Aanwezig
Sprekers · 20

















Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (36410-XIV) 1e TK
Aanwezig

















Behandeld
Document
16 sprekers · 85 bijdragen
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar
2024 (36410-XIV).
We gaan verder met de behandeling van de begroting
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
We zijn toe aan de eerste spreker namens Nieuw Sociaal
Contact en dat is de heer Holman. Ik geef hem het woord.
Gaat uw gang.
De heer HolmanNSCDank u wel, voorzitter. Ik wil het vandaag namens NSC
graag over de natuur en de landbouw in Nederland hebben
en over stikstof en hoe we uit de impasse kunnen komen.
Kunnen we een doorbraak forceren? Er is altijd wat te kiezen. We hebben ook vandaag een keuze. Willen we gaan
bewegen of gaan we door zoals we doorgingen? Dan komen
we niet verder in een dossier dat al vier jaar vastzit. Als we
blijven doen wat we deden, blijven we krijgen wat we kregen. Ik hoop dat wij kunnen veranderen vandaag.
Er is ook een tweede keuze. Het lijkt erop dat de veehouderij
gaat verzuipen in haar eigen shit. We hebben te maken met
afbouw van de derogatie, met NV-gebieden. Er is 30%
minder plaatsingsruimte voor mest de komende tijd. De
komende twee jaar gaat dat helemaal vastlopen. Hoe gaat
dat werken? We hebben te maken met een verlaging van
het stikstof- en fosfaatplafond. En we hebben in 2027 ook
de evaluatie van de Nitraatrichtlijn waar wij waarschijnlijk
niet erg goed gaan uitkomen. Er komt nogal wat op ons af
en we hebben een keuze. Gaan we ingrijpen? Gaan we
perspectief bieden aan de landbouw? Of laten we de problemen de problemen en gaan we erbij staan kijken en
nietsdoen? Wachten we tot het noodlot over ons wordt
afgeworpen en de EU met een aanwijzing komt en ons voor
de komende jaren een generieke korting gaat opleggen? Er
dreigt, als we niks doen, een keiharde, koude sanering. Dan
krijg je wat je absoluut niet wilt. Dan krijg je een landbouw
waarbij de jonge boer aan het kortste eind trekt en waarbij
grootschalige veehouderijen in Nederland geen koeien
meer in de wei krijgen. Dat wordt best een heel lastige
situatie.
Wij willen een landbouw die past binnen een voedselvisie,
die we nog moeten maken, die past binnen de milieugebruiksruimte, en waarbij ook aandacht is voor de natuur.
Wij willen dat over tien jaar het familiebedrijf nog steeds
een kans heeft, dat er voor de jonge boeren nog steeds
perspectief is en dat de melkveehouderij de drager is van
het platteland. Daarvoor hebben wij eigenlijk een visie
nodig. Wat willen we op het gebied van voedsel en hoe
zien wij de veehouderij? Ik heb het de vorige keer ook aangekaart. We willen dat doen aan de hand van de WUR-nota
over zes dilemma's voor de melkveehouderij en veehouderij
in Nederland. De polder is niet in staat om tot een visie te
komen. Voor LNV en voor ons is het ook moeilijk om tot
een visie te komen. Dat is gebleken. Wij willen dus graag
op een gestructureerde wijze komen tot een visie. Misschien
hebben we een soort toekomstcommissie nodig die die
gaat bedenken. Er moet een integrale afweging komen. Het
is vanmorgen al genoemd door een aantal collega's: we
moeten het breder afwegen. Aan de hand van die zes
thema's willen wij het graag doen. Als zevende thema willen
we daar iets aan toevoegen dat minister Adema de vorige
keer ook heeft genoemd: wat is het verdienmodel voor de
boeren en hoe kunnen boeren een eerlijk prijs krijgen voor
de inspanning en producten die zij leveren?
Het tweede punt waarop wij graag met een voorstel willen
komen, is: hoe komen we van het stikstofslot? De problematiek is complex en het probleem is groot. Dat is best een
heel moeilijke.
De heer Grinwis heeft een interruptie.
De heer GrinwisChristenUnieJa, ik heb er nog twee zelfs. Deze opening van de heer
Holman vind ik heel hoopgevend. Hij steekt absoluut niet
zijn hoofd ergens diep in de grond, maar hij kijkt de werkelijkheid in de ogen. Die werkelijkheid is op dit moment heel
zorgwekkend, met name voor de melkveehouderij en de
veehouderijsectoren. Als we niks doen, staan we aan de
vooravond van een koude sanering, een ijskoude sanering.
Dat ben ik helemaal met de heer Holman eens. Ik ben heel
benieuwd naar de uitwerking van het concrete perspectief.
Misschien kan meneer Holman daar nog wat over zeggen.
Wat zijn ingrediënten die bij een volhoudbare sector horen?
Ik noem bijvoorbeeld grondgebonden melkveehouderijen,
waar jonge boeren ook nog weer de kans krijgen en niet
kopje onder gaan omdat hun kapitaallasten relatief hoog
zijn ten opzichte van hun wat oudere collega's en zij dus
als eerste de prijs betalen van een overvolle mestmarkt.
Welke maatregelen moeten op korte termijn in dat aanvalsplan, dat crisisplan, van minister Adema staan om de crisis
op de mestmarkt te bezweren? Wat voor voermaatregelen
of afromingsvoorstellen of andere dingen moeten daarin
staan omdat we anders gaan verzuipen in die mest?
De heer HolmanNSCEen heel goede en terechte vraag, want daar gaat het in
feite om. Zoals ik net zei, is het eerste punt dat je een integrale visie nodig hebt waarin je alle dilemma's moet durven
benoemen en moet kijken waar je het over hebt. Waar wil
je staan in de voedselvoorziening? Hoe ga je dat doen?
Welke vorm van veehouderij hoort daarbij? Dat zijn de
vragen. Het dilemma is op dit moment dat we door de
problematiek met 30% mest te veel, ook al kunnen we het
iets naar beneden brengen naar 25%, over twee jaar echt
niet meer weten waar dat geplaatst moet worden. De prijs
op de mestmarkt zal enorm stijgen. Het break-evenpoint
ligt op €40 à €50 per kuub. Je zult zien dat varkensboeren,
die hun mest kwijt moeten, de prijzen omhoogstuwen. Pas
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-1
als de afzetprijs €40 of €50 is, zal de boer gaan denken: moet
ik niet een koe minder gaan melken? Het is heel triest om
dat te constateren. Ik ken boeren die vorig jaar niks hoefden
te betalen en die volgend jaar €50.000 moeten betalen voor
de mestafzet. We kunnen dan wel een eco-regeling maken
die hun een paar honderd euro geeft, maar dit nekt de
sector.
Dan kom je gelijk bij de vraag hoe je dat gaat doen. Ik ga
straks een uitgebreid voorstel doen. Je wilt aan de ene kant
productie van de veestapel hebben en je wilt aan de andere
kant innovatie aanjagen om technisch gezien beter te
presteren op het gebied van stikstof. Degenen die nog
steeds het idee hebben dat een verkleining van de veestapel
niet nodig is, overzien niet goed wat er nodig is, denk ik. Ik
heb de afgelopen maand veel gesprekken gehad met
bedrijven, ook met veehouders. Zij zeggen: politiek, Tweede
Kamer, kies alsjeblieft zo snel mogelijk, maak keuzes op
korte termijn, want anders komt het echt niet goed. Ik
proefde hier vanmorgen een sfeer van een breed gedragen
urgentie van het probleem en ik proefde de wil om te gaan
veranderen. Dat was ook mijn oproep aan het begin van
mijn betoog: er is altijd wat te kiezen, dus laten we vandaag
een begin maken met het maken van een keuze. Laten we
naar de toekomst toe een weg uitzetten die perspectief gaat
bieden, om twee redenen: om de natuur weer beter te
maken en om perspectief te bieden voor de boeren. Dat is
een collectief belang, maar daarvoor zullen we echt uit onze
dogma's moeten stappen. Daar kom ik straks nog op terug.
De heer Van CampenVVDWat mij heel erg aanspreekt in de bijdrage van NSC is het
benoemen van die zes dilemma's. Dat gaat over het volgende. Eén. Wat is in de toekomst de Nederlandse bijdrage
aan de voedselproductie? Twee. De functie van de dierhouderij in Nederland. Drie. De morele positie van dieren. Vier.
Hoe gaan we om met de klimaat- en natuurdoelen? Vijf.
Gaan we landbouw en natuur scheiden of verweven? Zes.
Wat is de rol van het consumentengedrag? Volgens mij zijn
dat zes hele belangrijke thema's die moeten gaan definiëren
hoe we in de toekomst willen omgaan met onze landbouw,
onze voedselproductie en onze omgeving. Welke van die
dilemma's is het belangrijkst voor NSC? Kan de heer Holman misschien wat meer aangeven waar NSC staat met
betrekking tot die dilemma's?
Hij heeft er nog een zevende aan toegevoegd.
De heer HolmanNSCJa, dat zal enige tijd vragen, maar dit is een van de
belangrijkste onderwerpen die aan snee komen op dit
moment, denk ik. Wat wordt de Nederlandse bijdrage aan
de wereldvoedselvoorziening? Afgelopen jaar werd de
discussie vaak platgeslagen tot de vraag: moeten we
exporteren of niet? Terecht werd hier de vraag gesteld: hoe
staat de wereld ervoor? Er komt een Europese voedselvisie.
Mij lijkt het meest logisch dat wat wij produceren in
Nederland, een relatie heeft tot de voedselbehoefte in
Europa. Wij zijn een exporterend land en wij zijn goed in
landbouw, dus wij exporteren. Maar exporteer je dan voor
West-Europa of voor heel Nederland? Dat maakt nogal een
verschil. Europees gezien zitten we op een zelfvoorzieningsgraad van ongeveer 100% met de dreiging dat die daaronder gaat komen. Frankrijk heeft voor wijn een zelfvoorzieningsgraad van 1.400%. Ga je dan zeggen: in Frankrijk moet
maar de helft minder wijn geproduceerd worden, want
700% is ook genoeg voor de Fransen? Zo werkt het niet,
dus dat moet je genuanceerder zien.
In welke mate dragen wij bij aan de wereldproblematiek
van voedselvoorziening? Dat vind ik wel een lastige vraag,
in die zin dat wij heel erg kijken naar onszelf. Dat gaat
hartstikke goed. In Nederland gaat het nooit gebeuren dat
wij geen voedsel krijgen. Wereldwijd sterven er enige tienduizenden kinderen en baby's omdat er niet genoeg voedsel
is. 800 miljoen mensen hebben echt honger. 2 miljard
mensen hebben, als we het over bestaanszekerheid hebben,
niet het eten op hun bord waarvan je kunt zeggen: dat is
een goede maaltijd. Dus ik geef niet direct de oplossing,
maar ik denk dat we die discussie moeten voeren, en dan
kunnen benoemen wat de positie is van de Nederlandse
veehouderij, van de Nederlandse landbouw in dit gebeuren.
En als je die keuze hebt gemaakt, dan moet je dat ook
accepteren. Dan stopt de discussie ook over hoe of wat. De
dierhouderij in Nederland, wat is haar functie? Ja, die zal
kleiner worden, en dan moeten we er goed over nadenken
wat we doen. Wij hebben steeds gezegd: de omvang moet
in overeenstemming zijn met de gebruiksruimte die er in
Nederland aanwezig is. Een vorm van kringlooplandbouw,
waarbij je toch de input en de output van mineralen een
beetje in evenwicht hebt en de mest zodanig verdeelt over
Nederland dat je die effectief aan kunt wenden voor de
groei van planten. We hebben ook gezegd van: wij vinden
de melkveehouderij de drager van het platteland. Daar zijn
heel veel argumenten voor. Het is vrij essentieel in ons
voedselpatroon. Het voorziet in redelijke mate in zijn eigen
voer; het meeste voer wordt van de eigen grond gehaald
en de meeste mest wordt aangewend op de eigen grond.
En wij zeggen: er zal een kleinere veestapel komen, in iets
mindere mate de veehouderij en in grotere mate de intensieve veehouderij. Wat betreft de intensieve veehouderij:
60% van al het krachtvoer wordt gegeven door de intensieve
veehouderij. De intensieve veehouderij is voor 90% tot 95%
niet grondgebonden. Het grootste deel van de mest van
een varkensbedrijf moet op transport in een vrachtauto. Ik
schat in dat dit jaar het aantal transporten van mest meer
dan 1 miljoen zal zijn. Je hebt zulke argumenten, dat je zegt:
hoe ga je dat doen? Maar je moet het wel doen met de
erkenning, denk ik, dat de situatie van nu niet het gevolg is
van de actie van boeren, maar het gevolg is van twintig jaar
overheidsbeleid waar met de kennis van nu wat op af te
dingen is. Daar kun je niet de individuele boer voor verantwoordelijk stellen. Die heeft altijd binnen een juridisch kader
gewerkt, en die heeft dat naar eer en geweten gedaan.
Ik ga u nu even onderbreken. De heer Van Campen heeft
ruim zes vragen aan u gesteld. U gaat ze uitgebreid beantwoorden. Dat snap ik, maar u heeft er nu pas drie van de
zes behandeld. Graag iets bondiger.
De heer HolmanNSCTja, dat vroeg hij. Ik kan de andere wel wat korter doen.
Fijn, ja.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-2
De heer HolmanNSCWat is de morele positie van de dieren? Nou, er zijn hier
wel een paar deskundigen in huis die daar beter over kunnen spreken dan ik kan. Dus dat is al antwoord drie, voorzitter; dat gaat snel.
Hoe halen we onze klimaatdoelen? Dat is wel een belangrijke, want een heleboel mensen vragen zich af: waar staat
Nieuw Sociaal Contract? Nou, wij staan voor de klimaatdoelen, wij onderschrijven die. Wij staan voor dat er een stikstofprobleem is, wij staan voor de doelstellingen die
geformuleerd zijn voor de emissie van de hoeveelheid
stikstof. Dat moet geruststellend zijn voor mevrouw Bromet.
Ze glimlacht nu ook, dus dat is mooi. Nee, daar zijn we heel
helder en duidelijk in. Dat is er alweer een.
Landbouw en natuur, de verwevenheid. Dat is wiedes, dat
is heel duidelijk zo. Maar natuur is meer dan Natura 2000.
Natuur is ook de landbouw. Natuur is ook de steden en de
burger en zijn tuin. Dus daar zouden we nog weleens een
genuanceerde discussie over kunnen hebben: hoe kunnen
we de biodiversiteit en de soortenrijkdom in Nederland
toch ontwikkelen en motiveren?
Hoe sturen we consumentengedrag? Ik ben nu bij de zesde
inmiddels, voorzitter. Dat is wel een interessante. Want een
overheid die denkt dat ze alles kan regelen, daar geloof ik
niet zozeer in; dus dat we daarin een grote rol hebben. Het
is toch het individu die het moet kopen. Ik heb het vanmorgen ook al aangekaart: ik denk dat een hele grote mate van
verantwoordelijkheid bij de supermarkten ligt, en ik vraag
me af of het gedrag van de supermarkten gedreven is door
een intrinsieke motivatie om duurzaam te zijn, of dat daar
toch aandeelhouderswaarde een grotere drijfveer is voor
hun gedrag op dit moment. Ik denk dat daar een sleutel
voor succes ligt. En dan een dilemma: hoe kom ik tot een
goed inkomen voor de veehouders? Dat is ook wel lastig.
De realiteit is dat we hebben wat we nu hebben. De landbouw is een internationale open markt. Zo werkt die. Toevallig ben ik negen jaar voorzitter geweest van een Europese
studieclub. De les daar was dat de kostprijs, hoe je het ook
wendt of keert, essentieel blijft, zeker in Nederland, omdat
wij op een hoog kostenniveau zitten. De weg naar duurzaamheid is een escape om te verdienen, maar bij een aantal
ideaalbeelden over hoe het zou moeten zijn, denk ik wel:
gaat dit ook geld opleveren voor de boer? Zo zie ik het
ongeveer. Wij gaan hier een motie over indienen. Als jullie
dat belangrijk vinden, dan zetten we die weg uit. Dan vragen
we meneer Adema om de weg uit te zetten, zelfs als hij
demissionair is, en om deze discussie op te starten. Hoe
doen we dat dan? Ik had het over een soort commissie.
Misschien moet je in de openbaarheid een discussie voeren.
Ik weet het niet. We gaan nadenken over de vorm. Dit is
wat wij voor ogen hebben.
De heer Tjeerd de GrootD66Ik moet de heer Holman van NSC echt een compliment
geven voor zijn probleemanalyse — als we niets doen,
komen we om in de mest — maar ook voor de keuzes die
hij maakt in de dilemma's die Wageningen heeft gepresenteerd. Zeker als het gaat over de rol van het dier in de veehouderij, maakt NSC — en ik hoop dat ik dat goed heb
begrepen — een heel duidelijke keuze voor grondgebonden
sectoren, voor de melkveehouderij, ook omdat die voer van
eigen bodem hebben, zoals gras. De varkens en kippen die
je dan nog overhoudt, op het moment dat je dat in evenwicht hebt gebracht, zet je op reststromen. Ik zie u knikken.
Ik hoop dat ik dat goed heb begrepen. U legt hier een visie
neer. We hebben deze problematiek al 30 jaar. Vanaf de
commissie-Wijffels in het jaar 2000 tot recent Remkes: we
hebben alle deskundigen al gehad. U maakt heel duidelijke
keuzes. Waarom gaat u niet gewoon aan de slag om te
zorgen dat die visie er ligt? Dat scheelt weer een halfjaar
een dure commissie.
De heer HolmanNSCHoe we ertoe komen, wordt het tweede deel van mijn verhaal, meneer De Groot. Gewoon beginnen: daar komt het
in feite op neer. Dat ga ik straks uitleggen. En die visie? Ik
heb wel een idee hoe die visie eruit zou moeten zien, maar
wat we nu moeten hebben, is een visie waarvoor draagvlak
is, die weloverwogen is en waarin alle punten afgewogen
zijn. Dan kun je er zelfs een aantal andere thema's, die
mevrouw Bromet ook noemde, aan toevoegen, zoals stikstof
in water. Ik noem maar wat. Je moet wel tot een integrale
visie komen die in één keer goed is. Ik leg de uitdaging bij
de minister neer, maar misschien moeten we die met een
aantal mensen zelf gaan schrijven. Dat is ook een mogelijkheid. Daar wil ik even over nadenken. Ik ben hier nog maar
zeven weken Kamerlid. Het was al heel hard werken om
hier dit verhaal te kunnen houden. We zullen er eens over
nadenken. Als we het erover eens zijn dat die visie er moet
komen en dat we die integraal gaan benaderen, besluiten
we vandaag of volgende week bij de stemmingen dat we
dat ook gaan doen.
De heer Holman vervolgt zijn betoog.
De heer HolmanNSCJa. Dan het voorstel voor hoe je zou kunnen komen tot een
oplossing om de stikstofproblematiek vlot te trekken. Je
wilt het oplossen en je wilt dat er iets gebeurt. Ik zie hier in
de Kamer dat er een heleboel denkbeelden zijn. Dat gaan
van "ik geloof niet in innovatie en er moet heel veel vee
weg" tot "ik geloof wel in innovatie en er hoeft helemaal
niet minder vee te komen". We hebben in de vorige kabinetsperiode eindeloze discussies gezien over percentages,
over hoeveelheden, over idealen, over doelen. Ons voorstel
is: laten we afspreken dat we daarmee ophouden. Laten
we gewoon beginnen. We erkennen dat een reductie van
de veestapel nodig is en die gaan we op vrijwillige basis
en op een vriendelijke manier organiseren. We maken een
soort van permanente opkoopregeling die zodanig is dat
we de doelstelling gaan halen. We stoppen met de discussie
over hoeveel. Hoeveel reductie er nodig is, hangt namelijk
af van de volgende punten. En ik weet dat mevrouw Van
der Wal al bezig is om een volgende opkoopregeling te
ontwikkelen, op een andere manier, gericht op droge
zandgronden, met 20.000 mensen die daarvoor in aanmerking komen. Dus dat gaat de goede kant op.
Ten tweede. We erkennen dat innovatie een goede bijdrage
kan leveren. Hoe meer we innoveren, hoe kleiner de opgave
wordt voor de vermindering van de veestapel. Het moeten
dan wel gecertificeerde en juridisch houdbare innovaties
zijn. We stoppen de discussie over de vraag of innovatie
nou werkt of niet. Als je de doelstelling van 2030 wil halen,
heb je zes jaar de tijd om dat te wegen.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-3
Ten derde. We geven het bedrijfsleven een grote verantwoordelijkheid op het gebied van innovatie. Die hebben er
alle belang bij dat de veestapel niet te veel wordt verkleind.
We maken ze medeverantwoordelijk voor de regie over de
ontwikkeling van de veehouderij. We dwingen af dat de
industrie zich verantwoordelijk voelt. We maken de boerenorganisaties verantwoordelijk voor de vergroting van de
benutting van mineralen om op die manier de emissie te
verkleinen. Hoe efficiënter de benutting, hoe minder vee er
gereduceerd dient te worden. Denk aan een Afrekenbare
Stoffenbalans, een betere benutting van mest en nieuwe
en betere voeren. Ik durf te stellen dat convenanten met
boerenorganisaties niet werken. De LTO kan wat met de
boeren afspreken, maar kan niet afdwingen dat dat gebeurt.
Het is een samenwerking van drie. De overheid neemt het
voortouw in het maken van beleid en legt de verantwoordelijkheid minder neer bij de provincies. Denk aan het
afromen van rechten, het instellen van dierrechten, het
opkopen van latente ruimte, opkoopregelingen, instrumentarium op het gebied van verkaveling van landbouwgronden
en sturing op de grondmarkt in Nederland. Misschien ook
wat mevrouw Vedder van het CDA heeft gezegd: laten we
kijken of er een vorm van een publiekrechtelijke organisatie
kan komen of iets wat een algemeen verbindend voorschrift
kan maken. Wij vinden ook dat het bedrijfsleven een grote
verantwoordelijkheid heeft. Dat kan via leveringsvoorschriften afdwingen dat een leverancier van grondstoffen duurzaam opereert. We stoppen om te blamen en te framen en
om de boer de schuld te geven van alles. We tonen respect.
Er zijn welwillende boeren die goed hun best doen, dus heb
daar ook een beetje respect voor.
Hiermee ben ik aan het einde van mijn bijdrage. Ik zie dat
ik daarmee heel mooi binnen mijn spreektijd ben gebleven.
Kortom, de oproep is: ophouden met kissebissen, gewoon
gezond boerenverstand gebruiken, aan de slag en de problemen oplossen. Laten we als Kamer nu eindelijk eens
onze verantwoordelijkheid nemen en niet laten gebeuren
wat er de afgelopen vier jaar is gebeurd.
Dat was het, voorzitter.
Dank voor uw inbreng.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVIk heb even gewacht tot de heer Holman zijn bijdrage had
afgerond. Ik heb eigenlijk twee vragen aan hem. De eerste
gaat over de mestproblematiek. Ik heb het gehad over het
openen van de bufferstroken. Bent u ook bekend met de
innovatie van Coen van Gorp, die is gebaseerd op voer?
Zou dat ook niet een oplossingsrichting zijn? Ik hoor u wel
heel duidelijk spreken over dierenaantallen, maar ik zou het
toch ook heel graag in de innovatie willen zoeken.
Ook u vraag ik om via de voorzitter te spreken.
De heer HolmanNSCEen terechte vraag maar volgens mij heb ik daar al
gedeeltelijk op geantwoord. Ik geloof in innovatie maar het
moet wel gebeuren. Het moet ook op een goede en
geborgde manier gebeuren. Alles wat bijdraagt aan het
verminderen van de emissie helpt om de doelstelling van
2030 te halen. Hoe we het doen is niet zo belangrijk. Als we
beginnen met emissie, hebben we ook naar Brussel een
compleet ander verhaal. Brussel wil weinig, want die gelooft
niet in ons. We hebben al twintig jaar niet gedaan wat we
beloven. RENURE is een hele goede vorm van innovatie,
maar dat moet nog wel ontwikkeld worden en daar moet
Brusselse toestemming voor gegeven worden. Elke politicus
die nu de boeren voorhoudt dat ze de derogatie wel even
terugdraaien, dat het bijgesteld kan worden of dat RENURE
morgen wel effectief is, komt heel bedrogen uit. Ik zou
zeggen: gelooft u niet in sprookjes, want dat is ver van de
werkelijkheid waarin wij verkeren. Elke bijdrage op het
gebied van innovatie en wat je kunt doen … Dat is ook mijn
bezwaar tegen de braakgronden. Die zijn niet voor niets
ingesteld. Dat zou het misschien tijdelijk kunnen oplossen,
maar dat is geen permanente oplossing. Die regel heb je
ingesteld om redenen, maar het kan ... Dat is wel een probleem. Ik heb ook niet direct de oplossing voor wat we dit
jaar kunnen doen om de mestmarkt niet te laten exploderen.
Daar zou de minister nog over nadenken. Hij heeft die
opdracht van de Kamer gekregen. Misschien kan hij daar
morgen een helder antwoord op geven. Ik ben dus verwachtingsvol dat hij morgen de oplossing gaat geven.
Mevrouw Nijhof-LeeuwPVVDe implementatie van dergelijke voerconcepten zou in ieder
geval een deel van de mestproblematiek kunnen oplossen.
Dat vraagt dat LNV meewerkt en dit mogelijk maakt, zodat
dit ook op de Rav-lijst zou kunnen komen. Het is eigenlijk
geen vraag, maar een aanvulling.
De heer HolmanNSCHet probleem is … Ik heb echt heel veel bedrijven gesproken. Kijk wat het bedrijfsleven doet en wie zijn verantwoordelijkheid neemt. Daar was veel kritiek op. De enige die nu
echt zijn verantwoordelijkheid heeft genomen, is de Rabobank. Die voert regie, stelt voorwaarden aan de financiering
en heeft 3 miljard beschikbaar gesteld. Kijk dan naar een
ABN AMRO. Wie was ook alweer de grootste aandeelhouder
van ABN AMRO? O ja, dat zijn we zelf. Dan zie je dat ABN
AMRO gaat concurreren met de Rabo en klanten afpakt die
het bij de Rabo niet zo leuk vinden. Ik zou ABN AMRO willen
uitdagen, een beetje gepusht door de overheid, de grootste
aandeelhouder, ook zijn verantwoordelijkheid te nemen,
eenzelfde manier van beleid te voeren en 2 miljard
beschikbaar te stellen. ING zou als kleinere bank ook nog
wel 1 miljard beschikbaar kunnen stellen.
Bij voer heb je eenzelfde patroon. Ik ben teleurgesteld in
een aantal voerondernemingen. Er is er één die het heel
goed doet. Dat is Agrifirm. Die loopt echt ver voorop in het
duurzaam en innovatief denken. Ik heb ook voermensen
gesproken die het probleem eigenlijk niet erkennen en nog
in de fase zitten: wij houden ons aan de wet; dat is onze
maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Als laatste zou ik de zuivelindustrie willen noemen. Ik ben
heel lang commissaris geweest in de zuivelindustrie. Ik
weet hoe het werk. Ik ben op dit moment teleurgesteld in
ZuivelNL en NZO, want die steken hun nek niet uit. Die
zouden regie kunnen voeren. Als NZO collectief afspreekt
— dat mag sinds kort op het gebied van duurzaamheid —
dat ze voorwaarden stellen aan het leveren van melk, dan
gebeurt dat. Dat gaat dus over de leveringsvoorwaarden
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-4
voor de grondstoffen die worden geleverd. Maar dan
moeten zij wel hun verantwoordelijkheid nemen. Ze moeten
ook beseffen dat ze er op termijn belang bij hebben. Als je
het systeem gaat invoeren zoals wij schetsen, dan wordt
goed gedrag beloond en slecht gedrag bestraft: we gaan
zo veel vee krimpen, maar dat kan de helft minder zijn als
jullie door innovatie de komende zes jaar de emissie dusdanig naar beneden brengen dat het niet nodig is.
De heer FlachSGPIk heb met interesse geluisterd naar het verhaal van de heer
Holman. Daar zitten absoluut goede aanknopingspunten
in. Ik proef aan alles dat u hier met de sector uit wilt komen.
Ik had ook niet anders verwacht. De heer Holman heeft zelf
een achtergrond in de sector, dus dat ligt voor de hand. Er
zijn ook dingen die vragen oproepen. De heer Holman zegt
dat we moeten extensiveren. Hij baseert zich ook op de zes
principes van de WUR. Er is van de week een rapport van
de WUR verschenen waarin staat dat er twee manieren zijn
om te extensiveren. Dat is minder koeien. Nou, dat kan leiden tot een inkomensverlies van 200%. De andere manier
om te extensiveren is meer land. Dat kan leiden tot een
inkomensverlies van 30% tot 50%. Hoe denkt de heer Holman die extensivering, die reductie van de veestapel, te
realiseren? En belangrijker, hoe denkt hij die te financieren?
De heer HolmanNSCDat is niet de makkelijkste vraag. Ik heb wel een beeld voor
ogen van hoe het zou moeten zijn. Of het nou een provincie
is of Noord-Nederland, je moet op regionaal niveau een
hoeveelheid vee en land hebben waarbij de mineralen die
aangewend worden, plaatsbaar zijn op de ruimte. Het gaat
erom dat je een hoeveelheid akkerbouw, een hoeveelheid
melkvee en een wat kleinere hoeveelheid intensief hebt,
die met elkaar zo veel grond beslaan dat hun mest verantwoord aangewend kan worden. Dat zit je ook niet met een
harde gve-norm per hectare. Want als jij samen met je
buurman een bedrijf hebt, waarbij de mest van de een op
een verantwoorde manier binnen de milieugebruiksnormen
kan worden aangewend bij de ander, dan is dat ook een
vorm van grondgebondenheid.
De financiering is een moeilijke. Wat je nu ziet, is dat de
grondprijs enorm omhoogschiet. Die is gemiddeld €80.000
in Nederland en die is in de polder wel €150.000. Dat wordt
door een paar zaken veroorzaakt. Dat komt ook doordat de
druk op de mestmarkt zo groot is. Die kun je dus verminderen door minder mest te hebben. Maar je ziet ook dat de
varkenshouderij maar met name ook de akkerbouw heel
veel geld verdienen en dat die als het ware de veehouderij
binnen de sector wegduwen.
Een ander fenomeen, dat heel kwalijk is en ook al zijdelings
door anderen is benoemd, is private equity, waarbij investeerders grond gaan kopen. Vorig jaar is al 20% van de
grond door vreemd kapitaal gekocht. Dat gaat alleen maar
erger worden. De heer Graus noemde de farmaceutische
industrie en beschreef hoe dat proces gaat. Hier in de
landbouw dreigt hetzelfde te gebeuren.
Dat zijn zo'n beetje elementen die je moet bezien in de
sturing van de overheid in de grondmarkt. Het faciliteren
van weer iets van verkaveling of dat soort instrumenten
zou kunnen helpen om dat probleem beter op te lossen.
De heer FlachSGPIk heb een laatste vraag om even te checken of ik het goed
begrepen heb. Als ik het goed begrijp, is het in de ogen van
NSC belangrijk dat de reductie van de veestapel op vrijwillige basis plaatsvindt en niet met gedwongen uitkoop of
generieke kortingen.
De heer HolmanNSCHeel duidelijk. Dat misverstand is er weleens geweest.
Misschien had ik me toen niet duidelijk uitgedrukt of wilde
men het niet begrijpen. Ja, wij willen dat op een warme en
sympathieke manier doen, maar ook een beetje met focus.
Wij willen dat wordt gezegd: in die gebieden … Laten we
het gewoon maar helder bij naam benoemen. In Noordoost-
Brabant en Limburg zitten 7 miljoen van de 10 tot 11 miljoen
varkens die we hebben. In de Gelderse Vallei zit ook veel
vee. Richt je daar vooral op. Richt je op de droge zandgronden, want daar wordt de nitraatrichtlijn het moeilijkst
gehaald. En richt je ook op de structuur van de landbouw.
Koop vooral verouderde bedrijven op, en niet nieuwe
bedrijven. Ik noem de Lbv+-regeling. Ik ken een aantal
voorbeelden van boeren die zich hebben aangemeld, die
een bijna nieuw bedrijf hebben. Die hebben 250 koeien en
hebben het tiptop geregeld, maar die worden toch
gedwongen om het hele bedrijf te slopen. Wat een kapitaalsvernietiging! Dat is de consequentie van de regeling. Ik
snap het. Maar ja, op die manier een beetje.
De heer Tjeerd de GrootD66Dat is goed nieuws voor Noord-Brabant, want de mensen
zitten natuurlijk ook in de stank. Dus dat gaat u dan ook
oplossen. Even naar de realiteit van vandaag. In de wet, in
de Wsn uit 2020, staat een stikstofdoel voor 2025. We
moeten de stikstofdepositie dan tot 40% onder de kritische
depositiewaarde hebben gebracht. We leren dat we nu op
ongeveer rond de 30% zitten. Hoe gaat u nu het komende
jaar die 10% extra behalen?
Hoe gaat de heer Holman dat doen?
De heer HolmanNSCDat ga ik mijn eentje even fixen, meneer De Groot. Nee, dat
is een hele lastige. We hebben in de afgelopen paar jaar
niet veel gedaan op dit gebied. Het is een grote mate van
zorg of we de doelstelling voor natuur in 2025, of we de
doelstelling in de Nitraatrichtlijn wel halen. Wij krijgen een
heel boos Brussel over ons heen. Maar de enige escape om
een beetje coulance van Brussel te krijgen, is wanneer we
nu als de wiedeweerga een plan maken. We moeten een
soort begroting maken, waarin staat: de doelstelling voor
2030 is zoveel, zo gaan we dat doen, zo gaan we dat halen
en zo plannen we het in de tijd. We gaan dat na twee en na
vier jaar evalueren. Lukt innovatie? Dan moeten er minder
veerechten opgekocht worden. Lukt de innovatie niet? Dan
zal het meer moeten zijn. Dus ja, het zal een hele lastige
discussie worden, maar de kentering in het hele proces, in
het hele stikstofgebeuren, is dat we een plan maken en
daadwerkelijk tonen dat wij serieus aan het werk gaan. In
mijn en onze overtuiging is dat ook de enige manier om
het stikstofslot los te trekken. Wij zijn ook voornemens om
morgen een motie in te dienen om de Kamer te vragen of
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-5
die dat als een werkzame manier ziet voor de start van het
lostrekken van de stikstofcrisis.
De heer Tjeerd de GrootD66Ik hoor de heer Holman pleiten voor een eigenlijk onontkoombare aanpak, waardoor je zeker weet dat je in 2025
maar ook in 2030 die doelen hebt gehaald. Dat kan door
niet een inspanningsverplichting — dat hoor ik u een beetje
zeggen — maar een resultaatsverplichting in de wet op te
nemen. Dat is ook al gebeurd. Die verplicht de overheid om
aanvullende maatregelen te nemen als je het niet gaat
halen. Denkt de heer Holman daar bijvoorbeeld aan?
De heer HolmanNSCIk ben blij dat u enthousiast bent over ons verhaal. We
komen nu weer even op een punt waarop u mij over het
randje duwt. Ik begon mijn verhaal namelijk met: laten we
nou ophouden met het voeren van deze discussie. Dat biedt
namelijk niet de oplossing. Laten we gewoon aan de slag
gaan. Laten we niet praten over: "Wat als we het niet halen?
Wat dan? Moeten er dan vergunningen ingenomen worden?
Moet er dan een generieke korting komen?" Laten we daar
even niet meer over praten. Laten we gewoon aan de slag
gaan. Laten we na twee en vier jaar evalueren. Als we het
hebben over de toekomst van de landbouw, dan zal dat de
komende twee jaar ook contouren kunnen geven, zo van:
op grond van deze visie gaan we die en die kant op en
maken we die keuzes. Ik snap uw gedachte. Mij is weleens
het oude denken verweten, de oude politiek. Ik zag het van
uw kant nu ook een beetje zo neergezet worden. In de
beleving van hoe de vernieuwing plaats zou moeten vinden,
vind ik dit ook nog een beetje een oude gedachte. Misschien
kunt u daar ook nog een stap in maken.
Ook als u daar staat, moet u eigenlijk via de voorzitter
spreken, en dus ook weer zeggen "de heer De Groot". En
nu zeg ik: de heer De Groot.
De heer Tjeerd de GrootD66Ik vind het ook nog steeds ingewikkeld, hoor. De heer Holman zegt eigenlijk: het is oud beleid om ervoor te zorgen
dat je als overheid ook echt je doelen haalt. Dat lijkt me
niet. Het oude beleid was juist het vooruitschuiven en een
beetje kijken: laten we maar beginnen, kijken waar we eindigen en dan nog een beetje evalueren in de commissie.
Dat hoor ik de heer Holman eigenlijk zeggen. Maar ik heb
ook goed nieuws. U hoeft niet zo veel te doen, want in de
bestaande wet staat die omgevingswaarde al als resultaatverplichting. Ik zou dus zeggen: u heeft goede ideeën …
De heer Holman.
De heer Tjeerd de GrootD66De heer Holman heeft hele goede ideeën over hoe hij de
intensieve veehouderij in Brabant wil aanpakken. Doe dat
dan ook en haal meteen dat wettelijke doel. Uiteindelijk
gaat het over de natuur, want die moeten we opknappen.
De heer HolmanNSCIk hoor heel duidelijk wat de heer De Groot zegt. Natuurlijk,
wij onderschrijven de doelen, maar je weet nu al dat wij de
doelen op het gebied van natuur voor 2025 niet halen. Als
we dan een discussie krijgen in de trant van "het plan is
niet goed, er moet nu versneld worden en we moeten versneld een heleboel doen", dan jaag je de katten weer helemaal in de gordijnen en staan de boeren hier morgen weer
met de tractoren voor de deur. Dat is niet wat je wilt hebben.
Wij staan voor de doelen. Wij onderschrijven de doelstellingen. Wij willen de doelen in 2030 halen. Wij proberen daar
op een zo slim mogelijke manier te komen, op een zo
sympathiek mogelijke manier naar de boeren toe. Wat hier
en in de sector even zal moeten landen, is dat daar een
gepaste omvang van de veehouderij bij hoort. Als ik met
mensen uit het bedrijfsleven praat, dan hebben ze dat allemaal allang door. Als ik met de voorzitters van de landbouworganisaties praat, hebben ze dat op een enkeling na allemaal door. Sterker nog, de afgelopen week heb ik allemaal
berichtjes en telefoontjes gehad: meneer Holman, zet u
alstublieft door en zorg ervoor dat de Kamer keuzes maakt.
We moeten hoe dan ook gaan kiezen en onze verantwoordelijkheid nemen.
De heer Tjeerd de GrootD66Het klopt dat het bedrijfsleven allang zover is en uitgaat
van een veel kleinere veestapel. Ik hoop dat uw medecoalitiepartners dat idee ook hebben. Ik wens u veel succes.
De heer HolmanNSCIk wil de heer De Groot bedanken voor zijn succeswensen.
Dan dank ik u weer voor uw inbreng en de beantwoording
van de interrupties. De volgende spreker is een collega uit
uw fractie, Nieuw Sociaal Contract, mevrouw Hertzberger.
Gaat uw gang.
Mevrouw HertzbergerNSCVoorzitter. Voor Nieuw Sociaal Contract staat het, zoals net
gezegd, buiten twijfel dat we stikstof moeten terugdringen,
zowel van industrie, verkeer als landbouw. Maar we maken
bezwaar tegen de manier waarop en de instrumenten
waarmee het stikstofbeleid momenteel is ingericht. Ook in
de begroting die we vandaag behandelen komt dit terug,
bijvoorbeeld bij de piekbelastersaanpak, waarin nu 115
miljoen euro is vrijgemaakt voor de verplaatsingsregeling.
Wie een piekbelaster is, wordt bepaald met een model,
AERIUS Calculator. In een RIVM-rapport van afgelopen
week werd andermaal bevestigd dat bijzonder slecht
gemodelleerd kan worden hoeveel depositie bedrijven
veroorzaken, met name wat betreft droge ammoniak.
Daaruit bestaat ongeveer 40% van de stikstofdepositie door
veehouderijen. Ondertussen ontzeggen we boeren, inclusief
de PAS-melders, op millimolenniveau een vergunning. Dat
is alsof je een boete geeft voor 0,01 kilometer per uur te
hard rijden, terwijl je flitspaal het verschil tussen 10 en 20
kilometer per uur te hard niet eens betrouwbaar kan
onderscheiden. Uit het onderzoek van het Mesdagfonds en
de UvA wordt bovendien duidelijk dat van de ammoniak
10% binnen 500 meter van de veehouderij neerslaat en 90%
komt in de zogeheten deken terecht. Toch vallen ook veel
bedrijven op kilometers afstand van natuurgebieden onder
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-6
de piekbelasters en komen die in aanmerking voor de verschillende instrumenten uit de bijbehorende aanpak.
Nu komen deze bedrijven in aanmerking voor de verplaatsersregeling en daar hebben we toch wat vragen bij. Welke
bedrijven komen hier nu echt in aanmerking? Dat blijft
onduidelijk. Maar vooral: waarheen gaat de verplaatsing
die je bekostigt? Is dat naar een gebied waar in het model
veel minder depositie is op Natura 2000-gebieden? Of zijn
daar veel minder boeren, zodat er ook meer ruimte is en
de belasting minder groot? Dat maakt nogal uit, want een
bedrijf verplaatsen doet niets tegen de uitstoot. Zeker nu
de minister ook bezig is met een verkenning hoe we van
dat depositiebeleid afkomen, de KDW uit de wet, is de vraag
of die verplaatsingsregeling dan wel toekomstbestendig
is? Is het niet verstandiger om het te beperken tot bedrijven
in een bufferstrook rondom Natura 2000-gebieden waarvan
we in ieder geval wetenschappelijk onderbouwd kunnen
zeggen dat het verplaatsen van die bedrijven de natuur
daadwerkelijk helpt, niet alleen in een modellenwerkelijkheid, maar ook in de fysieke realiteit?
Dan het NPLG, het Nationaal Programma Landelijk Gebied.
NSC staat achter de doelen, maar het NPLG maakt straks
wel een heel slechte start. Het depositiedoel van 2025 halen
we namelijk nooit. Is het niet verstandig om op termijn in
ieder geval die depositiedoelen uit het NPLG te halen, zodat
het Rijk met generieke bronmaatregelen stikstof landelijk
kan gaan reduceren? Dan kunnen de provincies ook juist
dat doen waar ze goed in zijn: gebiedsgericht werken. Dat
hebben we hard nodig, voor het water, voor het landschap,
voor de natuur. De provincies staan momenteel in de
startblokken om hiermee aan de slag te gaan met de zogeheten Koploperprojecten. We zien daar veel energie en veel
enthousiasme. Toch was de informatie hierover behoorlijk
summier. We zouden graag meer willen weten over de aard
en het budget per project. Het gaat tenslotte wel over 1,3
miljard euro die vorige week aan de begroting werd toegevoegd. Hoe gaan deze projecten concreet bijdragen aan de
doelen? Hoeveel krijgt elke provincie en waarom zitten daar
zulke grote verschillen tussen? Hoeveel gaat hiervan naar
natuur, hoeveel naar landbouw en hoeveel naar de combinatie? We weten dat pilots en onderzoeken goede resultaten
kunnen opleveren, maar desondanks toch vaak op de plank
terechtkomen. Hoeveel van deze projecten hebben een
pilot- of onderzoekskarakter en welke maken structurele
aanpassingen? We denken dat de projecten van de provincie
veelbelovend kunnen zijn, maar we hebben meer informatie
nodig om ze te beoordelen.
Dank u wel.
Hartelijk dank voor uw inbreng. De heer De Groot met zijn
laatste interruptie.
De heer Tjeerd de GrootD66Mevrouw Hertzberger zegt: dat doel van 2025 gaan we niet
halen. Dat is een landelijk doel voor de landelijke overheid.
Gaan we het dus schrappen? Heb ik dat nou goed begrepen? Is dit het democratische ethos van NSC, om, als je
een doel niet haalt, het dan te schrappen?
Mevrouw HertzbergerNSCNee, onzin. Ik stel voor om op termijn naar emissiedoelen
te gaan. Wij hebben grote twijfels bij het depositiebeleid,
omdat het slecht te modelleren is en slecht te volgen is. U
heeft misschien het RIVM-rapport van vorige week gezien.
Kijk even naar figuur 4a, de droge ammoniakdepositie, naar
de verhouding tussen metingen en modellen. Die is echt
om heel verdrietig van te worden. Dat gebruiken wij
momenteel wel degelijk voor vergunningverlening, voor
beleid en voor de piekbelastersaanpak. Ik denk dat we veel
beter naar emissiebeleid kunnen. Dat stel ik dan ook voor.
De heer Van CampenVVDIk wil even terugkomen op het betoog waar mevrouw
Hertzberger mee begon, over de modellen en de meetsystematiek. Ik ben het met haar eens dat, als vanuit de
modellen een stikstofneerslag en -depositie met, hoe zullen
we het noemen, de omvang van een navelpluisje volledige
projecten op slot zet, dat niet uit te leggen is. Dat kan
gewoon niet het geval zijn. Zij maakt de vergelijking met
een auto die rijdt. Als je de snelheidspaal een marge van
10 km/u heeft en je 0,01 kilometer te hard rijdt, zit je echt
in de foutmarge. Ik zou mevrouw Hertzberger willen vragen:
wat nou als je inderdaad de marge hebt van 10% bij die
flitspaal, maar 150 km/u rijdt? Dan zit je altijd met die 0,01
kilometer te hard. Dat is de systematiek waar we in die
gebieden mee te maken hebben. Erkent mevrouw Hertzberger dat? Ik ben benieuwd hoe zij dat ziet.
Mevrouw HertzbergerNSCNee, het is duidelijk: in de hele methodologie is het zo dat
hoe groter je waarde is, hoe kleiner je foutmarge is. Dat is
zeker zo. Maar ik begon met de piekbelasters, waar ik een
probleem mee heb. Stel je voor dat je een piekbelaster bent
op 10 of 20 kilometer afstand van een Natura 2000-gebied,
en je wordt verplaatst naar net buiten de afstandsgrens van
25 kilometer, omdat we rekenkundig hebben besloten dat
de stikstofdepositie daarna plotseling weg is. Dat is een
modellenverplaatsing. Dat is niet iets waar de natuur baat
bij heeft. Het is een papieren transactie, zoals we overigens
nu ook bij Schiphol zien. Schiphol gaat nu voor een
natuurvergunning en hoeft voor een groot deel van zijn
stikstofdepositie geen rekenschap af te leggen vanwege de
afstandsgrens van 25 kilometer. Als we het een groot probleem vinden en van het depositiebeleid af willen, moeten
we voorkomen dat we de natuur alleen op papier verbeteren. De PAS-melders zitten allemaal in dat bereik. Zij krijgen
allemaal een boete voor een onmeetbare depositie, die wij
echt niet met een zekerheid van nul kunnen onderscheiden.
Dit wordt uw laatste interruptie, meneer Van Campen.
De heer Van CampenVVDIk ga een heel eind mee in het betoog van mevrouw Hertzberger. Het is niet uit te leggen. De VVD staat volkomen
achter de behoefte om van depositiebeleid naar emissiebeleid te gaan. Dan kun je boeren zelf in staat stellen om
maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat de stikstofuitstoot verdwijnt. Daarom ben ik blij dat de motie van
mevrouw Hertzberger daadwerkelijk verwijst naar een
advies van de Raad van State en een structurele daling van
stikstofuitstoot. Die is voorwaardelijk om met een rekenkundige ondergrens te gaan werken. De PAS had ook een
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-7
drempelwaarde. Daarvan zeiden wij tegen boeren: als u
maar onder die waarde blijft en het is verwaarloosbaar,
hoeft u geen vergunning aan te vragen. Het probleem is
dat de Raad van State die redenatie van tafel heeft geveegd,
waardoor de boeren zonder vergunning zaten en moesten
aantonen dat ze nog steeds in de veilige zone zaten. Mijn
oproep is: laten we in ieder geval voorkomen dat we
opnieuw gaan werken met allerlei nieuwe modelmatigheden
waardoor uiteindelijk boeren het slachtoffer zijn als blijkt
dat die juridisch toch niet haalbaar zijn. Ik hoop dat
mevrouw Hertzberger die oproep deelt.
Mevrouw HertzbergerNSCWat ik de heer Van Campen wil meegeven, is dat we juist
uit die modelmatigheden moeten. Dat betekent dat, wanneer je een model in beleid toepast, je allereerst moet
beginnen met het definiëren van een toepassingsbereik.
Wat overigens bij de PAS is misgegaan, is dat alles onder
de 1 mol werd samen geveegd en passend werd beoordeeld
en dat daarnaast de overheid zei "wij gaan stikstof reduceren" maar dat vervolgens niet deed. Toen de afstandsgrens
van 25 kilometer vorig jaar door de Raad van State werd
gehandhaafd met de ViA15, speelde de compensatie voor
alle stikstof die buiten de 25 kilometer valt, voor de rechter
geen rol. Dat komt nergens terug in de uitspraak. Dus het
idee dat wij nu eerst een compensatiepakket moeten hebben
of eerst uitgebreid de ecologische effecten hiervan moeten
bestuderen ... De rapporten die er nu liggen — dan heb ik
het over TNO, over het expertoordeel van Arthur Petersen,
over Leen Hordijk zelf en de commissie-Hordijk — zouden
eigenlijk voldoende moeten zijn om het nu al voor te leggen
aan de Raad van State.
De verkenning loopt en we wachten de uitkomst af, maar
het is echt tijd om ergens te komen. In die zin is het verhaal
van de heer Holman compleet complementair aan dat van
mij als het erom gaat waar we willen komen. Maar dat
verhaal moet je wel recht doen. Dat geldt voor het klimaatbeleid, maar voor het stikstofbeleid geldt precies hetzelfde.
Dank voor uw inbreng en voor de beantwoording van de
interrupties. Wij gaan naar de volgende spreker, mevrouw
Vedder. Zij spreekt namens het Christen Democratisch
Appèl, ook wel CDA genoemd.
Mevrouw VedderCDADank, voorzitter. Wat fijn dat u mijn loopje naar het
spreekgestoelte even volpraat. Ik zie overigens dat mijn tijd
meteen al gehalveerd is, dus dat schiet lekker op.
Dat wordt even gecorrigeerd.
Mevrouw VedderCDAVoorzitter. Ik heb best zitten zoeken naar wat ik vandaag
wilde inbrengen. Eigenlijk vind ik dat in een speech bij een
begroting indrukwekkende woorden en meeslepende ideeën
horen. Maar waar ik zelf als mens van wakker lig, is eigenlijk
maar een heel klein en kwetsbaar woordje. Dat is het
woordje "perspectief". Ik hunker daarnaar, en ik weet dat
ik niet de enige ben. Ik zie het in de hele sector en niet alleen
aan mijn eigen keukentafel. Ik zie inmiddels ook in de landen
om ons heen hoe boeren, tuinders en vissers hunkeren naar
perspectief. Dat ene kleine woordje vertegenwoordigt een
enorme kluwen. Het is een opgave — ik durf dat hier eerlijk
te zeggen — waar we het gouden antwoord nog niet op
gevonden hebben: hoe breng je verduurzaming samen met
bestaansrecht? Op dit moment voelt het op het boerenerf
vaak alsof die tegenover elkaar staan en elkaar uitsluiten,
en dat verduurzaming dus een bedreiging is voor mijn
bestaansrecht. Het resultaat daarvan is dat er eigenlijk niks
gebeurt en dat we hier vastzitten. Daar baal ik van, want ik
wil graag naar voren. Ik wil juist graag toe naar hoe we dat
perspectief dichterbij kunnen halen. Dat hoeft van mij niet
groots en meeslepend en dat mag ook stapje voor stapje,
als we maar bewegen.
Ik wil vandaag dus niet alleen kritisch zijn, maar ik wil ook
vooral vooruitkijken. Als ik straks toch een beetje kritisch
ben, vergeeft u mij dan, want dan doe ik dat in de context
dat ik door contrast duidelijk wil maken waar ik wél heen
wil.
Voorzitter. Ik heb veel nagedacht over wat "perspectief"
eigenlijk is, over de balans tussen wat we van boeren vragen en wat de boeren terugkrijgen. Ik heb nagedacht over
de blokjes van de puzzel die we nodig hebben voor dat
perspectief. Ook heb ik nagedacht over de blokjes waar ik
als Kamerlid invloed op heb en op welke blokjes niet. Mijn
conclusie is dat we in dit huis vrij veel invloed hebben op
de blokjes die betrekking hebben op wat we van de boeren
vragen, maar slechts beperkt invloed hebben op de blokjes
die betrekking hebben op wat de boeren ervoor terugkrijgen. Dat is niet erg, maar dat is wel een realiteit waar we
mee te dealen hebben.
In mijn ogen is dat ook de reden waarom we zo vast zijn
komen te zitten. Ik zie provincies en organisaties op de
grond die echt proberen om hier een steentje aan bij te
dragen. Ik denk aan coöperatie BOOG, Boeren Op Oale
Groond, waarbij boeren zelf het heft in handen hebben
genomen om met hun gebied te kijken waar ze heen willen.
Maar ik denk ook aan al die provincies die proberen om
samen met hun boeren en boerinnen vooruit te komen. Het
allermooiste van die initiatieven vind ik dat ze een aantal
ingrediënten meenemen die in mijn ogen onmisbaar zijn
voor perspectief en die ik hier nog te vaak mis. Dat zijn drie
dingen: bewegingsvrijheid, betrouwbaarheid en gemeenschappelijkheid. Voor die drie dingen wil ik mij de komende
periode steeds opnieuw inzetten.
Voorzitter. Ik begin met bewegingsvrijheid. Verduurzamen
kost gewoon geld. Daar hoeven we niet moeilijk over te
doen. Maandag is het rapport van WEcR verschenen. Daar
staat het hartstikke goed in beschreven: voor de melkveehouderij betekent verduurzaming in de hele waaier van
opties die zijn onderzocht een daling van het gezinsinkomen
van 26% tot 201%. Voor mijn eigen bedrijf zou dat bijvoorbeeld betekenen dat mijn gezinsinkomen van €40.000 naar
€30.000 terugvalt. In het slechtste geval zou het gezinsinkomen terugvallen tot -€40.000, wat direct het einde van mijn
bedrijf zou betekenen.
Voor een deel komen de hoge kosten van verduurzaming
omdat wij vanuit Den Haag telkens met generieke maatregelen komen. Ik ben voor mijn gevoel heel vaak, elke dag,
zinloze dingen aan het doen op de boerderij. Ondertussen
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-8
zie ik het geld uit mijn handen vliegen, want ze kosten wel
allemaal wat. Daarom vind ik het zo belangrijk dat we boeren weer bewegingsvrijheid geven, dat we dat vakmanschap
weer mobiliseren. Ik ben ervan overtuigd — ik vind dat we
dat ook hebben kunnen zien aan de overtekening van de
eco-regelingen — dat boeren al veel meer kunnen en doen
dan wij hier in Den Haag denken. En nee, vrijheid is wat dit
betreft geen blijheid; bij vrijheid hoort ook verantwoordelijkheid. Maar als we niet willen afstevenen op de slechtst
denkbare vorm van generiek beleid, namelijk een generieke
krimp — ik word echt misselijk als ik daaraan denk, want
als Brussel het niet doet, gaat de overspannen mestmarkt
het wel voor ons doen — moeten we nu werk maken van
die doelsturing en ruimte geven aan dat vakmanschap.
Het frustrerende vind ik dat de tools daarvoor gewoon
klaarliggen. De KPI-systematiek is echt al een tijdje onderweg, de Stoffenbalans en de KringloopWijzer ook, maar we
moeten ze dan wel gaan inzetten. Dat vraagt durf van ons.
Hoe staat het daarmee? Er moeten ook regelingen komen
waarin managementmaatregelen, innovatie en extensiveren
een plekje krijgen. Waarom lukt dat telkens niet?
betrouwbaarheid. Die
betrouwbaarheid was de laatste tijd te vaak te ver te zoeken.
Het beleid wisselde steeds. Ik was net avonden bezig met
het invullen van gecombineerde opgaven en toen moest
het weer opnieuw, want er was een wijziging. Er worden
bufferstroken aangewezen als het gewas al in de grond zit.
Ik heb het hele jaar mijn best gedaan voor eco-regelingen,
maar weet nu eigenlijk nog steeds niet of ik daar ook voor
beloond word. PAS-melders zitten buiten hun eigen schuld
om nog steeds in onzekerheid. Onze vissers was echt
beloofd: jullie gaan niks merken van de Tweede Maasvlakte;
daar hebben jullie geen part noch deel aan. Maar zij dreigen
nu wel de dupe te worden van de sluiting van de Voordelta.
Ik vind dat lastig. Betrouwbaar beleid is een essentieel
onderdeel van een toekomstperspectief. Als die sector niet
het vertrouwen heeft dat ze op de overheid kunnen bouwen,
zie ik moeilijkheden rondom de stappen die gezet moeten
worden. Mijn vraag aan de minister is: wat mist er nou
precies? Waarom worden we elke keer met ad hoc beleid
geconfronteerd? Ik snap ook wel dat het geen slechte wil
is — natuurlijk snap ik dat — maar wat kunnen we doen om
dat te voorkomen?
Ik heb nog een andere, voor mij heel belangrijke vraag:
wanneer zullen er tegelijkertijd meerdere stikstofregelingen
openstaan, zoals we hebben afgesproken, zodat collega's,
boeren en boerinnen in Nederland, een eerlijke kans krijgen
om voor hen het beste besluit te nemen. Ik weet dat de
groep die daarop zit te wachten heel erg groot is. Ik weet
ook dat er inmiddels al een groep is die het niet meer vol
kon houden om te wachten en de enige keuze heeft gemaakt
die er was, namelijk stoppen. Zal de Lbv+-regeling worden
verlengd vanwege de vertraging van die regelingen voor
verplaatsingen en innoveren? Want voor die gelijktijdigheid
betekent dat dat we dat ook moeten doen.
Voorzitter. Langjarig beleid is ook een onderdeel van
betrouwbaar zijn. Dat heeft met onze volgende generatie
boeren te maken. In onze ogen zijn die essentieel voor onze
sector in de Nederlandse context op het gebied van voedselzekerheid, kennis, innovatie en duurzaamheid in de huidige onrustige geopolitieke context. Ernährungssicherheit,
het wordt nog weleens vergeten. Wij willen onze boeren
daar zo sterk mogelijk voor positioneren. Daarom willen
wij de regeling voor vestigingssteun versterken door de
oude pot voor jonge boeren — die blijft nu op de plank liggen omdat die niet aansluit bij de praktijk — overhevelen
naar de nieuwe regeling, die wel werkt, zodat onze jonge
boeren een kans hebben om al die uitdagingen in de toekomst head first tegemoet te gaan.
Voorzitter. Tot slot gemeenschappelijkheid. Hoe kunnen
wij van een sector daadkracht en resultaten op collectieve
doelen verwachten als we alle uitvoeringskracht die daarvoor nodig is, eerder uit die sector hebben gesloopt? Het
was echt niet altijd feest met de productschappen en de
Dienst Landelijk Gebied. Dat weet ik als geen ander, maar
het is ook geen toeval dat sinds de afschaffing daarvan
onder Paars de resultaten op verduurzaming abrupt zijn
gestokt. Het CDA wil naar herstel van gemeenschappelijkheid. We kunnen niet langer verwachten dat als we collectieve doelen stellen maar geen uitvoeringskracht geven, er
een vertaalslag naar individuele resultaten komt. Er is een
structurele plek nodig waar overheid, sector en markt —
bij het landbouwakkoord hebben we gezien dat het moeilijk
is, maar dat het kan — elkaar structureel ontmoeten en waar
uitvoeringskracht is, zodat de sector ook aan de slag kan.
Hoe het zal heten, zal me een zorg zijn — noem het "productschappen 2.0" — maar wat mij betreft gaan we er serieus werk van maken en gaan we onderzoeken hoe dat eruit
zou kunnen zien, en wel samen met de sector, want die
signaleert al tijden hetzelfde probleem. Ik kom hier vandaag
ook met een open uitnodiging aan de Kamer om met ons
mee te onderzoeken hoe dit eruit zou kunnen zien.
Voorzitter. Bewegingsvrijheid, betrouwbaarheid en
gemeenschappelijkheid. Dank u wel.
Hartelijk dank voor uw inbreng. Dan zijn we toe aan de
eerste maidenspeech van vandaag. Die zal worden gehouden door de heer Pierik namens de BoerBurgerBeweging.
De heer PierikBBBVoorzitter. Ik sta hier omdat mijn 91-jarige vader, die nog
actieve herinneringen heeft aan de Hongerwinter, vorig jaar
de overstap heeft gemaakt naar een beter beleid voor boeren. Ruim 70 jaar lang ging hij voor traditioneel doorploegen. Onze kinderen waren diep onder de indruk dat hij op
zijn leeftijd nog zo'n innovatieve, vernieuwende keuze
maakte voor een andere bestuurscultuur.
Voorzitter. Ik sta hier ook omdat twee van onze vier kinderen
het multifunctionele boerenbedrijf hebben overgenomen,
niet omdat ze meer willen verdienen maar omdat ze de
plaats waar al vijf generaties lang bloed, zweet en tranen
op het erf en tussen het gras vloeiden, in stand willen
houden. Ze koesteren de plek en het levenswerk van hun
voorouders. Ze koesteren de unieke natuur en houden van
het brede boerenleven. Ze willen een waardevolle traditie
in stand houden. Ik ben dankbaar dat mijn vrouw Karin en
onze kinderen mij volop de ruimte geven om het werk in
deze Kamer op te pakken. Ik sta hier om keihard te werken
voor een realistisch toekomstperspectief — daar komt het
woord "perspectief" weer — voor de nog 50.000 resterende
boeren in Nederland. De laatste 50 jaar heb ik de landbouw
zien veranderen in een richting die onvoldoende recht doet
aan de boer en de natuur. Ik sta hier omdat de landbouw-
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-9
sector kampt met de grootste risico's van buitenaf en wordt
afgescheept met naar verhouding buitengewoon kleine
marges die een verdere verduurzaming van de sector ernstig belemmeren.
In 1965 werd ik geboren op een kleine boerderij in Genemuiden. Mijn ouders werkten doorgaans van vijf uur 's ochtends
tot zeven uur 's avonds. In mijn kinderjaren werden er
koeien gemolken, varkens en kippen gevoerd, maar er
waren ook altijd bouwprojecten. Zo werd in 1971 een ligboxenstal gebouwd en in de jaren daarna waren er uitbreidingen van andere stallen en schuren. Van de ligboxenstal
bleef weinig over na de zware storm van 13 november 1972.
Op 2 januari 1976 herhaalde dit zich nog eens. Mijn vader
bleef boer. Ook het afbranden van de hooiberg in de jaren
zeventig heeft hem niet uit het veld geslagen. Meestal gingen we één dag in het jaar weg. We noemden het onze
vakantie. Dan werden de koeien 's ochtends ietsje eerder
gemolken, maar we moesten wel weer om vijf uur 's avonds
thuis zijn voor de volgende melkbeurt. Mijn vader zat
ondanks alle drukte in het bedrijf en in het gezin ook in het
schoolbestuur, in de kerkraad en in de gemeenteraad. Toch
kwamen we als gezin niks tekort. Het was duidelijk een
gezellig gezinsleven, met volop aandacht voor elkaar, de
dieren en de natuur. We koesterden de kievitsbloemen in
de uiterwaarden van het Zwarte Water en de weidevogels
alsof het ging om Roosje 33 en Pietje 90.
Als voormalig perswoordvoerder bij het CBS sta ik niet zo
snel met mijn mond vol tanden, maar toen ik zag dat het
echte toekomstperspectief in de landbouw zover uit beeld
raakte, dacht ik: ik moet ook in actie komen. Ik sta hier
vooral om te werken aan meer duidelijkheid en perspectief
in de land- en tuinbouw, om de sector nog innovatiever en
duurzamer te maken. Ik sta hier om de boeren in staat te
stellen kwaliteitsvoedsel te blijven produceren voor binnenen buitenland en om de landbouw en de natuur nog meer
met elkaar te verbinden.
Voorzitter. Ik sta hier ook omdat ik gemotiveerd ben in het
kwadraat omdat ik door een godswonder hier nog sta. Bijna
twee jaar geleden kreeg ik in het Isala-ziekenhuis in Zwolle
te horen dat ik darmkanker had met uitzaaiingen in lymfeklieren en buikvlies. Ze gingen zich inzetten om mij voor te
dragen voor een zware hightechoperatie in Nieuwegein
met nog 20% kans op overleving. Op 2 juni 2022 kreeg ik
in Nieuwegein echter te horen dat er geen uitzaaiingen
meer te zien waren in het buikvlies en ook niet in het buikvocht. Er volgde in Zwolle een vrij gangbare operatie en na
een pittige chemokuur kreeg ik een dag voor het inleveren
van de definitieve kieslijst te horen dat ik maandenlang niet
meer naar het ziekenhuis hoefde. Hier staat dus ook een
uitgesproken dankbaar mens, die helaas van dichtbij weet
dat dergelijke dingen ook heel anders kunnen lopen. Het
wonderlijke toekomstperspectief dat ik kreeg, wil ik ook
bewerkstelligen voor de landbouw. Sinds Johan Remkes
op 8 juni 2020 rapporteerde over de wanhoop in de ogen
van hele redelijke mensen, is er nog geen vleugje toekomstperspectief in de sector terechtgekomen. Sterker nog, de
sector kreeg alleen maar te kampen met tegenslagen.
Voorzitter. Ik vraag de minister van LNV om de sector uit
te leggen waarom er sinds zijn aantreden nog geen begin
is gemaakt met het versterken en vernieuwen van de sector.
Er is veel gesproken en er kwamen veel woorden op papier.
Dikke rapporten met Provinciale Programma's Landelijk
Gebied. Omvangrijke conceptrapporten met Nationale
Programma's Landelijk Gebied. Brieven over de afbouw
van de derogatie, de met nutriënten verontreinigde gebieden, de GLB-vergoedingen, beperkingen van visgebieden,
kalenderlandbouw — en zo kan ik nog wel even doorgaan.
Voorzitter. Dan iets over het advies van de Ecologische
Autoriteit dat afgelopen vrijdag is gepubliceerd. In dat rapport wordt continu benadrukt dat er gegevens en inzichten
ontbreken in natuurdoelanalyses, waardoor het realistische
inzicht in het landschapsecologische systeem, water en
bodem ontbreekt. Het rapport benadrukt ook dat er meer
aandacht moet worden besteed aan de samenhang tussen
natuurgebieden en de omgeving en dat de hydrologie en
de droogte ook grote drukfactoren zijn op natuurgebieden.
Heeft de minister al tijd gehad om het rapport te lezen? Wat
gaat de minister doen met de kritische punten en de
reflecties die in het rapport staan? Kan de minister op basis
van de thans beschikbare meetdata onomstotelijk vaststellen hoe de natuur zich in de laatste decennia heeft ontwikkeld in de verschillende gebieden?
Voorzitter. Dan nog even over de nota van wijziging. In
tabellen 2 en 3 op pagina 5 staat een post uitvoeringskosten
en financiering van ruim 1,2 miljard euro. Kan de minister
vandaag nog een gespecificeerd overzicht sturen van deze
kosten per provincie en per type maatregel? Daarnaast wil
de BBB-fractie graag meer inzicht in de specificaties van de
maatregelenpakketten met de vermelding van de
opdrachtnemers van de verschillende maatregelen en projecten. Dit om een beeld te krijgen van waar het geld precies
naartoe gaat en in welke mate dit terreinbeherende organisaties, agrarische natuurcollectieven of andere organisaties
zijn.
Voorzitter. Afgelopen maandag is er ook een rapport verschenen, ditmaal van Wageningen Economic Research.
Anderen refereerden daar ook al aan. Hieruit blijkt dat mede
door Europese besluitvorming de verwachte inkomensverliezen in de melkveehouderij uitkomen tussen 28% en 201%
en in de akkerbouw tussen 10% en 63%. Heeft de minister
al tijd gehad om dit rapport te lezen? Welke stappen gaat
de minister nemen aan de hand van dit rapport?
Voorzitter. Tot slot toch weer de wolf. Bijna elk debat snijd
ik dit onderwerp aan. Gisteren werd ik nog geïnterrumpeerd
toen ik sprak over de wolf. Ik wil daar toch nog even op
terugkomen. Gisteren werd namelijk in de Kamer beweerd
dat er geen dode schapen zijn gemeld na aanvallen van
wolven nadat er wolfwerende hekken waren geplaatst. Maar
bij 2,8% van de schademeldingen was een raster geplaatst.
Dode schapen, gewonde schapen: elk aangevallen schaap
is er één te veel. Als je ziet welk leed dit veroorzaakt voor
een schaap en een schapenhouder, wil je dit heel snel
wegwerken. Een wolvendeskundige heeft recent voor de
rechtbank van Gelderland nog verklaard dat een wolf in
Gelderland gevaarlijk afwijkend gedrag liet zien. Er zijn
wolven die een groot risico kunnen gaan vormen voor de
veiligheid van mensen. Laat ik maar duidelijk maken wat
de verklaring van de deskundige betekent: als we niets
doen, komt het moment dichtbij dat een mens of een kind
wordt aangevallen door een wolf.
Mijn motie werd gisteren door minister Adema ontraden,
maar hij verwees naar de minister voor Natuur en Stikstof.
Daarom stel ik de vraag vandaag opnieuw aan minister Van
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-10
der Wal: wat is deze minister van plan om de risico's van
aanvallen door wolven in ons land te beperken?
Mevrouw Van der Plas liet vanochtend een foto zien. Ik heb
die foto even laten uitvergroten. Deze foto is vanochtend
gemaakt in Friesland. Ik heb geprobeerd om de schapen
die hier zijn afgeslacht door een wolf, te tellen, maar ze zijn
zo verminkt dat het tellen eigenlijk onmogelijk is. Ik schat
dat het tussen de acht en twaalf schapen zijn. De wreedheid
is van deze foto heel goed af te lezen.
Voorzitter, ik dank u wel.
Dank u wel, meneer Pierik. Dank voor uw indrukwekkende
maidenspeech.
(Geroffel op de bankjes)
U heeft over uw familie verteld en over uw generatielange
verbondenheid met de landbouw. Het is ook fijn dat het
goed gaat met uw gezondheid. Als u hier even blijft staan,
dan gaan we schorsen en wordt u gefeliciteerd door alle
collega's.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de
begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. We zijn
toe aan de inbreng van de heer Grinwis, die het woord gaat
voeren namens de ChristenUnie. Gaat uw gang.
De heer GrinwisChristenUnieVoorzitter. Allereerst felicitaties aan collega Pierik, ook vanaf
deze plek. Ik ben dankbaar dat hij hier zojuist mocht staan
met zijn maidenspeech.
Voorzitter. Een aantal boeren in Gelderland begon afgelopen
jaar aan het programma Boeren voor Natuur. Ze zouden
zo gaan boeren dat de natuur daar beter van zou worden,
met maatregelen als geen chemische gewasbeschermingsmiddelen gebruiken, zelfvoorzienend zijn in mest en voer,
en de grondwaterstand verhogen. De provincie wilde hen
30 jaar ondersteunen via een subsidieregeling van 23 miljoen euro van het Rijk. Toen bleek dat al het geld al in 2026
uitgegeven moest zijn. De provincie besloot daarop meteen
maar weer te stoppen met dit prachtige programma. De
boeren hadden er ondertussen al wel investeringen voor
gedaan.
Voorzitter. Waarom faalt de overheid soms toch zo, te vaak?
Dit amateurisme leidt vanzelfsprekend weer tot een verdere
deuk in het vertrouwen van de betreffende boer in de
overheid. Dat gebeurt terwijl iedereen in deze zaal en in het
kabinet de mond vol heeft van herstel van vertrouwen,
landbouw, landschap en natuur weer verbinden, boeren
goed en vooral langjarig betalen voor maatschappelijke
diensten et cetera. We hebben nota bene dit najaar met een
Kamermeerderheid van GroenLinks-PvdA, CDA, SGP, VVD,
NSC en natuurlijk ook mijn fractie, de ChristenUnie, een
amendement ingediend om te voorkomen dat de vergoeding aan boeren voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer in reële termen omlaag zou gaan. Dat was het amendement op stuk nr. 15. Ik zou onze beide bewindspersonen
willen vragen of ze het niet zonde vinden wat er is gebeurd
in Gelderland en wat ze gaan doen om dit op te lossen. Kon
die kortetermijnvoorwaarde echt niet van die specifieke
uitkering af? Zorg er nou voor dat langjarige zekerheid en
stabiliteit geen mooie woorden blijven, maar praktijk worden. Ook de 1,28 miljard euro aan extra middelen voor
provincies — het is goed dat deze nota van wijziging er is,
overigens; laat ik het maar even expliciet zeggen — staan
in de boeken tot en met 2026. Wat betekent dat voor het
helpen van de transities die verder strekken dan dat jaar?
Voorzitter. Landbouw en natuur moeten daar waar het kan
juist weer meer verweven raken. Er moet niet meer die
harde scheiding zijn die we in de decennia na de Tweede
Wereldoorlog hebben laten ontstaan met een eenzijdige
focus op landbouw óf natuur. Waar zij in de afgelopen
decennia wel tegenpolen leken te zijn geworden, hebben
we nu juist meer landbouwbedrijven nodig die bijdragen
aan natuur en landschap, en natuurorganisaties die op zo'n
manier willen bijdragen aan herstel van landschap, natuur
en biodiversiteit. Laten we diegenen die deze stap willen
zetten daarbij helpen met langjarige financiering en ze niet
ontmoedigen, zoals nu te vaak gebeurt. Laten we ervoor
zorgen dat afspraken, zoals over groenblauwe dooradering,
geen mooie woorden blijven maar praktijk worden, en wel
zo dat juist boeren een financieel gewaardeerde sleutelrol
vervullen.
Voorzitter. De afbouw van de derogatie is nog maar net
begonnen of we hebben al een overspannen mestmarkt. Ik
vrees dat we aan de vooravond van een financieel zeer
moeilijke tijd voor de veehouderijen in ons land staan. Als
je de gevolgen voor de mestplaatsingsruimte van de wegvallende derogatie, de NV-gebieden en de bufferstroken
optelt, kom je tot vele tientallen miljoenen kilogrammen
minder stikstofruimte in 2026. Dat is tientallen procenten
minder dan afgelopen jaren. Collega Holman zei het ook
al. Hoe staat het nou met het crisisplan voor de mestmarkt
waar de Kamer om heeft verzocht? Hoe staat het met de
uitwerking van de Kamerbreed aangenomen motie van
mijn hand om de afroming te verhogen bij transactiemomenten, zodat generieke kortingen worden voorkomen?
Daar is gisteren de aangenomen motie in relatie tot extern
salderen bij gekomen. Dat zijn allemaal moties die de
ChristenUnie-fractie niet voor de grap heeft ingediend of
mede-ingediend, maar omdat de Nederlandse veehouders
vanwege Brusselse maatregelen aan de vooravond staan
van een zeer zware tijd en wij ons willen inzetten voor een
houdbare toekomst voor boer en leefomgeving.
Daar komt het duidelijke Wageningse onderzoek nog eens
overheen. Dat heeft de facto als titel Je kunt niet groen doen
als je rood staat. Zonder inzet van de markt, de consument
en de overheid blijft noodzakelijke verdere verduurzaming
van de landbouw een fata morgana. Welke inzet en middelen zijn nodig om dat te voorkomen? Is de minister bereid
om de opties duidelijk op een rijtje te zetten in een brief?
Zo hebben de formerende partijen goede beslisinformatie
alvorens er lukraak miljarden uit het nog niet ingestelde
transitiefonds worden getrokken.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-11
Voorzitter. Dat Nederlandse boeren willen verduurzamen
als daar een boterham mee te verdienen is, heeft de ecoregeling het afgelopen jaar wel aangetoond. Dank overigens
voor het uitvoeren van de motie die verzocht om daar 50
miljoen euro extra voor uit te trekken. Is de Europese
Commissie eigenlijk al akkoord? Kunnen we dat dit jaar niet
anders doen door vooraf te zeggen dat het bedrag in de
eco-regeling maximaal 5% omhoog- of omlaaggaat ten
opzichte van het aanvankelijke bedrag en dat we het anders
bijpassen? Is dat niet af te spreken met de Commissie? Is
er sowieso niet wat te halen in Brussel nu half agrarisch
Europa protesteert tegen overheidsbeleid? Waar zet de
minister de komende maanden op in, behalve op RENURE?
Welke ruimte kan hij bijvoorbeeld uitonderhandelen voor
doelsturing voor duurzame voorlopers, die het afgelopen
jaar behoorlijk zijn afgestraft met de aangescherpte middelvoorschriften? Wat te denken van een serieuze voedselstrategie, die de Europese Unie tot op heden moet ontberen?
Voedselzekerheid wordt in Europa immers nog weleens
vergeten.
Natura 2000, windparken en de aanlandplicht. De rij maatregelen die vissers hebben getroffen in de afgelopen jaren,
is enorm. Ik hoop dat dit jaar een kentering wordt. Ik hoop
dat na jaren van iedere keer je noodgedwongen terugtrekken, ofwel omdat er in het Europees Parlement iets besloten
wordt over een pulskor, ofwel omdat delen van de zee
worden afgesloten, dit jaar het jaar wordt waarin we kunnen
zeggen: die Voordelta, die aan garnalenvissers beloofd is,
blijft open voor jullie. Ik hoop dat we weer een herstel gaan
zien van, bijvoorbeeld, de tongquota.
Ik hoop dat er echt weer perspectief ontstaat en er weer
zicht komt op een meerderheid met boerenverstand in het
Europees Parlement die de pulskor gewoon weer vrijgeeft,
misschien wel na de verkiezingen van aanstaande juni. Ik
denk namelijk dat dat soort innovaties weer los moeten
komen, want dan kunnen onze vissers weer vooruit. Ik hoop
dat dat op tijd gebeurt, voordat onze hele kottervloot ter
ziele is. En ik denk dat ik helemaal aan de zijde sta van de
heer Flach, en hij aan de mijne, om dit te bewerkstelligen.
Voorzitter. Complimenten aan onze minister voor zijn inzet
voor onze jonge boeren en nog meer complimenten voor
de jonge boeren zelf, verenigd in het NAJK. Helaas is het
een razend ingewikkelde tijd voor hen. In deze jaren een
boerenbedrijf overnemen is geen sinecure. Je moet dan
wel heel veel liefde hebben voor de grond van je voorouders, voor het landschap, voor de planten en voor de dieren.
Je kunt je geld immers veel en veel gemakkelijker verdienen. Om die reden heb ik met plezier mijn naam gezet onder
het amendement van collega Vedder om het geld voor
vestigingssteun voor jonge boeren op het juiste begrotingsartikel te krijgen.
Voorzitter. Tot slot nog twee korte punten. Meten is weten,
en in de proeftuin van de Regio Deal Foodvalley is een
meetnetwerk ingericht dat emissies per sector en staltype
in kaart brengt. Dat is doelsturing avant la lettre. Hoe zorgt
de minister voor stikstofreductie ervoor dat ze daar verder
kunnen en dat ze dit netwerk verder kunnen uitbreiden?
Dat sluit ook aan bij het betoog van collega Hertzberger en
bij mijn eerdere motie.
Ten slotte de vogelgriep. Hoe staat het met de ontwikkeling
van een landelijke structuur waarbinnen uitvoerende partijen in staat worden gesteld om het opruimen van dode
wilde vogels goed uit te voeren?
Tot zover in de eerste termijn, voorzitter.
De heer FlachSGPMijn vraag aan de heer Grinwis gaat over visserij. In de
twee maanden dat ik hier rondloop, heb ik namelijk een
aantal keer met hem mogen samenwerken en heb ik moties
met hem ingediend over de garnalenvissers in de Voordelta
en over de beperking van de quota op tong. Hoe kijkt u naar
de positie van vissers in het komende begrotingsjaar?
De heer GrinwisChristenUnieWe hebben het hier met elkaar veel over de landbouw en
de dreigende crisis op de mestmarkt. Dat is terecht, maar
als ik denk aan onze vissers, dan zie ik dat het water hen al
veel langer aan de lippen staat. Denk aan de brexit, het
verbieden van de pulskor, het sluiten van gebieden vanwege
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Beckerman. Zij gaat het woord voeren namens de Socialistische
Partij. Ga uw gang.
Mevrouw BeckermanSPDank u wel, en goedemiddag. Ik wil het eigenlijk over twee
onderwerpen hebben vandaag: een is de oplopende dierenartsrekening; en twee is het perspectief voor boeren om uit
de crisis te komen.
Laat ik beginnen met de rekening van de dierenarts. Steeds
meer mensen hebben moeite de rekeningen te betalen.
Niet voor niets ging het in de verkiezingscampagne veel
over bestaanszekerheid. Ook zien we dat juist de rekening
van veel dierenartsen hard stijgt. Grote ketens kopen kleinere praktijken op, en verhogen de prijzen. Een handvol
commerciële dierenartsketens zet de wereld van de huisdieren op zijn kop. Ruim een kwart van de dierenartspraktijken
is inmiddels in handen van een keten. Behandeling van een
hond of kat wordt fors duurder en de aandeelhouders
lachen zich kapot.
Al vaker riep de SP op om in te grijpen, de marktwerking
aan te pakken en de dierenarts betaalbaar te maken, maar
het kabinet deed vooralsnog niks. En ondertussen gaat het
aantal overnames hard door. Marktleider Evidensia noteert
miljoenen aan winsten, maar betaalt in Nederland weinig
belasting dankzij een constructie met belastingparadijs
Guernsey, zo schrijft NRC. In 2021 sluisde Evidensia vanuit
Nederland via een omweg 14,5 miljoen euro naar Guernsey,
dat op de zwarte lijst van belastingparadijzen staat. En
ondertussen komen baasjes gewoon in de problemen om
die rekeningen te betalen. Mensen die hun dier laten lijden
of zichzelf in de schulden steken. Mensen die afstand doen
van hun dier, waarna de dierenopvang alsnog de rekening
van de dierenarts moet betalen.
Vooropgesteld, dierenartsen doen fantastisch werk, en er
kan ook steeds meer. En dat dat geld kost, is volkomen
logisch. Maar we zien dat met de snelle opkomst van ketens
de tarieven heel hard stijgen, zeker bij spoed. Dan staat niet
meer het welzijn van het dier voorop, maar de winst. Daar
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-12
kunnen we wat aan doen, want het kan anders. Tot 1998
deden we het in Nederland ook anders: de tarieven van
dierenartsen waren in Nederland gemaximeerd. Dit systeem
werd ooit losgelaten met de gedachte dat dat zou zorgen
voor een tariefdaling, en dat het zou zorgen voor meer
transparantie. Maar eigenlijk is het omgekeerde gebeurd.
We zien in de landen om ons heen dat ze het daar anders
doen: in Duitsland zijn de behandeltarieven door deelstaten
gereguleerd; in Zweden mogen dierenartsen geen winst
maken bij de verkoop van geneesmiddelen; in België is het
voor investeerders gewoon compleet verboden om aandeelhouder te worden van een dierenkliniek. En zo kan ik doorgaan met voorbeelden. Maar juist Nederland laat alles aan
de markt over. Vorig jaar werd bij de begroting onze motie
aangenomen om onderzoek te doen naar de ketens en de
hogere prijzen, en naar oplossingen, maar — en ik kijk nu
even naar de minister — daar lijkt eigenlijk nog niks mee
gebeurd te zijn. Daarom willen we vandaag en morgen drie
nieuwe voorstellen doen. Eén: kom met nieuwe regels en
wetgeving om de dierenzorg weer te reguleren, en kijk naar
die buitenlandse voorbeelden en naar wat Nederland eerder
zelf deed. Twee: hanteer een standaard-btw-tarief van 9%.
Behandelingen van een dierenarts vallen daar nu niet onder,
maar onder die 21%. Dat is eigenlijk een kleine stap die de
overheid kan zetten om die tarieven te verlagen. Drie:
onderzoek de mogelijkheden om de werkdruk voor dierenartsen te verlagen en meer dierenartsen in het vak te krijgen
en te houden.
Voorzitter. Na alle sprekers is voor mij het belangrijkste
onderwerp van vandaag natuurlijk het perspectief voor
boeren.
De heer Graus wil nog een interruptie plaatsen richting
mevrouw Beckerman. Ga uw gang.
De heer GrausPVVJawel, over de dierenartspraktijken even, want ze gaat nu
naar een ander onderwerp. Ik heb van de LID ook begrepen
dat ze het daar echt merken dat de mensen de dierenzorg
niet meer kunnen betalen. Er zijn heel veel dieren die een
achterstand daarin hebben en daarom eigenlijk ook min of
meer verwaarloosd worden. Ik vind het supersympathieke
voorstellen allemaal, maar moeten we niet gewoon iets
doen om die overnames te stoppen? Die prijsplafonds, daar
ben ik het allemaal mee eens, hoor. Dus dat bent u ook met
mij eens? Ik heb geen spreektijd meer. Daarom wil ik daar
eigenlijk ook een reactie van de minister op hebben, want
die heeft de LID bezocht afgelopen maandag, en de LID
heeft gemerkt wat er allemaal aan de hand is met die dierenartspraktijken. Ik had toch graag dat ie dat een keer
meenam.
Mevrouw BeckermanSPJa, de heer Graus heeft volkomen gelijk. Waarom gaat het
aantal overnames in Nederland nou zo hard? Omdat
Nederland die markt volkomen heeft vrijgelaten. Daardoor
zegt het kapitaal: hier kunnen we goed verdienen. Ik heb
net het voorbeeld genoemd van winsten die niet eens hier
worden belast, maar die weggesluisd worden. Ik had een
rijtje voorbeelden van andere landen. In het Verenigd
Koninkrijk heeft de mededingingsautoriteit bijvoorbeeld
ingegrepen en gezegd dat Evidensia een deel van haar klinieken weer moet afstoten, omdat er een monopoliepositie
ontstaat. In Nederland kan dat niet. De toezichthouder kan
helemaal geen toezicht houden, omdat die hele markt is
vrijgegeven. Dus het eerste wat ik voorstel, is om te kijken
naar de buitenlandse voorbeelden. Kijk naar wat Nederland
eerder heeft gedaan en ga dat weer invoeren. Vorig jaar
hebben we dat gedaan via een onderzoeksmotie. Toen
dachten we: nou, dat is een sympathiek voorstel; daar kan
de minister een mooi voorstel op presenteren. Dat ligt er
niet. Dat frustreert ons. Daarom doen we die nieuwe voorstellen.
Ik ga verder. Voorzitter. We zien dit jaar veel boeren die
soms tegen de klippen op manieren willen vinden om hun
bedrijf te verduurzamen. Er zijn al heel veel mooie voorstellen genoemd. Denk aan de overtekening van de eco-regeling. Mevrouw Vedder noemde net Boeren Op Oale Groond,
dus collectieven die het anders willen doen. Ik las net een
prachtig artikel in De Groene Amsterdammer over een
groep boeren maar ook natuurbeschermers in Brabant die
op die manier bezig zijn. Dat is heel vaak ondanks de politiek, niet dankzij de politiek. Dat is misschien wel het pijnlijke
punt. We zien veel boeren die misschien wel willen, maar
ook steeds meer de hoop verliezen dat er voor hen perspectief komt. We hebben in de afgelopen jaren natuurlijk
gewacht — ik hoef dat niet opnieuw op te sommen, maar
het is heel pijnlijk — op een brief met visie, op perspectief,
op een landbouwakkoord, op een alternatief. Er is meer
duidelijkheid voor wie wil stoppen, maar voor velen die
willen starten of door willen, is er natuurlijk nog steeds heel
veel onzekerheid. Collega's hebben er al aan gerefereerd:
er komt nog veel bij.
Nu zagen we — daar zit eigenlijk een beetje mijn worsteling
— op de valreep, eigenlijk een week voordat we dit debat
gingen hebben, een nota van wijziging. Het kabinet wil 3
miljard extra toevoegen aan de huidige begroting via een
nota van wijziging. Normaal zou je zeggen dat dat het
sprankje hoop is dat velen nodig hebben. Of is dat het niet?
Ik moet eerlijk zeggen dat ik het heel moeilijk vind om dat
goed te kunnen beoordelen. We zien dat heel veel provincies aan de slag zijn en plannen hebben ingeleverd.
Mevrouw Hertzberger stelde er net ook al een aantal vragen
over. Hoe kan het nou dat er zo veel verschillen zijn tussen
de provincies? Waarom worden veel plannen van de ene
provincie wel als voldoende beoordeeld, en van de andere
niet? Hoe wordt die 1,28 miljard nou verdeeld over de provincies? Verder sluit ik me aan bij de vragen die mevrouw
Hertzberger al stelde.
Voor de SP is het altijd duidelijk geweest: als we willen dat
de landbouw duurzamer wordt, moeten we zorgen dat
boeren een eerlijke prijs kunnen krijgen, zonder te hoeven
concurreren op de wereldmarkt. We kunnen niet van boeren
verwachten of eisen dat ze aan steeds meer milieueisen
voldoen, om vervolgens die hele wereldmarkt vrij te houden. De huidige en nieuwe handelsverdragen zijn slecht
voor boeren, de natuur en het milieu, hier en in de rest van
de wereld. Mijn vraag aan het kabinet is: wat is de laatste
stand van het Mercosur-verdrag? Er is een Kamermotie
aangenomen om de landbouw eruit te houden. Hoe zit dat?
Wordt daar binnenkort over gestemd? Hoe gaan we daar
dan mee om?
Voorzitter, misschien als slot. Het is misschien een beetje
gek, maar er is heel veel aandacht gevraagd voor koplopers.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-13
Daar is terecht veel aandacht voor, maar wat doen we voor
de achterblijvers? Dat zijn de boeren die misschien wel
willen maar die niet in een van die mooie collectieven zitten,
die niet weten hoe ze moeten omschakelen. We horen van
collega's die bij die provinciale bijeenkomsten zijn, dat die
wanhoop ook echt toeneemt. We willen natuurlijk wel dat
niet iedereen stopt, maar hoe zorgen we nou voor die achterblijvers? Hoe gaan we die mensen ook bereiken?
Dank u wel.
Hartelijk dank voor uw inbreng. De volgende spreker is
mevrouw Ouwehand. Zij voert het woord namens de Partij
voor de Dieren.
Mevrouw OuwehandPvdDVoorzitter, dank u wel. "Dieren liegen niet, bedriegen niet,
ze stellen zich niet aan en toch hebben de dieren geen poot
om op te staan." Ik dacht: ik kom met een gedichtje, want
de nieuwe Kamervoorzitter doet iedere dag een gedicht,
maar vandaag mag u onze voorzitter zijn; ik miste het
gedicht en dit rijmpje is voor de Partij voor de Dieren
geschreven door Kees van Kooten. Daar ben ik nogal trots
op. Hij was in 2006 lijstduwer voor ons en bij de aanvang
en voorbereiding van dit debat moest ik daaraan denken.
Ik zal er later nog wat meer over zeggen.
Voorzitter. Het valt mij op dat vandaag en zoals eigenlijk
de afgelopen jaren iedereen wel spreekt over de ellende in
de landbouw en hoe we die zouden moeten oplossen. Het
valt mij ook op dat er op een zeker moment de neiging
bestaat om het te hebben over de impasse, alsof we er niet
uit zouden komen. Ik geloof daar niet in. Wat er aan de hand
is in de landbouw is al decennialang duidelijk. Het grote
probleem is dat we zijn gaan marchanderen met de dingen
die belangrijk voor ons zijn, met alles wat kwetsbaar is en
waarvan we echt wel wisten dat we dat moesten beschermen: de natuur, onze volksgezondheid, schoon water, een
gezond toekomstperspectief voor de boeren en niet te vergeten dierenrechten. Op die manier kom je in een situatie
waar je nooit meer uitkomt, waarbij de boer natuurlijk
knettergek wordt van het ene regeltje op het andere, omdat
er eerst een beetje is gestuurd op stikstof en toen weer een
beetje op water. De dieren worden altijd vergeten; daar
kom ik straks overigens nog uitgebreid op terug. Dus de
impasse is niet dat we niet zouden weten wat we moeten
doen. De impasse is dat we niet hebben durven handelen.
En nog steeds zie ik die reflex hier in de Kamer en dat vind
ik heel jammer. De heer De Groot zei grappend: het is mijn
laatste begrotingsbehandeling, dus ik leg het nog een keer
uit. Dank overigens voor de mooie samenwerking de afgelopen jaren.
We doen deze LNV-begroting nu voor het eerst met de
nieuwe Kamer. Ik zou willen tippen dat mensen eens op
bezoek gaan bij Ruud Zanders, de ondernemer die Kipster
leidt, een bedrijf met leghennen. Het grappige aan Ruud
Zanders is dat hij echt is opgegroeid in dat systeem waar
we nu nog steeds de problemen van ondervinden. Een
mega kippenhouder met overal leghennenbedrijven. In zijn
verhaal vertelt hij: wij hadden drie kernwaarden, namelijk
grootschalig, grootschalig en grootschalig. Nou, dat vat
wel een beetje samen waar de Nederlandse boeren op
gestuurd zijn. Hij ging uiteindelijk failliet. In zijn verhaal
vertelt hij dat hij daardoor les is gaan geven aan de Landbouwhogeschool en dat hij eens een keer groep mensen
uit Afrika op bezoek kreeg die weleens wilden kijken
waarom die Nederlandse landbouw het zo goed doet. Hij
vertelde trots dat het allerbelangrijkste is: beginnen met
goed voer; het is superbelangrijk dat je goede granen aan
die kippen geeft. Die mensen die dat verhaal van hem
hoorden, zeiden: dat is ook raar, want als wij goede granen
hebben, dan eten we die zelf op. Dat heeft hem aan het
denken gezet over de voedselverspilling die de veehouderij
eigenlijk is, over hoe met dieren wordt omgegaan. Hij houdt
nog steeds dieren maar nu op een andere manier. Wat ik
mooi en goed vind aan Ruud Zanders is dat hij eerlijk zegt:
we doen het echt zo goed mogelijk maar toch blijft het voor
de dieren altijd wel dierenleed, hoe je ze moet vangen, hoe
ze naar het slachthuis vervoerd worden en hoe ze geslacht
worden. En die eerlijkheid, ik denk dat we die nodig hebben
in het landbouwdebat.
Ook vandaag hoor ik namelijk allerlei problemen die waar
zijn, die kloppen, maar een aantal andere pijnlijke feiten
hoor ik niet. Ik hoor niet dat onze intensieve veehouderij
ook voor heel grote problemen zorgt voor onze volksongezondheid. Ik hoor niets over onze intensieve landbouw met
de enorme hoeveelheden landbouwgif. Mensen worden
letterlijk ziek van de stank en van landbouwgif. Parkinson
is niet voor niets een beroepsziekte onder boeren. Ook voor
boeren zelf zou het dus zoveel beter zijn als we deze landbouw omschakelen en ze helpen naar een echt duurzaam
landbouwperspectief. Daarvoor moeten we dieren en natuur
centraal stellen. Zonder natuur geen landbouw. Zonder een
gezonde bodem, schoon water en een stabiel klimaat gaat
het niet lukken. Met zo veel dieren als in Nederland gaat
het nooit goed komen, ook voor de gezondheid van mensen
niet.
Ik herinner ook nog aan de Q-koortsepidemie. Nog steeds
hebben mensen in de buurt van geitenhouderijen een hoger
risico op longontsteking. De minister stuurde begin deze
week op lang aandringen van onze fractie en verschillende
experts eindelijk wat harde feiten over de varkensgriep. Bij
meer dan driekwart van de bedrijven in de regio Zuid werd
varkensgriepbesmetting vastgesteld. Je zal er maar wonen!
We weten dat het een groot risico is dat virussen uit de
veehouderij zich gaan mengen en over kunnen slaan op
mensen. Het gaat ook om onze volksgezondheid.
Ik kijk daarbij naar de formerende partijen. Ik begrijp dat de
kosten voor de komende jaren en de gezonde overheidsfinanciën voor hen van groot belang zijn. Grote zorgkosten
zijn heel belangrijk. Het is voor de mensen zelf een zwaar
drama als ze parkinson oplopen, maar ook voor de zorgkosten zouden we onszelf en deze mensen een plezier doen
door gewoon aan de basis te beginnen en onze volksgezondheid te beschermen. Dat doet het landbouwbeleid op
dit moment nog steeds niet. Waarom niet? Omdat we die
kwetsbare waarden iedere keer weer laten verliezen van de
andere belangen. Dan doel ik op de volgende waarden. Hoe
gaan we om met dieren? Wat vinden we dierwaardig? Hoe
zorgen we echt voor een sterke natuur in plaats van dat we
die steeds verder onder druk zetten? Die andere belangen
zijn, verdrietig genoeg voor de boeren, niet het boerenbelang. Boeren hebben belang bij een gezonde toekomst, niet
bij het verdienmodel van de Rabobank, Albert Heijn of de
VanDrie Group. Er zijn er een paar die heel rijk worden van
dit systeem, maar dat zijn niet de kleine gezinsbedrijven
die heel graag duurzaam willen werken.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-14
Voorzitter. Dieren en natuur centraal: dat is de enige
oplossing. Er liggen echter allemaal aangenomen moties
waarbij het kabinet treuzelt en treuzelt en treuzelt. Ik noem
één punt waar de Kamer het in meerderheid over eens is:
het importeren van piepjonge kalfjes uit Ierland. Die dieren
zijn twee weken oud. Ze worden in vrachtwagens gepropt.
Ze weten niet eens hoe ze in die systemen moeten drinken,
want het enige wat ze kennen, is drinken bij de moeder,
maar daar zijn ze weggehaald. Ze staan in de vrachtwagen,
worden op de boot gezet, worden naar Europa gesleept en
komen aan op een Frans verzamelcentrum. Ieder jaar weer
als daar controle is, blijkt dat de dieren daar worden mishandeld. Vervolgens belanden ze in Nederlandse kalvermesterijen. Wie wordt daar rijk van? De familie Van Drie. Die
staat in de Quote 500. Die dieren hebben ernstig te lijden,
de natuur heeft ernstig te lijden en we zitten met een
mestoverschot. De Kamer zegt: houd daar nou mee op;
stop in elk geval met het importeren van deze weerloze
dieren. Waarom voert de minister zo'n aangenomen motie
niet uit?
Voorzitter. De dieren centraal betekent dat we ook durven
handelen naar wat we al 20 à 25 jaar beloven. De heer Graus
zei het mooi: een dierwaardig bestaan is gewoon een ethische kwestie. De Kamer heeft zich daar al voor uitgesproken.
Sterker nog, het was een twintig jaar oude politieke belofte,
die ook door partijen als de VVD en het CDA is gedaan. Als
je daar niet naar handelt, geldt die belofte natuurlijk als een
soort bedrog aan de hele bevolking. De Kamer heeft uiteindelijk gezegd: laten we daar nou eens echt mee ophouden.
Laten we wettelijk vastleggen dat we voortaan het systeem
aanpassen aan de dieren, en niet meer de dieren aan het
systeem.
Ik noem het couperen van varkensstaartjes. Hoelang wordt
nu al beloofd dat we daarmee gaan stoppen? Dat zou verboden worden met de wetswijziging die de Partij voor de
Dieren door beide Kamers heeft geloodst. De minister heeft
inmiddels besloten dat hij die wetswijziging ongedaan
maakt. Er ligt dus een nota van wijziging. Die hele belofte,
die door de Tweede en de Eerste Kamer is aangenomen,
dat we dieren gaan beschermen, dat we ze laten leven naar
hun aard, is eruit gehaald. De minister zegt dat hij het op
een andere manier gaat oplossen, dat hij in de toekomst
wel met een of andere regeling komt, maar de geschiedenis
wijst uit dat beloften aan dieren nooit worden waargemaakt.
Dus we hadden wettelijke bescherming, en de minister zegt:
nou, misschien ooit een keer, met sint-juttemis, als de markt
er zin in heeft. Dat is niet het respecteren van de morele
omgang met dieren waar we allemaal voor zijn. Het is ook
niet het respecteren van de rechtsstaat, zeg ik tegen dit
demissionaire kabinet.
Voorzitter. De Kamer kreeg een brief van Norah. Zij is 8 jaar
en zij stuurde een paar maanden geleden een brief. Zij was
gisteren hier in de Kamer. We hadden haar uitgenodigd,
omdat we wel meer wilden weten. Norah schreef een paar
maanden geleden aan ons allemaal: "Hoi politiek. Ik schrijf
een brief omdat ik het niet vind kunnen dat dieren geslacht
worden. Ik zou graag willen dat dieren niet meer geslacht
worden en dat het kindje bij de moeder blijft. Ik hoop dat
jullie iets voor mij en de dieren kunnen doen."
Nou, ik kijk nadrukkelijk naar de minister. Wat gaat de
minister doen voor de dieren? Tegen de andere mensen in
deze zaal wil ik graag zeggen dat ik gisteren een heel leuk
gesprek met Norah had over hoe ze hier zo op gekomen
was. Zij had dus een keer op de snelweg een diertransport
met kippen gezien. Ze had de vrachtwagen gezien en al die
kooien waar die dieren dan in gepropt zitten. En zo begreep
ze: oei, voor vlees dat wij eten, gaan dieren dus zo op
transport in vrachtwagens en worden ze ook geslacht.
Sindsdien wil ze iets voor de dieren doen. Ze had nog een
paar aanvullende vragen. Ik begreep dat ook de fracties van
de VVD en van BBB haar een keurig briefje terug hebben
geschreven. Complimenten daarvoor! Zij was gisteren bij
onze fractie en vroeg mij: wordt er weleens gelogen over
de dieren door mensen in de politiek? Toen zei ik: nou, liegen misschien niet zo, maar het is wel echt waar dat er heel
vaak iets wordt beloofd, maar dat het als het erop aankomt,
toch niet gebeurt. Er wordt heel vaak gezegd: dierwaardigheid vinden we belangrijk, stoppen met couperen vinden
we belangrijk, stoppen met diertransporten langer dan acht
uur vinden we belangrijk. En dat gebeurt dan toch niet.
Ik zou zeggen dat we ons van een betere kant moeten laten
zien en dat we hier eindelijk eens werk van moeten maken.
Dat moeten we doen voor deze kinderen en voor iedereen
in Nederland die vindt dat we een einde moeten maken aan
het dierenleed in de veehouderij.
Voorzitter. Wat natuurlijk ook helpt, is als we gewoon
stoppen met ontwikkelingen die per definitie niet bijdragen
aan een beter dierenwelzijn en aan een gezonde landbouw.
We hebben het hier al heel vaak over gehad. Ja, er zijn nu
uitkoopregelingen. Maar in de tussentijd worden er gewoon
nog steeds megastallen gebouwd. Dat is niet alleen heel
erg zonde van het geld, maar we willen toch met z'n allen
dat er een einde komt aan die grootschaligheid in de veehouderij? Waarom gebeurt dit nog steeds? Het is zelfs zo
bizar dat er op dit moment, met de uitkoopregelingen die
lopen, in een straat een varkenshouder wordt uitgekocht
met 2,5 miljoen euro belastinggeld, terwijl er in dezelfde
straat een stal bij komt. Het gaat over al die vergunningen
die nog steeds uitbreidingen en megastallen mogelijk
maken ten koste van de dieren en ten koste van de belastingbetaler. We horen graag van het kabinet wat het daaraan
gaat doen.
Voorzitter. We zitten met een nieuwe Kamer en dus ook
met een formatie. We begrijpen uit de krant dat geld een
probleem is. En dat begrijp ik. Er zijn heel veel problemen
ontstaan. Wie gaat nu boeren helpen op weg naar die
gezonde landbouw en wie gaat het geld ophoesten dat
daarvoor nodig is? Nou ja, ik hoorde de heer Graus het ook
al zeggen en ook anderen in de Kamer zijn het ermee eens,
maar het wordt wel tijd dat we gaan handelen. Er zijn partijen die heel veel hebben verdiend aan de intensieve
landbouw, ten koste van boeren, ten koste van de gezondheid van mensen, ten koste van dieren, ten koste van de
natuur. Nu moeten we de problemen met z'n allen op gaan
lossen. Het is niet eerlijk om dat op kosten van de belastingbetaler te doen, of in elk geval niet alleen op kosten van de
belastingbetaler. Dus waar is het voorstel om de Rabobank
te laten terugbetalen, om de VanDrie Group te laten terugbetalen, de stallenbouwers, de slachterijen, de veevoerindustrie? Al die partijen hebben heel veel geld verdiend. Ze
laten — bijna lachend, moet ik zeggen — de kosten gewoon
aan de samenleving. Dat is zo, terwijl we er met elkaar voor
moeten zorgen dat we de dingen die we belangrijk vinden
in Nederland, zoals goed onderwijs en goede toegang tot
de zorg, overeind houden. Het kan dan niet zo zijn dat alle
problemen die in de landbouw zijn veroorzaakt door de
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-15
belastingbetaler moeten worden opgehoest, terwijl de
partijen die er flink rijk van zijn geworden er alleen maar
met de winst vandoor kunnen gaan. De Kamer zegt: terugbetalen.
Voorzitter. We zien inderdaad dat boeren overal in Europa
aan het protesteren zijn. Het is het jaar waarin we met elkaar
naar de stembus gaan voor een nieuw Europees Parlement.
Laat de Europese Unie nou een heel belangrijke bepalende
factor zijn in waar we heen kunnen met de landbouw. Ik
begrijp heel goed dat boeren wel een beetje gek worden
van dit Europa. Aan de ene kant zijn er natuurregels en klimaatregels. En laten we ook niet vergeten dat er in deze
periode voor 365 miljard aan subsidies is voor de landbouw.
Maar aan de andere kant zijn er vrijhandelsverdragen die
Nederlandse en Europese boeren gewoon keihard blootstellen aan oneerlijke concurrentie van buitenaf. Er zijn wel
natuurregels, maar glyfosaat wordt ook weer voor tien jaar
toegelaten. Wat zijn dat voor tegengestelde bewegingen?
En ja, de Europese Unie zou een waardenunie moeten zijn,
maar als je kijkt naar de regels voor dierenwelzijn, die al
jarenlang niet voldoen, en de belofte om daar eindelijk eens
werk van te maken, dan is het huilen met de pet op wat we
nu aan voorstellen zien van de Europese Commissie. We
weten al jaren dat die Europese regels voor de bescherming
van dieren zwaar onvoldoende zijn.
Het gaat in Europa alleen al per jaar om 300 miljoen dieren
die hun droeve leven in kooien moeten slijten, gewoon,
omdat dat in Europa mag. Ganzen mogen worden
gedwangvoederd met zo'n afschuwelijke buis in hun keel
voor de productie van een luxeproduct als foie gras. Dat is
allemaal toegestaan. Kippen en eenden mogen op hun kop
in het slachthuis door een elektrocutiebad worden gedreven,
terwijl we weten dat die dieren na afloop heel vaak nog bij
bewustzijn zijn. Zij maken dus bij vol bewustzijn hun slacht
mee. Neem de bontproductie. In Nederland hebben we er
gelukkig een einde aan gemaakt, maar in Europa is het
gewoon nog toegestaan. Ik noem nertsenfokkerijen. En dat
terwijl het niet alleen voor de dieren een groot drama is.
Het zijn roofdieren. Die moeten kunnen rennen. Die hebben
water nodig. Die lijden extreem in de kooien waarin ze
mogen worden gehouden. Maar we zagen ook dat de
nertsenfokkerijen een brandhaard waren voor corona en
dat er zelfs vogelgriep is vastgesteld. Volgens virologen is
de wereld door het oog van de naald gekropen, omdat de
vogelgriep niet is overgeslagen op de mens. Het is dus ook
voor onze volksgezondheid heel gevaarlijk.
Dan de diertransporten. De Europese Commissie heeft dus
beloofd om met voorstellen te komen om het dierenwelzijn
te verbeteren, maar de eerste voorstellen die we hebben
gezien gaan over de diertransporten en bijna alles waar we
al bijna twintig jaar over praten blijft toegestaan. Dagenlange transporten van dieren in vrachtwagens; het is om
te huilen. Het is van groot belang dat het Europees Parlement dat we straks gaan kiezen een heel stuk diervriendelijker wordt. Het is belangrijk dat het Nederlandse kabinet
in aanloop daarnaartoe, onder aanvoering van de Kamer,
alles op alles gaat zetten om die Europese regels voor de
bescherming van dieren beter te maken. De zwerfdieren
komen niet eens in aanmerking voor een betere bescherming in Europa. Die worden er nu buiten gehouden, terwijl
we allemaal verhalen kunnen lezen en zien over hoe in
verschillende Europese landen op een afschuwelijke manier
met zwerfdieren wordt omgegaan en over hoe ze worden
gedood. Waarom komen daar komen geen voorstellen
voor? Is het kabinet bereid om zich sterk te maken voor echt
goede dierenwelzijnsregels op Europees niveau?
Voorzitter. Tot slot. Ik had het net al even over de twee
gezichten van Europa en dat boeren daar natuurlijk ook gek
van worden. De Europese Commissie wil graag een handelsverdrag met Latijns-Amerikaanse landen. Nou heeft de
Kamer al twee keer gezegd: doe dat niet als er landbouw
in zit. Er zit landbouw in. Geef boeren tenminste de
geruststelling dat wij er hier alles aan doen en dat we niet
zullen instemmen met een handelsverdrag dat nog meer
oneerlijke concurrentie mogelijk maakt. Terwijl er wel van
boeren wordt gevraagd om verder te gaan met die verduurzaming — dat is terecht ook — en we, als het aan de Kamer
ligt, stappen gaan zetten voor dierenwelzijn, begrijp ik
werkelijk waar niet dat het kabinet niet nu ook zegt: dan
gaan we tenminste jullie die oneerlijke concurrentie niet
aandoen. De aangenomen motie ligt er gewoon. Maak dit
duidelijk. Het kabinet weigert de motie uit te voeren en blijft
zeggen: nou, we wachten wel even tot die voorstellen er
liggen. Daar hebben boeren, natuur en dieren natuurlijk
helemaal niks aan.
Dank u wel.
Hartelijk dank, mevrouw Ouwehand. Dan zijn we toe aan
de tweede maidenspeech vandaag. Het lid Kostić gaat
namens de Partij voor de Dieren die maidenspeech uitspreken en heeft mij verzocht om niet te schorsen direct na de
maidenspeech. Feliciteren mag zeker, maar dan na afloop
van het debat. Gaat uw gang.
Kamerlid Kostić (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Ik weet dat het voor niemand makkelijk is om de eigen bekende omgeving, vrienden en
familie te verlaten. Als 10-jarige vluchtte ik met mijn familie
uit Bosnië-Herzegovina. Net voordat duizenden mensen in
Srebrenica in de steek werden gelaten, vermoord en als
afval in massagraven werden gedumpt. Dit was op Europees grondgebied de eerste genocide sinds de Holocaust.
Aan genocide gaat het presenteren van tegenstellingen
tussen onze en hun cultuur vooraf. Het gebeurt eerst heel
subtiel. Ik heb het zien gebeuren. Ik heb gezien wat het
verspreiden van extreem groepsdenken en zondebokpolitiek
met hele gewone mensen kan doen. Burgers wordt wijsgemaakt dat de ander een bedreiging is, alleen omdat ze een
andere achtergrond hebben. Degenen die van verdeeldheid
kunnen profiteren, doen er alles aan om mensen tegen
elkaar uit te spelen. Dan doen zelfs goede mensen soms
hele nare dingen. Zo gingen in Bosnië buren elkaar als vijanden zien. Ik ben mede dankzij mijn ouders en grootouders
in enorme rijkdom opgegroeid, niet in financiële rijkdom,
maar in de rijkdom van familie met verschillende overtuigingen en geloven, een familie die uit Bosniakken, Serviërs
en Kroaten bestaat, een familie die zich in de oorlog niet
liet verdelen, maar elkaar en hun buren hielp omdat ze de
mens in elkaar bleef zien. De radicale nationalisten wilden
met gif elk restje diversiteit uitroeien, maar mijn familie liet
het niet gebeuren. Hun lef en compassie was het tegengif.
Dat geeft me nog steeds hoop en kracht.
Voorzitter. Uit de oorlog leerde ik twee fundamentele dingen. Eén: hoe belangrijk het is om altijd het kloppende hart
in elkaar te blijven zien en elkaar te blijven spreken, hoe
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-16
groot de verschillen soms ook aan de buitenkant lijken. Er
is namelijk altijd meer dat ons verbindt. Twee: hoe belangrijk het is om je ook altijd uit te spreken tegen alle vormen
van onrecht, want onrecht tegen één groep zal zich altijd
verspreiden naar andere groepen als we niet op tijd een
streep trekken.
Dat brengt me bij de inhoud van dit debat. Het onrecht
begint vaak bij hoe we met dieren omgaan. Niet voor niets
is geweld tegen dieren vaak een voorbode van geweld tegen
mensen. Denk maar aan de beruchte Twentse dierenbeul.
Schrijver Tolstoj begreep het al toen hij zei: zolang er
slachthuizen zijn, zullen er slagvelden zijn. Ik stip graag zes
onderwerpen aan. Eén is slachtoffers van huiselijk geweld
en hun dieren. Uit onderzoek blijkt dat 41% van de vrouwen
die slachtoffer zijn van huiselijk geweld, hun vlucht naar
een veilige opvang uitstellen omdat zij hun huisdier niet
kunnen meenemen. Gelukkig zijn er organisaties die zich
inzetten om deze slachtoffers en hun huisdieren te helpen.
Zij zorgen ervoor dat slachtoffers tijdens hun vlucht hun
dieren mee kunnen nemen en zij bieden trainingen aan
voor hulpverleners. Zij zijn nu afhankelijk van goedwillende
gemeenten. In gemeenten die geen ondersteuning bieden,
kunnen zij geen hulp geven. Zo simpel is dat. Slachtoffers
blijven dan langer thuis in een onveilige situatie. Dat moeten
we echt niet willen. Erkent de minister dat slachtoffers van
huiselijk geweld in alle gemeenten moeten worden geholpen, zodat hun huisdieren zo veel mogelijk kunnen meeverhuizen? Ik vraag de minister of hij een rol kan spelen om
ervoor te zorgen dat de stichtingen die hierover gaan, landelijk kunnen gaan opereren.
Dan een tweede punt: de dierenartskosten. Steeds meer
mensen kunnen de rekening van de dierenarts niet meer
betalen. Grote multinationals kopen hier dierenartspraktijken op, waardoor monopolievorming ontstaat. Voor hen
telt maar één ding en dat zijn bizar hoge winsten. Een op
de vijf mensen stelt een behandeling van hun dier uit vanwege die te hoge kosten. De minister zegt hier niets aan te
kunnen doen. Als het aankomt op het helpen van dieren en
van de meest kwetsbare mensen, vindt de regering alles te
ingewikkeld, terwijl er altijd wel een creatieve oplossing is
als er voor commerciële belangen moet worden gezorgd.
Ik vraag de minister wat er in dit geval wél kan. De minister
accepteert toch niet dat uiteindelijk bijna alle dierenartsenpraktijken hier in handen komen van deze multinationals?
Andere landen, zoals Frankrijk, Duitsland en België, ondernemen wel actie. Waarom lukt het deze landen wel en lukt
het de minister niet? Graag een reactie.
Het hoge btw-tarief voor dierenartskosten is ook een probleem. We hebben al meerdere keren gevraagd om dit tarief
te verlagen, het liefst naar 0%. Medische hulp voor dieren
is geen luxe, maar een noodzaak. Daar ga je geen maximale
belasting op heffen. Maar het verlagen of afschaffen van
het btw-tarief voor diergeneeskunde kan niet, zo zegt de
minister. Wil de minister zich er op zijn minst voor inzetten
om de Europese regelgeving op dit punt aan te passen?
Voorzitter. Voor diergeneesmiddelen geldt wel een verlaagd
btw-tarief. Wat goed! Maar wat blijkt nu? In plaats van de
btw op deze middelen minstens te verlagen, overweegt dit
kabinet om het btw-tarief te verhogen. Echt, hoe verzin je
het in deze tijden? Daarmee zadel je niet alleen mensen die
thuis een dier als maatje hebben op met nog hogere kosten,
maar zorg je er ook voor dat meer dieren niet de medicijnen
kunnen krijgen die ze nodig hebben. Erkent de minister dat
dit echt onwenselijk is?
Een derde punt gaat over het fokken van dieren met ziekmakende uiterlijke kenmerken. Je mag in Nederland niet met
ongezonde dieren fokken. Laat dat heel duidelijk zijn. Fokkers die katten fokken met groeistoornissen en dus
gewrichtsaandoeningen of die honden fokken met veel te
korte snuiten, waardoor ze permanent moeite hebben met
ademen en helse hoofdpijn hebben, zijn strafbaar. De NVWA
treedt gelukkig steeds vaker op. Daar zijn we blij mee. Maar
deze dieren mogen wel nog geïmporteerd worden. Daarom
is het belangrijk dat er snel een handels- en importverbod
komt voor deze dieren of een houdverbod, zoals de minister
voorstelt. De Kamer heeft al eerder met brede steun een
motie aangenomen die hiertoe oproept. Dit verbod moet
er heel snel komen en zeker snel gaan gelden voor de
kortsnuiten, want nu hebben die foute fokkers in het buitenland vrij spel. Ik wil graag concreet van de minister horen
wanneer er actie wordt genomen tegen de import van
kortsnuiten. Er ligt goed onderzoek van de Universiteit van
Utrecht en er is veel expertise bij de ngo's en dierenartsen.
Ik verzoek de minister er snel werk van te maken. Kan hij
een datum, een maand, noemen en dan specifiek voor de
kortsnuiten?
Het vierde punt gaat over de bijtincidenten en de plannen
voor het in beslag nemen van honden. De minister wil het
nog makkelijker maken om in beslag genomen honden
sneller en zonder tussenkomst van de rechter te doden. Dat
is echt onbegrijpelijk. Voor de meeste honden kunnen
diervriendelijke oplossingen worden gevonden. Hierop
moet worden ingezet door de minister en niet op het nog
sneller laten doden van de honden. Dieren worden bij
inbeslagname volgens de wet helaas nog steeds als voorwerpen beschouwd. Het doden van dieren wordt dan "vernietiging" genoemd. Dieren worden soms gedood nog
voordat de rechter uitspraak heeft kunnen doen. Stel je
voor: je hond en maatje waar je jarenlang je leven mee hebt
gedeeld, wordt zonder proces, of zonder dat er moeite is
gedaan om een fatsoenlijke oplossing te vinden, vernietigd.
Alsof het gaat om een hoop afval. Dit is verwerpelijk.
Ook de Nederlandse Orde van Advocaten deed de aanbeveling om hier iets aan te doen. Daarom heeft de Kamer vlak
voor het verkiezingsreces een motie aangenomen waarin
de minister van Justitie wordt verzocht om aparte regels
op te stellen voor de inbeslagname van dieren. Die motie
werd breed gesteund, van links tot rechts. En wat doet de
minister? Hij doet precies het tegenovergestelde. Hij wil
dat men honden nog sneller kan laten inslapen. Ik hoop
echt dat de genoemde motie aan zijn aandacht is ontsnapt.
Zo niet, hoe rijmt de minister zijn plan met het verzoek van
de Kamer? Hoe denkt de minister dat het wegnemen van
de rechten uit dit proces bijdraagt aan een gezonde
rechtsstaat?
Mijn vijfde punt gaat over dieren en het Dolfinarium. Dolfijnen kunnen kilometers zwemmen, zoals iedereen weet.
Maar in het Dolfinarium zitten deze zeer intelligente dieren
24/7 opgesloten in betonnen bakken die vele malen kleiner
zijn dan hun natuurlijke leefomgeving. Honden horen niet
aan de ketting en dolfijnen horen niet in een zwembad. Veel
bedrijven en organisaties hebben afstand genomen van
het Dolfinarium. Nu de tweede Kamer nog. De generatie
dolfijnen die nu in dolfinaria leeft, moet de laatste zijn. In
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-17
de nieuwste Kamerbrief over dierenwelzijn konden we lezen
dat het Dolfinarium zich weer niet aan de afspraken houdt;
voor de zoveelste keer. Hier komt nog bij dat laatst bleek
dat het Dolfinarium jarenlang 53 diersoorten heeft tentoongesteld zonder dat het hier de juiste vergunning voor had.
Maar dit heeft, zo verzekerde de parkdirecteur, voor het
Dolfinarium niet geleid tot sancties of juridische gevolgen.
Ik vraag de minister: waarom niet? En waarom is de Kamer
hier niet over geïnformeerd?
Het is allemaal al heel erg, maar we zien niet alleen misstanden bij het Dolfinarium. Ook bij andere dierentuinen zien
we die. In 2023 waren een op de drie controles bij dierentuinen niet akkoord. Een op de drie. We zien bij bijna alle dierentuinen dat gezonde dieren die te veel zijn gefokt, de
zogeheten surplusdieren, zonder pardon worden gedood
of achter de schermen in slechte verblijven worden
gehouden. De directeur van Blijdorp vertelde laatst dat daar
een speciaal soort wrattenzwijntje, een uniek wild dier dat
alleen voorkomt op de Filipijnen, is gedood met een
schietmasker. Gaan we echt zo om met wilde dieren? Deelt
de minister dat dit onwenselijk is en dat we hard en snel
moeten optreden tegen deze misstanden? Kan de minister
bevestigen dat dieren geen wegwerpproducten zijn, maar
wezens met bewustzijn en gevoel, en dat daarom zo snel
mogelijk een eind moet worden gemaakt aan het doden
van gezonde dieren in dierentuinen omdat de mensen daar
te veel van heeft gefokt?
Mijn zesde punt gaat over de dierproeven met apen, hamsters, honden, konijnen en muizen. Uit studies blijkt dat
muizen empathisch zijn, veel voor hun vrienden overhebben
en met hen meeleven als ze veel pijn hebben. Al deze voelende wezens worden onderworpen aan gruwelijke tests.
Hart- en vaatziekten worden geïnduceerd, evenals alle
mogelijke soorten tumoren en kankers, leverziekten en
gebroken botten. Ruggengraat en ogen worden opzettelijk
beschadigd. Zwangere konijnen krijgen giftige stoffen toegediend, zodat een jong ziek of misvormd kan worden
geboren. Voor het vierde jaar op rij is het aantal dierproeven
toegenomen, terwijl er steeds meer alternatieven zijn en
bijna iedereen, de minister, de Kamer, maar ook wetenschappers en de maatschappij, een afbouw wil. De transitie duurt
te lang en er gebeurt te weinig.
Voor de Partij voor de Dieren is het duidelijk: maak het
afbouwpad concreet. Hiermee geef je duidelijkheid aan
wetenschappers en het bedrijfsleven, maar vergroot je ook
de urgentie om te innoveren. Dat moet de VVD aanspreken.
Dat is keihard nodig, want zo'n 90% van de proeven levert
geen resultaat op voor de mens. Uiteindelijk zullen dus
alternatieven leiden tot beter onderzoek en betere medicijnen voor de mens. Uit recent onderzoek van onderzoeksbureau EMMA blijkt dat we voor voeding over tien jaar geen
dierproeven meer nodig hebben. Is de minister dan op z'n
minst bereid om voor dit soort deelsectoren concrete
afbouwpaden op te zetten?
Voorzitter. Ik ga richting afronding. Veel naars dat we elkaar
en dieren aandoen, komt voort uit aangeleerde gewoontes
en normen die we nooit bevragen. Ik heb geleerd dat het
gezond is om regelmatig stil te staan bij ons doen en laten
en ons af te vragen waarom we dit ook alweer doen. Is dit
wat ik mijn kinderen wil leren? Word ik hier een beter mens
door? Blijf ik dit doen uit gewoonte of is het tijd voor iets
anders?
Tijdens het afgelopen reces liet ik mijn oma via een echo
haar eerste achterkleinkind zien, groeiend in de buik van
mijn vriendin. Een ongewone situatie voor mijn oma, gezien
het feit dat homoseksualiteit in haar tijd als ziekte werd
gezien. Maar mijn oma heeft mijn vriendin met net zo veel
liefde omarmd als mij. Haar ogen schitterden van geluk
toen ze het hartje van haar achterkleinkind hoorde. Liefde
blijft liefde. Als zelfs mijn oma van 86 in staat is om opnieuw
te kijken naar de gewoontes en normen die zij ooit heeft
aangeleerd, dan kan iedereen hier dat. Laten we elkaar
blijven opzoeken en de complexe individuen die we allemaal
zijn, in elkaar blijven zien. Laten we de vele overeenkomsten
die we hebben, inzetten om sneller samen de problemen
in dit land op te lossen en de verschillen die er zijn,
gebruiken om elkaar uit te dagen, onze eigen gewoontes
te bevragen en ons zo te blijven ontwikkelen. Dieren zijn
niet links of rechts. Stappen zetten om beter om te gaan
met dieren, verrijkt ons als mens en draagt bij aan een
samenleving waarin we echt samen kunnen leven in plaats
van tegenover elkaar.
Dank u wel.
(Applaus)
Van harte gefeliciteerd met uw bevlogen en indrukwekkende
maidenspeech. Mooi hoe u vertelt over hoe de aanloop
naar en de vlucht van de familie u gevormd heeft en ook
gemotiveerd heeft om voor de Partij voor de Dieren hier te
strijden voor dierenrechten. Op verzoek kan het lid Kostić
na afloop van de vergadering worden gefeliciteerd.
We gaan door met de volgende spreker. Dat is het lid Flach,
die namens de Staatkundig Gereformeerde Partij het woord
gaat voeren. O, ik maak een vergissing, want de heer Van
Meijeren gaat eerst nog, voor de heer Flach. Hij stond bij
mij onderaan, maar dat was een administratief foutje.
Excuus aan de heer Flach. De heer Van Meijeren spreekt
namens Forum voor Democratie.
De heer Van MeijerenFVDDank u wel, meneer de voorzitter. Onlangs ben ik verhuisd
van het grote, stedelijke Den Haag naar het oosten van het
land, waar ik oorspronkelijk vandaan kom. Ik woon nu in
wat wel het "landelijk gebied" genoemd wordt. Een gebied
dat, als het aan het kabinet ligt, de komende jaren radicaal
en structureel gaat veranderen. Maar liefst 25 miljard euro
is uitgetrokken voor het zogenaamde Transitiefonds landelijk gebied en natuur. Volgens het kabinet is, schijnbaar,
dat landelijk gebied en de manier van leven daar heel erg
slecht voor de natuur en moet dat flink onderhanden worden genomen om onze natuur te redden van de totale
ondergang. Dat druist in tegen mijn gevoel. Als ik in Den
Haag mijn woning verliet, stond ik te midden van de
torenhoge gebouwen, het voorbijrazende verkeer en de
onophoudelijke menselijke activiteit en bedrijvigheid, terwijl
als ik op m'n huidige adres mijn woning verlaat, ik over
idyllische zandweggetjes, door weelderige bossen en langs
weilanden loop en eigenlijk alleen maar vogeltjes hoor
fluiten. Dat volgens dit kabinet niet dat stedelijke gebied,
maar juist dat landelijke gebied drastisch zou moeten worden hervormd om de natuur te beschermen en dat niet de
zware chemische industrie, maar juist de agrarische sector
een grote bedreiging zou vormen voor onze natuur, is in
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-18
de eerste plaats al iets wat gevoelsmatig niet klopt. Maar
hoezeer ik ook een gevoelsmens ben, heb ik me uiteraard
ook verdiept in de feiten. Wat blijkt? Ook feitelijk klopt er
helemaal niets van.
Het begint met het controleren van de feiten die de regering
zelf inbrengt. Ik word soms nogal raar aangekeken als ik
zeg dat ik de regering wantrouw, maar volgens mij is dat
juist mijn taak. Wij zijn niet gekozen om de regering te vertrouwen, maar om de regering te controleren. Dat is dus
wat ik doe. De regering beweert dat het slecht gaat met de
natuur in Nederland, omdat "steeds meer planten- en diersoorten verdwijnen, vanwege een te hoge stikstofbelasting".
Dat is de probleemanalyse van de regering. Steeds meer
planten en dieren verdwijnen, vanwege een te hoge stikstofbelasting. Dat roept een aantal vragen op. Welke soorten
zijn dat dan, die verdwijnen? Hoe kan worden bepaald dat
stikstof inderdaad de oorzaak is van het verdwijnen van
deze soorten? Zijn dit beschermde soorten of soorten met
een bepaalde vitale functie in ons ecosysteem? Pas als de
probleemanalyse scherp is, komen we toe aan de vraag of
het voorgestelde beleid een effectieve en doelmatige
oplossing is.
Al bij de eerste vraag van de probleemanalyse loop ik tegen
een muur aan. Ik ben al ruim twee jaar bezig om erachter
te komen welke planten- en diersoorten er zouden verdwijnen. Ik heb er al heel vaak naar gevraagd, in technische
briefings, aan ambtenaren in commissiedebatten en hier
in de plenaire zaal. Nog nooit heb ik antwoord gekregen op
de eenvoudige vraag: goh, minister, u beweert dat er steeds
meer planten- en diersoorten verdwijnen in Nederland;
welke soorten zijn dat dan? Geen antwoord!
Uit ons eigen onderzoek blijkt dat er helemaal geen plantenen diersoorten verdwijnen uit Nederland en dat het juist
goed gaat met de natuur. Dat blijkt uit bosinventarisaties
en uit de Living Planet Index. Maar ook uit de gegevens van
de Nationale Databank Flora en Fauna blijkt dat er helemaal
geen planten- en diersoorten verdwijnen. Het is gewoon
niet waar.
Van de 521 soorten die samen een representatief beeld
geven van de totale ecologische toestand van de Natura
2000-gebieden is van 81% van de soorten de verspreiding
of populatie sinds het jaar 2000 stabiel gebleven of zelfs
toegenomen. Van 12% van de soorten is de verspreiding
of populatie in de afgelopen twintig jaar afgenomen en nul
soorten zijn verdwenen. Van de soorten die al voor het jaar
2000 zijn verdwenen, zijn vier soorten sinds 2000 weer
teruggekeerd in Nederland. Als we inzoomen op die 12%
soorten die wel zijn afgenomen, in totaal 62 van de 521
soorten, blijkt dat van slechts vier soorten stikstofuitstoot
als hoofdoorzaak kan worden genoemd. Dat zijn de kommavlinder, de tapuit en twee soorten mos. Is dat nu waarvoor
we 25 miljard euro uittrekken, ruim €4.000 per huishouden?
Is dat waarvoor 11.000 veehouderijen moeten stoppen? Is
dat waarvoor nog eens 17.000 veehouderijen ernstig moeten inkrimpen? Is dat waarvoor het hele land op slot wordt
gezet en waarvoor het hele landelijke gebied ingrijpend
moet worden veranderd?
Voorzitter. Zolang de minister niet in staat is om de meest
basale vragen over dit totaal krankzinnige beleid te beantwoorden en haar eigen beweringen niet eens op een
deugdelijke manier kan toelichten of onderbouwen, is het
niet zo vreemd dat er groot wantrouwen bestaat over de
ware intenties achter dit beleid. Het heeft er namelijk alle
schijn van dat dit beleid niet bedoeld is om de natuur te
beschermen, maar dat het andere, oneigenlijke doelen dient,
zogenaamde "duurzame ontwikkelingsdoelen": de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties en het
World Economic Forum. Die heeft het kabinet omarmd.
Denk aan het doel om tot het jaar 2030 nog 981.000
woningen te bouwen en tussen 2030 en 2040 nog eens een
miljoen, voor immigranten die nu nog niet eens in Nederland zijn. Minister Hugo de Jonge heeft daarover al gezegd
dat hij zich richt op locaties in Oost-Nederland. Dat is volledig in lijn met SDG 10 van de Verenigde Naties. Denk aan
het doel om tot 2030 nog 5.000 megawindturbines te
plaatsen en vele honderdduizenden vierkante meters grond
vol te leggen met zonnepaneelvelden. Daar is op dit
moment simpelweg geen ruimte voor. Dit is volledig in lijn
met SDG 7. Denk aan het doel om Nederland om te vormen
tot "één grote, groene wereldstad met 30 miljoen inwoners".
Dat is het plan voor een TristateCity, dat door het kabinet
wordt toegejuicht. Dat is volledig in lijn met SDG 11. Denk
aan het doel om het eten van vlees steeds verder uit te
bannen. Dat is volledig in lijn met SDG 2. Dat zijn allemaal
doelen van het kabinet waarbij onze agrarische sector in
de weg staat.
Voorzitter. Het is schrijnend dat Forum voor Democratie de
enige partij is die het licht laat schijnen op deze oneigenlijke
belangen en niet meegaat met de leugen dat er überhaupt
een stikstofprobleem bestaat. Alle andere partijen, waaronder ook PVV, BBB en NSC, gaan klakkeloos mee met het
valse frame dat er een stikstofprobleem bestaat. Zij hebben
het hier alleen maar over de vraag hoe we de stikstofuitstoot
moeten verminderen. De PVV zegt: we moeten niet alle
lasten bij de boeren neerleggen; we moeten ook andere
sectoren gaan bekijken. BBB zegt: we moeten niet inzetten
op 2030, maar op 2035. NSC zegt: het kan wel een tandje
minder, maar we moeten inderdaad wel de veestapel verkleinen. Ik zou deze partijen willen vragen om eens kritisch
naar die probleemanalyse te kijken. Begin bij de vraag of
er überhaupt wel een stikstofprobleem is.
Nu deze partijen aan het onderhandelen zijn over hun coalitie, kan het ook geen kwaad om hier eens over van
gedachten te wisselen met de informateur, Ronald Plasterk.
Hij heeft namelijk, vanuit zijn rol als gepromoveerd bioloog,
ook onderzoek gedaan naar het stikstofbeleid. Ook hij komt,
net als FVD, tot de conclusie dat er geen stikstofprobleem
bestaat. Hij heeft zelfs een column in De Telegraaf
geschreven, met als titel Stikstof als smoesje voor een ander
doel. Ik had het zelf niet beter kunnen verwoorden. Juist
door mee te gaan in die valse narratieven, beweeg je
namelijk mee in de richting van de afgrond. Stapje voor
stapje word je er verder in meegetrokken. Zelfs de BoerBurgerBeweging gaat in diverse provincies al mee met het
onteigenen van boeren.
Voorzitter. Het enige dat dit beleid kan stoppen, is het
onderuithalen van dat narratief. Zolang dat valse narratief
in stand blijft, zal het beleid doorgaan. Linksom of rechtsom,
richting 2030 of 2035, het maakt niet uit, maar dat valse
narratief moet onderuitgehaald worden. Dat is waar Forum
voor Democratie op inzet. Wij onderhandelen niet over
problemen die niet bestaan. Wij doen geen concessies als
het gaat om de waarheid, want alleen de waarheid kan onze
boeren nog redden.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-19
Dank u wel.
Dank voor uw inbreng. Er is behoefte aan een korte schorsing, van vijf minuten. Daarna gaat de heer Flach spreken
en tot slot mevrouw Koekkoek.
De vergadering wordt van 16.43 uur tot 16.50 uur geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de
begroting van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. We
zijn toe aan de inbreng van de heer Flach, die namens de
Staatkundig Gereformeerde Partij het woord gaat voeren.
Gaat uw gang.
De heer FlachSGPVoorzitter, dank u wel. De agrarische sector en de visserij
staan onder hoogspanning. We hebben daar vandaag in
alle toonaarden iets over gehoord. Slopende onzekerheid
en een schrijnend gebrek aan vertrouwen in de overheid
hangen dagelijks boven de keukentafels. 55% van de boeren
ervaart druk op het gezinsleven door de huidige politieke
agenda. Dat sloopt mensen van binnenuit. "Bestaat mijn
bedrijf straks nog? Is er nog een toekomst voor de volgende
generatie?" Terwijl de sector generatieslang gestimuleerd
is door banken en de overheid om zo veel mogelijk en zo
efficiënt mogelijk te produceren, gaat het nu in stappen van
kwartalen naar beneden en trekken diezelfde partijen hun
handen van het bedrijf af. Derogatieverlies en verduurzamingsmaatregelen leiden tot inkomensverliezen van 28%
tot 200% zo becijferde de WUR. Dwingende natuurdoelen
worden steeds verder aangescherpt. De SGP ziet het gevoel
van onrecht in de sector en wil dat ook hier nog eens duidelijk uitspreken.
Tegelijk is geen ondernemer ermee geholpen als we het
daarbij laten. We hebben nu eenmaal te maken met Europese wetten en richtlijnen en ik help boeren er niet mee als
ik doe alsof we die zomaar terzijde kunnen schuiven.
Bovendien zie ik ook dat de meeste boeren mee willen
werken aan het behalen van noodzakelijke doelen. Daarom
blijft de SGP op zoek naar oplossingen. Het kán, als er
gewerkt wordt op basis van een toekomstbestendige visie
in een haalbaar tempo met een reële prijs. Het kán, met een
vorm van marktbescherming en betalen voor verduurzaming. Het kán, als in beleid, ook Europees beleid, ruimte
komt voor de menselijke maat waarin alle belangen worden
meegewogen, ook het belang van voedselzekerheid. Ik had
hier staan "dat wordt nog weleens vergeten", maar dat is
een beetje het bingowoord van vanmiddag geworden.
Von der Leyen wil een dialoog over de toekomst van de
landbouw. Zien we een noodzakelijk kentering in denken?
De Europese boerenprotesten zijn mede te herleiden tot
die onwerkbare Europese regeldruk. Gaat de minister van
Landbouw ervoor zorgen dat we als Nederland weer voor
op de bok zitten? Ik vind dat ook de visserij en het voedsel
uit zee meegenomen moeten worden. Wil de minister zich
daarvoor inzetten?
Het is mooi dat de minister heeft aangekondigd 50 miljoen
uit te willen trekken voor het opplussen van het eco-regelingbudget voor 2023. En in 2024, is dan mijn vraag. Laten
we ervoor zorgen dat boeren weer voluit mee gaan doen.
Ik heb hiervoor een amendement ingediend.
Het derogatieverlies heeft grote gevolgen voor de mestmarkt en het boerenbedrijf. Het kost melkveehouders tienduizenden euro's. Is het niet verstandig om budget te
reserveren voor het stimuleren van extra mestverwerkingscapaciteit en het nemen van voer- en managementmaatregelen om excreties omlaag te brengen? Het mes snijdt aan
meerdere kanten door reductie van stikstof- en methaanuitstoot als bijvangst.
De SGP pleit ervoor om niet alleen in te zetten op RENURE,
maar ook op derogatie voor bedrijven met alleen blijvend
grasland. Want juist blijvend grasland bevat veel organische
stof, waardoor de uitspoeling beperkt wordt. Kijk naar het
veenweidegebied, met veel blijvend grasland. Hier is het
nitraatgehalte in het uitspoelingswater heel laag. Wil de
minister dit voorleggen aan de Commissie van Deskundigen
Meststoffenwet en aan Brussel? En moeten we Nederland
nog wel langer in zijn geheel zien als een kwetsbaar gebied?
De waterproblematiek is immers heel divers. Het rivierengebied heeft weinig problemen met de waterkwaliteit.
Waarom zou je het dan aanmerken als een kwetsbaar
gebied?
Dan naar natuur en stikstof. Het is verontrustend dat zo veel
jaar na de Natura 2000-aanwijzingen monitoring en beoordeling van de natuurkwaliteit niet op orde zijn. In de
natuurdoelanalyse wordt bijvoorbeeld het vóórkomen van
typische soorten heel verschillend beoordeeld. De staat van
een gebied wordt zelfs wel afgemeten aan soorten die nooit
in die regio voorkwamen. Landelijke beoordelingsafspraken
worden niet gevolgd. Bij het Aamsveen wordt gesproken
over verslechtering, terwijl het aantal typische soorten voor
bijna alle aangewezen habitattypen is toegenomen. De
referentiewaarde die gebruikt wordt, is 1959 terwijl Brussel
slechts vraagt om terug te gaan tot 2004. In weinig gebieden
is de staat van de natuur op het moment van aanwijzing in
beeld. Hoe kun je dan de ontwikkeling goed volgen? Welke
stappen zijn er inmiddels gezet om in alle gebieden
bodemanalyses en, iets breder, landschaps-ecologische
systeemanalyses uit te voeren, de grote witte vlek in de
natuurdoelanalyses? Kortom, hoe voorkomen we dat stikstof
tot in lengte van jaren de Bermudadriehoek van het beleid
blijft, enkel en alleen omdat monitoring en beoordeling van
de natuur niet op orde zijn?
Goed dat de minister geld uittrekt voor de NPLG-koplopersprojecten. Ik zie graag meer inzet op het legaliseren van
PAS-knelgevallen, goed waterbeheer en uitrol van innovatieve emissiereductie. Er worden nog veel te weinig PASknelgevallen gelegaliseerd. Vorig jaar bleef 85% van de
hiervoor bestemde 250 miljoen op de plank liggen. Gaat
de minister inzetten op vrijwillige opkoop van latente ruimte
ten behoeve van PAS-knelgevallen? Gaat zij ook inzetten
op passende beoordelingen die aantonen dat minimale
depositiebijdragen niet voor significant negatieve effecten
zorgen? En wil zij de regeling voor provincies opnieuw
openzetten?
Zonder het oplossen van de PAS-misère kunnen veel
gebiedsprocessen niet goed draaien. Ik zie ondernemers
die bezig zijn met emissiereductie, of het nu gaat om een
stikstofkraker of om een plons-wc in een varkensstal. Ja, ik
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-20
heb dat laatste woord ook niet zelf bedacht. Dat zijn brongerichte systemen, waarbij de oude emissiearme vloeren
verbleken. Toch worden ze met dezelfde huiver behandeld.
Hoelang houden die ondernemers dit vol? Minister Van der
Wal zei onlangs: in theorie kan ik die innovatieregeling
morgen openzetten, maar als dan blijkt dat die innovaties
niet doen wat ze beloven, hebben we er niks aan. Maar alles
is toch beter dan niets doen? Ik wil de bewindslieden
oproepen om die regeling open te zetten voor boer en
natuur, met daarnaast goede monitoring.
Individuele boeren nemen emissiereducerende managementmaatregelen, ook vlak bij Natura 2000-gebieden. CBS
en RIVM rekenen echter met landelijke gemiddelden, zodat
het niet terug te zien is in de depositiecijfers voor een
gebied. Kunnen we de KringloopWijzerdata beter benutten
voor meer accurate emissie- en depositiecijfers voor individuele gebieden?
Verschillende gebieden kampen met problemen bij de
watervoorziening. In Zeeland gaat het bijvoorbeeld om de
beschikbaarheid van zoet water. Op de hoge zandgronden
gaat het juist om het vasthouden van water door infiltratie
en waterberging. Zo pleit Waterschap Rijn en IJssel bijvoorbeeld voor afwaardering van gronden met het oog op
waterberging in combinatie met extensieve landbouw, terwijl de Haagse focus op forsere afwaardering naar natuur
ligt. Gaan de bewindslieden waterbeschikbaarheid beter
verankeren?
Het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer kampt met
budgettekorten, alleen al voor het huidige areaal. Wat is
dan het perspectief voor uitbreiding? Er ligt een amendement om het bestaande gat te dichten, maar laten we het
ook structureel goed regelen.
Voorzitter, ik heb nog twee punten. De Veluwe maakt zich
grote zorgen over de toegenomen risico's van natuurbranden, niet alleen voor de natuur, maar ook voor de duizenden
inwoners en toeristen die in dit natuurgebied verblijven.
Veiligheidsregio's, provincies en gemeenten hebben een
versnellingsaanpak opgesteld. Er zijn tientallen extra
waterputten nodig. Vanuit het natuurbelang begrijp ik dat
de regio naar het Rijk kijkt en vraagt om een bijdrage van
4 miljoen. Ik heb hiervoor een amendement ingediend.
Tot slot. Hoe gaan we met elkaar aan de slag voor de verduurzaming van de visserij? Beleid stapelt zich op, maar
perspectief ontbreekt. Het is goed dat de minister een
innovatieregeling opstelt, maar dat gaat om 10 miljoen voor
innovatieprojecten. Op de begroting staat 50 miljoen gereserveerd voor duurzame visserij. Wat kunnen we op korte
termijn nog meer verwachten? Gaat Nederland, net als
België, inzetten op vlootvernieuwing, de stap volgend op
innovatieprojecten?
Dan ben ik precies door mijn tijd heen, zie ik.
U krijgt nog een vraag van de heer Grinwis. Het is zijn
laatste interruptie, maar ik denk dat hij u nog wat spreektijd
gunt.
De heer GrinwisChristenUnieDat klopt helemaal, voorzitter. Collega Flach is namelijk een
aangename nieuwe collega in deze commissie. Ik heb de
volgende vraag voor hem naar aanleiding van wat hij
betoogde over de eco-regeling. Hij heeft een amendement
ingediend om nu alvast 50 miljoen extra uit te trekken. Dat
vind ik een enthousiast en positief te waarderen signaal.
Tegelijkertijd weten we dat de regels in Europa normaal
gesproken zo zijn dat je bij het GLB, bij de eco-regeling, niet
zomaar geld mag bijpassen. Het is nu aan de orde voor het
afgelopen jaar en het eerste jaar, maar of dat in de toekomst
weer kan, valt te bezien. Wat vindt hij van de benadering
om aan de voorkant zekerheid te geven aan boeren? Zo
van: we hopen dat veel boeren maximaal inschrijven, maar
wat er ook gebeurt qua aanvragen, u kunt ervan op aan dat
het nooit meer dan een paar procent — zeg 5% — omlaagof omhooggaat, en als we tekortkomen, passen we bij. Wat
vindt hij ervan om dat uit te onderhandelen bij de Europese
Commissie en daarmee een soort stabiliteit te creëren?
Vroeger was dat gebruikelijk. Een korting kon rond de 2%,
3%, 4% of 5% zijn, maar nooit meer dan dat. Afgelopen jaar
hadden we ineens een korting van 26%.
Voorzitter, als ik mag smokkelen, vraag ik ook nog hoe de
SGP dat ziet in het komen tot een echte serieuze voedselzekerheidsstrategie. Dat werd nog weleens vergeten, maar
vandaag niet.
De heer FlachSGPDat is precies de doelstelling achter het amendement dat
ik vandaag heb ingediend. We hebben in 2023 gezien hoe
groot de teleurstelling was en hoe verrassend hoog de
inschrijving was. Daardoor werden we allemaal positief
verrast, ook de minister, maar de teleurstelling in de sector
was enorm. Om mij heen heb ik heel veel gehoord: op die
manier ga ik in 2024 die investeringen niet meer doen. Ik
heb dus met interesse geluisterd naar wat de heer Grinwis
in zijn bijdrage heeft gezegd, namelijk om een soort
brandbreedte van plus of min 5% te doen. Dat spreekt me
zeker aan, maar dat staat in mijn ogen los van het feit dat
je dan ook de budgettaire ruimte moet regelen in de
begroting die we vandaag behandelen. Het doel van mijn
amendement is dus om die 50 miljoen alvast te claimen en
te zeggen: het is beschikbaar, als het in Europa allemaal
geregeld kan worden. Dat is een signaal naar de sector, zo
van: schrijf je alsjeblieft weer in, want het gaat juist zo goed,
dus doe ook in 2024 weer mee. Wat mij betreft kunnen die
twee insteken elkaar dus versterken.
Heel goed. Dank u wel voor uw inbreng. We zijn toe aan de
laatste spreker in de termijn van de Kamer van vandaag.
Dat is mevrouw Koekkoek. Zij spreekt namens de fractie-
Volt. Gaat uw gang.
Mevrouw KoekkoekVoltDank, voorzitter. Als hekkensluiter van vandaag wil ik
beginnen met een korte beschouwing over — ja, je verwacht
het niet — Europa. Die beschouwing gaat over de vraag
waarom we eigenlijk een Europees landbouwbeleid hebben.
De grondlegger van ons huidige landbouwbeleid, Sicco
Mansholt, zag het namelijk al in: voedselzekerheid voor alle
Europese burgers is een vraagstuk dat je alleen Europees
kan organiseren. Het doel daarvan was om voedsel altijd
beschikbaar, betrouwbaar en betaalbaar te houden. Daar
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-21
is een landbouw uit voortgekomen die zich richt op intensivering en schaalvergroting. Het moet gezegd worden: dat
had ook heel lang voordelen.
is en, vooral, welke toegevoegde waarde het heeft om dit
samen met onze Europese buurlanden te doen.
Maar kijken we naar nu, dan zien we dat dat huidige landbouwbeleid niet meer geschikt is om het oorspronkelijke
doel te realiseren. De manier van hoe we nu voedsel produceren is niet efficiënt, want die heeft schadelijke gevolgen
voor de gezondheid van de mens, het welzijn van de dieren,
het klimaat, schone lucht, schoon water en de biodiversiteit.
Het zet daarnaast boeren klem in een systeem waarin ze
heel hard werken en vaak te weinig verdienen. De huidige
weg is dus een doodlopende weg. De realiteit van klimaatverandering dwingt ons ook om het anders te gaan doen.
Dat kan ook. In Europa hebben we samen met andere lidstaten kaders vastgelegd voor het pad naar verduurzaming.
Nu is het aan nationale leiders om die kaders echt uit te
zetten, om te zetten in uitvoering en concrete maatregelen
te nemen. Dat is ook, zo zeg ik maar tegen de formerende
partijen, een opdracht aan onze toekomstige leiders.
Voorzitter. Maar wij zijn allang bezig met het oplossen van
het vraagstuk hoe we in balans leven met de natuur, met
zo'n Europees landbouwbeleid 2.0. De eerste gedachtewisselingen over het nieuwe gemeenschappelijke landbouwbeleid van de Europese Unie zullen de komende maanden
al plaatsvinden. We hebben binnen het bestaande beleid
gezien hoe we in de problemen kwamen met eco-regelingen. Veel meer boeren wilden verduurzamen en daar stond
niet genoeg geld voor. Het zou mooi en goed zijn om hier
nu al een gezamenlijke positie voor te zoeken in Europa. In
de vorige onderhandelingen was Nederland ambitieuzer
dan wat er uiteindelijk uitkwam. Onze boeren willen het;
we moeten toch toe naar die toekomst. Daarom zou Volt
graag zien dat de minister een tijdlijn naar de Kamer stuurt
met een overzicht van wanneer welke onderhandelingen
plaatsvinden op Europees niveau. Want de voorstellen voor
dat toekomstige GLB komen in mei/juni 2025. Dat klinkt
heel ver weg, maar de discussie daarover begint nu al en
de basis voor dat nieuwe beleid wordt nu al bepaald. Wil
de minister zo'n tijdspad en zo'n overzicht toezeggen, vraag
ik hem dus. Dan kunnen wij als Kamer op tijd bijsturen.
Voorzitter. We zullen er alles aan moeten doen om niet
alleen de natuur te versterken, maar er ook overal weer
mee te gaan samenleven. Ook dat kan. Door in sommige
gebieden het waterpeil te verhogen, creëren we een winwinsituatie. We houden dan namelijk meer water vast voor
droge zomers en we zorgen voor minder mest in de rivieren.
We brengen de manieren waarop we voedsel produceren
in balans met de natuur, door minder te focussen op zo
veel mogelijk produceren en door natuurinclusief te boeren,
waarbij consumenten een eerlijke prijs betalen voor producten. Dat zorgt dan weer voor een gezonde en duurzame
leefomgeving, met minder megastallen, stank en fijnstofoverlast en meer groen.
Ook een goede manier om dat te doen is door het aandeel
natuur uit te breiden en de natuurgebieden weer aan elkaar
vast te koppelen, zodat deze robuuster worden en je daardoor ook een groter leefgebied krijgt voor planten en dieren.
Nu weet ik dat de minister voor Natuur en Stikstof al bezig
is om te kijken hoe je natuurgebieden goed aan elkaar kan
koppelen. Maar ik wil haar ook vragen of ze kan uitzoeken
wat deze koppeling van natuurgebieden zou betekenen
voor het versterken van de natuur, waar dit het meest nodig
Voorzitter. Maar het pad naar verduurzaming moet versterkt
worden door een eerlijk verdienvermogen en een eerlijke
prijs voor producten. Betaalbaar en duurzaam voedsel kan
namelijk heel goed samengaan. De directeur van de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie riep voor het
weekend op tot zo'n strategie. Doelstellingen van de verschillende ministeries, verduurzaming of een zo laag
mogelijke prijs zitten elkaar nog weleens in de weg. Dat
moet en dat kan ook anders. Mijn vraag aan de minister is
of hij dit ook ziet. Kan hij toezeggen dat hij met collega's in
kaart gaat brengen waar die knelpunten zitten en hoe die
ook eventueel kunnen worden opgelost?
Voorzitter. Europa helpt ook bij het bereiken van zo'n eerlijke
prijs. Ik zei al bij het interrumperen van een aantal collega's:
in december is een wetsartikel toegevoegd aan de
gemeenschappelijke marktordening, de GMO-verordening.
Het komt erop neer dat het mogelijk is om prijsafspraken
te maken voor eerlijke prijzen voor boeren, waar dat eerder
niet mocht. Het rapport dat de minister deze week met de
Kamer heeft gedeeld over hoe duurzame bedrijfstypes voor
de landbouwsector eruitzien, zegt eigenlijk hetzelfde: de
keten moet structureel meer betalen voor duurzame producten. Wat Volt betreft moet de minister hier zo snel mogelijk
werk van maken, uiteraard in Europees verband. Zo worden
boeren die iets extra's doen, niet meer weggeconcurreerd
en komt er een eerlijk speelveld in heel Europa. Dit zou
topprioriteit moeten zijn bij het ministerie. Is de minister
bereid om met andere lidstaten hierop zo snel mogelijk
actie te ondernemen, zodat er een strategie uitgewerkt kan
worden hoe we dit samen met andere Europese lidstaten
het beste kunnen bereiken? Want we hebben het eerder
vandaag in het debat ook gehoord: prijsafspraken maken
is best ingewikkeld.
Voorzitter, tot slot. De noodzaak van een eerlijk en gelijk
speelveld speelt ook voor biologische boeren. Ons land
heeft als enig land ervoor gekozen om bioboeren niet extra
te steunen met beschikbare EU-middelen. Zowel de
Nederlandse Algemene Rekenkamer als de Europese
Rekenkamer zijn hier kritisch op. Nederland maakt te weinig
gebruik van de ruimte om biologische boeren te steunen.
Daarom roepen wij met LTO op om te komen tot een commissie gelijk speelveld biologische boeren. Kan de minister
toezeggen zo'n commissie op te gaan zetten?
Dank, voorzitter.
Hartelijk dank voor uw inbreng. Daarmee zijn we aan het
einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van de
Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
We gaan morgen vanaf 11.00 uur verder met de begrotingsbehandeling. Dan geven de bewindslieden antwoorden op
alle vragen. De heer Graus wil nog wat zeggen.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-22
De heer GrausPVVAls langstzittend Kamerlid in deze ruimte wil ik u complimenteren voor het voorzitten. Ik vind dat u dat heel waardig
hebt gedaan. U hebt het debat in gang gelaten en niet
kapotgemaakt door een bepaalde manier van voorzitten;
dat gebeurt vaak. Ik wil u hiervoor complimenteren, meneer
de voorzitter.
Dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)
Dan wil ik ook de leden bedanken, want we zijn ruim binnen
de tijd gebleven. Ik ga nu de vergadering schorsen tot 18.45,
want pas dan kan de behandeling van de begroting van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking vervolgd worden. U heeft met elkaar dus een lange dinerpauze
verdiend. We zien elkaar morgen.
De vergadering wordt van 17.08 uur tot 18.48 uur geschorst.
Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit 2024
31 januari 2024
TK 36
36-5-23