen mijn hond "niet nu", dan weet

hij dat het op dit moment nog niet mag, maar dat het niet

lang duurt voordat hij daar wel bij mag. "Niet nu" is "op dit

moment niet nu". Meneer Grinwis gaat over zijn vraag en

ik ga over mijn antwoord.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Zeker, ik dank de collega voor haar antwoord. Er wordt

gelukkig nog niet vandaag, niet nu, gestemd. Er wordt pas

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-3

over een enkele week gestemd over de begroting. Dat geeft

nog ruimte voor voortschrijdend inzicht en om het antwoord

van de ministers op mijn collega in te laten werken. Daar

laat ik het even bij. Ik vind dit antwoord dus best wel zorgwekkend.

De voorzitterVoorzitter

Wil mevrouw Nijhof nog iets eraan toevoegen?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik heb geen vraag meer gehoord, voorzitter.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik heb de voorgangers van mevrouw Nijhof van de PVV de

afgelopen jaren, met uitzondering van de heer Graus, horen

blazen dat er geen stikstofprobleem is, dat het allemaal niet

bestaat en dat het stikstofbeleid in de prullenbak moet. Hoe

denkt mevrouw Nijhof daarover?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik heb dat in het vorige debat al aangegeven. U kent inderdaad ons stikstofstandpunt. Alleen, op het moment dat we

nu wat willen doen en dat we dat ook in de breedte willen

doen, zullen we aan de knoppen moeten draaien. Dat hebben we in het vorige debat middels een motie van NSC ook

geprobeerd. Dat is de lijn die wij willen uitzetten om progressie te maken. Je hoeft het niet overal helemaal mee

eens te zijn om toch ergens mee in te kunnen stemmen.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Het is al een vooruitgang dat ook de PVV erkent dat we een

probleem hebben met stikstof in Nederland. De volgende

vraag is: erkent de PVV ook dat we in Parijs wereldwijde

klimaatafspraken hebben gemaakt? Staat de PVV daarachter?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik heb niet gezegd dat ik erken dat we een stikstofprobleem

hebben. Dat laat ik aan mevrouw Bromet. Ja, ik ben op de

hoogte van de klimaatafspraken die gemaakt zijn.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Eerder in haar inbreng hoorde ik mevrouw Nijhof spreken

over de eerlijke prijs die we moeten betalen. Daar ben ik

het heel erg mee eens. We moeten een eerlijke prijs betalen,

zowel voor de boeren als voor de consumenten. We weten

ook dat daar wel iets schuurt. We weten dat een eerlijke

prijs voor de consument — en dat is een goedkope prijs —

nog weleens wil schuren met het verdienmodel van boeren.

Nu is het sinds vorige maand, december vorig jaar, mogelijk

om via EU-regels prijsafspraken te maken over duurzame

producten, zodat én een boer daar goed aan verdient én

een consument toch relatief goedkoop kan eten. Ik wil de

minister daarop vragen om, nu het landbouwakkoord

geklapt is, via die route die prijsafspraken te maken en zo

duurzaam eten goedkoper te maken. Is de PVV het met mij

eens dat dat de goede aanpak is?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik vind in ieder geval dat u een goede vraag gaat stellen

aan de minister, dus wij kijken ook uit naar het antwoord.

De vragen die ik gesteld heb, zijn wat breder, dus over de

verkoop in het algemeen van producten die in het schap

komen te liggen. Ik wil ook heel graag daar het antwoord

van de minister op hebben en niet alleen op een heel klein

stukje. Ik wil graag het brede antwoord voor de hele sector.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Ik stelde de vraag, omdat ik ook hoorde dat, als ik het goed

begrijp, mevrouw Nijhof-Leeuw zegt: we moeten zo'n

keurmerk gebruiken, want dan weten we dat het eerlijk

voedsel is. Maar ik denk dat het nadeel van zo'n keurmerk

is dat je dus niet op die eerlijke prijs gaat zitten voor boeren

en consumenten. Daar zie ik wel een nadeel in, vandaar dat

ik de vraag stel of het niet een betere route zou zijn om op

die afspraken die eerder niet mochten, maar nu wel mogelijk

zijn, onze energie en middelen te gaan focussen.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Het keurmerk zou een van de instrumenten kunnen zijn;

wellicht zijn er meerdere. Ik haal even weer het GLB-beleid

aan, waarbij we ook gaan kijken naar meerdere mogelijkheden om het verdienmodel en de bestaanszekerheid van de

sector te waarborgen. Ook op dit vlak zullen er meerdere

instrumenten zijn die leiden tot goed beleid. Ik kijk ook uit

naar andere suggesties.

SPMevrouw BeckermanSP

Ik was het eigenlijk met heel veel punten van mevrouw

Nijhof eens. Ik noem een eerlijke prijs, stoppen met de

import van niet-duurzame producten, voorkomen dat we

ziektes importeren. Daarbij kunt u de SP zeker aan uw zijde

vinden. Ik vind het volgende lastig. U zei: het moet "bottomup" komen. Het moet "van onderop" komen, zouden wij

zeggen. U zei tegen collega Grinwis: maar we willen daar

nu nog niet voor betalen. Dat vind ik wel een lastige. Ik ben

ook erg kritisch op die nota van wijziging, omdat we als

Kamer maar heel kort de tijd hebben gekregen om daarnaar

te kijken. Maar ik vind het ook wel heel lastig om nu tegen

de boeren die, zoals u zegt, bottom-up plannen hebben

gemaakt, te zeggen: we laten die onzekerheid nog langer

duren. Hoe wil de PVV daar uitkomen?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik begrijp dat dit lastig overkomt, maar op dit moment kan

ik er niks anders van maken.

SPMevrouw BeckermanSP

Een tweede vraag. Komen we daar dan uit gedurende deze

begrotingsbehandeling? Of zegt u: dat verplaatsen we naar

later? Ik was bijvoorbeeld heel kritisch op die nota van wijziging. Wij gaan als Kamer daarover, maar vervolgens zitten

er nog meerdere toetsmomenten in. Ik vond dat het ook

met die nota van wijziging best lang duurt voordat er

daadwerkelijk geld naar die plannen gaat. Wij zouden juist

willen bekijken: hoe kun je dat verkorten, maar wel democratisch controleren? Ligt dat primaat dan bij de Kamer, nu

bij de begrotingsbehandeling, of zegt de PVV: nee, daar

willen we nog langer op wachten? Wanneer mag uw hond

die brokken eten?

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-4

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

In de regel duurt dat een paar minuten. Soms laat ik ze iets

langer wachten, als er telefoontje komt, maar goed, dat

even ten aanzien van mijn honden. Wij bekijken alle moties,

amendementen en voorstellen waar we over moeten

stemmen. We hebben vandaag geen stemmingen en ook

morgen nog niet. We gaan daarnaar kijken. Maar op dit

moment is het standpunt: niet nu. Dat wil niet zeggen

"nooit", absoluut niet.

Desalniettemin wil ik graag weten wat nu precies het

standpunt van de PVV is. Ik heb het vorige debat namelijk

bekeken. Mevrouw Nijhof heeft daar gezegd dat het wel

even een tandje minder mag en dat er even een pas op de

plaats gemaakt moet worden, omdat er al een dalende

stikstoftrend is. Begrijp ik dan goed dat de PVV het stikstofbeleid wel in stand wil houden, maar het aan wil passen

en niet langer het gehele stikstofbeleid van tafel wil?

NSCDe heer HolmanNSC

Ik wil mevrouw Nijhof graag het volgende voorleggen. Het

doet me heel goed dat u de landbouw een warm hart toedraagt. U hebt een helder betoog en een goede analyse. U

vraagt de minister om een klein deel van het probleem op

te lossen door het kunnen gebruiken van de braakgronden.

Er zijn drie dingen die op ons afkomen. Door de afbouw

van derogatie en het aanwijzen van NV-gebieden ontstaat

er 30% minder plaatsingsruimte. Over een jaar gaat het

stikstof- en fosfaatplafond 10% naar beneden. In 2027 hebben we de evaluatie van de Nitraatrichtlijn. Dat zijn dingen

die heel erg op ons afkomen. U benoemt dat het anders

moet, maar hoe lossen we dit op? Over twee jaar is voor

25% van de mest geen ruimte in Nederland. Je ziet nu al

dat de markt ontploft en prijzen omhoogschieten. Er dreigt

een keiharde aanwijzing uit Brussel waardoor we de

komende drie jaar te maken krijgen met een verplichte

verkleining van de veestapel. Dat wil je allemaal niet.

De voorzitterVoorzitter

Wat is uw vraag?

NSCDe heer HolmanNSC

Hoe kijkt u daartegen aan en hoe denkt u dat we dat op

moeten lossen?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik ben blij dat de heer Holman van NSC dezelfde zorgen

heeft als wij. Alleen, ik ben niet alwetend. Ik denk dat je dat

soort problemen met elkaar in de volle breedte aan moet

pakken. Een heel belangrijk punt daarin, waar ik mijn betoog

ook mee beëindigde, is de integraliteit. We moeten onszelf

ook niet door regelgeving klemzetten, want die kan ons

beknellen in de oplossingen. Dan kom ik toch weer bij

bottom-up werken en de gebiedsgerichte aanpak, omdat

ik denk dat we mensen met kennis en ervaring in de

gebieden hebben. Daar ligt ook een oplossing. Ik denk dat

de sleutel ligt bij de integraliteit en die mis ik echt op dit

ministerie. Dat is voor ons van essentieel belang.

FVDDe heer Van MeijerenFVD

Ik borduur even voort op de vraag van mevrouw Bromet

over het huidige stikstofstandpunt van de PVV. Mevrouw

Nijhof gaf zojuist aan dat ze het niet overal helemaal mee

eens is, maar dat zij er wel deels mee instemt. Toen constateerde mevrouw Bromet: fijn dat de PVV dan in ieder geval

erkent dat er een stikstofprobleem is. Maar daarop gaf

mevrouw Nijhof aan: dat erken ik niet direct. Zij verwees

daarbij naar wat zij daarover bij het vorige debat heeft verteld. Forum voor Democratie mocht helaas niet aan dat

debat meedoen, omdat een meerderheid van deze Kamer

ons dat had verboden, omdat wij niet integer zouden zijn.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Hiervoor geldt hetzelfde als voor de EU: zolang je ergens

onderdeel van bent, zal je je aan die regels moeten houden.

En als je wat wilt veranderen, dan zal je daar een meerderheid voor moeten hebben. Op dit moment lijkt mij die in

de volle breedte van de Kamer op het bijstellen van het

beleid te zitten. Wij zetten dan dus stappen, maar u heeft

mij niet horen zeggen dat wij erkennen dat we een stikstofprobleem hebben. U kent ons standpunt. Wij vinden dat

het veel te groot wordt gemaakt, want we moeten met

elkaar vaststellen dat het gewoon een heel groot effect heeft

op de agrarische sector, terwijl op dit moment de lasten

eigenlijk alleen bij die sector worden neergelegd. Wij willen

daar heel graag breder naar kijken. Maar goed, dan komen

we in een stikstofdebat terecht en dat had ik vandaag niet

op mijn lijstje staan. Wellicht komt dat ook bij andere fracties nog meer naar boven. Dan zullen we daar met elkaar

op een ander moment over spreken. Ik kom nog een keer

terug op mijn afsluiting: ik denk dat de sleutel ligt bij integraliteit, een gebiedsgerichte aanpak en bottom-up werken.

FVDDe heer Van MeijerenFVD

We bespreken vandaag het beleid van het ministerie van

LNV en dat staat bol van de stikstofmaatregelen. Het is dus

niet zo vreemd dat ik de vraag stel hoe de PVV daarin staat.

Ik begrijp ook dat de PVV aan het onderhandelen is en dat

je niet in alles je zin kunt krijgen. Ik zou zeggen: ga niet

onderhandelen over een probleem als dat, naar het oordeel

van mevrouw Nijhof, überhaupt geen probleem is. Maar

toch blijf ik in de beantwoording horen dat ook mevrouw

Nijhof van mening is dat er wel iets moet gebeuren, maar

dat je die lasten anders moet verdelen en dat er een pas op

de plaats gemaakt moet worden. Ik vraag dus puur naar

het standpunt van de PVV, even los van al die onderhandelingen die gevoerd worden. Als de PVV het voor het zeggen

zou hebben, zou er dan überhaupt stikstofbeleid gevoerd

worden of zou dat hele beleid dan van tafel gaan?

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Dat laatste, het stikstofbeleid van tafel, is op dit moment

een brug te ver als we tot oplossingen willen komen.

Daarom hebben wij ook in het vorige debat aangegeven

dat we het nu in ieder geval moeten bijstellen om inderdaad

ergens aan de knop te kunnen gaan draaien. Daar wil ik het

heel graag bij laten.

FVDDe heer Van MeijerenFVD

Dan ben ik in ieder geval blij dat we nu wel echt duidelijkheid hebben. Ook als de PVV het zelf volledig voor het

zeggen zou hebben, dan zou het stikstofbeleid niet van tafel

gaan, omdat we tot oplossingen moeten komen. Ook de

PVV erkent dus dat we een stikstofprobleem hebben en wil

daar beleid op voeren, weliswaar in een iets aangepaste

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-5

vorm, maar we weten nu in ieder geval aan welke kant de

PVV staat.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Voorzitter, er worden mij woorden in de mond gelegd die

ik niet gezegd heb, dus daar neem ik afstand van.

De voorzitterVoorzitter

Nogmaals dank voor uw inbreng en voor het beantwoorden

van de interrupties. Dan is nu het woord aan de tweede

spreker van de Partij voor de Vrijheid, en dat is de heer

Graus. Ga uw gang.

PVVDe heer GrausPVV

Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik wil allereerst beginnen

... Want ik houd me alleen bezig met dierenwelzijn als dierenambassadeur. Ik ga me niet baseren op Archimedes,

zoals mijn collega, maar ik houd het bij Nostradionis; ik heb

tot nu toe altijd nog gelijk met alles wat ik gezegd heb, dus

zo mag ik mezelf noemen. En ik wil graag een reactie hebben van de minister.

Allereerst, dierenbeschermingsorganisaties hebben een

advertentie geplaatst over "een beetje dierwaardig bestaat

niet, minister Adema". Dat heeft de minister vast wel gelezen. Ik had daar graag een reactie op gehad. Sowieso heeft

de Dierencoalitie, in samenwerking met mevrouw Nancy

de Heer, wat punten en vragen ingediend. Omdat ik te

weinig tijd heb, wil ik daar ook graag een reactie op hebben.

Die zijn ook allemaal bij de minister bekend.

En ik zou hier ook inderdaad — het werd al door mijn collega gezegd — bijvoorbeeld Farmers Defence Force bij

willen betrekken, want dat is tot nu toe de enige organisatie

in mijn zeventien jaar geweest die wel wilde meedenken.

Bijvoorbeeld, de varkensspecialist van Farmers Defence

Force zegt: nou, wij willen best dat karkasvervoer, maar dat

moet wel allemaal betaalbaar zijn voor de boeren. Dus

waarom zitten die jongens nergens aan tafel? Ik vind dat

echt onwaarschijnlijk. Dit is de tweede grootste club van

Nederland. Ik zie de minister al geïrriteerd nee schudden,

maar dit valt niet uit te leggen. Dus ik wil ze ook hier graag

bij betrokken hebben, omdat die mensen mij wel steunen

in mijn dierenwelzijnsbeleid. Die zeggen: wij willen best.

Want de boer wíl het gewoon goed voor de dieren. Maar

ze moeten gewoon betaald krijgen, en dat moet ten laste

gaan van de Quote top 500-jongens, de supermarkten; die

pakken het grote geld. En wij leggen de boeren van alles

op. En ook die voederleveranciers, en de vlees- en visverwerkers: die pakken allemaal het grote geld, en die moeten

we eens bij hun veter gaan pakken, niet de boeren. Dat

wilde ik ook even gezegd hebben, en het komt ook een beter

dierenwelzijn ten goede.

Onze fractievoorzitter deed enkele jaren geleden aangifte

tegen zware dierenmishandeling. Ik was daarbij, en ook

mijn vriend uit Limburg Frank Wassenberg, van de Partij

voor de Dieren. Dat was een aangifte tegen die slachthuizen,

daar waren natuurlijk allemaal wantoestanden. Ik moet

zeggen, er is best hard opgetreden; er zijn ook slachthuizen

tijdelijk gesloten. Maar daarna gaan ze natuurlijk gewoon

verder, want dierenbeulen zijn in de regel recidivisten. Je

kan bijna altijd zeggen dat een dierenbeul een recidivist is.

Tenminste, ik heb in die meer dan vijf decennia dat ik erin

rondloop, nooit anders meegemaakt. Het blijkt ook wel uit

de onderzoeken dat dat zo is. En ook vaak die relatie met

huiselijk geweld moeten we niet vergeten. Dus als je het

niet voor de dieren doet, waar wij hier voor staan, doe het

dan voor vrouwen en kinderen, die ook de dupe worden

van die idioten allemaal. Daar kom ik dadelijk nog wel op

terug. Maar het is "three strikes, out". Wij willen dat dat

"one strike, out" wordt als het gaat om zware mishandeling.

Het is allemaal vastgelegd wat daaronder verstaan wordt.

Wij willen gewoon "one strike, out", en die toko moet dan

gewoon weg; einde oefening. Want ze weten gewoon

donders goed wat ze wel en niet mogen; het zijn professionals. En dan hebben ze zich ook zo te houden. Maar dat

geldt, vind ik, ook voor particulieren, en ook voor hondenfokkers. Die hondenfokker in Eersel waar we al jaren mee

bezig zijn, dat is toch om te huilen? Die gast had allang op

water en brood ergens in een gevangenis moeten zitten.

Het kan niet wat er gebeurt. Ze spelen gewoon met onze

voeten, en ik ben dat gewoon zat. Ik hoop dat de minister

daar in samenwerking met de minister van Justitie eindelijk

actie op gaat ondernemen.

We willen ook dat er een onafhankelijke data- en DNA-bank

komt voor gezelschapsdieren, gekoppeld aan een registratie.

Ik ben zelfs bereid om daar een motie voor in te dienen,

want dat heeft ook te maken met de foklijnen aanpakken,

met fokkers aanpakken. Alles is dan herleidbaar. Maar ook

bijvoorbeeld bijtincidenten, daarvoor heb je er ook wat aan.

Want er worden over het algemeen geen valse dieren

geboren. Kijk, zo'n hond die met een heksenpiemel wordt

geboren, iets aangeborens, zodat ie pijn heeft, die kan dan

grumpy worden, die kan geïrriteerd raken en kan dan bijten,

gewoon door lichamelijke pijn, maar meestal worden dieren

vals gemáákt. Je kan ieder dier vals maken; dat kan met

ieder dier. Je kan iedere bijthond of bijtincident onder mij

neerzetten, en dan bijt ie niet. Ik was laatst op werkbezoek,

afgelopen maandag, met mijn team, bij de HondenCampus,

die eigenlijk het bijtincidentencentrum moet worden, het

nationaal hondencentrum van Nederland. Daar was Franky,

een herder, en die had al drie mensen gebeten in een paar

weken tijd. Ik was daar, ik ben op de foto gegaan met die

hond. Daar komt binnenkort een reportage over. En ik ben

gewoon zelfs met mijn gezicht bij hem gegaan. Die hond

was een hartstikke goeie lobbes. Maar normaal gesproken

had een paar jaar geleden zo'n hond een spuitje gekregen,

omdat ie bij een idioot of een paar idioten terecht was

gekomen. Dan kan natuurlijk niet, jongens. Zo gaan we ook

niet met mensen om. Of het nu gaat over de evolutieleer

of over het scheppingsverhaal: dieren waren er eerder dan

mensen. Zo moeten we dus ook gaan handelen. We moeten

dieren boven de politiek gaan stellen. Dieren hebben niks

met politiek te maken. Het zijn ook geen zieligedierenverhalen, zoals mevrouw Van der Plas laatst tegen mij zei. Het

heeft met fatsoen en respect te maken. Het heeft met mijn

geloof te maken. Het heeft met mijn maatjes te maken.

Want ik ben door heel veel mensen in de steek gelaten. Die

hebben mij genaaid, maar ik heb altijd onvoorwaardelijke

trouwe loyaliteit bij dieren gevonden. Daar mag niemand

aankomen. Dat is een ethische kwestie. Hetzelfde geldt voor

het geloof: daar mag ook nooit iemand aankomen. Dat wil

ik toch even duidelijk maken. Dat heeft niks te maken met

zielig zijn. Het heeft met feiten en met andere zaken, zoals

fatsoen en respect, te maken. Dus ik krijg graag een reactie

op die onafhankelijke databank. Op die manier kunnen de

Nederlandse dierenpolitie, de Landelijke Inspectiedienst

Dierenwelzijn en de NVWA, de Nederlandse Voedsel en

Warenautoriteit, die ook dierenwelzijnsteams heeft, sneller

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-6

dierenbeulen opsporen. Vermiste dieren kunnen op die

manier misschien ook sneller en beter herenigd worden

met hun baasjes.

Ik wil dat er geen exportvergunning wordt afgegeven voor

de verplaatsing van dolfijnen, zeeleeuwen en walrussen uit

ons Dolfinarium naar een Chinees pretpark. Dat gaat

gewoon niet gebeuren. Het is echt onzinnig om dat te doen.

Punt één: we zijn tegen die ellendige, lange transporten.

Die dieren lijden daar gigantisch onder. Het zijn hypersensitieve dieren, vooral de dolfijnen. Die worden dan opgesloten. Ze worden gek, echt waar. Dat mag niet gebeuren.

Bovendien wil ik überhaupt niet dat onze dieren in China

terechtkomen, of ergens in Korea of zo, waar ze het woord

"dierenwelzijn" nog moeten uitvinden. Het gaat gewoon

niet gebeuren. Ik weet zeker dat de Kamer mij daarin gaat

steunen, want ik ga er desnoods een motie over indienen.

Ze moeten niet van de regen in de drup terechtkomen.

Waar blijft de positieflijst amfibieën, vogels en reptielen,

nu de positieflijst voor zoogdieren een feit is? Ik vraag dat

al heel lang. Ik heb ook reptieldeskundigen en vogeldeskundigen aangedragen bij het ministerie, maar die mensen

hebben nog steeds niks gehoord. Dus ik snap er niks van.

Er moeten toch ter zake deskundigen bij betrokken worden?

Hoe staat het met de nationale opvang voor wilde en/of

verwilderde dieren en de beloofde professionalisering van

de Dierenambulance? Graag een reactie. De chauffeurs van

de Dierenambulance moeten ook een opleiding krijgen, net

zoals de chauffeurs van de humane ambulance die krijgen.

Zij moeten ook als voorrangsvoertuig kunnen rijden. Zij

moeten ook over de vluchtstrook kunnen rijden met

zwaailichten. Rijkswaterstaat heeft zelfs die mogelijkheid

gekregen. Maar als het om dieren gaat, is het onmogelijk.

Nu Rijkswaterstaat ook toeters en bellen heeft gekregen,

krijgen de dierenambulances die dan ook? Wat is daar landelijk voor nodig? Ze moeten opgeleid worden. Er moeten

ook paraveterinairen komen die een dier kunnen stabiliseren

op de straat, zoals dat ook bij mensen gebeurt. Ze moeten

een snelwerkend cortico toegediend krijgen, zodat ze niet

in shock raken. Daarna kunnen ze pas getransporteerd

worden. Dat moet ook bij dieren allemaal gebeuren. Dat is

mij ook allemaal toegezegd. Dat zou onderzocht worden,

maar niemand komt erop terug. Dus graag een reactie

daarop.

Dan een update over de aanpak van gemeenten die niet

voldoen aan de opvang van hulpbehoevende dieren. Desnoods wordt er gekort op het Gemeentefonds. De VNG —

dat is de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, zeg ik

voor de mensen die het niet weten — doet helemaal niks.

Ze doet helemaal niks. Ook daar zijn dieren een ondergeschoven kindje. Dat heeft allemaal weer te maken met fatsoen en respect. Het is respectloos. Dus gewoon aanpakken

en anders korten op het Gemeentefonds. Moet je eens kijken

hoe vlug ze allemaal gaan rennen.

Hoe staat het met de door de PVV gevraagde veldproeven

en de mobiele dodingsunits? Die hebben wij ooit geïntroduceerd om daar testen mee te doen. Ze worden nu helaas

misbruikt. Maar denk ook aan karkasvervoer, in de strijd

tegen die langeafstandstransporten. Die zijn niet meer van

deze tijd. Denk ook aan al die zielige pony's waar ze kroketten en bitterballen van maken, die helemaal naar Spanje

gaan. Dat is toch belachelijk? Waarom moet dat met levende

dieren? Ik vind gewoon dat we daarmee moeten kappen.

Farmers Defence Force heeft gezegd: wij willen daar met

onze boeren wel over meedenken. Kijk, die zijn daar dus

veel bereidwilliger in. Betrek die jongens daar dan ook bij,

als ze dat willen. Dat vraag ik ook vanuit mijn woordvoerderschap Dierenwelzijn. Ik vraag het niet alleen als landbouwwoordvoerder. Wij staan niet voor de bio-industrie,

maar wel voor de kleine gezins- en familiebedrijven. Wat

is de status van de uitvoering van de aangenomen motie-

Graus ten behoeve van een beter verdienmodel, ten laste

van enkele supermarktketens en andere Quote-top-500jongens uit de keten die het grote geld pakken, en ten laste

van hun inkoopmacht? Ik heb gezegd: wij leggen de boeren

dierenwelzijnseisen op. Daar hebben ze geen moeite mee,

maar ze moeten er wel een goede boterham aan kunnen

verdienen. Dus die gasten moeten worden aangepakt. Dat

zijn allemaal stinkend rijke mensen die slapend rijk worden

en de andere mensen die zich de tering werken, krijgen

niks. Dus daar wil ik ook een reactie op hebben.

99% van de biggenstaarten wordt routinematig en onverdoofd geamputeerd, ondanks het Europees verbod vanaf

1991. Waarom wordt er niets gedaan met de toezegging

van de PVV en de BBB voor een pilot met het door varkensboer Van Gorp ontwikkelde voer dat staartbijten voorkomt?

Daar heeft mevrouw Van der Plas mij de vorige keer ook in

gesteund. Dit is een varkensboer die iets heeft wat dat

staartbijten stopt. Waarom wordt die man zo genegeerd?

Gezien de groei van de BBB en de PVV vind ik dat er ook

eens naar ons geluisterd mag worden, want we vertegenwoordigen een hele grote achterban. Datzelfde geldt, waar

mevrouw Van der Plas mij ook in heeft gesteund, voor een

andere boer, Twan Klaassens, waar het gaat om een trackand-tracesysteem van big tot aan de winkel. Dat heeft te

maken met voedselveiligheid maar ook met dierenwelzijn.

Ik krijg daarop dus graag ook een reactie. Mevrouw Van

der Plas, dank voor uw steun daarvoor vorig jaar.

Dan de status van de aanpak van stalbranden. Ik wik ook

graag een pilot met valwanden, zoals van Bulle Koster —

dat zijn wanden die naar buiten vallen — maar ook met

Stable Safe met binnenwanden waardoor dieren kunnen

vluchten. Je kunt namelijk wel sprinklers aanbrengen, maar

dan stikken de dieren nog. Je moet ze dus laten vluchten.

Dat kan via het onderdruksysteem van het voer. De verzekeringsmaatschappijen moeten daar wat ons betreft dan

ook korting op geven en dat soort zaken. Hoe staat het

daarmee? Ik wil daar een pilot voor. Ook noem ik de

knaagbranden, want heel veel branden ontstaan door

knaagdieren. Verder heb ik begrepen dat ze ook kunnen

ontstaan door luchtwassers. Daar wil ik ook graag een

reactie op.

We willen dat Staatsbosbeheer gekort wordt met rijkssubsidies als ze geen einde maken aan de decennialange

ellende, de hongerdood en zelfs vaak als het vriest de

dorstdood in de Oostvaardersplassen. Daar moeten we echt

iets aan gaan doen. Het is op een gegeven moment gedecentraliseerd, maar wij gaan er wel over als ze ons geld

krijgen en dan moeten ze gewoon gekort worden. Einde

oefening. Want die zijn ook te commercieel aan het worden

met al die bomen die ze kappen en vervolgens verkopen

en weet ik allemaal, maar ze laten dieren aan hun lot over.

Juridisch gezien mogen het dan wel geen gehouden dieren

zijn, maar feitelijk gezien zijn het dat wel. En daar geldt ook

zorgplicht voor, trouwens ook voor wilde en verwilderde

dieren.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-7

We willen een aanpak dierenleed binnen huiselijk geweld.

Vaak worden dan vrouwen en kinderen in veiligheid

gebracht, maar dat geldt niet voor de aanwezige dieren.

Dat snap ik gewoon niet. Als iemand zijn vrouw en zijn kind

mishandelt, moet je ook het dier daar weghalen. Omgekeerd

geldt dat ook. Als je een verwaarloosde hond op een erf

ziet, vind ik dat je ook naar binnen moet gaan om te kijken

of er geen kinderen aanwezig zijn. Dus daar wil ik ook graag

een toezegging op hebben. Daar moet ook iets aan gebeuren in samenwerking met Justitie en Veiligheid.

teren ergens, ook met die storm laatst. Ik vind dat gewoon

not done. We hebben zo veel crèches. Dieren moeten

gewoon opgevangen worden als het noodzakelijk is. Zodra

er noodhulp nodig is, moet die noodhulp er zijn. Graag een

reactie daarop.

Ik ga er vlug doorheen, want de tijd vliegt. "Hora ruit" heet

dat. Ik wil een toezegging op dat nationaal expertisecentrum. Als het moet, kan ik er natuurlijk nog een motie op

indienen.

Verder willen we een aanpak van dierenleed dat ontstaat

door overnames en vercommercialisering van dierenartsenpraktijken en kartelvorming door machtige private equity

waardoor behandelingen onbetaalbaar worden voor minima

en zelfs de middenklasse. Er zijn twee grote partijen die

massaal praktijken aan het opkopen zijn. Eerst betaalden

mensen voor een gebitsbehandeling en gebitsreiniging

€200, maar opeens moeten ze €450 of €550 betalen. Dat is

toch niet normaal? Dat zijn gewoon een paar rijke stinkerds

die alles opkopen. Dus ook daar actie. We willen dat de

ACM zich ermee gaat bemoeien. We willen dat er maximumtarieven en een prijsplafond komen. Mevrouw Beckerman,

de Partij voor de Dieren en ook wij hebben daarvoor al

gepleit. We hebben zelfs geprobeerd om hiervoor een

stichting op te zetten. Want dit is te gek voor woorden. Er

moet echt iets gebeuren want dierennoodhulp moet

betaalbaar blijven. Ook voor oude mensjes die een katje of

een hondje hebben dat hun laatste redmiddel is om te

overleven en hun laatste liefde. Die mensen moeten het

ook kunnen betalen. Dus daar wil ik ook graag actie op zien.

Ik zie de minister steeds ongelukkiger kijken, maar ik moet

dit toch zeggen; ik ben slechts een boodschapper namens

velen.

Dan de alarmlijn 144 Red een dier. Daar moet echt iets

gebeuren want ze kunnen daar het werk niet aan. Die

meldkamer moet 24/7 bereikbaar zijn met verplichte

opvolging voor dierenambulance, dierenpolitie, de Landelijke Inspectiedienst Dierenwelzijn en de NVWA-dierenwelzijnsteams.

We willen dat de opslagtijd verkort wordt voor honden die

in beslag worden genomen na bijtincidenten. Ik wil het ook

hebben over de noodzaak van een landelijk expertisecentrum voor complexe honden. "Landelijk expertisecentrum

voor complexe baasjes" zou je eigenlijk moeten zeggen. De

HondenCampus in Tilburg heeft een pilot gekregen. Hoe

staat het daarmee? Die moet zeker voortgezet worden. Ik

ben er afgelopen maandag weer geweest. Ik ben er al een

paar keer geweest. Ik zie daar honden die bij bijtincidenten

betrokken zijn, terwijl het gewoon hartstikke lieve lobbesen

zijn. Graag een reactie daarop en voortzetting van de pilot.

Stel dat een hond hersenspinsels heeft, doordraait en niet

meer te resocialiseren is. Als zo'n hond niet meer te redden

valt, verlos hem dan zo snel mogelijk uit zijn lijden. Laat die

dieren niet nog een jaar of anderhalf jaar in de opslag zitten,

waar opslaghouders alleen maar geld mee verdienen. Dat

moeten we niet doen.

Het zeehondenbesluit. Er is nu een quotum. Het aantal te

redden diertjes mag nog maar 5% zijn. Van die huilbaby's,

van die schattige diertjes allemaal, mag nog maar 5% gered

worden. Wie heeft dat ooit bedacht, zeg? Ik heb foto's en

filmpjes van die dieren gezien. Die liggen gewoon weg te

Ik had graag een reactie gehad op het rapport van de HAS

dat er ligt en op het gebrek aan expertise dat er is.

Ik wil ook certificering van hondenscholen en gedragsdeskundigen. Iedereen kan zich hondengedragsdeskundige

noemen. Daar zijn de dieren en de mensen natuurlijk niet

mee geholpen. Sorry dat ik het zeg, met alle respect voor

die mensen, maar er zitten echt heel veel kantoorkneuzen

tussen die theoretische examens hebben gedaan maar er

in de praktijk niks van terechtbrengen.

Dan wil ik het hebben over de damherten in de Hoeksche

Waard. De provincie wil die stand naar nul brengen. Daar

is het merendeel van de Nederlandse bevolking en van de

plaatselijke bevolking het niet mee eens. Dat moet dus

gewoon einde oefening zijn. Ik wil dat de minister zich

daarmee bemoeit. Hij kan dat allemaal stopzetten. Dat wil

ik niet.

We willen geen nieuwe RAD, de Regeling agressieve dieren.

Dat was een van mijn eerste successen. Er mag geen

nieuwe RAD komen. We gaan niet dieren beoordelen op

uiterlijk of afkomst. We moeten de fokkers gaan aanpakken.

Dat had ik ook graag.

Nog even over de damherten. We kunnen ook nog gaan

hormoondarten. Ik ga mogelijk iets over de tijd. Dat gaat

ten koste van mijn tijd voor de moties in tweede termijn.

Ik wil het nog even hebben over de dierenautoriteit die er

moet komen, waaronder de LID, de NVWA, de dierenpolitie,

het Openbaar Ministerie, RVO en noem maar op vallen.

Daar had ik ook graag een reactie op.

Dan wil ik het nog even over de bomenkap hebben. Mijn

collega van Forum zal daar ook wel over beginnen. Hij heeft

namelijk last van het Idéfixsyndroom, dus hij kan er ook

niet tegen als er bomen omver worden gehaald. Dat gebeurt

massaal. Daar zijn dieren ook de dupe van. Uit dat oogpunt

zeg ik het even. Dat staat los van het feit dat het nodig is

voor alle gezonde zaken die aan bomen kleven. Ik wil het

even puur over het dierenwelzijn hebben. Daar wil ik actie

op ondernomen hebben.

Tot slot. Ik wil niet dat er politiek bedreven wordt over de

rug van dieren. Ik heb al gezegd dat het gaat over respect

en fatsoen naar onze eerste aardbewoners. Ik wil dat de

leden mij zo zien als ik het erover heb. Het gaat om een

ethische kwestie. Wat er ook allemaal gebeurt, als het om

een ethische kwestie gaat, zal ik daar persoonlijk mijn verantwoordelijkheid voor blijven nemen.

Dank u wel, meneer de voorzitter.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-8

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik zou de heer Graus in ieder geval willen waarderen voor

de warme woorden die hij spreekt over dierenwelzijn. Dat

kennen we van hem. Die lijn spreekt hij al jaren uit in de

Kamer. Ik zou hem willen vragen naar de plek waar dat

soms kan schuren met de wijze waarop boeren hun dieren

houden. Daarbij doel ik specifiek op het aangenomen

amendement-Vestering. Dat amendement klinkt zeer sympathiek. Dat is een wijziging van de Wet dieren, die eigenlijk

zegt dat stalsystemen waarin dieren worden gehouden het

uitgangspunt moeten zijn en aangepast moeten worden

aan de natuurlijke eigenschappen van het dier. Daar zijn

we op zich met z'n allen niet op tegen. Dat amendement

schrijft echter niet voor hóé dat moet. Ik zou de heer Graus

willen vragen hoe hij naar dat amendement kijkt en of hij

de signalen herkent dat boeren zich veel zorgen maken over

wat dat betekent voor hun individuele bedrijf.

PVVDe heer GrausPVV

Dank u wel voor de vraag. Wij hebben dat amendement

gesteund. We hebben daar goed over nagedacht. De PVV

gaat nooit over één nacht ijs. De boeren die ik spreek, willen

er ook best in meegaan. Ik ken geen enkele boer die tegen

een beter dierenwelzijn is. Geen enkele! Maar ze zeggen

wel: het moet wel betaald worden. Dat geld is er. Er worden

honderden miljoenen verdiend door voedingsleveranciers,

door slachthuizen en door vlees- en visverwerkers. Het

grote geld zit niet bij de boeren, het zit bij die jongens. En

het zit ook bij de supermarkten. Kijk maar wat ze doen! Ze

sponsoren formule 1-teams, wielerploegen en schaatsploegen. Ze weten van gekkigheid niet wat ze allemaal met het

geld moeten doen. En dat is eigenlijk geld dat de boeren

toekomt. Want die zorgen voor een beter dierenwelzijn. En

die krijgen het niet opgelegd. Daar zijn we het over eens.

Geert Wilders zei vorig jaar of twee jaar geleden ook al: ik

ben nooit aangesproken door boeren dat wij te veel vragen.

Nee, zolang ze er maar voor betaald krijgen, zal het die boer

worst wezen. Dat is hetzelfde met het vervoer van karkassen, met de diertransporten. Maar het moet wel allemaal

betaalbaar worden gemaakt. Daar ligt het probleem, meneer

Van Campen. En er zullen best boeren zijn die er anders

over denken, maar die hebben zich nooit bij mij gemeld.

Misschien hebben die de moed al opgegeven. Ik herken

echter niet dat het merendeel daar een probleem mee heeft.

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik ben het daar helemaal mee eens. Ik erken ook dat de

boeren daar een bijdrage aan willen leveren. De kille werkelijkheid is alleen dat in het amendement helemaal niet

wordt aangegeven waar boeren aan toe moeten zijn. Sterker

nog, de indiener van het amendement wil liever dat het

vandaag in plaats van morgen wordt ingevoerd. Ik probeer

mij te verplaatsen in een melkveehouder met een klassieke

melkput, die misschien echt wel toe wil naar een ander

houderijsysteem waarbij je koeien niet meer hoeft te onthoornen. Maar je zit wel met die stal. Je hebt die investering

gedaan. En morgen staat er niet een nieuwe. Je zit met die

klassieke melkput, waarvan je als boer weet: als ik die

hoorns laat staan, gaan koeien elkaar verwonden. Dan zegt

die melkveehouder: ik wil best in de komende jaren

nadenken over een houderijsysteem dat dierwaardig is,

waarmee ik misschien niet meer hoef te onthoornen. Dat

is waar het amendement om vraagt. Maar dan zegt de

Partij voor de Dieren: nee, niet morgen; het moet vandaag

en het moest gisteren. Dát is de zorg die ik van melkveehouders hoor. De bereidheid is er echt wel, maar ze zeggen:

geef mij tijd en geef mij middelen. Herkent de heer Graus

die nuance en is hij bereid om met mij mee te denken over

een invulling van dat amendement die ook past bij de

manier waarop boeren zelf kunnen investeren in hun

bedrijf?

PVVDe heer GrausPVV

Dan wil ik natuurlijk wel precies weten wat die insteek zal

zijn. Dat kunnen we hier niet even vlug afkaarten. Ik werk

al zeventien jaar samen met de Partij voor de Dieren, maar

ik heb vaker meegemaakt dat ze zeiden: oké, … Het is

logisch dat ze druk willen blijven zetten. Als je hier geen

druk zet, krijg je niks gedaan. Maar het is wel zo dat ik ze

bij andere dossiers herken als een partij … Dat geldt ook

voor de SP en de Partij van de Arbeid toen het bijvoorbeeld

ging om de nertsenhouders. Toen er wat langere tijd nodig

was voor die afbouw en voor een verbod, hebben we ons

ook samengepakt en hebben we dat goedgevonden. Er

moet dus wel iets gaan gebeuren. Maar nogmaals, ik kan

niet voor de Partij voor de Dieren spreken. Dat moet u

dadelijk maar aan hen vragen. Ik ben een woordvoerder

dierenwelzijn van de Partij voor de Vrijheid. Maar ik denk

dat het niet zo zwart-wit ligt. En het is logisch. Ik vind het

goed dat ze die druk blijven zetten. Dat doe ik zelf ook. Want

anders bereik je hier niks. Je moet altijd blijven pushen,

pushen, pushen en druk blijven zetten. Hoe zuurder de

minister gaat kijken, hoe zekerder ik weet dat ik goed bezig

ben. Ik kijk altijd naar zijn non-verbale communicatie en ik

denk dan: yes, ik ben weer goed bezig!

VVDDe heer Van CampenVVD

En de dag is nog lang, voorzitter! De minister kan zijn borst

dus natmaken. Ik heb nog een heel concrete vraag aan de

heer Graus. Natuurlijk spreekt hij niet voor de Partij voor

de Dieren. Als ik hem goed begrijp, deelt hij de opvatting

van de VVD dat we toe moeten naar die dierwaardige veehouderij, dat we ernaartoe moeten dat boeren hun stalsystemen kunnen aanpassen aan de natuurlijke eigenschappen

van het dier, maar dat daar wel een passende tijdshorizon

bij hoort en dat boeren ook moeten weten op welke termijn

ze moeten investeren. Deelt de PVV dat? Dan kunnen we

daar samen in optrekken.

PVVDe heer GrausPVV

Zeker, maar daar wil ik ook even rustig over praten met

mijn collega die nu ook woordvoerder voor de boer is. En

dat wil ik ook zeker met de indieners doen, want we hebben

dat indertijd wel gesteund. Kijk, als wij wat doen, staan we

er ook achter. Dan blijft het zo. Een man een man, een

woord een woord! Als er een oplossing wordt gevonden,

ben ik daar altijd toe bereid. Altijd! Dat heb ik toen zelfs met

de nertsenhouders gedaan. Ik heb toen gevraagd: moeten

ze niet gecompenseerd worden? Moet er geen langere

afbouwtermijn termijn komen of noem het allemaal maar

op? Ik laat altijd een beetje de kerk in het midden, meneer

Van Campen.

De voorzitterVoorzitter

Ik geef de heer Flach het woord.

SGPDe heer FlachSGP

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-9

Ik heb met veel interesse geluisterd naar de passie waarmee

de heer Graus spreekt over dierenwelzijn. Ik had ook de

indruk dat zijn spreektijd eigenlijk te kort was en dat hij nog

iets had willen zeggen over de talloze weerloze schapen

die de afgelopen tijd zijn doodgebeten door wolven. Ik denk

dat hij nog had willen zeggen dat het tijd wordt dat we dat

gaan aanpakken, dat we die probleemwolven gaan beheren,

dat we tot afschot overgaan en dat we dat samen moeten

gaan doen met Duitsland, zodat we over een groter gebied

kunnen kijken wat de populatie is. Klopt mijn inschatting

daarvan?

PVVDe heer GrausPVV

Er lijden heel veel mensen aan het roodkapjesyndroom.

Dat komt doordat aan kinderen Roodkapje wordt voorgelezen. De Grote Boze Wolf is daarin een heel akelig wezentje.

Het gaat ook over een grootmoeder en weet ik allemaal

wat. Het is logisch dat er ook wolven zijn die soms problemen veroorzaken. Het zijn roofdieren, predatoren. Ik zeg u

het volgende. Doordat de vos eeuwenlang is bejaagd — ik

heb daar zelf ook onderzoek naar gedaan — zitten we nu

in bepaalde gebieden met heel veel overlast van ganzen.

Eerst hebben ze massaal de vos afgeschoten. Nu gaan ze

zeggen: er zijn te veel ganzen; daar moeten we wat aan

doen. Overal waar de mens ingrijpt, is sprake van communicerende vaten. Je gaat het een allemaal afschieten en dan

het andere weer. Ik wil de wolf juist als predator inzetten

tegen overlast. Ik heb zelfs gevraagd om hier overal grote

roofvogels los te gaan laten. Dat is veel natuurlijker. Er zijn

miljoenen mensen die schapen eten, maar als een wolf een

keer een schaap pakt, dan mag dat ineens niet. De boeren

krijgen dat ook nog eens vergoed. Die worden gecompenseerd. Waarom mag een wolf geen schaap eten? Mogen

mensen dat alleen maar? Er zijn werende maatregelen. Er

is onderzoek naar gedaan. Boeren kunnen zich verweren.

Gescheperde kuddes hebben geen last van aanvallen. U

weet wat gescheperde schaapskuddes zijn, hè? Die hebben

geen last van de wolf. Het zijn vaak gewoon een paar bordercollies die erbij lopen. De wolf loopt dan weg. Als je

hard in de richting van een wolf klapt, dan is ie weg. Het

zijn logischerwijs de mensen weer die dieren gaan domesticeren en voeren.

Laatst is er iemand aangevallen. Dit wil ik toch even zeggen.

Er is één iemand aangevallen. Maar ik heb er net onderzoek

naar gedaan. Ik heb nu ook contact met de burgemeester

uit dit gebied. Ik ken ook mensen die erbij betrokken zijn.

Die wolf is ook onderzocht. Als ik een wolf ga insluiten

binnen de omheining, een wild dier, en richting hem ga

prikken, met een riek of wat dan ook, of als ik hem sla met

een stok, dan valt hij mij ook aan. Dat zou mijn konijn of

mijn hond ook doen. Dat doe je dus gewoon niet. Dat doe

je gewoon niet! Met alle respect, het is die man zijn eigen

schuld geweest. Je gaat niet een wolf zitten sarren en tarten.

Laat hem gewoon gaan. Als er iets is … Dat moet u me wel

laten weten. Ik heb het ook aan de boeren gevraagd. Als

boeren niet goed gecompenseerd worden, dan ga ik de

minister daarop aanspreken. Maar waarom mag een wolf

geen schaap eten en wij allemaal wel? Ik eet ze niet, maar

ik vind dat gewoon onbegrijpelijk.

De voorzitterVoorzitter

Ja, nu is het woord even aan de heer Flach.

SGPDe heer FlachSGP

Ik heb nadrukkelijk niet gezegd dat er ongebreideld moet

worden geschoten op wolven. Ik heb het over verstandig

beheer. Ik zie dat boeren ontzettend veel doen om schapen

te beschermen, bijvoorbeeld met wolfwerende rasters, maar

meneer Graus kent ook de beelden van de wolf die daaronderdoor graaft. De dieren zijn dan weerloos. We zullen dus

moeten kiezen. Ik vind de wolf ook een prachtig dier. Ik was

ook enthousiast toen die terug was in Nederland. We

moeten kiezen tussen het ongebreideld door laten groeien

van de populatie en het beschermen van weerloze schapen.

Ik constateer dat de heer Graus dus kiest voor de wolf en

daarmee de schapen in de kou laat staan.

PVVDe heer GrausPVV

Dat is natuurlijk niet zo. In sommige landen is de wolf nooit

weggeweest. Ik heb daar met wolvendeskundigen gesproken. Ik heb ook hier een heel bekend, vooraanstaand

onderzoek naar die wolven gedaan, hè? Dat heb ik zelf

gedaan, hè, bilateraal? Er zijn nooit bijtincidenten geweest

tussen wolven en mensen of kinderen. Dat zijn allemaal

lulverhalen. Een wolf gaat helemaal geen kind pakken. Er

is geen bijtincident bekend, buiten dat met die oen die die

wolf is gaan insluiten en aanvallen. Met alle respect, jongens, maar ik zou dat nog niet bij een rat durven. Een rat

kan je namelijk ook aanvliegen als je die in het nauw drijft

en in zijn richting gaat prikken. Als er problemen zijn, vind

ik wel … De PVV heeft daarom eerst ook gezegd: een heilige

status voor de wolf. We hebben toen gezegd: als het nodig

is … Dat geldt ook voor honden. Als een hond aan een arm

van een politieman hangt, dan wordt die vaak ook in één

keer afgeschoten. Dus soms moet je weleens een noodafschot doen, maar dat is incidenteel. Je kunt toch niet zomaar

zeggen: we gaan de wolven neerschieten. Mevrouw Van

der Plas heeft gisteren een voorstel gedaan over het wegjagen. Van bejagen ben ik geen voorstander. We hebben die

dieren hartstikke hard nodig voor natuurbeheer. We hebben

al te weinig vossen. We hebben te weinig roofvogels. Die

worden allemaal om zeep geholpen door al die rotzooi, die

pesticiden en al die rommel. Die zijn ook allemaal massaal

aan het uitsterven.

De voorzitterVoorzitter

De heer Flach.

SGPDe heer FlachSGP

Afrondend ...

PVVDe heer GrausPVV

We hebben predatoren nodig. De bascule moet in evenwicht

blijven.

De voorzitterVoorzitter

Nu de heer Flach.

SGPDe heer FlachSGP

Het klopt dus wat ik gezegd heb. De heer Graus kiest dus

voor de wolf en laat daarmee het schaap over aan zijn lot.

Daarin verschillen we nadrukkelijk van mening. De SGP zal

ervoor blijven pleiten dat er verantwoord beheer plaatsvindt

op de wolvenstand in Nederland.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-10

PVVDe heer GrausPVV

Noem de incidenten nou eens op, jongens. Met alle respect,

ik heb ze allemaal. Er wordt paniekvoetbal gespeeld. Altijd

wordt er een dier uit gepakt. Dat is eeuwenlang de vos

geweest. Dat is de kop van Jut. De mens doodt miljoenen

dieren. Daar hoor ik nooit iemand over. Nooit. Nu pakt de

wolf een paar schapen, waar de boeren ook nog voor

betaald krijgen nota bene. Ik kom ook voor die schapen op.

Ik kom ook voor schapen op. Echt waar, 100%. Maar dat

wil niet zeggen dat ik moet kiezen. De wolf hoort bij onze

natuur. Die was hier vroeger. De wolf heeft hier eerder

geleefd, voor wij er allemaal waren. Ik vind gewoon dat wij

daar niet goed mee omgaan. Nogmaals, dit is spelen voor

God. Ik vind dat echt een heel groot probleem. Het tast

namelijk de ethiek en m'n geloof aan. Wij hebben het recht

niet om dieren zomaar af te schieten, of het moet om

medische gronden gaan.

De voorzitterVoorzitter

Helder. Mevrouw Van der Plas.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Uit die laatste woorden begrijp ik dat de heer Graus af wil

van de hele veehouderij in Nederland. "Wij hebben het recht

niet om dieren te slachten." Waarvan akte. Maar over de

wolf. Het gaat er natuurlijk helemaal niet om dat een wolf

geen schapen mag eten. Nou ja, liever niet in de weilanden

van een boer. Het gaat erom dat die wolven die schapen

niet opeten, maar verscheuren en in een enorm groot lijden

achterlaten in de wei. Het gaat er niet om dat een wolf een

schaap pakt en lekker met z'n familie gaat lopen smikkelen.

Het gaat erom dat hij één grote slachtpartij aanricht, waardoor de schapen soms urenlang lijden in de wei, half aangevreten, de darmen eruit. Verschrikkelijke beelden. Ik heb

hier een foto die ik graag aan de heer Graus wil laten zien.

Ik weet niet of dat mag. Die foto is vanochtend in Friesland

genomen. Ik wil graag aan de heer Graus vragen of dit

opgegeten schapen zijn. Ik weet niet of dat gebruikelijk is.

PVVDe heer GrausPVV

U heeft mijn whatsappnummer. U kunt dat gewoon digitaal

sturen.

De voorzitterVoorzitter

Sorry, maar dat is niet hoe we het doen. U kunt de foto

appen, maar we doen het niet op deze manier.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Volgens mij gaan hier wel vaker dingen rond. Ik zal hem

inderdaad delen en dan hoor ik in de tweede termijn graag

een reflectie van de heer Graus op de vraag of dit opgegeten

schapen of gruwelijk verminkte schapen zijn. Dat zou ik

willen horen. Dat is waar wij voor opkomen. We komen ook

voor die boeren op, die keer op keer al die schapen in hun

weiland vinden, die niet genoeg compensatie krijgen, en

die traumatische ervaringen hebben. Mijn vraag aan de

heer Graus is: vindt de heer Graus het acceptabel, als er

sprake is van probleemwolven, dat die in ieder geval

afschoten kunnen worden?

De voorzitterVoorzitter

Ja. De heer Graus.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

En dat wij naar een beleid toegaan dat wij wolven gaan

verplaatsen? De wolf hoort helemaal niet in Nederland

thuis.

De voorzitterVoorzitter

U heeft uw vraag nu drie keer gesteld. De heer Graus.

PVVDe heer GrausPVV

Ik wil allereerst beginnen met de veehouderij. Wat mevrouw

Van der Plas zegt, is niet waar. De PVV heeft het standpunt

losgelaten om dat standpunt heilig te verklaren. Wij zijn

door een veehouder benaderd en die is bij mij en Geert

geweest. Die veehouder heeft nog geen last van aanvallen

gehad, maar hij vroeg of er ingegrepen mocht worden als

het zou gebeuren. Maar dat kan al. De politie mag al — de

burgemeester kan dat ook doen — in bepaalde gevallen

ingrijpen, als er gevaar is voor mensen of andere dieren en

het uit de hand loopt. Het kan dus al. Ik wil wel zeggen dat

ik niet heb gezegd dat ik de veehouderij om zeep wil helpen.

Dat vond ik niet leuk net, dat is een soort framing. Ik zeg

alleen dat de veehouderij zorgt voor de slacht van miljoenen

dieren. Ik weet niet of u weleens in een slachthuis bent

geweest of bij die transporten, maar dat is allemaal niet

heel erg leuk om te zien. Ik zeg alleen dat wolven over het

algemeen alleen uit honger doden. Er zullen ook wolven

zijn die gaan spelen. Overal heb je dat er gestoorde tussen

zitten. Het moet per geval bekeken worden. Laten we wel

wezen: ik volg die wolvenaanvallen allemaal. Ik heb het

Veterinair Forensisch Team waar ik over kan beschikken.

Dat is erachter gekomen dat er bij heel veel van die bijtincidenten helemaal geen wolven waren. Dat zijn gewoon huis-

, tuin- en keukenhonden. Dat gebeurt ook hoor, dat hele

roedels een dier verscheuren. Ik weet dat het in het Meinweggebied, waar ik heb gewoond, ook gebeurde dat mensen roedels met honden loslieten en dat die kleine reekalven

pakten. Als de wolf er toen al was geweest, had de wolf

daar de schuld van gekregen.

De voorzitterVoorzitter

Nee, meneer Graus, nu is mevrouw Van der Plas aan de

beurt. Zo gaat dit heel lang duren. De argumenten zijn al

goed verwoord. Mevrouw Van der Plas.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ja, kijk, dat hondenargument hoor ik wel vaker, maar als

honden dat doen, wat verschrikkelijk is, en als bekend is

welke honden dat zijn en als ze gelokaliseerd worden, dan

worden die honden geëuthanaseerd. Dan worden ze afgemaakt. Dat is heel simpel. Daar zijn maatregelen voor. Dat

is precies wat wij vragen bij die probleemwolven. Wat vindt

de heer Graus ervan als een hond die een aantal schapen

verminkt, verwondt en doodt, wordt afgemaakt? Dat is toch

hetzelfde principe als wanneer je dat met een wolf zou

doen? Een hond is gedomesticeerd en is in huis gehouden,

maar een hond is qua instinct ook een roofdier. Daardoor

kan dat gebeuren, en ook natuurlijk door een baas die niet

goed op zijn hond let. Dat is toch hetzelfde?

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-11

PVVDe heer GrausPVV

Allereerst, als een hond een dier doodbijt, wordt hij niet

geëuthanaseerd, ook niet als een hond een mens aanvalt.

Die honden komen terecht in Tilburg, bij Maartje Horvers.

Ik ben daar met de Stichting DierenLot geweest. Franky,

een herder, had drie mensen gebeten, waaronder een

medewerker daar. Franky is binnen een maand … Ik durfde

zo mijn hoofd bij hem te houden, omdat ik vertrouwen heb

in die mensen. Dat is gewoon een hartstikke goede lobbes

geworden, terwijl hij bij minimaal drie bijtincidenten

betrokken was. Die hond komt straks bij een gezin terecht

en gaat dat gezin ook nog beschermen. Dus het is niet waar.

Er zijn wel gevallen, zoals ik net zei. Bij mij in Limburg is

een keer een politieman aangevallen en toen hebben ze de

hond ter plekke doodgeschoten, want die politieman lag

mogelijk dood te bloeden. Het is logisch dat er dan kan

worden ingegrepen. Maar mevrouw Van der Plas en de

mannenbroeders van de SGP zeggen: er is een wolf die

schapen heeft doodgebeten, dus we gaan alle wolven

doodmaken. Zo werkt het niet. Als een labrador een reekalf

heeft doodgebeten, kun je niet zeggen: nu gaan we alle

labradors bejagen. Dat kan niet. En als je dan zegt "dat mag

niet", dan zeggen ze: ja, maar je komt dus niet op voor die

reekalfjes, alleen voor de labradors. Waar zijn we nou mee

bezig, jongens? Kom op, man?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik weet niet of dit een punt van orde of een persoonlijk feit

is, maar dat is totale onzin. Wij zeggen niet dat als een wolf

een schaap heeft gebeten, alle wolven dood moeten. Dat

hebben we nog nooit gezegd.

PVVDe heer GrausPVV

Maar dat begreep ik wel van de SGP. Daarom noemde ik

de mannenbroeders. Maar laat ik dit tegen mevrouw Van

der Plas zeggen: u weet dat ik een reëel en weldenkend

mens ben en u weet ook dat ik mijn contacten met boeren

heb. De boeren hebben tegen ons gezegd: als het uit de

hand gaat lopen, moet er desnoods ingegrepen kunnen

worden. Dat deel ik met mevrouw Van der Plas. Daarom

hebben we toen haar motie gesteund. Ik begrijp de vraag

dan ook niet, want die hebben we met de hele fractie

gesteund. Dat was vlak voor de verkiezingen. Noodafschot

kan wel. Er zijn zelfs gezelschapsdieren of wilde dieren …

Er was laatst een stier helemaal doorgedraaid en op een

snelweg terechtgekomen. Als je dan moet wachten op een

verdovingsgeweer, terwijl zich een paar mensen te pletter

kunnen rijden, moet je weleens een nare beslissing nemen.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Vedder.

Als buurvrouw van de gemeente Westerveld vind ik het

heel leuk dat we het nu over wolven hebben. Ik zie ook

brede belangstelling bij mijn collega's. Ik zou het ook heel

leuk vinden om Franky een keer te ontmoeten, maar dat

terzijde.

PVVDe heer GrausPVV

Dat ga ik voor u regelen.

CDAMevrouw VedderCDA

De heer Graus zei net iets wat ik wel interessant vond. Hij

zei: waarom zou een wolf geen schaap mogen eten; mogen

alleen mensen dat doen? Dat vind ik best een goed punt.

Maar nu is het wel zo dat we een wet hebben, de Wet dieren, waarin we impliciet hebben opgeschreven dat de wolf

geen schapen mag eten. In die wet staat namelijk dat

iemand die dieren houdt, verplicht is die dieren te

beschermen tegen predatoren. In de gemeente Westerveld,

waar ik vlak naast woon, zitten veel schapenhouders, zoals

de heer Graus ongetwijfeld weet, die met heel veel wolvenaanvallen te maken hebben gehad. Zij doen er heel veel

moeite voor om die aanvallen te voorkomen, maar worden

nu alsnog aangeklaagd vanwege wat er in de Wet dieren

is opgeschreven. Hoe kijkt de heer Graus daarnaar? Hoe

rijmen we dat met elkaar?

PVVDe heer GrausPVV

Sommige dingen vallen niet met elkaar te rijmen. Ik erger

me er zelf ook vaak aan dat de wetgeving helemaal niet

aansluit op de praktijk. Als dat mag van u, wil ik graag in

gesprek komen met de mensen die u daar kent. Dat lijkt me

veel beter. Misschien wil mevrouw Maeijer ook nog wel

meegaan. Dan kunnen we samen kijken naar een oplossing.

Het is lastig om dat hier even te doen.

Het is wat u zegt …

De voorzitterVoorzitter

Graag via de voorzitter.

PVVDe heer GrausPVV

Dat heb ik expliciet genoemd. Wij hebben met z'n allen de

wolf toegelaten, ook de meerderheid in de Kamer. Als een

wolf een schaap aanvalt, kan de boer daar een vergoeding

voor krijgen. Maar anders gaat dat schaap een paar weken

later alsnog naar de shoarmatent. Ik kan niet begrijpen dat

een mens dat schaap een paar weken later wél mag doden.

Dat schaap heeft voor die tijd nog een ellendig transport.

Die transporten zijn verschrikkelijk voor dieren. Het laden

en lossen is verschrikkelijk, vaak in een verzengende hitte.

PVVDe heer GrausPVV

Maar wat ik het belangrijkste vind: je moet zorgen dat dieren

beschermd zijn. Ik zou geen pony of schaap meer in de wei

laten met al die idioten die rondlopen.

De voorzitterVoorzitter

Kunt u bij het onderwerp blijven?

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Vedder heeft nu het woord.

CDAMevrouw VedderCDA
PVVDe heer GrausPVV

Maar ik vind wel: als een wolf een schaap pakt, dan krijgt

de boer dat vergoed. Daar wil ik ook voor staan, zeg ik tegen

mevrouw Vedder; dat moet goed geregeld zijn. Dat steun

ik haar in, ook mevrouw Van der Plas en iedereen. Maar

een paar weken later wordt het diertje toch gedood en

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-12

geslacht. Gelet op de regeling die er is, begrijp ik niet waar

iedereen zich zo druk over maakt.

De voorzitterVoorzitter

U hebt uw punt gemaakt. Mevrouw Vedder.

CDAMevrouw VedderCDA

Met het eerste deel van het antwoord was ik blij. In het

tweede deel zat een vraag die ik graag samen wil pakken

met mijn vervolgvraag. Wat is nu het probleem? Bijvoorbeeld in Westerveld is er een schapenhouder — toevallig

heet hij boer Worst — die zich ontzettend heeft ingespannen

voor het vinden van een manier om schapen veilig te houden tegen rondzwervende wolven. Hij heeft knetterhard

gewerkt, samen met de provincie, in allerlei pilots. Hij heeft

zijn collega's uitgedaagd: doe alsjeblieft mee, want we

zoeken nog deelnemers aan het project. Hij is daar jaren

mee bezig. Hij heeft investeringen gedaan. Het heeft hem

bloed, zweet en tranen en uren aan arbeid gekost. Hij heeft

gisteren of eergisteren op Facebook aangekondigd: ik hou

het niet meer vol; ik heb te veel aanvallen op mijn dieren,

ik slaap niet meer …

De voorzitterVoorzitter

En uw vraag?

CDAMevrouw VedderCDA

… ik heb besloten mijn dieren op te hokken en met dit

mooie vak te gaan stoppen. Dat is het probleem, zeg ik

tegen de heer Graus. Dat komt deels omdat deze specifieke

boer …

De voorzitterVoorzitter

Wat is uw vraag?

CDAMevrouw VedderCDA

Juist hij is degene die nu is aangeklaagd, ik meen door

Animal Rights …

De voorzitterVoorzitter

Wilt u uw vraag stellen alstublieft? Het duurt veel te lang

op deze manier.

CDAMevrouw VedderCDA

Vindt de heer Graus het terecht dat zo iemand, die zich zo

inspant, voor de rechter wordt gesleept omdat het hem niet

lukt om de wolf te weren?

PVVDe heer GrausPVV

Ik ben er sowieso geen voorstander van om alles via de

rechtspraak te doen. Ik wil altijd proberen om er bilateraal

uit te komen. Dat heb ik ook vaak met de regering, met

ministers en staatsecretarissen, en ook met Kamerleden

gedaan. Dus dat deel ik allemaal niet.

Er hebben zich bij ons boeren gemeld. Die zijn niet per

definitie tegen de terugkeer van de wolf. Ook een van de

boeren die bij ons zijn geweest, een veehouder die zijn vee

los heeft lopen, is niet per definitie tegen de wolf, maar hij

zegt: er moet wel ingegrepen worden. Wij zeggen: oké, daar

kunnen wij ons in vinden. Als een wolf totaal doordraait en

hele kuddes gaat uitmoorden zonder dat hij dat doet om te

eten, zal er ingegrepen moeten worden. Je kunt die dieren

ook verdoven en verplaatsen; je kunt daar van alles mee

doen. Maar laten we dat allemaal bekijken. Er komen ook

hoorzittingen. We gaan ter zake deskundigen horen. Ik wil

dat even afwachten. Ik heb zelf nog een belangrijk iemand

op dat onderzoek gezet. Ik wil nog even afwachten wat daar

allemaal uitkomt.

Ik wil met u graag naar die boeren die dat zeggen, want die

hebben zich niet bij mij gemeld. Wij laten ook die mensen

niet in de steek. Ik vind het dan ook heel flauw om te zeggen

dat ik niet voor de schapen opkom. Dat is zo flauw.

De voorzitterVoorzitter

Nee, dat gaan we niet doen. Dat is een ander debat.

PVVDe heer GrausPVV

Maar toch.

De voorzitterVoorzitter

Dat heeft u al drie keer gezegd.

PVVDe heer GrausPVV

Ik vind dat zo kinderachtig en flauw.

De voorzitterVoorzitter

De heer Flach.

SGPDe heer FlachSGP

Ik heb geen interruptie, maar een persoonlijk feit. Ik heb de

heer Graus twee keer horen zeggen dat ik gezegd zou hebben dat alle wolven zouden moeten worden gedood als

een wolf een keer een schaap aanvalt. Dat is nadrukkelijk

niet waar. Ik heb gezegd dat ook de SGP blij is dat de wolf

terug is in Nederland, maar dat hij op dit moment geen

natuurlijke vijanden heeft, dat de groei exponentieel is en

dat wij voor verantwoord beheer zijn om probleemwolven

aan te pakken.

De voorzitterVoorzitter

Helder. Dat heeft u rechtgezet. Klaar.

PVVDe heer GrausPVV

Daar wil ik wel op reageren, want hij zegt iets wat niet klopt.

De voorzitterVoorzitter

Nee, nee, nee, nee, nee. Meneer Graus, dit is een persoonlijk

feit. Daar gaat u niet op reageren.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik wil graag even terug. Ik vind het wel opvallend dat er zo

veel vragen worden gesteld over dieren die in de natuur

leven, terwijl de heer Graus terecht zegt: kijk eens hoeveel

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-13

dieren de mens doodt. Ik vond het mooi dat de heer Graus

zei: de PVV staat voor een ethische omgang met dieren.

Als het gaat om een dierwaardige veehouderij, probeerde

de VVD zojuist even te proeven of de PVV blijft bij haar

steun voor de wijziging van de Wet dieren. Ik ben het zeker

eens met zoeken naar hoe dat voor boeren mogelijk wordt,

maar weegt voor de PVV ook de belofte aan dieren mee

om het systeem voortaan aan te passen aan dieren in plaats

van andersom, dus dat we stoppen met het afknippen van

lichaamsdelen en het houden van dieren in kooien, zoals

we met nertsen hebben gedaan? Die belofte wordt eigenlijk

al twintig jaar gedaan en het is belangrijk dat de politiek

daar een keer naar handelt. Weegt dat ook mee in de verdere beslissing van de PVV?

dierwaardig" niet bestaat. Ik wil inbrengen dat er heel vaak

hele mooie woorden wordt gesproken over dieren door

verschillende politieke partijen, maar als puntje bij paaltje

komt worden aangenomen moties niet uitgevoerd of belooft

de minister dat we het over tien jaar gaan doen, en dan zijn

er tien jaar voorbij en dan wordt het toch weer doorgeschoven. Dat is voor de dieren natuurlijk ellendig. Ik wil de heer

Graus dus vragen of hij ook vindt dat aangenomen moties

ook door dit demissionaire kabinet gewoon moeten worden

uitgevoerd. Denk aan de wens van de Kamer om te stoppen

met de import van kalfjes, waarvan de heer Graus terecht

vraagt: wie verdient daaraan? De VanDrie Group. Die staat

in de Quote 500. Dat hebben we al gezegd. Denk aan een

verbod op tasers in slachthuizen. Het gaat over al die aangenomen moties.

PVVDe heer GrausPVV

Sterker nog, ik heb mevrouw Van der Plas daar zelfs nog

een compliment over gemaakt, met betrekking tot de uitvindingen van Twan Claessens en meneer Coen van Gorp. In

de staart bijten vinden wij allemaal niet prettig. Als daar

oplossingen voor zijn ... We hebben dat niet voor niks

gesteund. Ik zeg u wel — mevrouw Ouwehand weet hoe

dat werkt — dat er 21 mensen bij gekomen zijn in mijn

fractie. Ik zeg hier nu de dingen die ik al zeventien jaar heb

gezegd, maar het kan best zo zijn dat dadelijk een meerderheid in mijn fractie zegt: we willen dat je dat of dat doet.

Dan is dat zo. Als je in een fractie zit, kan er altijd iets veranderen. U hebt daar geluk mee in een vrij kleine fractie. Dat

hadden wij ook vroeger. Toen was het wat makkelijker.

Maar hoe groter de fractie wordt, hoe meer meningen en

toestanden. Ik kan soms ... Wat is er, meneer Van Campen?

De voorzitterVoorzitter

Hij lachte.

PVVDe heer GrausPVV

Denk aan de wolf. Ik zei toen: de wolf is er. Op een gegeven

moment zei de fractie: wacht even, want zoveel mensen

melden zich. Die heiligstatus ... Hij moet ook aangepakt

kunnen worden waar nodig. Als mijn fractie dat wil, moet

ik dat zo naar buiten brengen. Als het om het doden van

dieren gaat, is dat binnen onze fractie altijd goed geregeld.

Als het gaat om medisch-ethische dingen of om ethische

dingen die met geloof te maken hebben, mogen wij apart

stemmen. Ik ga natuurlijk nooit stemmen voor het doden

van dieren. Sterker nog, dan verlaat ik nog liever de Kamer.

Dat kan niet. Om die reden ben ik de politiek in gegaan. Dan

wordt ook mijn geloof en alles van mij als dierenambassadeur aangetast. Daar zal ik een lijn trekken. Ik ga niet voor

God spelen. Ik heb dat helaas al een keer moeten doen bij

het euthanaseren van mijn eigen hond die leed. Toen heb

ik al min of meer een beetje voor God gespeeld, waar ik nu

nog steeds mee zit. Dat wil ik gewoon niet. Dat kan niet.

De voorzitterVoorzitter

Uw vraag is helder. U hoeft niet alle voorbeelden te noemen.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Vindt de heer Graus ook dat het demissionaire kabinet de

aangenomen moties over dierenwelzijn gewoon moet uitvoeren?

PVVDe heer GrausPVV

Ik denk in het algemeen dat niemand van de 150 Kamerleden het met u oneens zal zijn. Al heb je die motie niet

gesteund of medeondertekend, toch vinden we allemaal

dat aangenomen moties en amendementen uitgevoerd

moeten worden. Dat is logisch en evident. Ik heb ook om

een reactie gevraagd. Ik heb die advertentie over een beetje

dierwaardig bestaan nog laten zien aan minister Adema en

ik heb om een reactie gevraagd. Wij hebben destijds het

amendement gesteund. Ik moet de heer Van Campen van

de VVD daar wel gelijk in geven. Ik hoop dat de Partij voor

de Dieren daar ook in meegaat. Soms is er gewoon iets

meer tijd nodig. Soms moet je weleens een stapje achteruit

zetten om naderhand twee stappen vooruit te zetten. Maar

het moet wel allemaal goed kunnen verlopen. Daarom wil

ik ook echt de kerk in het midden laten. Bovendien, als er

iets wijzigt, is het altijd aan de fractie. Ik ben een woordvoerder namens de PVV.

De voorzitterVoorzitter

Dat heeft u duidelijk gemaakt.

PVVDe heer GrausPVV

Over een paar jaar zal ik als straatvechter en dierenambassadeur de praktijk ingaan. Ik heb hier veel bereikt voor dieren, maar soms zegt de fractie: ho Dion, daar is de lijn. En

daar houd ik me dan ook aan. Ik houd me aan de fractiediscipline.

De voorzitterVoorzitter

Er komt trouwens nog een apart wetgevingsoverleg over

dit onderwerp.

De voorzitterVoorzitter

Helder.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Zeker. Ik hoorde de heer Graus vragen om een reactie van

de minister op de oproep in de krant van vandaag en de

terechte constatering van dierenorganisaties dat "een beetje

PVVDe heer GrausPVV

Ik heb ook veel aan mijn fractie te danken, want alles wat

er is — de dierenpolitie, 144, het Veterinair Forensisch Team

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-14

— is er door de PVV gekomen. Dat had ik nooit in mijn

eentje bereikt, dus daar moet ik ook eerlijk in zijn.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng en dank voor de antwoorden op de

interrupties. We gaan nu door naar de volgende spreker.

PVVDe heer GrausPVV

Had u nog vragen aan mij misschien? Ben ik iets vergeten

te zeggen, meneer de voorzitter? Ben ik iets vergeten te

vragen?

De voorzitterVoorzitter

Nee, ik heb genoten van het debat over de wolf. We gaan

vast nog anderen daarover horen. De heer Van Campen

gaat nu het woord voeren namens de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie. Gaat uw gang.

VVDDe heer Van CampenVVD

Voorzitter. Terwijl ergens hier in het gebouw gesproken

wordt over stappen om te komen tot een stabiel landsbestuur, en terwijl wij hier vandaag spreken over de begroting

van een jaar, waarvan we morgen de eerste bladzijde van

twaalf omslaan, werken boeren, vissers, tuinders en telers

aan het beste voedsel in de wereld. Toegegeven, januari is

niet de meest productieve maand buiten op het land, maar

dan worden wel de voorbereidingen getroffen voor het

komende seizoen.

Voorzitter. Een voedselmaker kan niet demissionair zijn

zoals een kabinet. In een op kostprijs concurrerende

wereldmarkt wordt het ondernemerschap van voedselmakers iedere dag weer uitgedaagd. De VVD is trots op die

voedselmakers, want sinds de jaren vijftig zetten we al

wereldwijd de toon voor een duurzame en efficiënte landen tuinbouw. De omslag van kleine gemengde boerderijen

naar hoogproductieve, gangbare bedrijven heeft kwalitatief

goed voedsel, een krachtige kennisinfrastructuur en welvaart opgeleverd.

Op het gebied van visserij waren het de Nederlandse vissers

die met pulsvisserij hun brandstofverbruik drastisch naar

beneden wisten te brengen. Tegelijkertijd zijn we ook gaan

inzien dat de onbegrensde ruimte voor die hoogproductieve

aanpak een keerzijde heeft. Dat heeft geleid tot een pleidooi

voor de versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen, zodat boeren minder chemie hoeven te gebruiken, en kunstmestvervangers, die natuurlijk ook niet in dit

rijtje kunnen ontbreken. Het zijn innovaties waar het

bedrijfsleven zelf mee komt en die een aanzienlijke bijdrage

kunnen leveren aan de verduurzaming van de land- en

tuinbouw.

Voorzitter. Onze fractie erkent dat moeilijke keuzes nodig

zijn om Nederland van het slot te krijgen. Daar sluiten wij

onze ogen niet voor. Ze zijn nodig om PAS-melders te

legaliseren, wegen aan te kunnen leggen en onze natuur

duurzaam te herstellen. Daarom steunt onze fractie de

regering, die boeren zonder opvolger de kans geeft te

stoppen tegen een vergoeding van het familiekapitaal dat

vaak al decennialang is opgebouwd. Maar begrijpt het

kabinet dat bij veel ondernemers cynisme is ontstaan als

de overheid alleen de vervelende, moeilijke maatregelen

neemt en er eigenlijk vrijwel nooit sprake is van een

opsteker die bijvoorbeeld jonge boeren de energie geeft

om toch voor dat mooie vak te kiezen? Welke stappen gaat

het demissionaire kabinet nog zetten om op al deze eerdergenoemde punten, die ook niet nieuw zijn en waar we in

deze Kamer al herhaaldelijk het debat over hebben gevoerd,

een doorbraak te bewerkstelligen? Graag een reactie van

het kabinet.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

De heer Van Campen en de Kamer weten dat GroenLinks-

PvdA best enthousiast is over de maatregelen die VVDminister Van der Wal genomen heeft om onder andere het

stikstofprobleem op te lossen. We hebben net gehoord dat

er hier partijen zijn, partijen waarmee de VVD aan tafel zit,

die zeggen: wij gaan het geld niet vrijmaken, nu nog niet,

misschien wel volgende week als de stemmingen zijn. Hoe

kijkt de heer Van Campen daarnaar?

VVDDe heer Van CampenVVD

Laat ik vooropstellen dat ik vind dat het een demissionair

kabinet past om bescheidenheid en terughoudendheid te

tonen. Er zijn verkiezingen geweest. Er is een nieuwe

samenstelling van het parlement. Daar heeft de regering

zich toe te verhouden. Er zijn fracties die hier kritische vragen hebben over het grote bedrag dat het kabinet uittrekt

en daar heeft mijn fractie begrip voor. Die vragen heb ik

zelf ook nog. Tegelijkertijd wijs ik er wel op dat we met

elkaar al een hele poos bezig zijn om eindelijk een doorbraak

te forceren in dat slepende dossier, waar maar geen schot

in lijkt te komen. Mevrouw Bromet spreekt met haar

bestuurders, maar ook met boeren in de omgeving en terreinbeherende organisaties. Er zijn heel veel mooie

gebiedsgerichte initiatieven en processen waarbij men zegt:

we hebben de plannen klaar, maar we moeten van de

tekentafel naar de praktijk. Daar ben ik ook gevoelig voor.

We moeten stappen zetten op het punt van de structurele

daling die nodig is voor de uitstoot van ammoniak. Daar

ben ik ook gevoelig voor. Mijn fractie heeft een positieve

grondhouding ten opzichte van de voorstellen van het

kabinet op dat gebied. Daarbij zullen we nog wel een aantal

kritische vragen stellen.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Het is bijna vijf jaar geleden dat de hoogste rechter sprak

en Nederland maande tot een ander natuurbeleid en stikstofbeleid. We hebben dat nog steeds niet gedaan. Ik snap

dat de heer Van Campen zegt dat er verkiezingen zijn

geweest, maar verkiezingen doorkruisen toch niet een uitspraak van de rechter of de verplichtingen en de voorbeeldfunctie die wij hebben als Staat tegenover al die mensen

die zich moeten houden aan een uitspraak van de rechter?

Dat moet toch gewoon gebeuren? Kan de heer Van Campen

dat bevestigen? Als dat namelijk niet zo is en als verkiezingen belangrijker zijn dan uitspraken van de rechter, dan is

die rechtsstaat niets meer waard.

VVDDe heer Van CampenVVD

Mevrouw Bromet kent de inzet van de VVD. Mijn persoonlijke inzet, waar ik hier al tweeënhalf à drie jaar voor pleit,

is om een wezenlijke doorbraak te realiseren om eindelijk

de ruimte te krijgen om PAS-melders te legaliseren. Dan

kunnen we er eindelijk voor zorgen dat Nederland zich niet

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-15

alleen aan de Nederlandse wetgeving houdt — die kun je

veranderen, wordt er dan namelijk vaak gezegd — maar

ook aan bovennationale uitspraken en jurisprudentie van

het Europees Hof, die bindend zijn. Ik verwijs nog maar

eens naar de uitspraak over de bouwvrijstelling. De Raad

van State verwijst daarin gewoon naar jurisprudentie van

het Europees Hof. Daartoe hebben we ons te verhouden

en daar zal de VVD ook serieus naar blijven kijken.

De voorzitterVoorzitter

De heer Van Campen vervolgt zijn betoog.

VVDDe heer Van CampenVVD

Voorzitter. Het is inmiddels een beetje een evergreen, maar

ik kom op de Brusselstrategie, waar ik al vaak over heb

gesproken. Mijn fractie vroeg daar ruim een jaar geleden

om per motie. Die strategie zou mede antwoord moeten

geven op al die belangrijke innovaties en nieuwe stappen

van het bedrijfsleven die daadwerkelijk kunnen leiden tot

een verdere verduurzaming van de landbouw. Waar blijft

deze strategie, zo vraag ik de minister. Tijdens een recent

commissiedebat leek het erop dat die er nog wel voor de

begroting zou komen, zoals het dictum van de motie ook

vroeg. We hebben die nog niet. Wanneer kunnen wij die

tegemoetzien?

Voorzitter. De voorbeelden van innovaties die ik eerder

noemde, raakten vooral aan de land- en tuinbouw. Maar

ook voor vissers is Europese samenwerking cruciaal. In ons

dichtbevolkte landje, waar we willen wonen, werken,

recreëren en voedsel willen blijven produceren, zien we dat

de kwaliteit van het water onder druk staat en staan

natuurgebieden — we hebben ons ertoe verplicht die te

beschermen — onder druk door verzuring en verdroging.

De VVD heeft de afgelopen jaren steeds op dit dilemma

gewezen. Enerzijds willen wij als liberalen geen verstikkende

wet- en regelgeving die iedere vorm van ondernemerschap

in de kiem smoort. Anderzijds verplicht vrijheid ook tot

verantwoordelijkheid om goed voor je omgeving te zorgen.

Wanneer je de Haagse bubbel na een Kamerweek vol eindeloze debatten en liters koffie verlaat en in de praktijk kijkt

— ik denk dat de meesten dat hier wel zullen herkennen —

dan zie je dat de meeste ondernemers zelf al nadenken over

de toekomst. Of dat nu melkveehouders zijn die een spilfunctie innemen in een gebiedsproces of een zaadveredelingsbedrijf dat over de hele wereld actief werkt aan uitgangsmateriaal met een minimale voetafdruk, het is een

vindingrijkheid waar de overheid nooit aan zal kunnen tippen en die zij nooit zal kunnen bijbenen. Maar die overheid

zal daarvoor wel de juiste randvoorwaarden moeten

scheppen. Alle goede bedoelingen en het harde werk van

iedereen ten spijt — ik wil daar echt niets aan afdoen —

geeft de overheid blijk van onvoldoende luistervermogen

en wendbaarheid in de richting van de behoeften van die

markt.

Ik heb eindeloos in de Kamer gepleit voor de Afrekenbare

Stoffenbalans, waarmee we van middel- naar doelvoorschriften gaan. Ik heb ook gepleit voor het openstellen van de

innovatieregelingen, omdat het de VVD niet uitmaakt hoe

een boer zorgt voor een schone bodem, schoon water en

schone lucht. De VVD zou graag inzet van het kabinet zien

om in Europees verband de samenwerking met onder

andere Frankrijk, Spanje en Italië te zoeken om technologische vooruitgang te boeken en bijvoorbeeld de visserij op

een duurzame manier aan het werk te houden. Hoe kijkt de

minister van Landbouw hiernaar? Voorafgaand aan dit

debat heeft ons thematische netwerk binnen de VVD, Liberaal Groen, een voorstel voor de Afrekenbare Stoffenbalans

overhandigd. De minister heeft dat inmiddels ook in zijn

bezit. Het zijn mooie voorstellen die kunnen leiden tot goede

stappen. We zijn nieuwsgierig hoe de minister daarnaar

kijkt.

Voorzitter. Waar de voedselvoorziening in het geding is,

ontstaat instabiliteit. De noodzaak van voedselzekerheid

wordt nogal eens aangehaald om vooral minder ambitieus

te zijn. Dat wordt ook nog weleens vergeten. Het wordt ook

aangehaald om minder ambitieus te zijn met klimaat- en

natuurmaatregelen, alsof het een het ander zou uitsluiten.

Maar kurkdroge zomers en drijfnatte oogstjaren leiden tot

misoogsten. Akkerbouwers in de kustgebieden ondervinden

aan den lijve wat verzilting voor hun teelten betekent. Juist

om die voedselzekerheid te waarborgen is verandering en

verdere verduurzaming van de land- en tuinbouw zo

noodzakelijk. Wij willen dat Nederland het strategische

belang van een duurzame voedselzekerheid op de Europese

agenda zet, waarbij ieder land zijn eigen bijdrage levert.

Mijn collega Meulenkamp zal dadelijk nog wat zeggen over

een andere kant van voedselzekerheid, namelijk de

bescherming van cruciale ketens.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Als het gaat over de begroting van Europa, dan zie je in

deze instabiele tijden dat er ook veel geld nodig is voor de

veiligheid van Europa. En tja, als het niet uit de lengte kan,

dan moet het misschien wel uit de breedte. Hoe kijkt de

VVD naar de verhouding van Europees geld dat gaat naar

de bescherming van onze vrijheid ten opzichte van de

voedselzekerheid, zoals de heer Van Campen het noemt?

VVDDe heer Van CampenVVD

Eigenlijk vraagt mevrouw Bromet naar de visie van de VVD

op de toekomst van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.

Ik denk dat ik een heel eind in de richting van mevrouw

Bromet kan meebewegen, omdat ik denk dat er heel veel

kansen liggen in die enorme pot met Europees geld om te

investeren in de verdere verduurzaming van de land- en

tuinbouw. Ik heb net beschreven hoe noodzakelijk dat is.

Dat moet je wel geleidelijk doen; je kunt niet van vandaag

op morgen zeggen "we schaffen de hectarepremie af", want

dan raak je boerenfamilies direct in de portemonnee, en

dat is een deel van de inkomenssteun. Maar dat dat een

beweging is die we zullen moeten gaan maken, dat steunt

ook de VVD. Het is publiek geld, het is belastinggeld, en

daar mag best wel wat tegenover staan.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik wil de VVD graag een vraag stellen over de stikstofcrisis.

U uitte net uw zorgen over de crisis, en specifiek over de

PAS-melders. De vorige Kamer heeft gezegd: dit moet voor

1 januari 2025 opgelost zijn. Welke stappen ziet u, welke

mogelijkheden zijn er om toch een doorbraak te creëren

om het voor de PAS-melders op te gaan lossen?

VVDDe heer Van CampenVVD

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-16

Ik vind de situatie van de PAS-melders een van de moeilijkste kanten van het werk van volksvertegenwoordiger. Niet

omdat het om mij gaat, maar — en de heer Holman zal dat

herkennen — omdat, als je aan die keukentafels zit van

mensen die PAS-melder zijn en buiten hun eigen schuld

om in die situatie zijn terechtgekomen, je weet dat je hun

eigenlijk niks hebt te bieden, terwijl in de wetgeving staat

dat we PAS-melders gaan legaliseren, dat er voorstellen

zijn en dat die belofte is gemaakt. Maar wanneer gaan we

die belofte nou eens nakomen? Ik denk dat er maar één

manier is waarop we die belofte gaan nakomen, en dat is

om echt daadwerkelijk niet alleen in die gebieden te gaan

zorgen voor een vermindering van de uitstoot van ammoniak en stikstofoxiden, maar door een structurele daling,

zodat we onderbouwd ervoor kunnen zorgen dat provincies

vergunningen kunnen geven aan die PAS-melders, zodat

zij weer gaan investeren in hun bedrijf, zodat jonge opvolgers kans zien om in die bedrijven werkzaam te zijn. En dat

we ook op landelijk niveau — ik zal daar de minister voor

Natuur en Stikstof nog naar vragen — nadenken over

generieke maatregelen, waardoor we ook in die deken gaan

komen tot een vermindering van die uitstoot. Dan kunnen

we vergunningen gaan afgeven, en dan helpen we mensen

echt uit de ellende.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Dan heb ik goed nieuws voor de VVD, voor de heer Van

Campen, want de minister heeft zojuist een brief aan de

Kamer gestuurd met die opties voor generieke maatregelen,

juist om wat meters te maken vanuit het Rijk, zodat je PASmelders ook kunt gaan legaliseren. Dus ik ben heel

benieuwd. Wat vindt de VVD van het afromen van fosfaaten productierechten bij verhandeling? Zullen we dat dan

nu ook gewoon maar doen? Want dan krijgen we die ruimte.

Hoe kijkt de VVD daartegen aan?

VVDDe heer Van CampenVVD

Het ongeduld van de heer De Groot, zoals ik hem ken, is

altijd zeer te prijzen. De heer De Groot weet dat er op dit

moment gesprekken worden gevoerd, en wellicht in een

latere fase ook, over de toekomst van de landbouw en

maatregelen die worden genomen. Als hij mij als fractie op

dit moment vraagt hoe wij daarnaar kijken, dan is dat iets

waar we sympathiek tegenover staan, omdat mijn grootste

vrees is dat we, als we nu niks doen, aan gaan lopen tegen

een koude generieke sanering van de sector. De heer De

Groot kent de cijfers, de excretieplafonds, op het gebied

van stikstof en fosfaat, die naar beneden moeten worden

bijgesteld. De heer De Groot kent de situatie op de mestmarkt, die direct ingrijpt op het inkomen van boeren. Dus

ik denk dat we hier serieus over moeten gaan nadenken,

willen we voorkomen dat er een generieke maatregel komt

uit Brussel.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

We kunnen het zelfs gaan doen, want de minister heeft al

serieus nagedacht. Als u het echt meent met de PAS-melders en met dat u de natuur wilt herstellen, laten we dan

niet wachten op die formerende partijen, want zo hard gaat

dat niet.

VVDDe heer Van CampenVVD

Nogmaals, ongeduld is bij iedere volksvertegenwoordiger

te prijzen. De minister heeft natuurlijk een iets andere

positie, omdat zij demissionair is. Het denken mag nooit

stilstaan, vind ik. Dus het is goed dat het demissionaire

kabinet de kennis die in alle organisaties aanwezig is, blijft

inzetten om de zaken klaar te zetten voor een volgend

landsbestuur. De VVD kijkt met een positieve grondhouding

naar de voorstellen van de heer De Groot, omdat wij denken

dat je daarmee kunt voorkomen dat er een koude sanering

plaatsvindt.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Op zich is het goed dat de VVD dit wil overwegen. Groen-

Links-PvdA is er ook heel erg voor. Maar ik zit toch wel een

beetje met die formatie. Een heleboel PAS-melders opereren

op dit moment illegaal. Dat wordt ook gehandhaafd. Er

worden verzoeken om handhaving ingediend. Op het

moment dat overheden niet overgaan tot handhaving, is

de rechtsstaat opnieuw in gevaar. Ik wil echt aan de heer

Van Campen vragen wat er belangrijker is: die onderhandelingen, die nog eindeloos kunnen duren, het legaliseren

van de PAS-melders, of de rechtsstaat.

VVDDe heer Van CampenVVD

Volgens mij moeten die drie elkaar niet uitsluiten. Aan welke

tafel ik ook zit, het is mijn inzet om de rechtsstaat te eerbiedigen. Aan welke tafel ik ook zit, ik pleit ervoor om maatregelen te nemen om de PAS-melders te voorzien van een

geldige vergunning. Ik heb net al gezegd wat daarvoor

nodig is. Dat is de inzet die ik namens mijn fractie de afgelopen jaren heb gepleegd. Die zal ik blijven plegen.

De voorzitterVoorzitter

De heer Van Campen vervolgt zijn betoog.

VVDDe heer Van CampenVVD

Voorzitter. Los van mijn korzeligheid in de richting van vak

K — excuses daarvoor — en mijn ongeduld over het toestaan van nieuwe land- en tuinbouwinnovaties, zien we dat

na jaren debat nu eindelijk stappen gezet worden richting

de provincies om de gebiedsprocessen op gang te brengen.

Met zo'n gebiedsproces, wat eigenlijk een vergaderterm is

voor meestal heel lokale samenwerking tussen boeren,

natuurorganisaties en provincies, wordt op zoek gegaan

naar de goede balans tussen voedselproductie en natuurbehoud. De VVD heeft een positieve grondhouding ten

aanzien van deze voorstellen. Ik gaf dat al aan, maar we

horen ook graag van het kabinet of de huidige provincieplannen daadwerkelijk gaan leiden tot stikstofvermindering

en natuurherstel, en daarmee ook legalisering van de PASmelders.

Voorzitter. Twaalf provinciebestuurders stuurden een brief

aan het kabinet, die door sommigen werd gelezen als het

teruggeven van de verantwoordelijkheid voor natuur- en

stikstofbeleid aan Den Haag. Onze fractie las die brief toch

wat genuanceerder. Provincies voelen zich verantwoordelijk

voor de wettelijke plicht om de natuur te beschermen, die

ze overigens al een hele poos hebben — dat is niet nieuw

— en om daarvoor in samenwerking met boeren naar

maatwerk te zoeken. Maar ze willen op het gebied van

stikstofvermindering ook generiek beleid van het Rijk. Dat

is nodig om de PAS-melders te legaliseren. Ik wisselde

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-17

daarover al van gedachten met de heer Holman. Hoe luistert

het kabinet naar de oproep van de provincies? Voert het

kabinet op dit moment al gesprekken over dergelijk generiek

beleid? Wat moeten we ons daarbij voorstellen?

Voorzitter. Ik sluit af met een optimistische oproep, namelijk

over de kans die de land- en tuinbouw biedt voor het verzorgen van alternatieven voor fossiele brandstoffen. We

willen er alles aan doen om de CO2-uitstoot te verlagen,

maar de glastuinbouw heeft juist dat gas nodig om

gewassen te laten groeien. De melkveehouderij kan er met

blijvend grasland voor zorgen dat ondergronds opgeslagen

CO2 in veenweidegebieden onder de grond blijft. Ze

onderhouden daarbij het cultuurlandschap en zorgen voor

een fantastisch hoogwaardig product, namelijk een glas

melk. En de veehouderij kan met het afvoeren van dagverse

mest ammoniakuitstoot voorkomen, methaan opwekken

en via het reguliere gasnet huishoudens verwarmen.

Eerder vroeg mijn fractie om Europese ruimte voor verkorte

en vereenvoudigde vergunningsprocedures voor technieken

voor hernieuwbare energie. Hoe staat het op dit moment

met dat verzoek? Het gaat dan over de Europese go-to

areas. Kan de minister aangeven of, en zo ja hoe, de landen tuinbouw op dit moment als concrete mogelijke oplossing wordt gezien in de energietransitie?

Voorzitter, tot slot. Ondernemerschap is je voortdurend

aanpassen aan een veranderende omgeving, een veranderende consumentenvraag en veranderende wet- en regelgeving. De VVD erkent dat sommige uitdagingen hard

aankomen. Denk bijvoorbeeld aan de afbouw van de derogatie, waardoor heel veel boerenfamilies hard in de portemonnee worden getroffen. Dat zijn vaak kerngezonde

bedrijven. Denk aan de PAS-melders, die nog altijd zitten

te wachten op hun in recht staande vergunning. Daar blijven

we ons voor inzetten. Die problemen lossen we niet op door

mensen naar de mond te praten, maar door theorie en

praktijk bij elkaar te brengen, ook als dat soms om moeilijke

keuzes vraagt. Want dat is wat Nederland, wat de kiezers

van hun volksvertegenwoordigers mogen verwachten. Dank

u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. Dan is het woord aan mevrouw

Koekkoek.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Ik hoor heel veel mooie, goede dingen in de inbreng van

de heer Van Campen, zeker ook toen hij sprak over de

randvoorwaarden. Ik hoorde daarbij ook eigenlijk de conclusie: het pad dat we nu hebben ingezet om duurzaam te

produceren en rekening te houden met de gevolgen van

klimaatverandering moeten we doorzetten en we moeten

de randvoorwaarden om dat pad te bestendigen op orde

hebben. In mijn optiek hoort bij die randvoorwaarden ook

een eerlijke prijs voor duurzame producten, niet alleen voor

boeren maar ook voor consumenten. Om die eerlijke prijs

te bestendigen, zijn er verspillende paden. Is de heer Van

Campen het met mij eens dat we het pad moeten volgen

van die uitzondering die nu mogelijk is om prijsafspraken

te maken voor duurzame producten zodat we die duurzame

markt voor voedsel op gang kunnen brengen?

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik ben daar groot voorstander van. In Frankrijk gebeurt dat

op dit moment al. Het is nota bene de Nederlandse Mededingingsautoriteit die ons erop wijst dat daarvan door

retailers nog onvoldoende gebruik wordt gemaakt. Dat is

natuurlijk krankzinnig. Daarom heeft de VVD in het vorige

coalitieakkoord gezegd dat er een eerlijker verdeling in die

hele keten moet komen voor het verdienen van geld aan

voedsel. De marktmacht is op dit moment scheef. Kosten

voor verduurzaming kun je niet eenzijdig afrekenen op de

zwakste schakel in die hele keten. En dat is toch de eerste

schakel, namelijk de boer. Dus ik ben het eens met mevrouw

Koekkoek. Laten we daar samen naar blijven zoeken.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Ik denk dat dat ontzettend positief is; ik ben blij om dat te

horen. Ik vraag het met name omdat in het landbouwakkoord dat helaas geklapt is, daarover heel veel is gesproken

en juist ook de hele keten bezien werd. Ondanks dat dat

akkoord geklapt is, hebben we de kans om dat pad door te

zetten. Dus een positieve conclusie.

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik hoop in de bijdragen van collega's terug te horen hoe zij

daarnaar kijken, maar laten we al het werk dat al die partijen

hebben gestoken in dat landbouwakkoord en aan al die

tafels met al die kennis die zo veel verder reikt dan die welke

wij hier met elkaar hebben, niet verstoffen in een diepe la.

Laten we de goede voorstellen daaruit ter hand nemen om

te kijken hoe we kunnen toewerken naar een fantastische

duurzame land- en tuinbouw in Nederland.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik heb ook een vraag daarover. Het is misschien een beetje

een formatievraag. De vraag is natuurlijk wel aan welke

kant je staat. Sta je inderdaad aan de kant van boeren die

heel graag door willen ontwikkelen naar een duurzame

landbouw en wil je ze daarbij helpen? Of blijf je de grote

jongens beschermen die gewoon heel veel geld hebben

verdiend aan het laten ontstaan van deze problemen? Als

de Rabobank dan blijft zeggen dat die leningen gewoon

terug moeten worden betaald en ze niets kwijt zullen

schelden: die discussie loopt al heel erg lang. Ik hoor de

PVV ook zeggen dat grote jongens die in de Quote 500 staan

eraan verdienen terwijl boeren moeite hebben om om te

schakelen en rond te komen. Dan ben ik toch wel benieuwd

wat de VVD concreet hieraan gaat doen. We kunnen dit

namelijk wel blijven zeggen, maar de VVD heeft hier wel

een van de belangrijke sleutels in handen om echt een

volgende stap te zetten. Laat je dan ook de grootverdieners

betalen zodat de boeren geholpen worden en deze rekening

niet op hun bord of dat van de belastingbetaler wordt

neergelegd?

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik zou misschien zelf wat andere bewoordingen kiezen dan

mijn collega ter rechterzijde, maar in de kern volg ik wel

dat pleidooi. Daarbij wil ik nog wel opmerken dat het niet

zo veel zin heeft om alleen maar naar anderen te wijzen. Ik

vind ook dat de overheid hierbij naar zichzelf heeft te kijken.

Laten we er met elkaar ook eerlijk over zijn dat er een

landbouweconomie is ontstaan waar die overheid voortdurend ruimte voor heeft gegeven, waarbij mijn eigen partij

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-18

misschien de afgelopen decennia ook heeft gezegd "minder

regels, marktwerking zit niet in de weg", terwijl we nu

eigenlijk juist zien dat boeren daardoor in de problemen

komen en dat een stevige, goed functionerende markt ook

een marktmeester nodig heeft. Daarom vond ik de interruptie van mevrouw Koekkoek mooi en haar pleidooi voor een

eerlijker verdeling. Daar ben ik namelijk ook voorstander

van.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dat klinkt als een mooi antwoord, maar ik wacht nog wel

op de concrete acties, want dit vinden we misschien wel al

een poosje met z'n allen. Een andere vraag gaat er ook over

aan welke kant je staat. Ik vond het mooi om van de heer

Van Campen te horen dat de VVD ook echt ziet dat het in

het belang van boeren is om te zorgen voor gezonde natuur

en schoon water en voor een landbouw van de toekomst.

Maar dan zeggen boeren terecht, zoals we overal in Europa

zien, dat ze wel graag bescherming willen tegen oneerlijke

concurrentie van buitenaf. In deze Kamer zegt een ruime

meerderheid: doe nou niet zo'n handelsverdrag met de

Latijns-Amerikaanse landen als daar landbouw in zit. De

VVD blijft zeggen: we wachten dat nog even af; we leggen

de Kameruitspraak naast ons neer. Als we die ontwikkeling

samen met boeren in gang willen zetten, is volgens mij het

minste wat we kunnen doen ze helderheid geven, eerlijk

zijn en dit soort oneerlijke deals niet steunen. Is de VVD

inmiddels bereid om die positie in te nemen?

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik moet altijd goed luisteren naar mevrouw Ouwehand,

want ze stelt vaak twee vragen in één interruptie, maar ik

ga ze allebei beantwoorden. Zij heeft gelijk dat ze mij vroeg

naar voorbeelden. Daar zal ik antwoord op geven. Een van

de goede voorbeelden vind ik bijvoorbeeld de afspraken

over het Beter Leven keurmerk. Dat zal mevrouw Ouwehand

niet ver genoeg gaan, maar ik vind dat een manier om als

maatschappelijke partijen en bedrijfsleven met elkaar te

zeggen welke basisstandaard je in de schappen van de

supermarkt wilt hebben liggen. Een ander voorbeeld is

natuurlijk de hele Skal-certificering voor biologische landbouw. Ik zeg niet dat dat perfect is, maar daarmee heb je

wel EU-breed een soort basisvoorwaarde gecreëerd waarmee je zegt: als je langs die lijnen investeert en je bedrijfsvoering inricht, betalen we daar een bepaalde prijs voor.

Dat is een hele interessante benadering waarbij je met

elkaar afspreekt wat de basis is die we accepteren in onze

supermarkten. Daarbij moeten we accepteren dat Nederland

geen eiland is, maar een open wereldeconomie met een

grote afzet. Dat zul je dus ook in Europees verband moeten

doen. Wat betreft die handelsverdragen, om het maar weer

even een stapje groter te zetten, kijken ook wij wat dat

betekent voor individuele boeren. Wij blijven pleiten voor

een level playing field. Mevrouw Ouwehand weet ook dat

zo'n handelsverdrag vaak uit heel veel onderdelen en brede

afspraken bestaat. Wij roepen de regering alleen maar op

om daarbij de beste onderhandelingspositie in te nemen,

waarmee het Nederlandse bedrijfsleven en daarmee de

Nederlandse consument het best gebaat is.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng en het beantwoorden van de vragen.

Dan is nu het woord aan de heer Meulenkamp, die een korte

inbreng heeft namens de VVD. Hij heeft ervoor gekozen om

zijn maidenspeech op een ander moment te doen, als er

wat meer tijd is. Ik geef hem nu het woord. Gaat uw gang.

VVDDe heer MeulenkampVVD

Dank u wel, voorzitter. Nederland is een van de koplopers

op het gebied van zaadveredeling. Volgens onderzoek is

35% van de wereldhandel in groentezaden afkomstig uit

Nederland. Daarmee is de Nederlandse zaadveredelingssector toonaangevend en van essentieel belang voor de

voedselzekerheid, zowel op nationaal als internationaal

niveau. Dit gegeven is relatief onbekend en het is iets waar

we met recht trots op mogen zijn. Deze trots komt ook met

een verantwoordelijkheid. De komende decennia is de

ontwikkeling van nieuwe zaden en planten, die bijvoorbeeld

beter bestand zijn tegen extreem weer, verzilting of ziekten,

cruciaal voor de wereldwijd groeiende vraag naar duurzaam

en goed voedsel.

Nederland is groot geworden in de planten- en zaadveredeling dankzij commercieel succesvolle en innovatieve familiebedrijven in combinatie met onze hoogstaande kennisinstellingen. In het verleden zijn Nederlandse bedrijven

opgekocht door multinationals. Zo werd De Ruiter Seeds

in 2008 overgenomen door Monsanto, dat op haar beurt

weer overgenomen is door Bayer. In 2017 werd het Zwitserse Syngenta, met vijf vestigingen in Nederland, overgenomen door een Chinees bedrijf in een deal van 43 miljard

dollar. De VVD wil niet dat de kennis die we in Nederland

hebben en in decennia hebben opgebouwd, in verkeerde

handen en verkeerde landen terechtkomt en dat er te weinig

zaadveredelingsbedrijven overblijven. De VVD stelt daarom

voor om de Nederlandse groente- en zaadveredeling vanwege haar vitale en strategische functie te beschermen. Dit

zou bijvoorbeeld kunnen door de Nederlandse groente- en

zaadveredeling onder de reikwijdte van de Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames te brengen. Hoe

kijkt het kabinet — ik kijk even naar links — hiernaar? Wij

willen morgen met een motie hieromtrent komen.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw bondige inbreng. Ik ga het woord

geven aan mevrouw Bromet. Zij spreekt namens de fractie

van GroenLinks-Partij van de Arbeid. Gaat uw gang.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Voorzitter. Ik wil eigenlijk beginnen met de Grüne Woche.

Waar wij hier op een zeer zakelijke manier met elkaar

debatteren, zijn wij met een heel gezelschap uit deze Kamer

heel gezellig met de trein op pad geweest. We hebben

daarin uren met elkaar doorgebracht. Ik ben daar eigenlijk

nog steeds vrolijk over. Omdat we hier van mening verschillen en het debat voeren, vond ik het toch goed om daarmee

te beginnen. Ik wil ook een complimentje geven aan de heer

Graus. Ik heb het dan over het verhaal dat hij in antwoord

op vragen van de SGP net hield over de bescherming van

de wolf. Ik denk dat de SGP hem iets anders hoopte te

ontlokken, maar ik vond het een heel mooi verhaal en ook

goed nieuws voor de wolf. Dus dank daarvoor.

Ik vind het wel leuk dat de heer Meulenkamp net begon

over de zaadveredeling. Wij zijn op werkbezoek geweest

bij Rijk Zwaan, een prachtig bedrijf, en hebben gezien wat

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-19

dat bedrijf voor ontzettend innovatieve en goede dingen

doet om wereldwijd te zorgen voor gezond voedsel. Ik denk

dat iedereen die erbij was, onder de indruk was. Ik dacht:

wij zijn hier, in mijn geval, al vijf jaar aan het debatteren

over de landbouw, maar het gaat eigenlijk nooit over de

zaadveredeling. Het gaat 95% van de tijd over de veehouderij. Dat is een groot probleem in Nederland. En dan gaat

het nog 5% van de tijd over bestrijdingsmiddelen en de

wolf. Maar we hebben het nooit over die innovatieve

bedrijven.

Dat dacht ik ook toen ik vorige week sprak met Alex Datema

van de Rabobank. De Rabobank is in het verleden heus niet

altijd een vriend van GroenLinks-PvdA geweest, omdat wij

vonden dat zij boeren financierden die geen toekomst

hadden. De Rabobank heeft nu een eigen visie opgesteld

waarin verduurzaming bovenaan de lijst staat. Rabobank

kijkt bij het geven van financiering aan boeren dus ook heel

erg naar de opgaven die er buiten het boerenbedrijf liggen.

Ik noem de opgaven op het gebied van klimaat, schoon

water en natuur. Dat zijn precies de doelen die GroenLinks

ook heel erg belangrijk vindt.

Ik dacht ook aan de kabinetten die ik de afgelopen jaren

heb mogen controleren en aan de impasse die er al jaren

heerst als het gaat om de transitie van de landbouw. Ik

verzuchtte ook in dat gesprek met Alex Datema: ik ben de

politiek in gegaan om de wereld te veranderen, maar soms

denk ik dat ik in deze tijd misschien wel bij de Rabobank

had moeten werken.

Voorzitter. Dat illustreert eigenlijk wel dat het bedrijfsleven

doorgaat waar de politiek en de overheid het laten liggen.

Dat is wat GroenLinks betreft eigenlijk de omgekeerde

volgorde. Wij vinden dat de overheid de richting moet wijzen waarin men moet gaan en dat wij moeten bijsturen en

de markt beteugelen, maar het omgekeerde lijkt op dit

moment het geval te zijn. Dit weekend las ik een boek dat

ik al mijn collega's wil aanraden, ook al zijn ze het niet eens

met GroenLinks-PvdA. Dat boek heet "Gesloten vanwege

stikstof" en is van Jan Douwe van der Ploeg. Hij schetst

heel mooi hoe het landbouwbeleid en de agrarische praktijk

in Nederland tot stand zijn gekomen en wat daar niet goed

aan is of wat anders zou moeten. Het mooie vind ik eigenlijk

dat hij schrijft: het model — dat hier heel vaak bejubeld

wordt, net nog door de heer Van Campen die zei dat wij de

beste landbouw van de wereld hebben — is een keuze

geweest. Het is een model waarin intensivering vooropstaat,

waarin voedselproductie en efficiëntie vooropstaan, maar

waar ook nadelen aan verbonden zijn. In de afgelopen jaren

is vaak gedacht dat dat het enige systeem is dat zou werken,

maar hij beschrijft eigenlijk heel mooi dat de boeren die

daar niet in meegegaan zijn — hij noemt hen de zuinige

boeren — uiteindelijk een vergelijkbaar inkomen hebben

als de boeren die zich hebben laten opjagen in de zoektocht

naar schaalvergroting, in het aangaan van grote kredieten

et cetera.

Hij beschrijft ook de frustratie die ontstaat als boeren het

als een identiteit gaan zien dat ze de beste boeren van de

wereld zijn, terwijl wij hier in Den Haag — GroenLinks, de

Partij voor de Dieren en de Partij van de Arbeid voorop —

zeggen: je doet het niet goed. Wij zeggen dat er ook andere

manieren zijn om te boeren, zonder al die nadelen die we

nu ondervinden als het gaat om het milieu. Er wordt ook

geklaagd over knellende regels die wij steeds meer opstellen om te proberen binnen de milieuruimte te blijven, terwijl

dat eigenlijk niet kan. Die regels raken ook de boeren die

de regels ten aanzien van de milieuruimte helemaal niet

overtreden, die het hartstikke goed doen. Ik kom later in

mijn betoog nog met een voorstel op dat punt.

Ik heb ook iets gelezen wat mij aan het denken heeft gezet

en wat mij ook wel van gedachten heeft doen veranderen.

De afgelopen jaren heb ik, wanneer het ging over het

reduceren van de stikstofuitstoot, steeds betoogd dat dat

niet kan met de veestapel die wij in Nederland hebben. Dat

vind ik ook nog steeds. Er waren altijd partijen, bijvoorbeeld

het CDA, die zeiden dat je de boer weer aan het stuur moest

zetten en dat het dan allemaal vanzelf wel goed zou komen.

Ik ben daar verre van gebleven, omdat ik altijd dacht aan

de afschaffing van het melkquotum, waarbij de boeren ook

zeiden het zelf wel te regelen en waar het helemaal niet

geregeld werd. De milieugrenzen werden binnen no time

overschreden en de overheid moest alsnog ingrijpen.

In dit boek beschrijft Jan Douwe van der Ploeg het probleem

van de zure regen. Dat speelde al een hele tijd geleden. Ik

was kind toen de zure regen er was. Het was eigenlijk een

vergelijkbaar probleem als er nu is met stikstof. In de Friese

Wouden is er een prachtig landschap met heel veel bomen.

De boeren hebben altijd goed gezorgd voor die bomen,

maar toen de zure regen kwam, werd er generiek beleid

vanuit Nederland opgelegd, ook aan de boeren in de Friese

Wouden. Daar kregen zij veel last van. Ze hebben toen met

de overheid afgesproken dat zij niet aan het generieke beleid

hoefden te voldoen als zij hun emissies naar beneden zouden brengen. Het mooie is dat het die boeren is gelukt. Dat

wordt in dit boek aangetoond. Het mooie is ook dat het

aantal bedrijven dat kinderen hebben overgenomen van

hun vader — veel van die boeren zijn namelijk nu al met

pensioen — percentueel veel hoger is dan in de rest van

Nederland. Wat ook heel leuk is, is dat de zonen van die

vaders die de emissies reduceerden nu verder zijn gegaan

met het reduceren van emissie, omdat ze het als een sport

zien en omdat ze erin geloven.

Daarom wil ik ook wel enthousiaster zijn over het geven

van verantwoordelijkheid aan boeren om emissies te

reduceren. Er is ook een heel mooi project gaande, het

project Emissiearme landbouw. Dat wordt ook ondersteund

door het ministerie. Ik zou graag aan de minister willen

vragen hoe het daarmee gaat en of hij daar ook goede hoop

heeft. Ik wil er wel bij zeggen dat er ook een sanctie bij

hoort. Je kunt namelijk niet tegen boeren zeggen dat ze het

maar moeten regelen en er dan aan het eind achter komen

dat het niet geregeld is. Jan Douwe van der Ploeg zegt dat

de vergunning van het bedrijf dan gewoon ingetrokken

moet worden. Het is dus niet vrijblijvend en dat wil ik ook

niet suggereren.

Voorzitter. Dat brengt mij bij de jonge boeren.

VVDDe heer Van CampenVVD

Waar mensen in deze zaal misschien vaak verdeeldheid en

gehakketak zien, meen ik in het betoog van mevrouw Bromet op dit punt juist toenadering te beluisteren wat betreft

het gaan van middelsturing naar doelsturing en het geven

van verantwoordelijkheid aan bedrijven en boeren. Beluister

ik dat goed?

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-20

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik zou het in ieder geval wel een kans willen geven. We zitten nu al zo lang in deze impasse en ik word er soms ook

weleens moedeloos van. Ik was ook moedeloos na de uitslag van de verkiezingen en de stemmingen waarin ik zie

dat de verhoudingen hier gewoon enorm veranderd zijn.

Ik wil niet zeggen dat ik daarmee naar rechts beweeg. Ik

ben de politiek ingegaan om problemen op te lossen. Als

er iemand is die goede dingen schrijft en bewijst dat in het

verleden dingen ook gewerkt hebben, dan zou ik zeggen:

doe de deur daarnaar niet op slot en probeer dat binnen

de randvoorwaarden die wij stellen nog een keertje.

VVDDe heer Van CampenVVD

Het veehouderijdebat wordt vaak gekenmerkt door partijen

aan de ene kant die krimp van de veestapel bepleiten, het

mes erin willen zetten, de veestapel willen halveren of zelfs

nog verder, en partijen die soms zeggen dat er geen probleem is, dat het gas erop moet en dat we moeten doorgaan. De VVD gelooft dat de uitkomst en de oplossing in

het midden liggen. Wij hebben als VVD een beweging

gemaakt. We hebben aangegeven dat je een goede marktmeester moet hebben om een markt goed te kunnen laten

functioneren. Daarbij hoort naast andere regelingen ook

opkoop. Bespeur ik dan bij mevrouw Bromet het uitgangspunt dat die heilloze weg van alleen maar opkoop en

sanering niet de uitkomst biedt, maar dat we ook best wel

wat mogen vertrouwen op het ondernemerschap van boeren?

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Er worden in het landbouwdebat ook heel vaak karikaturen

gemaakt van verschillende partijen. Dat is politiek gedreven.

Zo word ik heel vaak als een boerenhater neergezet, terwijl

ik dat helemaal niet ben. Ik woon tussen de boeren. Ik wilde

vroeger zelf boer worden. Ik vind het echter wel heel

belangrijk dat we het eens zijn over de randvoorwaarden.

Daarom vroeg ik de PVV net ook: is er een stikstofprobleem,

gelooft u in de klimaatafspraken die in Parijs gemaakt zijn?

Want die zijn voor GroenLinks-PvdA randvoorwaardelijk.

Wij staan voor het klimaatakkoord van Parijs. Wij staan voor

de afspraken die wij hebben gemaakt over de natuurkwaliteit in Europa. Wij vinden ook dat het water in Nederland,

waarvan nu maar 1% schoon is, 100% schoon moet worden.

Daarbinnen moet veehouderij mogelijk zijn. Wij zeggen niet

dat de veehouderij weg moet uit Nederland. Het vraagt wel

om een gigantische transitie.

Ik zou er ook bij willen zeggen dat GroenLinks-PvdA niet

meer gaat investeren in voorstellen die kleine stapjes vragen. Wij geloven dat er hele grote stappen nodig zijn. Half

werk is achteruitboeren. Daar doen wij niet meer aan mee.

Ik zal straks bij de rest van onze plannen aangeven dat wij

de boeren die vooruit willen, die dezelfde uitdaging zien

als GroenLinks-PvdA, maximaal willen ondersteunen. Wij

hopen dat de grote groep boeren die het niet meer weten,

ook die richting op willen gaan. Het zal ook betekenen dat

sommige bedrijfsmodellen in Nederland zullen verdwijnen.

Wij gaan die niet meer ondersteunen.

CDAMevrouw VedderCDA

Als mevrouw Bromet open is gaan kijken naar de overgang

van generiek beleid naar doelsturing, ben ik nu al fan van

het boek, terwijl ik nog geen letter heb gelezen. Dank dus

voor de aanbeveling. Ik juich dat toe. Ik herken wat

mevrouw Bromet zegt: als je verantwoordelijkheid aanspreekt, stimuleert dat vakmanschap en motivatie. Dan ga

je harder lopen. Ik ben het helemaal met mevrouw Bromet

eens: dat is niet rechts of links, maar gewoon boerenverstand. Ik signaleer dat, om tot die doelsturing te komen, wij

een platform missen waar we met elkaar kunnen bespreken

hoe we dat kunnen doen. Is mevrouw Bromet het met mij

eens dat zo'n platform er misschien moet komen?

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Dat is een uitvoeringskwestie. Dat weet ik niet. Ik weet waar

mevrouw Vedder op aanstuurt, namelijk op een herintroductie van de productschappen. Ik heb niet voor niets aan

de minister gevraagd hoe dat project Emissiearme landbouw loopt. Ik heb op een kaartje gezien dat er een heleboel

bedrijven aan meedoen, kriskras over Nederland. Ik neem

aan dat daar een overlegstructuur in zit. Ik heb in het voorbeeld in Friesland gezien dat daar ook een overlegstructuur

is opgezet. Het maakt mij niet zo veel uit of dat ad hoc is.

Ik weet niet meer zo goed waarom de productschappen

afgeschaft waren en of wij ze weer terug willen. Daar ga ik

nu geen uitspraak over doen.

CDAMevrouw VedderCDA

Prima, dan gaan we dat gesprek op een ander moment

voortzetten. Mevrouw Bromet sprak ook warme woorden

over de nieuwe generatie boeren en de grote stap die zij

moeten gaan maken. Het ligt voor de hand om zo'n grote

stap te maken op een moment dat past bij een natuurlijk

investeringsritme, bijvoorbeeld bij de overname van het

bedrijf. Kijkt mevrouw Bromet dan ook met een positieve

blik naar ons amendement om de vestigingssteun voor

jonge boeren te versterken door de pot die nu onbenut op

de plank blijft liggen, over te hevelen?

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Daarover ben ik gisteravond gebeld door Roy Meijer. Hij is

een uitstekende lobbyist, een van de betere volgens mij.

Hij heeft geprobeerd om mijn steun voor dit amendement

te winnen. Ik weet het niet, want zoals ik net al zei, wil

GroenLinks-PvdA alleen nog maar regelingen steunen, dus

publiek geld steken, in de transitie van de landbouw. Als

dat te vrijblijvend is, willen we dat niet. We willen dat dat

ingekaderd is. Als er geld komt voor jonge boeren, wat wij

op zich best willen overwegen, zal dit echt uitgegeven

moeten worden binnen de transitie die de landbouw moet

doormaken en niet op andere manieren. Ik heb daar eerlijk

gezegd wel zorgen over. Ik vind Roy Meijer een hele goede

lobbyist en ik geloof dat het NJAK echt oog heeft voor de

uitdagingen die van buiten de sector op de boeren afkomen.

Maar ik was — en u was daar ook — bij een debat op de

Aeres Hogeschool in de verkiezingstijd. Ik heb daar tegen

de boeren gezegd: weet wat er op jullie afkomt; weet wat

er allemaal nog staat te gebeuren. Ik ben daar keihard uitgelachen, door de hele zaal met jonge boeren. Het maakt

mij niet uit; ik vind het niet erg om uitgelachten te worden.

Maar ik dacht: dit zijn de boeren van de toekomst. Deze

jongens staan aan de vooravond van het overnemen van

het bedrijf van hun vader. Zij geloven dat als Sieta van

Keimpema halve beloftes doet, die dan waar zijn. Zij geloven dat zij hun bedrijf kunnen stoelen op de manier waarop

hun vaders dat ook al deden. Toen ik zei dat ik ook even

aan de overkant bij de biologisch-dynamische boerenoplei-

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-21

ding Warmonderhof zou gaan kijken, straalde de minachting

van hun gezicht af. Dat vind ik niet kunnen. Dat vind ik

gewoon echt niet kunnen. Ik weet niet of de jonge boeren

die daar in de zaal zaten andere boeren zijn dan de boeren

waar we straks die jongeboerengelden aan gaan geven.

CDAMevrouw VedderCDA

Ik was ook bij dat moment in die zaal. Ik deel de frustratie

van mevrouw Bromet; het was echt niet fraai wat daar

gebeurde. Ik zou heel graag mevrouw Bromet op het hart

willen drukken en mee willen geven dat de sector uit meer

bestaat dan alleen de jongens en meisjes die op dat

moment in die zaal zaten. Ik zie ook heel veel jonge boeren

om mij heen die de stap naar de toekomst willen maken en

die daar een steuntje in de rug bij nodig hebben, omdat ze

geen kleine stapjes zullen gaan zetten, maar een grote,

schoksgewijze verandering naar de toekomst zullen doormaken. Dat kunnen ze niet alleen; dat kunnen ze niet zonder

hulp.

Eerlijk gezegd denk ik dat het, met alles wat we hebben

opgetuigd, bijna onmogelijk is voor de nieuwe generatie

boeren om een bedrijf over te nemen op de oude voet. In

alles wat we al opgetuigd hebben, zit dus al de slag naar

verduurzaming. Als we willen dat er een sector overblijft

die dat vorm kan geven in de toekomst, dan is deze overheveling daar heel erg belangrijk in. Dat zou ik nog graag

willen meegeven.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik zou daar ook graag een reactie op krijgen van de minister.

Ik hoor dan ook graag het eerlijke verhaal over hoeveel

ruimte er is om met het geld dingen te doen die niet voldoen aan de doelen die wij bijvoorbeeld in het Nationaal

Programma Landelijk Gebied gesteld hebben.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Ik heb Jan Douwe van der Ploeg hoog zitten. Hij heeft heel

goede kennis over waar het naartoe zou moeten met de

landbouw. Het klopt dat je over het verhaal over de zure

regen zou kunnen denken: misschien is dat dan de oplossing. Mevrouw Bromet noemde al even dat ze zelf tijdens

haar jaren in de Kamer en als beleidsmedewerker heeft

gezien dat het heel vaak niet werkte, omdat de overheid

verzuimde om kaders te stellen.

Ik ben echt bereid om met mevrouw Bromet mee te denken,

maar ik stel haar toch even de volgende vraag. Hoe ziet zij

bijvoorbeeld het aan de sector overlaten van het oplossen

van de grote dierenwelzijnsproblemen? Ik noem de biggensterfte. Minister Verburg zei: de sector krijgt tien jaar de

tijd. Maar na tien jaar was het niet opgelost. Toen zei de

Kamer, in de persoon van de heer De Groot: we doen er

nog tien jaar bij. Ik noem ook het couperen van varkensstaartjes. Al die mooie beloften voor de dieren zijn in de

afgelopen decennia altijd aan de sector overgelaten. En het

resultaat is dat de biggensterfte stijgt en de staartjes nog

steeds worden gecoupeerd. Ik hoef de voorbeelden niet op

te sommen, denk ik. Hoe gaan we dat dan doen?

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik hoef mij niet te verantwoorden voor slap beleid in de

afgelopen jaren van ministers van Landbouw, die op het

moment dat het ertoe deed niet door durfden te bijten. Dus

ik mag hopen dat we, als wij zulke afspraken maken, ook

bewindspersonen krijgen die doorbijten en die gewoon

zeggen: een streep eronder; jullie zouden het regelen en

jullie hebben het niet geregeld, dus nu is het einde verhaal.

Dat is precies waarom ik zei dat er een stok achter de deur

moet zijn die ook gehanteerd moet worden.

Ik ben langzamerhand ook wel in een fase gekomen dat ik

denk: als je het niet doet, gaat het ook vanzelf gebeuren.

Dat is het verhaal dat ik net hield over de financieringsinstellingen, de Rabobank, het bedrijfsleven en de consumenten die dingen vragen. Als politiek hollen we nu altijd achter

de feiten aan — wij niet, want wij hebben het allemaal zien

aankomen, maar het grootste deel van de Kamer wél. Ik

ben niet heel positief over de vorming van het komende

kabinet, omdat de partijen die onderhandelen helemaal niet

van zins zijn om de landbouw te hervormen en de transitie

vorm te geven. Daarom heb ik medelijden met de boeren,

want die blijven daardoor langer in onzekerheid, terwijl ze

zekerheid verdienen.

Voor de rest zal ik me blijven inzetten om het goed in de

gaten te houden als je die vrijheid geeft en om in te grijpen

als het niet goed gaat.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Dit is mijn laatste vraag daarover. Begrijp ik mevrouw Bromet goed en zegt zij dat GroenLinks-Partij van de Arbeid

wel blijft staan voor de eerlijke analyse van welke veehouderij en vorm van landbouw redelijkerwijs passen binnen

de milieugrenzen en de doelen die we hebben voor klimaat,

schoon water en natuur, maar ook heel nadrukkelijk de

manier waarop we met dieren omgaan, zodat je daar geen

misverstand over laat bestaan? Anders weten boeren nog

steeds niet binnen welke kaders ze precies zouden kunnen

en moeten opereren.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Daar wil ik helemaal geen misverstand over laten ontstaan.

Wij zijn voor een grondgebonden landbouw, een landbouw

die zich beweegt binnen alle milieuruimte die elders al

ingekaderd is. Ik heb het net ook al gezegd: daarom is er

voor een gedeelte van de boeren geen plaats meer, zoals

de intensieve veehouderij, de kalverhouderijen in de Gelderse Vallei en de grote varkensstallen in de buurt van De

Peel. Dat is gewoon einde verhaal.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik hoorde mevrouw Bromet het over de waterkwaliteit

hebben. Ik was eigenlijk wel nieuwsgierig naar het volgende. Het water dat stroomafwaarts komt, wordt in

Nederland gelijk als "slecht" betiteld. Moeten we de kwaliteit

daarvan allemaal binnen deze grenzen op gaan lossen? Is

dat haalbaar?

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Een van de grootste en eerste successen van de Europese

samenwerking betrof het beheer van water zoals de Rijn,

die al die Europese landen doorstroomt en heel vuil

Nederland in kwam. In het verleden zijn afspraken gemaakt

om de waterkwaliteit te verbeteren. Als het gaat over grote

veranderingen die plaats moeten vinden in Nederland,

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-22

wordt er heel vaak gewezen naar anderen, bijvoorbeeld

naar de andere landen, die dat water vuil ons land in laten

stromen. Het is alleen een feit dat het water Nederland

vuiler uit gaat dan het erin komt en dat de grootste bron

van vervuiling in Nederland de intensieve veehouderij is.

Dat kun je ontkennen. Je kunt zeggen: we gaan andere

meetmethodes toepassen en dan gaan we hopen dat het

niet zo is. Maar dat is niet waar. De waterkwaliteit is abominabel slecht. Nederland doet al twintig jaar niks aan het

verbeteren van die waterkwaliteit. We hebben nu nog twee

jaar om de waterkwaliteit op orde te brengen. Als dat niet

gaat lukken, volgt er een stikstofcrisis 2.0. Dat zeg ik al jaren,

samen met een paar andere partijen aan de linkerkant. We

zullen zien wat er gebeurt.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik wil graag eenzelfde vraag stellen als ik net heb gesteld,

maar allereerst wil ik opmerken dat ik blij verrast ben met

uw constructieve opstelling en met hoe u nu in de wedstrijd

zit. Complimenten.

Je kunt je wellicht afvragen of er een relatie is tussen het

drinken van een goed glas wijn in Berlijn en uw verhaal.

De voorzitterVoorzitter

Graag wel via de voorzitter, want ik was er niet bij.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Als dat de vraag is, wil ik daar graag op antwoorden.

NSCDe heer HolmanNSC

U was er niet bij, meneer de voorzitter. Oké, goed. De vraag.

U stelt dat de wet gehandhaafd moet worden. Ik heb deze

vraag, over de PAS-melders, ook aan de heer Van Campen

gesteld. Dat is een triest verhaal: er dreigen uitspraken te

worden gedaan waarbij burgers, ondernemers, mensen in

het land gewoon keihard de dupe worden van het falen van

de overheid. Hoe wilt u dat wij daarmee om kunnen gaan?

Ziet u mogelijkheden om dat probleem op te lossen en

rechtvaardig te zijn voor de mensen en de situatie waarin

ze nu beland zijn?

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik heb me echt kapot geërgerd aan de uitspraak van minister

Carola Schouten toen dit probleem manifest werd. Zij zei

onmiddellijk: we gaan de PAS-melders legaliseren. Maar

ze zei niet hoe ze dat ging doen. Dat vind ik echt niet kunnen. Ik ben toen ook naar de interruptiemicrofoon gelopen

— dat is inmiddels vijf jaar geleden — en ik heb gevraagd:

hoe kun je nou beloven dat die mensen gelegaliseerd worden als je niet weet op welke manier je dat gaat doen? De

enige manier waarop je PAS-melders kan legaliseren, is de

stikstofuitstoot naar beneden brengen. Dat is precies wat

de heer Van Campen ook zegt. Als die stikstofuitstoot voor

het allergrootste gedeelte afkomstig is uit de veehouderij,

zal je in de veehouderij moeten ingrijpen. Ik ben blij dat de

heer Holman mij nu constructief vindt, maar ik ben altijd

constructief. Kennelijk valt het nu in goede aarde na dat

gezellige glaasje Negroni dat we dronken. Ik drink geen

alcohol, maar ik heb één keer een uitzondering gemaakt.

Maar daar komt het niet door! Ik denk echt dat de uitkoopregelingen die er nu zijn, noodzakelijk zijn en dat de veestapel in Nederland veel en veel te groot is. Maar aanvullend

daarop zou ik ook boeren de kans willen geven onder strikte

randvoorwaarden zelf hun stikstofuitstoot naar beneden te

brengen. De heer Van der Ploeg schrijft in dit boek dat dit

kan leiden tot een stikstofverlaging van 35% en dat dit kan

betekenen dat er in de meeste gebieden in Nederland geen

probleem meer is als het gaat over de uitstoot van stikstof,

behalve op de Veluwe en in de Peel, maar daar had ik het

net ook al over. Misschien is dat een uitkomst, maar er zal

iets moeten veranderen, want van niks doen gaat de stikstofuitstoot niet naar beneden. Sterker nog, die gaat dan

omhoog.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik wil graag het volgende voorleggen. Wij gaan straks in

ons verhaal met een voorstel komen om hiernaartoe te

gaan. De moeilijkheid is dat de instandhouding van de

natuur aangetoond moet worden, dat aangetoond moet

worden dat de natuur niet verslechtert. Maar ook al gaan

wij de emissie van stikstof terugbrengen, hoe schat u in

wanneer we op het punt kunnen komen dat er sprake is

van dat we een plan hebben, dat we kunnen leveren aan

Brussel en dat er echt ruimte ontstaat voor het legaliseren

van PAS-melders? Ik ben bang dat dit jaren duurt, terwijl

de kwestie van de PAS-melders gewoon het komende jaar

opgelost moet worden. Hoe ziet u dat en hebt u daar een

oplossing voor?

De voorzitterVoorzitter

Ik ga u toch even onderbreken. U spreekt altijd in de u-vorm,

maar u moet zeggen "mevrouw Bromet", want anders

spreekt u mij aan. De afspraak is om dat juist niet te doen

en om mevrouw Bromet aan te spreken. Dat even ter verduidelijking.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Het probleem is natuurlijk dat wij over alle grenzen heen

zijn gegaan als het gaat over natuurbescherming in

Nederland. We hebben dat ook afgelopen vrijdag gezien

bij de beoordelingen van de Ecologische Autoriteit. De

natuur in de Natura 2000-gebieden is in slechte staat, maar

de natuur buiten de Natura 2000-gebieden is ook in slechte

staat. Een grote drukfactor daarbij is stikstof, maar er zijn

ook andere hele grote drukfactoren, zoals de manier waarop

we met water omgaan. Het ongebreideld oppompen van

water voor bijvoorbeeld de landbouw is ook iets waar de

natuur ontzettend veel last van heeft. Het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen, landbouwgif, is ook iets waar

de natuur onder lijdt. Dat zijn allemaal problemen die

opgelost moeten worden als wij willen dat de natuur weer

in goede staat komt. Ik zeg altijd: we zitten in een ontzettend

rijk land; als wij als rijk land zo'n zwak ding als de natuur

niet kunnen beschermen, wie kan dat dan wel? Ik ben de

politiek ingegaan om de natuur te beschermen. Als dat kan

in combinatie met economie, is dat prima. Maar de natuur

staat voorop.

BBBDe heer PierikBBB

Stikstof terugdringen, dat is iets waar we eigenlijk allemaal

ons hoofd over breken. Ik hoor dan wel heel veel dat de

veestapel ingekrompen moet worden. Dat je met inkrimping

van de veestapel daar iets kan doen, snapt iedereen, denk

ik. Maar ik heb het woord "innovaties" nog niet gehoord.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-23

Ik wil mevrouw Bromet vragen in hoeverre ze denkt de

reductiedoelen te kunnen halen als het gaat om stikstof in

het licht van de innovaties die nu op de plank liggen.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

GroenLinks heeft samen met de PvdA de plannen van ons

verkiezingsprogramma laten doorrekenen. Dat hebben we

laten doen door het Planbureau voor de Leefomgeving. Dat

werkt als volgt, vertel ik aan de partijen die dat niet hebben

gedaan. Je doet een bod, en dan komt het planbureau terug

en zegt het: ja, maar je haalt je eigen doelen niet met je

maatregelen. Dan ga je nog meer maatregelen nemen om

je doelen te halen, want dat vinden wij belangrijk. Ik moet

eerlijk zeggen dat ik best wel geschrokken was van de

ingrijpendheid van de maatregelen om onze eigen doelen

te bereiken. Ik ben geconfronteerd met ingrepen die nog

strenger waren dan wij oorspronkelijk van plan waren te

doen. Dus ja, er is heel veel nodig. Ik ben niet tegen innovatie, maar tegen onbewezen innovatie ben ik wel. Als je,

zoals in het verleden is gebeurd, tegen boeren gaat zeggen

dat ze maar geld moeten lenen bij de Rabobank om een

emissiearme vloer te nemen en die vloer uiteindelijk niet

blijkt te werken, is alleen de stallenbouwer de winnaar van

dit hele circus. De boer heeft een lening die hij nog moet

afbetalen. De overheid zegt: sorry, die maatregel werkt niet.

Die innovaties moeten we boeren niet willen aandoen. Dus

ja, innovaties zijn prima, maar ze moeten bewezen zijn en

ze moeten niet op één specifiek doel gericht zijn. Als er een

apparaat is dat stikstof opslurpt, waarvan sommige mensen

zeggen "doe alle boeren dan maar zo'n apparaat", dan vraag

ik of dat apparaat ook gaat zorgen voor schoon water op

de boerderij. En is er in 2050 een klimaatneutraal bedrijf

met die innovatie? Het antwoord daarop is heel vaak: nee.

Dan kan je verwachten dat de overheid over een paar jaar

weer op de stoep staat en zegt: heel goed dat je nu voldoet

aan die stikstofopgave, maar we hebben ook nog de wateren de klimaatopgave. Zo ging het in het verleden ook keer

op keer. Boeren klagen daar ook over. Ze zeggen dat ze elke

keer weer nieuwe regels opgelegd krijgen. Dat komt omdat

er niet ver genoeg naar voren gekeken wordt.

De voorzitterVoorzitter

Voordat mevrouw Bromet verdergaat met haar betoog, wil

ik even aan verwachtingsmanagement doen. Mevrouw

Bromet maakt haar betoog af. Dan gaan we vijf minuten

pauzeren. Daarna krijgt de heer De Groot het woord en na

hem, met instemming van collega's, komt mevrouw Van

der Plas. Dat heeft te maken met andere activiteiten buiten

dit debat. We gaan lunchen nadat mevrouw Van der Plas

het woord heeft gevoerd.

Dan vraag ik nu aan mevrouw Bromet om haar betoog af

te maken en dan gaan we vijf minuten schorsen.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ja, ik ga straks in de tweede termijn een heleboel voorstellen doen. Ik heb vorig jaar veertien verdienmodellen voor

de boer voorgesteld. Er is eigenlijk geen een uitgevoerd,

dus ja, ik blijf maar gewoon doorgaan, omdat ik erin geloof

dat je met beleid en vanuit de overheid die transitie van de

landbouw een duw kan geven.

Een van de voorstellen die ik straks zal doen, gaat over

houtwallen. Ik heb me daarbij laten leiden door het debat

in de afgelopen jaren en door het draagvlak in de Kamer

Iedereen is voorstander van houtwallen hier in de Kamer,

maar ze zijn wel allemaal verdwenen. Of niet allemaal, maar

er zijn een heleboel verdwenen. Tot op de dag van vandaag

worden ze nog gekapt. Het zijn hele mooie landschapselementen, waardoor de natuur floreert en waarbij boeren

heel goed kunnen zorgen voor het onderhoud. Maar dat

kost wel geld en daar heb ik ook begrip voor. Dus ik kom

straks met een voorstel om boeren langjarig, namelijk

twintig jaar, te financieren voor het aanleggen en onderhouden van houtwallen. Dat gaat nu allemaal via het GLB voor

een periode van maar zes jaar. Daar kun je je bedrijf niet

op inrichten. Als boeren een andere bedrijfsvoering willen

aangaan, dan vind ik dat ze zekerheid moeten hebben voor

een langere periode. Dat wordt twintig jaar in ons voorstel.

Het tweede voorstel gaat over een langjarige financiering

voor de bescherming van weidevogels. Dat is ook niet voor

niks, want we hebben een aantal maatschappelijke organisaties die een heel goed plan hebben gemaakt, het reddingsplan grutto. Iedereen, ook hier, is daar enthousiast over,

maar als het op geld aankomt, wordt het moeilijk. Daarom

dient GroenLinks-PvdA een voorstel in om dat te regelen.

Ik heb samen met het CDA en de ChristenUnie een amendement ingediend om kruidenrijk grasland een boost te

geven. Er is een hele mooie samenwerking tussen Urgenda

en LTO om boeren in de gelegenheid te stellen kruidenrijk

grasland in te zaaien. Met dit amendement kan extra 1.000

hectare kruidenrijk grasland worden ingezaaid. Ik vind dat

er op scholen een verplicht vak biologisch moet komen.

Dat is naar aanleiding van het incident op de Aeres Hogeschool waarover ik net vertelde. Daarbij constateerde ik dat

heel veel boeren nog een heel beperkte blik hebben. Ik denk

dat het goed is om tijdens je opleiding ook kennis te maken

met boerderijen die anders zijn dan die van je vader.

Ik heb nog een vraag aan de minister. Ik heb twee jaar

geleden met mevrouw Van der Plas een motie aangenomen

gekregen over biologische afname door het Rijk, over biologische inkoop. We hebben het er heel vaak over dat er

geen markt voor biologisch is. Die markt kunnen we vergroten door als overheid wel te gaan inkopen. Ik ben helemaal

niet gerust op wat de minister daarover geschreven heeft.

Die wil dat allemaal gaan uitzoeken en kijken of er in 2025

misschien draagvlak is voor 25% biologische inkoop. Dat

gaat allemaal veel te langzaam en te sloom. Ik kom nu met

een voorstel om de schoollunches, die ook verstrekt gaan

worden, biologisch te maken. Dat is goed voor de kinderen,

goed voor de boeren en goed voor de afzetmarkt.

Als biologische boeren grond pachten van de overheid en

er een nieuwe pacht moet komen, dan vind ik dat die in

handen moet blijven van biologische boeren. Wij willen

15% biologische boeren. We zitten nu op 4%. Europa vraagt

25%. Laten wij dan alsjeblieft met onze eigen gronden in

ieder geval ervoor zorgen dat we ruimte maken voor die

biologische boeren.

Ik kom ook met een voorstel om deregulering te onderzoeken voor biologische boeren, die nu aan allemaal regels

moeten voldoen waar iedereen aan moet voldoen, terwijl

zij zich al gebonden hebben aan hun eigen regels, die heel

goed zijn voor natuur en milieu.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-24

Ik kom ook met een voorstel over de toekomstige ecoregeling. Ik sta samen met een aantal andere partijen onder

het amendement dat geschreven is door Pieter Grinwis van

de ChristenUnie. We hebben geld geregeld voor dit jaar

dat de minister zelf niet kon regelen voor eco-regelingen.

Maar voor volgend jaar en de jaren erna is er nog niks

geregeld. Volgens mij is regeren vooruitzien en moeten we

daar ook alvast stappen zetten.

Tot slot, voorzitter. Ik kijk met heel veel zorgen naar de formatie, omdat ik weet wat de partijen die aan de formatietafel zitten, met uitzondering van de VVD, in het verleden

hebben gezegd over wat er moet gebeuren in Nederland

als het gaat om de agrarische sector. Als ik voorbeelden

geef van boeren die het in mijn ogen goed doen, wordt heel

vaak tegen mij gezegd: ja, dat is een niche. Dat laat ik me

niet meer vertellen. Wat GroenLinks-PvdA betreft wordt de

niche de nieuwe norm.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank. Een ogenblik nog, want de heer Grinwis

heeft nog een vraag aan u.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Dank voor de positive vibe over het ritje naar Berlijn. Ik heb

nog een vraag over de biologische landbouw. Ik ben het

eens met de voorstellen die collega Bromet doet. Tegelijkertijd is het risico — dat vind ik ook een risico bij het actieplan

biologische landbouw dat er nu ligt — dat we gaan duwen

tegen een touwtje. Dan zeggen we tegen die boeren

"omschakelen maar" en "we moeten van 4% naar 15%",

terwijl we allemaal weten dat trekken in de markt veel

interessanter is. Dat werkt pas echt. In het landbouwakkoord

is het geprobeerd, maar moeten we niet alsnog proberen

afspraken met retailers en supermarkten te maken, zodat

zij veel meer biologisch gaan aanbieden en bereid zijn daar

lagere marges op te nemen dan op gangbare producten?

Nu is het vaak andersom. De marges op biologische producten zijn groter, maar misschien is dat alleen al zo vanwege de regel van percentage op percentage op percentage,

waardoor je absoluut een steeds groter verschil krijgt. Maar

misschien is het ook al wel zo qua percentage, waardoor

het boerderijverschil tussen een kilo gangbare bonen en

een kilo biologische misschien maar een paar cent is, maar

in de supermarkt gigantisch wordt.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Ik wou dat we wisten hoe het moest. Afspraken maken vind

ik prima — natuurlijk, morgen! — maar wij hebben een vrije

markt waarin de supermarkten van biologisch inderdaad

een verdienmodel maken. Dat is niet het verdienmodel van

de boer, maar dat van de supermarkteigenaren. Als iemand

hier een idee heeft om dat te veranderen, dan hoor ik dat

heel graag. Afspraken zijn heel goed, maar ik zou het nog

liever willen verplichten, eerlijk gezegd.

De voorzitterVoorzitter

Dank nog voor uw laatste antwoord en uw inbreng. We

gaan nu even vijf minuten schorsen en dan vervolgen we

het debat met de inbreng van de heer De Groot.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de

begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. We gaan

verder met het debat in de eerste termijn van de zijde van

de Kamer. Het woord is aan de heer De Groot. Hij spreekt

namens D66. Gaat uw gang.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Voorzitter, dank u wel. Het is vandaag ook een dag van

maidenspeeches, maar dat geldt niet voor mij, want ik denk

dat dit mijn laatste begroting is. Ik vind dat wel fijn, want

dan kan ik het nog één keer uitleggen …

(Hilariteit)

D66De heer Tjeerd de GrootD66

… dus let u goed op!

Voorzitter. On a serious note: in heel Europa trekken de

boeren de straat op en hebben we te maken met een boerenopstand. En dat is niet voor niets, want het water staat

de boeren aan de lippen. Eigenlijk gaat dat over vrijheid.

Het gaat precies over dat wat een aantal partijen hier in hun

naam dragen. Het gaat over de vrijheid van boeren om boer

te zijn. Het gaat om de vrijheid van boeren om in hun

gezinsbedrijf te zorgen voor hun dieren en voor hun bodem,

op hún manier, dus niet geplaagd door regels en met

inkomsten waarover ook niet naar huis valt te schrijven.

Dat is namelijk de situatie waardoor veel boeren nu de straat

op gaan. Het gaat gewoon niet goed met hen.

Het gaat ook over de vrijheid van 18 miljoen mensen, onder

wie die boeren, om een schone leefomgeving te hebben.

Het gaat over het zorgen voor schoon water, schone lucht,

een natuur die floreert en, niet te vergeten, een prachtig

landschap dat voor een groot deel door boeren is gemaakt.

Daar gaat dit over. Dit raakt de vrijheid van deze maatschappij en dit raakt de vrijheid van 18 miljoen mensen.

Voorzitter. Ook in dat verband wil ik voedselzekerheid

noemen. Het wordt nog weleens vergeten, maar het is nog

erger dat het vaak ook verkeerd wordt begrepen. Als het

gaat om voedselzekerheid, dan wordt er namelijk vaak

gezegd: als we dit bestrijdingsmiddel verbieden, dan krijgen

we allemaal honger. Dat is misschien iets te kort door de

bocht, want waar gaat dit echt over? Als je 10 miljard

mensen wilt voeden met één aardbol, dan zal je geen

vruchtbare grond meer moeten gebruiken voor de teelt van

diervoeder; zo simpel is het. Als je kijkt naar wat er aan

granen uit Oekraïne komt, dan zie je dat driekwart gewoon

diervoeder is. Degenen die het hier in dit huis over voedselzekerheid hebben, hebben het dus eigenlijk over diervoedselzekerheid, en dat is toch echt wat anders.

Voorzitter, over de rol van dieren. De manier waarop we

met dieren omgaan, zegt iets over het beschavingsniveau.

Het was collega Haverkort die samen met Mahatma Gandhi,

eigenlijk in die volgorde ook, zei dat je daaraan het

beschavingsniveau van een land kan afmeten. Als je dat

bekijkt — de heer Graus heeft dat veel, veel beter verwoord

— tja, dan is er gewoon geen toekomst meer in Nederland

voor de bio-industrie. Dan moeten we juist inzetten op die

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-25

boeren die wél goed met hun dieren kunnen omgaan, en

moeten we dat ook mogelijk maken. De heer Graus heeft

dat veel beter gezegd dan wij. Het is echt niet normaal om

dieren te houden in donkere ruimten, om hun staarten af

te knippen, om ze naar het slachthuis te vervoeren en ze

daar op een industriële wijze — zoals dat hier gaat, soms

met schoppen en slaan — te doden. We zijn eigenlijk verplicht aan die dieren om dat gewoon niet meer te doen. Ik

zou vandaag willen benutten om met elkaar te zeggen: we

gaan gewoon een einde maken aan die bio-industrie. Een

aantal vormen van de bio-industrie, en dan heb ik het over

de kalverhouderij — mevrouw Bromet gaf dat ook aan —

moeten we gewoon niet willen. 800.000 babykoetjes, kalveren, halen we van verre, we stoppen ze vol medicijnen en

na een paar maanden gaan ze als vlees weer de grens over,

zonder dat we er echt iets aan hebben gehad. Ik zou deze

begroting dus ook willen benutten om met elkaar na te

denken over de wijze waarop we deze vorm van kalverhouderij kunnen gaan stoppen. Want we hebben Klaas Knot

gehoord in Buitenhof. Die heeft gezegd: als je vormen in

de economie hebt waarmee je structureel ten koste van de

omgeving en structureel onder de kostprijs werkt — daarbij

ging het dus ook over bepaalde vormen van landbouw in

Nederland — dan moeten we ons de vraag stellen of daarvoor nog wel toekomst is, dus voor die landbouw. En dan

heb ik het ook over het couperen van varkensstaarten. De

heer Graus zei dat ook terecht. We hebben als Kamer

besloten om te zeggen: in 2025 stoppen we daar echt mee.

Veel te laat, want dat moest al in 1996 hebben plaatsgevonden. Maar vooruit, in 2025, door een motie van deze Kamer,

gaat het nu echt stoppen. Een regeling voor boeren om ze

te helpen om die staarten niet meer te couperen is overtekend. Vandaar dat wij een heel bescheiden amendement

hebben, want die regeling is vol en wij willen er wat aan

toevoegen om dat voor die boeren mogelijk te maken, zodat

we ook echt van die bio-industrie af kunnen.

Een ander element van die bio-industrie zijn de slachthuizen,

en in iets mindere mate ook de glastuinbouw. Daar wordt

gebruikgemaakt van arbeid van mensen die via uitzendbureaus uit het buitenland komen en die hier eigenlijk niets

toevoegen behalve aan het verdienmodel van de Quote

500, van mensen die hun medewerkers uitbuiten. We zullen

moeten zorgen dat die vreemde arbeid in die slachthuizen

ook gaat stoppen, want daar kun je geen industrie op

draaien.

PVVDe heer GrausPVV

Even terug naar het staartbijten. Daar heeft Thom van

Campen van de VVD wel een punt, omdat hij zegt: boeren

vragen vaak tijd. Bijvoorbeeld die varkensboeren. Mevrouw

Van der Plas en ik hebben die varkensboeren geholpen en

gesteund. Die hebben al een bepaald voersysteem, een

voedingsmiddel dat staartbijten voorkomt. Daar zijn hele

goede resultaten mee. Mevrouw Van der Plas en ik legden

dat neer bij de regering, maar er gebeurt vervolgens niets

mee. Dat wordt allemaal niet serieus genomen. Ik hoop dat

de hele Kamer, en jullie ook, ons daarin gaat steunen.

Boeren komen er vaak zelf mee. Die mensen willen die

ellende zelf ook allemaal niet. Dus ze gaan zelf aan het werk,

maar worden vervolgens niet serieus genomen. En dat

frustreert ons enorm, en die mensen helemaal. Dus ik hoop

dat u dat gaat steunen — via de voorzitter.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ja, zeker, en daar is ook dat amendement voor bedoeld:

om juist dit soort experimenten mogelijk te maken en die

innovatieve boeren te helpen. Dus ik hoop dat ook u dat

amendement steunt, want dan kunnen we het gewoon

financieren.

Dat ik kritisch ben op de dierhouderij wil niet zeggen dat

we geen dieren meer nodig hebben in onze houderijen. Je

hebt net zo veel dieren nodig als je mest nodig hebt voor

je plantaardige productie. Maar je gaat je dieren dan wel

anders voeden: reststromen, geen granen meer. En we

hoeven ook niet te stoppen met het eten van vlees. Dat kan

dan natuurlijk nog steeds, maar wel minder dan we nu

doen. En wat we ook meer zouden moeten gaan doen, is

het eten van kweekvlees. Helaas is het tot nu toe alleen

maar theorie. Het goede nieuws: er komt een proeverij.

Daarover was een motie van D66 aangenomen. Ik heb

mezelf al uitgenodigd voor de eerste proeverij, want ik ben

daar toch wel heel nieuwsgierig naar. Hoe langer je nadenkt

over kweekvlees, hoe gekker het eigenlijk is dat je dieren

houdt en slacht — nou, je moet maar eens in een slachthuis

kijken — en dat dat dan eigenlijk eten is dat op je bord komt.

Ik zal alle beschrijvingen van wat er allemaal gebeurt in een

slachthuis achterwege laten. Maar dan kun je toch beter

kweekvlees hebben, want dat is gewoon hartstikke lekker

en clean, en gezond. Maar dan moeten we wel wat doen,

en dan moeten we echt iets doen aan de acceptatie ervan.

Voorzitter. Wat we ook moeten doen, is zorgen dat dit in

Europa veel sneller gaat. We hadden als vaste Kamercommissie een gesprek in Brussel met de Europese Commissie.

Nou, het was echt buitengewoon conservatief. Ze zagen

het helemaal niet zitten. De betrokken dg, de heer Burtscher,

vond het allemaal maar niks. Ik doe dus een oproep aan de

minister om er richting de nieuwe Europese Commissie

echt voor te zorgen dat dit op het werkprogramma staat en

dat de regels worden versoepeld.

Voorzitter. Dan stikstof. Dat gaat over de staat van de

natuur. De Ecologische Autoriteit heeft alarm geslagen.

Geen verrassing: het gaat niet goed met de natuur. Het gaat

ook slechter. Wat uit de provincies is gekomen, is gewoon

helaas te weinig. Nu heeft de minister een heel menu

gemaakt over wat er wel kan gebeuren. Wat D66 betreft

gaat de minister gewoon door. Want de PAS-melders kunnen niet wachten en de natuur kan ook niet wachten, temeer

daar 2025 al in de huidige stikstofwet staat. De doelen

worden gewoon niet gehaald. Dat betekent dat de minister

nu al aan de slag moet. Ik wens de minister toe dat ze dat

ook nu al gaat doen, plus dat ze de escalatieladder uit de

Omgevingswet ook gebruikt om de provincies wat meer

bij de les te krijgen, want alleen kopjes koffie drinken schiet

gewoon niet op.

Voorzitter. D66 is tegen de verplaatsingsregeling. We hebben geleerd dat 90% van de stikstof toch in de deken

terechtkomt. Als je met veel belastinggeld een bedrijf gaat

verplaatsen van A naar B, verplaats je feitelijk de vervuiling.

Daar schiet je niks mee op.

Voorzitter, ik rond af. Landbouwbeleid heeft zich jarenlang

gekenmerkt door pappen en nathouden, vooruitschuiven,

gebrek aan visie en kleine marginale projecten om het nog

wat te doen lijken, om de minister een beetje door de winter

te helpen, maar uiteindelijk is het niks geworden. We zitten

nu in de situatie dat in heel Europa de boeren met de rug

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-26

tegen de muur staan en dat het slecht gaat met de natuur.

Ik wens de Kamer en de formerende partijen toe dat ze die

visie wel hebben, dat ze de moed hebben om het ook te

doen, en dat ze ook het goede bestuur hebben, want we

hébben wetten en afspraken die we met elkaar moeten

nakomen, om te zorgen dat we Nederland en het Nederlandse landschap weer mooi maken — dat verdient het —

en de boeren ook een toekomst geven. Ik wens u veel

wijsheid toe.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Fijn dat u het mij nog een keer heeft uitgelegd,

maar mevrouw Bromet heeft nog een vraag.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Eigenlijk meer een opmerking. De heer De Groot betitelt dit

zelf als zijn afscheidsspeech. Daar wil ik even op aansluiten,

door te zeggen dat ik heel erg veel geleerd heb van de heer

De Groot in de afgelopen jaren en ook heel prettig met hem

heb samengewerkt. Wij denken over heel veel dingen hetzelfde. Het was niet altijd makkelijk, omdat we coalitie en

oppositie waren. Ik dacht: ik grijp deze gelegenheid toch

aan om hem te bedanken voor de samenwerking. Ik ga je

ook heel erg missen, Tjeerd. Jammer dat je weggaat.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Dat is buitengewoon aardig. Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Van der Plas.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Die gaat mij ook missen, denk ik.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Wat zegt u? Wat zei hij nou, voorzitter?

De voorzitterVoorzitter

Ik geloof dat hij zei: ik ga u ook missen.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ja, ongeveer.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik ga de heer De Groot als Kamerlid zeker niet missen.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ah …

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik zeg er expliciet bij: als Kamerlid. Nee, daar ben ik gewoon

heel eerlijk in. Het wordt me nu voor de voeten … Ik moest

'm nog even inkoppen, meneer De Groot. Maar dat zal geen

geheim zijn voor de heer De Groot.

Ik wil nog een vraag stellen over het voeden van dieren.

Dat wordt hier heel vaak heel plat neergezet: wij telen graan,

dat stoppen wij in dieren en dat is niet efficiënt. Punt.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Klopt.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Vervolgens wordt er nooit bij gezegd wat er dan met dat

dier gebeurt. Een koe geeft melk, waar we heel veel producten van maken. Van varkens eten we het vlees. Van de kippen krijgen we de eieren. Van alles wat overblijft van die

dieren maken we ontzettend veel producten. In bijna alles

wat we in het dagelijks leven gebruiken, zitten bijproducten

van dieren, zoals medicijnen. De mest van de dieren wordt

gebruikt voor plantaardige productie, bijvoorbeeld voor

gewassen. Dus vindt de heer De Groot het eigenlijk niet

een beetje oneerlijk om steeds maar te stellen: dat land

kunnen we ook gebruiken voor humane productie? Sowieso

is niet alle grond geschikt voor bijvoorbeeld baktarwe. Maar

waarom doet de heer De Groot dat steeds en vertelt hij ook

niet dat andere? Dat hoort namelijk ook gewoon in die

kringloop. Met een groeiende wereldbevolking zullen we

toch echt een hoogproductieve landbouw moeten hebben.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ik denk dat mevrouw Van der Plas het nog even moet

terugluisteren, want ik heb gezegd dat het dier in een ons

voedselsysteem een rol blijft houden, namelijk als de leverancier van mest voor de plantaardige productie — dat is

de kern — en dat je dan geen granen meer geeft aan dieren.

Een dier is namelijk ontzettend systeeminefficiënt en een

grote voedselverspiller als je het op die manier doet. Je

hebt nog steeds dieren in je voedselsysteem, want je gaat

ze houden op gronden die niet geschikt zijn voor akkerbouw.

Er zijn grote delen van de wereld waar dieren dan juist

buitengewoon nuttig kunnen zijn. Dan heb ik het over

graasdieren. Als het gaat om varkens en kippen, is het juist

van belang dat je de dieren reststromen geeft, zoals dat

eigenlijk ooit bedoeld was. Dan zijn het buitengewoon

nuttige opwerkers van eiwitten die wij als mensen niet

kunnen of willen eten. Dan heb je er inderdaad heel veel

aan, niet alleen de mest maar ook het vlees. Dus daar heb

ik helemaal niets tegen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Kijk, en hier gaat de heer De Groot — en daarom zal ik hem

inderdaad als Kamerlid niet missen — weer voorbij aan een

heel groot punt, namelijk dat varkens en kippen in Nederland juist heel erg veel reststromen krijgen. Heel veel producten uit de plantaardige productie maar ook uit de

broodfabriek, de patatfabriek of de chocoladefabriek worden

allemaal verwerkt tot reststromen. En die gaan gewoon al

heel veel naar dieren. Het rantsoen van een varken in

Nederland bestaat voor slechts 8% uit sojaresten. Vaak zijn

dat schillen die overblijven uit de sojaproductie. Als de heer

De Groot hier toch zijn afscheidsspeech houdt, vraag ik hem

of hij dat erbij wil zeggen. Wat hij hier namelijk doet, is dit

constant platslaan, zodat de mensen die er niks van weten

denken dat het allemaal heel inefficiënt is. Die boerenprotesten in Nederland, België, Duitsland en Frankrijk worden

mede gehouden door dit soort dingen die hier in de politiek

worden gezegd. Dát is waar ze zich zorgen over maken. Dát

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-27

is wat allemaal tot regelgeving leidt. Dát is wat het spreekwoordelijke koord om de nek van de boeren legt.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Nou, ik heb geen borden gezien met "Weg met De Groot"

bij de protesten in België, Frankrijk of Duitsland. Dus dat is

echt volstrekte flauwekul. Ook maakt mevrouw Van der Plas

een karikatuur van wat kringlooplandbouw is. Juist de

kracht van varkens- en kippenhouderijen in Nederland is

dat er al heel veel reststromen gebruikt worden. Dat zeg ik

er ook heel vaak bij. Dat kunt u ook nalezen. Alleen, het

punt is dat er nog steeds heel veel granen worden gebruikt

in het dieet van varkens en kippen. Neemt dat toe? Nee.

Neemt dat af? Ja. Dus het gaat de goede kant op. Maar ik

zou dat willen stimuleren als overheid, juist om die boeren

ook een toekomst te geven. Het is ook een agendakwestie.

Als je kijkt naar hoeveel ton eetbaar eiwit in Europa wordt

verbrand als gevolg van de wetgeving die we met elkaar

hebben gemaakt, dan zie je dat er dus ook heel veel eetbaar

en bruikbaar diervoeder verloren gaat. En dat is diervoeder

waar we geen bossen voor hoeven te kappen en waar we

geen vruchtbare grond voor hoeven te gebruiken om granen

te telen. Dus dat is gewoon het hele verhaal. Dat heb ik al

honderd keer gehouden. Mevrouw Van der Plas kan het

hoogstens nog even teruglezen. Misschien helpt dat. Ik heb

mij in elke bijdrage ingezet voor een toekomst voor de

boeren. Dat is anders dan wat mevrouw Van der Plas zegt.

Zij zegt: laat het allemaal lekker bij het oude. Dat is zand in

de ogen strooien. Dat is niet eerlijk. Uiteindelijk zeg je dan

tegen de boeren: blijf maar lekker in de shit zitten van het

huidige systeem, waarbij je steeds intensiever, steeds groter

en steeds harder moet werken voor al die partijen die verdienen aan de boer. Dat zijn de partijen waar u feitelijk voor

opkomt, mevrouw Van der Plas. U komt helemaal niet op

voor de boer, want elke tien jaar gaat weer de helft van de

boeren weg als u uw zin krijgt.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. Dankzij de flexibiliteit van NSC en

het CDA kan ik nu het woord geven aan mevrouw Van der

Plas. Daarna gaan we schorsen voor de lunch. Gaat uw

gang.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dank u wel. Dank aan de collega's van NSC en mevrouw

Vedder van het CDA, die mij laten voorgaan omdat ik later

in de middag andere activiteiten heb en anders mijn inbreng

niet zou kunnen doen.

Voorzitter, boeren, tuinders, telers, vissers en burgers van

Nederland. Van harte welkom aan de mensen op de tribune.

Ik zeg het nog maar een keer: voedsel is een van onze eerste

drie levensbehoeften. Water, zuurstof en voedsel: zonder

een van deze drie ga je dood. Wij zitten hier vandaag ook

weer omdat het boeren, vissers, telers en tuinders zijn die

voor ons voedsel zorgen. Omdat zij dat doen, hoeven wij

dat niet te doen en kunnen we andere dingen doen, zoals

debatteren óver boeren, tuinders, telers en vissers. Op de

grootste landbouw-consumentenbeurs, de Grüne Woche

in Berlijn, waar de meesten van ons aanwezig waren, werd

ook volop genoten van het heerlijke eten dat onze Nederlandse voedselproducenten voor ons maken. Ja, ook de

bitterballen met kalfsvlees waren in Berlijn niet te versmaden, zelfs niet voor de Kamerleden die deze sector liever

zien verdwijnen. Ik vind er niks mis mee, want bitterballen

zijn heerlijk. Dat weten ze bij de VVD ook heel goed. Maar

is het niet een beetje hypocriet om lekker te smikkelen van

de bitterballen van de grootste kalfsvleesproducent ter

wereld, vraag ik aan de collega's in deze zaal die deze

bedrijfsmodellen het liefst zien verdwijnen.

Voorzitter. Ik kan hier tal van onderwerpen over boeren,

tuinders, telers, vissers en de wurgende regelgeving

bespreken, maar ik laat dit grotendeels over aan mijn collega Cor Pierik, die straks zijn maidenspeech zal houden.

Wel wil ik u waarschuwen. Wij zijn in Nederland, maar ook

in Europa, bezig onze voedselmakers in rap tempo te laten

verdwijnen. Niet voor niks worden er momenteel grote

boerenprotesten gehouden in Duitsland, België en Frankrijk.

De geest is uit de fles. Boeren komen in heel Europa in

opstand. Ik begrijp dat volkomen en ik steun deze protesten.

Ik steun niet de hangende poppen, maar wel de protesten.

Voorzitter. De boeren komen niet alleen in opstand voor

henzelf en voor de voedselproductie. Ook zij zien dat er

Europabreed een enorm voedselprobleem gaat ontstaan

als wij onze voedselproductie niet gaan beschermen. En

nee, onze boeren hoeven de wereld niet te voeden, maar

ze kunnen wel helpen de wereld te voeden. In grote delen

van de wereld is voedselproductie niet of nauwelijks

mogelijk. Wortels groeien niet in de woestijn, aardappels

groeien niet in de bergen en koeien kunnen niet grazen op

een toendra. Ik maak mij grote zorgen over het beschermen

van onze eigen voedselproductie in Europa. Met alle honderden miljarden kostende groene plannen hier en in

Europa zetten Nederland en Europa zich op achterstand. In

een instabiele wereld met vele geopolitieke problemen is

het onze plicht om onze voedselvoorraden te beschermen.

Natuur is mooi en belangrijk. We moeten natuur koesteren.

Ik wil ook dat mensen kunnen genieten van de mooie

natuur. Boerennatuur is ook natuur. Maar op een lege maag

is wandelen in de natuur niet heel erg leuk. Sterker nog, op

een lege maag is het vrij lastig om te genieten, laat staan

van de natuur.

Voorzitter. Op dit moment worden gezonde bedrijven

gewoon kapotgemaakt. We moeten ons blijven realiseren

dat "bedrijven" in de praktijk gewoon "gezinnen" betekent.

Gezinnen worden kapotgemaakt. De minister kan honderdduizend keer proosten op boeren, tuinders, telers en vissers

tijdens de Grüne Woche, en honderdduizend mooie woorden spreken, maar wat boeren nodig hebben, zijn honderdduizend mooie daden. Met tien mooie daden zijn ze al blij.

Voorzitter. Nu ruime aandacht voor onze vissers.

De voorzitterVoorzitter

Een ogenblik. De heer Grinwis wil nog interrumperen.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Ik ben het eens met wat collega Van der Plas zei over boeren

en natuur. Ik ga er dan ook van uit dat de BBB het amendement over het ANLb, dat vorig jaar al is ingediend en is

mee-ingediend door de VVD en NSC, helemaal kan steunen.

Het zou immers een gotspe zijn als we de prijsindexatie

niet eens zouden kunnen doorvoeren. Daaraan gekoppeld

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-28

heb ik nog wel een vraag. Vorig jaar was ik samen met

collega De Groot namens de Kamercommissie begrotingsrapporteur over de LNV-begroting. Het afgelopen jaar en

dit jaar zit er nog wel redelijk wat geld in die begroting,

namelijk 2,7 miljard, maar dat loopt structureel pijlsnel, als

een waterval, naar beneden naar een dikke 1 miljard. Wij

hebben destijds namens de Kamercommissie al geconstateerd dat de begroting van LNV structureel eigenlijk niet

toegerust is op de grote uitdagingen die er liggen. Ik wijs

ook op de opgaven van buiten, zoals vogelgriep, die misschien wel bijna endemisch is. Daar is het Diergezondheidsfonds niet voldoende voor toegerust. Wat is de inzet van

de BBB bij de formatie als het gaat om de omvang van de

LNV-begroting om alle uitdagingen serieus te kunnen verhapstukken in de komende tijd?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Sorry, deze interruptie had de heer Grinwis zich kunnen

besparen. Hij weet dat ik geen uitspraken doe over de formatie. Tja, hij kan er nog wel een interruptie aan wijden,

maar dat is mijn antwoord. De heer Grinwis heeft waarschijnlijk wel gezien dat wij een radiostilte hanteren en ik

niks ga zeggen over wat er besproken wordt in de formatie.

Ik zeg dus ook hier niks over.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Nou ja, ik hoop in ieder geval dat mevrouw Van der Plas

die zorg over de toekomstbestendigheid van het ministerie

van LNV deelt. Anders kan er straks een bordje op gespijkerd worden met "wegens te weinig middelen gesloten".

Die fout uit 2010 willen we toch niet met elkaar herhalen,

lijkt me. Dat geef ik dan maar aan collega Van der Plas mee.

Ik heb nog een andere vraag aan haar. Zij begon haar

betoog met een verhaal over heerlijke kalfsvleesbitterballen

en suggereerde daarmee dat zo ongeveer de hele Kamer

van die kalverhouderij af wil. Zelfs de heer De Groot heeft

net in zijn betoog gezegd: nee, we willen er niet vanaf, maar

wil je een toekomstvaste, volhoudbare landbouw en dierhouderij in Nederland houden, dan zul je keuzes moeten

maken. Dat mis ik bij mevrouw Van der Plas. Welke keuzes

maakt zij? De kalverhouderij is een sector waarin 700.000

à 800.000 kalveren worden geïmporteerd. Sommige kalveren komen van net over de grens, maar er komt ook een

heel aantal uit Ierland. We weten dat er sprake is van een

crisis op de mestmarkt. We zijn er niet blij mee, maar die

derogatie gaat verdwijnen. We staan nog maar aan de

vooravond van een crisis op de mestmarkt. Nu is Leiden al

in last, laat staan over een jaar! Dan verkeren echt heel veel

boerenbedrijven in een ongelofelijke doodsnood. Dan is de

vraag: welke keuzes maakt BBB? Gratis bier en makkelijke

oplossingen zijn er niet. We zullen ook pijnlijke keuzes

moeten maken. Dan moeten we ook kijken naar bijvoorbeeld

zo'n importsector als de kalverhouderij. Zijn mevrouw Van

der Plas en de BBB dat met mij eens?

de heer Omtzigt. Ik heb 'm ingediend en de heer Omtzigt

heeft meeondertekend. Dat wil ik nu gewoon even klip-enklaar hebben. Mij wordt steeds aangemeten dat ik gratis

bier uitdeel. Ik heb mij voorgenomen om nu wel even te

vertellen hoe dat precies is gegaan. Ik deel geen gratis bier

uit. Zoals de heer Grinwis heel goed weet, maak ik me echt

héél grote zorgen over héél veel problemen in de sector.

Maar ik maak me vooral zorgen over de toekomst van onze

sector. Als wij én met bovenwettelijke regelgeving blijven

komen én regels tijdens de wedstrijd gaan veranderen, zie

ik gebeuren dat het verdienmodel van de boeren niet is

geregeld. Hoe gaan we het doen? Ja, zeg het maar. Ik zie

boeren die willen stoppen. In het tempo waarin ik nu boeren

zie verdwijnen, kan het weleens veel sneller gaan dan de

20, 30 jaar waar ik het soms over heb. Dan krijgen we echt

een heel groot probleem in Nederland. Een kritische massa

boeren hebben we nodig.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Voorzitter, ik heb geen interruptie meer, maar een persoonlijk feit. Ik doelde totaal niet op de motie waarop door een

collega de term "gratis bier" is geplakt. Ik doelde nu op het

feit dat er geen gratis keuzes zijn. Er zijn pijnlijke keuzes.

Als we geen keuzes maken, dan dreigt er een koude sanering.

De voorzitterVoorzitter

Goed dat u het rechtzet. Mevrouw Van der Plas nog?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Nee. Ik neem het ter kennisgeving aan.

CDAMevrouw VedderCDA

Ik zal geen vragen over de formatie stellen. Het is misschien

een beetje onverstandig, maar ik stel me ook kwetsbaar op

door nu al te zeggen dat ik nog maar één interruptie heb.

De voorzitterVoorzitter

Dat klopt.

CDAMevrouw VedderCDA

Ik heb meegeteld. Ik hoop dus heel erg dat mevrouw Van

der Plas mijn vraag zo transparant mogelijk wil beantwoorden. Die gaat over de begroting en dan met name over de

nota van wijziging. Die is essentieel wat betreft de vraag of

we straks de mensen die inspanning hebben gepleegd op

de eco-regelingen kunnen uitbetalen wat we ze hebben

beloofd. Daar zit een pot in waar provincies echt om zitten

te springen om door te kunnen met hun maatregelenpakket.

Ik wil dus aan mevrouw Van der Plas vragen of BBB voor

de nota van wijziging gaat stemmen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

De heer Grinwis doelt toch weer op de inzet in de formatie.

Daar doe ik geen uitspraken over. Ik wil wel even een

opmerking maken over de gratis-biermotie. Die wordt de

hele tijd op mijn conto geschreven. Dat mag, want ik heb

'm hier ingediend. De heer Grinwis heeft het over gratis

bier, en dan weet iedereen waar het over gaat. Ik ga daar

dus een opmerking over maken. De motie is opgesteld door

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Het is zonde van uw interruptie, mevrouw Vedder, want wij

bekijken dit gewoon heel goed en heel zorgvuldig. Daar kan

iedereen op rekenen. Waar wij voor of tegen gaan stemmen,

moeten wij zelfs in onze eigen fractie nog bepalen. Daar

moet ik nog aan wennen, want ik hoefde dat nooit, maar ik

heb nu zes andere mensen erbij zitten. Ik zeg dit nu dus

maar alvast tegen iedereen die nog interrupties over heeft.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-29

Tegen iedereen die mij gaat vragen of ik ergens voor teken,

ergens onder ga staan of iets steun, zeg ik: dit is mijn antwoord. We bekijken het heel zorgvuldig en daar zullen we

later op terugkomen.

NSCDe heer HolmanNSC

Mevrouw Van der Plas gebruikt nogal grote woorden: "De

sector wordt kapotgemaakt." Wie maakt de sector kapot?

Als u dat niet wilt, wat is dan uw visie die ervoor zorgt dat

dat niet gaat gebeuren? Kunt u mij dat eens even uitleggen?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

De heer Holman is zelf boer geweest en heeft zelf natuurlijk

heel goed om zich heen gezien wat er gebeurt in gezinnen,

wat er aan keukentafels gebeurt, hoeveel tranen er wel niet

al zijn gevloeid, hoeveel verschrikkelijke gevolgen alle

ellende voor boeren heeft gehad. Dat is kapotgemaakt. Ik

ga niet zeggen dat minister Adema het heeft gedaan of dat

mevrouw Van der Wal het heeft gedaan. Het is een

samenspel van alles wat de afgelopen 20, 30 jaar is gebeurd,

de verschrikkelijke campagnespotjes op de radio over

sloopmelk bijvoorbeeld. Daarin werd melkveehouders

aangewreven dat ze hun koeien slopen. De heer Holman

weet ook heel goed dat melkveehouders alles eraan doen

om voor hun dieren te zorgen. Ze zijn bij nacht en ontij

bezig om voor hun dieren te zorgen, als er een zieke koe is

of als er gekalfd moet worden. Dat heeft zich zo verspreid.

Zelfs in het onderwijs wordt kinderen dingen geleerd die

al helemaal niet meer toegestaan zijn. Legbatterijen staan

bijvoorbeeld nog steeds in schoolboeken. Kinderen komen

huilend met die schoolboeken thuis. Ze worden uitgescholden voor "dierenbeul" en "moordenaar". Sommige kinderen

krijgen op school straf, omdat ze tegen de juf of de meester

zeggen: dat is helemaal niet zo, want zo werkt dat niet. Dan

moeten ze hun mond houden. In de politiek worden boeren

op een bepaalde manier neergezet. Dan wordt er altijd

gezegd: nee, we hebben het over het systeem. Nee, maar

die boeren zien dat als: "Je hebt het niet over het systeem,

je hebt het over mij. Je hebt het over mijn vrouw, je hebt

het over mijn kinderen. Je hebt het over mijn vader, mijn

moeder, die hier al decennia op deze grond zitten. Daar heb

je het over." Dat is kapotmaken. Dan komen al die regels

er nog bij, waardoor ze gewoon niet meer zien hoe ze het

moeten doen, terwijl hun Europese collega's nog de vrijheid

hebben om bijvoorbeeld de mest bovengronds uit te rijden.

Er mag nog rode diesel gebruikt worden. Er zijn tal van

andere regels. Zij zien dat, zeker de boeren in de grensregio's. Zij kijken uit hun keukenraam en zien de Duitse of de

Belgische boer dingen doen die zij zelf niet mogen. Dat

maakt mensen kapot. Dat is kapotmaken.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik ben blij met de uitleg in deze zin, want ik dacht iets

anders. De wanhoop die u in de ogen van de boeren ziet,

zie ik nog steeds. Die wordt eerder groter dan kleiner. Dat

delen we helemaal. U hebt geen antwoord gegeven op het

tweede deel van mijn vraag. Dit is de situatie. Wat kunnen

we doen om het nu te wenden en het perspectief voor de

boeren weer terug te brengen, zodat de boeren weer

gerespecteerd worden en op een plezierige manier boer

kunnen zijn? Wat moeten we doen? Wat is uw visie?

De voorzitterVoorzitter

De visie van mevrouw Van der Plas.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Wat een vraag! Daar kan ik een heel lang verhaal over

houden. Wat moeten wij doen? Wij moeten eens gaan

beginnen met luisteren naar de praktijk. Al die mensen die

aan tafel zitten bij het ministerie, die de modder onder de

nagels hebben en die bij wijze van spreken de stront onder

de schoenen hebben, die weten hoe het gaat op het land

en hoe het werkt, zeggen: dit kan niet, dit gaat niet werken.

En toch wordt er doorgeduwd, ook in Europa. Europa is af

en toe net zo erg. Dit gaat zo niet. Dit gaat gevolgen hebben.

Wij kunnen dit niet. Kijk naar de kalenderlandbouw. De

boeren moeten voor 1 oktober de aardappels van het land

halen. Dan moeten we hier duwen, trekken, bedelen en

smeken of ze alsjeblieft even uitstel krijgen. Daar moeten

we mee beginnen.

We moeten de praktijkkennis terugbrengen op het ministerie. Als ik bij het ministerie vacatureteksten zie voor

beleidsmedewerkers die worden gevraagd voor de visserij,

staat in de functie-eisen niet eens affiniteit met de visserij,

maar wel kennis van natuur, van bomen en van weet ik veel

wat. Dan denk ik: waar zijn we mee bezig?

We hebben het gehad over een goed verdienvermogen

voor de boer en dierwaardige veehouderij. We zitten hier

allemaal dingen te verzinnen. De boer moet een goede prijs

krijgen. Je kunt aan de beleidsmedewerkers de vraag stellen

hoe we dat gaan doen, of we supermarkten gaan verplichten

om Nederlandse producten in te kopen. Hoe gaan we dat

doen in een land met vrije handel, met Europese grenzen

waar je gewoon mag transporteren? Het staat de supermarkten vrij om overal te kopen waar ze willen. Hoe gaan we

dat doen? Daar heeft niemand een antwoord op. Maar er

komen hier wel steeds regels die de kostprijs voor de boer

omhoogjagen.

De voorzitterVoorzitter

Mevrouw Bromet, uw laatste interruptie.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

Nee, de een-na-laatste. Ik heb ze geteld.

De voorzitterVoorzitter

Ik ook.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik dacht dat ze er al tien had gehad. Maar ja, dat komt door

mijn rekenkunst.

GroenLinks-PvdAMevrouw BrometGroenLinks-PvdA

We gaan daar straks wel even over bakkeleien. Ik hoorde

mevrouw Van der Plas allemaal inktzwarte scenario's

schetsen: negativiteit, grote problemen. Mevrouw Van der

Plas zit nu aan de onderhandelingstafel. Zij is binnenkort

geen oppositiepartij meer, zo hoopt zij zelf althans, denk

ik. Wat gaat ze nou doen om deze ellende op te lossen? Ik

heb tot nu toe één oplossing gehoord in haar betoog, en

dat is andere werknemers aannemen op het ministerie. Wat

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-30

is nou een actie die de ellende gaat oplossen waar de boeren in zitten?

ken als een partij die zegt: we moeten burgers en boeren

bij elkaar brengen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ten eerste: daar bleef het bij, omdat de voorzitter het wel

genoeg vond.

De voorzitterVoorzitter

Sorry, mevrouw Van der Plas.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Dat is niet ten nadele van de voorzitter, maar ik weet niet

hoe ik het anders moet omschrijven. Hij zei dat mevrouw

Bromet aan de beurt was. Ik had nog wel een uur hierover

kunnen praten. Wat de inzet is aan de onderhandelingstafel

ga ik u niet vertellen. Ik heb net ook gezegd dat het gewoon

zonde is van uw interruptie. Ik waarschuw de anderen maar

even. Als het over de formatie gaat: ik ga niet zeggen wat

wij aan de formatietafel bespreken.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Ik wil mevrouw Van der Plas een reflectievraag stellen, niet

zozeer over de concrete acties. Ik heb de waarschuwing

goed gehoord. Ik hoor in haar betoog veel woede en frustratie, die we ook zien in de boerenprotesten in Europa,

over hoe het landbouwdebat de laatste 30 jaar gevoerd is.

De Kamerleden wordt hypocrisie verweten. Het landbouwdepartement wordt ondeskundigheid verweten. Europa

wordt verweten dat het niet goed aansluit bij de boeren. Ik

ben bijna 35, maar ik heb het woord "sloopmelk" op school

nooit gehoord. Ik zou mij kunnen voorstellen dat er inderdaad een periode is geweest waarin we in het debat heel

ver uit elkaar zijn gedreven. Maar inmiddels zijn we in

Nederland op het punt gekomen dat we de VVD en Groen-

Links-PvdA tot elkaar horen komen. Dat is best bijzonder.

Ik wil aan mevrouw Van der Plas vragen om daar een

reflectie op te geven. Welke verbindende houding gaat BBB

als formerende partij aannemen en welke voorstellen — ik

vraag nu niet om concrete voorstellen — gaat BBB doen

om ons bij elkaar te brengen? Op dit moment hoor ik alleen

de woede en de frustratie, maar nog niet de hoop. Die hoop

wil ik ook graag horen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Het spijt me voor mevrouw Koekkoek, maar ik heb het al

een paar keer gezegd. Er wordt hier weer gevraagd wat ik

in de formatie ga doen en zeggen aan de onderhandelingstafel. Over alles wat aan de onderhandelingstafel wordt

besproken, doe ik hier geen uitspraken, maar het lijkt mij

dat mijn inzet, nu ik drie jaar in de Kamer zit, wel bekend

zal zijn.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Als ik letterlijk zeg dat ik niet vraag om concrete voorstellen,

omdat ik de waarschuwing goed gehoord heb, is dit niet

een antwoord op de open reflectievraag die ik stel. Ik ken

mevrouw Van der Plas als iemand die, ook als je het

inhoudelijk niet met elkaar eens bent, echt de verbinding

opzoekt. Daarom stelde ik de vraag, volgens mij best voorzichtig, omdat ik hier niet de verbinding hoor, terwijl ik BBB

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Burgers en boeren zijn al bij elkaar. Heel veel burgers

steunen namelijk de boeren. Heel veel mensen die ik op

het platteland ken, mensen die ik zie en spreek, maken zich

ook grote zorgen over wat er hier en in Europa gebeurt op

het vlak van regelgeving. Zij maken zich zorgen over de

Green Deal, die 1.000 miljard gaat kosten. Zij maken zich

zorgen over wat dat gaat betekenen voor de toekomst van

de voedselproductie. Zij rijden ook door Frankrijk heen —

als ze erdoorheen komen, gelet op de huidige protesten —

en zien in de Auvergne en de Dordogne dat daar spookgebieden zijn. De boeren zijn daar gestopt en weggetrokken,

waardoor hele dorpen omvallen. Dat zien zij ook.

Er is gesproken over verbinding leggen. Die mensen, die

boeren, die tuinders en die telers, doen al hun stinkende

best om ervoor te zorgen dat ze nog duurzamer gaan produceren. "Verduurzamen" is ook zo'n woord dat hier wordt

gebruikt. We moeten verduurzamen; het moet duurzaam.

Maar die boeren zijn daar al decennialang mee bezig. Die

boeren zijn geen gekke Henkie. Die boeren zijn niet gek; die

doen dat al jaren. Al decennia doen zij dat. Zij vragen alleen

ruimte; ruimte voor ontwikkeling en een beetje rust in de

tent. Zij vragen politici om voor hen op te komen.

De heer Remkes zei: ik zie wanhoop in de ogen van redelijke

mensen. Waardoor denken mevrouw Koekkoek en anderen

dat dit komt? Dat komt door alles wat ik in mijn vorige

betoog ook al heb gezegd. Sloopmelk staat inderdaad niet

in de schoolboeken; dat zijn spotjes van Wakker Dier. Het

kan zijn dat mevrouw Koekkoek die spotjes niet heeft gezien

of gehoord, maar die klinken regelmatig. Die zijn gewoon

te walgelijk voor woorden als je ze hoort. Je zal maar boer

zijn en dat elke dag horen. Ik wil de praktijk terugbrengen

op het ministerie; ik wil het gezond verstand terugbrengen.

Dat klinkt als een hol begrip, maar misschien mag ik één

voorbeeld noemen. Op de Grüne Woche zat ik aan tafel te

eten met mensen. We hadden het over de sector en over

de visserij. Toen werd er gezegd, door mensen die nooit

boer of visser zijn geweest: "De visserij heeft veel te weinig

gedaan. De grote fout is dat de vissers zich ook niet georganiseerd hebben, terwijl de anderen zich wel georganiseerd

hebben en aan tafel zitten." Ik kom zo meteen nog even

terug op wat de visserij allemaal heeft gedaan. Toen zei ik:

"Georganiseerd? Weet je wat die vissers willen? Die willen

vissen. Die moeten op maandagochtend om 4.00 uur of

5.00 uur hun bed uit. Dan gaan ze de zee op om voor ons

voedsel te zorgen. Die vissers zitten hele dagen op zee, met

alle regelgeving en al hun zorgen, terwijl hun vrouwen en

kinderen thuiszitten. Die vissers hebben helemaal geen tijd

om zich te organiseren. Hoezo, niet georganiseerd? En als

ze zich willen organiseren, dan worden ze overschreeuwd

door ngo's en ambtenaren. Snappen jullie wel wat die vissers daar op het water aan het doen zijn? Die hebben geen

tijd voor die overlegjes. Die hebben geen tijd om via Teams

en Zoom hun stem te laten horen."

De voorzitterVoorzitter

Volgens mij is uw punt duidelijk. Mevrouw Koekkoek, wilt

u nog door met uw interruptie?

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-31

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Tot slot dan, omdat ik denk dat mevrouw Van der Plas en

ik nader tot elkaar kunnen komen. Ik hoor de frustratie, niet

alleen van mevrouw Van der Plas, maar ook van boeren in

Europa. Ik ga mezelf absoluut geen expert noemen, maar

ik lees me in en ik luister. We kunnen elkaar zeker vinden

met betrekking tot de rust en de tijd die we elkaar moeten

gunnen. Mijn reflectievraag ziet daarop. Als wij hier in de

Kamer die rust en reflectieruimte kunnen behouden, kunnen

we stappen maken. Ik roep dus ook de BBB op, juist als

formerende partij, om die rust en het toewerken naar hoop

ook wat vaker uit te dragen. Ik denk dat dat kan.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik denk niet dat dat kan, niet op de manier die mevrouw

Koekkoek voorstaat en niet op de manier die sommige

andere partijen hier voorstaan. Het is namelijk in al die tijd

niet gebeurd. Ik denk niet dat het kan. Er komen hier voorstellen op voorstellen op voorstellen, moties op moties op

moties die het boeren, tuinders, telers en vissers onmogelijk

maken om te investeren in hun bedrijf. Ik zei het al: de

spelregels veranderen tijdens de wedstrijd. Dan hebben ze

geïnvesteerd in het een en moet weer het ander. Dat kan

toch niet? Geen ondernemer kan dat toch? Dat geldt ook

voor andere ondernemers in Nederland. 30% van de

ondernemers in Nederland wil niet eens meer investeren

in ons land, omdat ze zeggen: jongens, we weten het niet;

het kan zomaar weer de andere kant op gaan, dus we gaan

het gewoon niet meer doen. Daar moeten we mee stoppen.

Langjarige zekerheid voor mensen. Weten waar ze aan toe

zijn. Niet allemaal rare regelgeving die het onmogelijk maakt

voor mensen om te ondernemen.

SPMevrouw BeckermanSP

Met dat laatste ben ik het volledig eens, de langjarige

zekerheid, een einde aan de wanhoop in de ogen van hele

redelijke mensen. Wat mevrouw Van der Plas zei, vond ik

mooi. Ik geloof dat iemand zei: u moet verbinding zoeken.

Toen zei mevrouw Van der Plas: er is allang verbinding

tussen heel veel boeren en heel veel Nederlanders. Ik dacht

— misschien dacht ik dat verkeerd — dat ik mevrouw Van

der Plas ook hoorde zeggen: meer Nederlandse producten

in de supermarkten; niemand heeft daar een oplossing voor.

U weet het: de SP is heel erg tegen al die vrijhandelsverdragen. Wij zijn voor stoppen met het importeren van veel

minder duurzame producten van elders, omdat dat slecht

is voor boeren, landschap en natuur hier en elders. Wij zijn

voorstander van een goede, eerlijke prijs voor Nederlandse

boeren. Zou de oplossing voor meer Nederlandse producten

daarin kunnen liggen, in de regelgeving waar we het net

over hadden, maar ook in precies dat punt dat mevrouw

Van der Plas noemde, namelijk dat heel veel mensen in

Nederland de boeren wel steunen? Maakt dat dan niet dat

het toch wel mogelijk is?

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Ik vind dat gewoon heel lastig. Dat is heel lastig. Ik ben het

honderd procent met mevrouw Beckerman eens. Wij zijn

ook altijd kritisch geweest op die handelsverdragen. Sterker

nog, daarin trekken we zelfs op met de Partij voor de Dieren;

die is dat ook, hoewel zij misschien andere redenen hebben.

Wij hebben daar allemaal onze redenen voor. Het is ook

oneerlijk. Wij consumeren wat wij niet mogen produceren.

Dat slaat helemaal nergens op. Legbatterijeieren uit Oekra-

ïne zitten in onze koekjes, cake, soep, sauzen, pizza's, het

deeg, noem maar op. Dat mag hier allemaal niet — daar

hebben we voor gekozen — maar we importeren dat wel.

Dat vind ik zo lastig. Kun je een supermarkt via wet en

regelgeving verplichten om Nederlandse producten aan te

bieden en om een bepaalde prijs te geven aan de boer? Ik

heb nog nooit antwoord op die vraag gehad. Het zou heel

mooi zijn, maar kan dat in een wereld met open grenzen

en vrijhandelsverdragen? Dat is wat ik mij steeds afvraag.

SPMevrouw BeckermanSP

In dat laatste vinden we elkaar. Wij geloven ook niet dat je

hier kunt zeggen "duurzamer, duurzamer, duurzamer" maar

vervolgens wel mensen dwingt om op een wereldmarkt

met elkaar te gaan concurreren en wel boeren dwingt om

nog steeds in de mal te passen van een keten en van banken

die nog steeds eisen stellen. Daar vinden wij elkaar. Ik zat

op dat punt. Ik denk dat het heel ingewikkeld is. Inderdaad,

als je eerst de eisen aan verduurzaming omhoog gooit en

dan pas wat gaat doen aan die vrijhandelsverdragen, dan

kan je meer wanhoop krijgen. We zaten net op het punt

van: als het nou zo is dat die steun heel groot is, wat kan

je dan doen? Inderdaad, we moeten die supermarkten

dwingen; daar ben ik absoluut voor. Maar je ziet ook —

mevrouw Van der Plas haalde niet voor niets al die protesten aan — dat dit in andere landen beter gaat, zoals in

Oostenrijk. Zouden we niet toch moeten werken aan zo'n

totaalplan met al die facetten erin, waarbij we er wel zorgen

dat we de supermarkten gaan dwingen? Immers, het alternatief, namelijk blijven vasthouden aan vrijhandelsverdragen en geen Nederlandse producten verkopen in de

supermarkten, is ook geen oplossing.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Mevrouw Beckerman noemt het voorbeeld van Oostenrijk.

Dan pak ik Zwitserland er ook maar even bij. Die hebben

een overheid die hun boeren zwaar subsidieert. Zwitserland

maakt geen deel uit van de EU, dus daar zitten geen GLBgelden in, dus de subsidies voor grondgebondenheid, de

hectaretoeslagen. De overheid daar investeert dus heel

veel. In Zwitserland zijn de voedselprijzen voor de consument zo hoog — Zwitsers zijn over het algemeen geen

armlastige mensen — dat er jaarlijks voor 2 miljard euro

wordt geïmporteerd door consumenten die in Frankrijk,

Italië, Duitsland of Oostenrijk inkopen bij de goedkopere

supermarkten. Dat is wat er gebeurt. Zij gaan dus voedsel

kopen dat dan weer niet voldoet aan de standaarden van

hun eigen land. Daar zit ook een moeilijkheid: wat gaat het

betekenen voor de voedselprijzen? Als wij hier een productiekrimp hebben of veel extensiever gaan produceren, heeft

dat ook gevolgen voor de economie en voor de export. We

denken allemaal dat we varkensvlees produceren voor

China, bijvoorbeeld, maar wat naar China gaat, zijn vaak

de koppen, de oren, de staarten en de poten, die wij hier

niet willen eten. Dat maakt de productie in Nederland weer

goedkoper, omdat het hele dier wordt, met een moeilijk

woord, verwaard. Wat gaat daar dan mee gebeuren? Dan

moeten die dieren hier naar Rendac, wat weer heel duur

is. We kunnen allemaal wel roepen dat het moet, maar op

wereldniveau is het gewoon heel lastig. Als we nou eens

beginnen met het beter bekijken van de vrijhandelsverdragen en we onszelf afvragen of we hier wel voor moeten

tekenen, dan zouden we misschien al een heel eind op weg

zijn.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-32

SPMevrouw BeckermanSP

Ik wilde niet interrumperen, maar sinds ik zo ver achterin

de zaal zit, blijf ik maar hier staan om het antwoord te horen.

Anders lijk je zo ongeïnteresseerd.

De voorzitterVoorzitter

Goed. Dan stel ik voor dat mevrouw Beckerman weer gaat

zitten en mevrouw Van der Plas haar betoog vervolgt. Dan

kunnen we daarna lunchen.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Excuus voor net. Ik bedoelde het niet zo. Er kwam een knip

in mijn verhaal; dat bedoelde ik.

De voorzitterVoorzitter

Dat snap ik, maar de interrupties zijn wat lang en de antwoorden zijn soms ook nogal lang. Dan moet ik af en toe

even wat zeggen. Gaat uw gang.

BBBMevrouw Van der PlasBBB

Voorzitter. Nu ruime aandacht voor onze vissers. Dit is een

sector die gedecimeerd wordt, waarmee een eeuwenoude

cultuur en hele vissersdorpen om zeep geholpen worden.

Een sector die te lang is genegeerd en ondergeschoven.

Toen de pulsvisserij onder druk van de Franse visserslobby

werd afgeschaft, sloeg in Nederland niemand met de vuist

op tafel richting Brussel. De schepen die een puls hadden,

moesten hun pulstuigen afleggen, dit terwijl bedrijven hierin

fors hadden geïnvesteerd. Ze moesten nu terug naar de

eigenlijk niet meer rendabele boomkorkotters. Toen afgelopen voorjaar de saneringsregeling kwam, was het dan voor

velen ook niet een keus maar een moeten. Met de puls had

de Nederlandse visserijsector echt een grote stap gezet in

innovatie van de visserijsector. Deze visserijsoort is veel

minder belastend voor de bodem dan andere visserijsoorten

en het brandstofgebruik is beduidend lager. Het is gewoon

weggegooid!

Vanaf 2015 zijn de netten aangepast met bijvoorbeeld een

scheidingspaneel — nog zo'n innovatie — een ontsnappingspaneel en grotere mazen. Daardoor kan de jonge vis makkelijker weg en ervaart het schip minder weerstand, wat

weer minder brandstofverbruik betekent. Ze werken aan

minder pluis, dus minder afval in zee van de netten. De

meeste van deze schepen zijn inmiddels gesloopt. De garnalenvisserij heeft in Nederland ieder jaar verlenging van

de natuurvergunning nodig. Deze dreigde afgelopen jaar

niet verlengd te worden, tenzij deze schepen een katalysator

zouden laten installeren. Een investering van €150.000. Dit

moest binnen negen maanden na aanzegging worden

gedaan. Dat is echt niet te doen. De minister besloot dit

najaar de datum op te schuiven naar 1 januari 2025. Leidt

dat dan tot opluchting? Nee, niet helemaal. Wel is er nog

langer onzekerheid voor degenen die nog moeten investeren. Degenen die wel de investering hebben gedaan, met

alle goede bedoelingen van dien, krijgen het deksel op de

neus: nóg meer onzekerheid over de verlenging van hun

vergunning.

Voorzitter. Het LNV-beleid is de laatste jaren een stomp in

de maag voor de vissers en hun families die de zee al eeuwen bevaren en al eeuwen werken in en met de natuur en

die nu ineens worden gezien als de grote vervuilers en

verdelgers van onze zee. Extra tergend voor deze vissers

is het feit dat zij vaak zij aan zij vissen met collega's uit

Duitsland, die dezelfde visserij hebben. Maar wat gebeurt

er? Het is hetzelfde schip, maar de Duitsers hebben andere

regels. Zij mogen gewoon op Nederlandse visgronden vissen, onder heel andere voorwaarden dan onze eigen vissers.

Er is bijvoorbeeld geen katalysator nodig, want de overheid

daar verplicht de vissers die niet. Dat is te gek voor woorden. De NVWA komt controleren op zee en de Nederlandse

boot wordt gecontroleerd. Als daar iets mis mee is, krijgt

die een boete. Maar diezelfde Duitse boot die daarnaast

vaart, die die dingen niet heeft, wordt niet gecontroleerd.

Dat kan allemaal. Een garnalenvisser op Lauwersoog bijvoorbeeld is momenteel zonder vergunning en zonder

nieuwe katalysator niet meer waard dan de oudijzerprijs

die het schip zou opbrengen als het naar de sloop zou gaan.

Zo gaan wij om met onze vissers.

Voorzitter. Als vissers IJmuiden uitvaren, varen zij twee uur

— twee uur! — voordat zij voorbij de windmolens zijn. Het

plaatsen van de fundering van de windmolens en het graven

van de kabels hebben tot een bodemberoering geleid die

ik weet niet hoeveel viskotters bij elkaar nog niet voor elkaar

zouden krijgen. Windmolenparken waarvan we nog niet

weten hoe die zich gaan verhouden tot het zoute water van

de zee. Windmolens die vogels doden door het klappen

van de wieken. En dan niet één vogel, maar het zijn complete slagvelden wanneer een groep trekvogels erdoorheen

vliegt. Windmolens die, zoals steeds meer onderzoeken

uitwijzen, de sonar van vissen zo verwarren dat ze de weg

kwijtraken, uit koers raken en in het minste geval aanspoelen en sterven. En waar zijn de milieuorganisaties nu?

Voorzitter. In België konden vissers afgelopen zomer een

subsidieaanvraag doen voor het aanpassen van hun schepen. België wil door middel van geijkte weegschalen, etiketten op de vis en gechipte viskisten gaan monitoren wie wat

waar vangt. Dit moet bijdragen aan de efficiëntie van de

visserij. Wat de reder van deze informatie met de overheid

deelt is zijn eigen keus. Ook gaan ze het brandstofverbruik

monitoren, dit om samen met de vissers — sámen met de

vissers — uit te vinden op welke snelheid de minste

brandstof wordt verbruikt bij langer stomen. Zo blijft de

Belgische overheid haar vissers helpen en stimuleren. Ook

een ding was afgelopen jaar de compensatie wat betreft

de brandstof — inmiddels is dat niet meer aan de orde. In

Frankrijk kregen de vissers, ook buitenlandse vissers die in

Frankrijk havenden, korting op hun brandstof. Die kon

oplopen tot wel €0,25 per liter. In België werden de vissers

gecompenseerd vanuit de visveiling. En in Nederland bleef

de compensatie lang uit. En ja, toen heel veel vissers de

kotter al voor weken hadden stilgelegd omdat het niet meer

rendabel was, kwam de Nederlandse overheid met een

eenmalige toeslag, die bij lange na niet de schade dekte.

Het kromme is: voor iedere persoon en voor iedere sector

was er iets te regelen toen de prijzen omhoogschoten,

behalve voor de visserij.

Voorzitter. Laat ik afsluiten door het volgende te zeggen,

en dat is niet nieuw. BBB wil graag het woord "visserij"

terug in de naam van het ministerie van LNV. Dat is hard

nodig. De saneringen die plaatsvinden binnen deze sector

en de manier waarop onze vissers zijn behandeld, zijn

ongekend en begonnen toen de tweede V, die wij terug

willen hebben, verdween. De tweede V, die van Visserij, in

LNV terugbrengen zou wat mij betreft de eerste stap zijn

naar een visserijbeleid met gezond boerenverstand.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-33

Voorzitter, tot slot. Zullen we nog een keer proosten op

onze boeren, tuinders en vissers en vertellen hoe trots we

op ze zijn, of zullen we onze voedselmakers nu eens gaan

helpen en beschermen?

Dank u.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng.

De algemene beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitterVoorzitter

We gaan schorsen voor de lunch en we komen om 14.15

uur weer bijeen voor het vervolg van dit debat.

De vergadering wordt van 13.44 uur tot 14.22 uur geschorst.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-2-34