Terug
Plenair · wetgeving Gecorrigeerd beschikbaar

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (36410-XIV) 1e TK

31 januari 2024 7u 45m

Behandeld

Besproken in dit debat

6 stukken

Document

Verslag

16 sprekers · 85 bijdragen

Relevant

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2024

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:

- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten

van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

2024 (36410-XIV).

De voorzitterVoorzitter

We gaan verder met de behandeling van de begroting

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

De algemene beraadslaging wordt hervat.

De voorzitterVoorzitter

We zijn toe aan de eerste spreker namens Nieuw Sociaal

Contact en dat is de heer Holman. Ik geef hem het woord.

Gaat uw gang.

NSCDe heer HolmanNSC

Dank u wel, voorzitter. Ik wil het vandaag namens NSC

graag over de natuur en de landbouw in Nederland hebben

en over stikstof en hoe we uit de impasse kunnen komen.

Kunnen we een doorbraak forceren? Er is altijd wat te kiezen. We hebben ook vandaag een keuze. Willen we gaan

bewegen of gaan we door zoals we doorgingen? Dan komen

we niet verder in een dossier dat al vier jaar vastzit. Als we

blijven doen wat we deden, blijven we krijgen wat we kregen. Ik hoop dat wij kunnen veranderen vandaag.

Er is ook een tweede keuze. Het lijkt erop dat de veehouderij

gaat verzuipen in haar eigen shit. We hebben te maken met

afbouw van de derogatie, met NV-gebieden. Er is 30%

minder plaatsingsruimte voor mest de komende tijd. De

komende twee jaar gaat dat helemaal vastlopen. Hoe gaat

dat werken? We hebben te maken met een verlaging van

het stikstof- en fosfaatplafond. En we hebben in 2027 ook

de evaluatie van de Nitraatrichtlijn waar wij waarschijnlijk

niet erg goed gaan uitkomen. Er komt nogal wat op ons af

en we hebben een keuze. Gaan we ingrijpen? Gaan we

perspectief bieden aan de landbouw? Of laten we de problemen de problemen en gaan we erbij staan kijken en

nietsdoen? Wachten we tot het noodlot over ons wordt

afgeworpen en de EU met een aanwijzing komt en ons voor

de komende jaren een generieke korting gaat opleggen? Er

dreigt, als we niks doen, een keiharde, koude sanering. Dan

krijg je wat je absoluut niet wilt. Dan krijg je een landbouw

waarbij de jonge boer aan het kortste eind trekt en waarbij

grootschalige veehouderijen in Nederland geen koeien

meer in de wei krijgen. Dat wordt best een heel lastige

situatie.

Wij willen een landbouw die past binnen een voedselvisie,

die we nog moeten maken, die past binnen de milieugebruiksruimte, en waarbij ook aandacht is voor de natuur.

Wij willen dat over tien jaar het familiebedrijf nog steeds

een kans heeft, dat er voor de jonge boeren nog steeds

perspectief is en dat de melkveehouderij de drager is van

het platteland. Daarvoor hebben wij eigenlijk een visie

nodig. Wat willen we op het gebied van voedsel en hoe

zien wij de veehouderij? Ik heb het de vorige keer ook aangekaart. We willen dat doen aan de hand van de WUR-nota

over zes dilemma's voor de melkveehouderij en veehouderij

in Nederland. De polder is niet in staat om tot een visie te

komen. Voor LNV en voor ons is het ook moeilijk om tot

een visie te komen. Dat is gebleken. Wij willen dus graag

op een gestructureerde wijze komen tot een visie. Misschien

hebben we een soort toekomstcommissie nodig die die

gaat bedenken. Er moet een integrale afweging komen. Het

is vanmorgen al genoemd door een aantal collega's: we

moeten het breder afwegen. Aan de hand van die zes

thema's willen wij het graag doen. Als zevende thema willen

we daar iets aan toevoegen dat minister Adema de vorige

keer ook heeft genoemd: wat is het verdienmodel voor de

boeren en hoe kunnen boeren een eerlijk prijs krijgen voor

de inspanning en producten die zij leveren?

Het tweede punt waarop wij graag met een voorstel willen

komen, is: hoe komen we van het stikstofslot? De problematiek is complex en het probleem is groot. Dat is best een

heel moeilijke.

De voorzitterVoorzitter

De heer Grinwis heeft een interruptie.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Ja, ik heb er nog twee zelfs. Deze opening van de heer

Holman vind ik heel hoopgevend. Hij steekt absoluut niet

zijn hoofd ergens diep in de grond, maar hij kijkt de werkelijkheid in de ogen. Die werkelijkheid is op dit moment heel

zorgwekkend, met name voor de melkveehouderij en de

veehouderijsectoren. Als we niks doen, staan we aan de

vooravond van een koude sanering, een ijskoude sanering.

Dat ben ik helemaal met de heer Holman eens. Ik ben heel

benieuwd naar de uitwerking van het concrete perspectief.

Misschien kan meneer Holman daar nog wat over zeggen.

Wat zijn ingrediënten die bij een volhoudbare sector horen?

Ik noem bijvoorbeeld grondgebonden melkveehouderijen,

waar jonge boeren ook nog weer de kans krijgen en niet

kopje onder gaan omdat hun kapitaallasten relatief hoog

zijn ten opzichte van hun wat oudere collega's en zij dus

als eerste de prijs betalen van een overvolle mestmarkt.

Welke maatregelen moeten op korte termijn in dat aanvalsplan, dat crisisplan, van minister Adema staan om de crisis

op de mestmarkt te bezweren? Wat voor voermaatregelen

of afromingsvoorstellen of andere dingen moeten daarin

staan omdat we anders gaan verzuipen in die mest?

NSCDe heer HolmanNSC

Een heel goede en terechte vraag, want daar gaat het in

feite om. Zoals ik net zei, is het eerste punt dat je een integrale visie nodig hebt waarin je alle dilemma's moet durven

benoemen en moet kijken waar je het over hebt. Waar wil

je staan in de voedselvoorziening? Hoe ga je dat doen?

Welke vorm van veehouderij hoort daarbij? Dat zijn de

vragen. Het dilemma is op dit moment dat we door de

problematiek met 30% mest te veel, ook al kunnen we het

iets naar beneden brengen naar 25%, over twee jaar echt

niet meer weten waar dat geplaatst moet worden. De prijs

op de mestmarkt zal enorm stijgen. Het break-evenpoint

ligt op €40 à €50 per kuub. Je zult zien dat varkensboeren,

die hun mest kwijt moeten, de prijzen omhoogstuwen. Pas

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-1

als de afzetprijs €40 of €50 is, zal de boer gaan denken: moet

ik niet een koe minder gaan melken? Het is heel triest om

dat te constateren. Ik ken boeren die vorig jaar niks hoefden

te betalen en die volgend jaar €50.000 moeten betalen voor

de mestafzet. We kunnen dan wel een eco-regeling maken

die hun een paar honderd euro geeft, maar dit nekt de

sector.

Dan kom je gelijk bij de vraag hoe je dat gaat doen. Ik ga

straks een uitgebreid voorstel doen. Je wilt aan de ene kant

productie van de veestapel hebben en je wilt aan de andere

kant innovatie aanjagen om technisch gezien beter te

presteren op het gebied van stikstof. Degenen die nog

steeds het idee hebben dat een verkleining van de veestapel

niet nodig is, overzien niet goed wat er nodig is, denk ik. Ik

heb de afgelopen maand veel gesprekken gehad met

bedrijven, ook met veehouders. Zij zeggen: politiek, Tweede

Kamer, kies alsjeblieft zo snel mogelijk, maak keuzes op

korte termijn, want anders komt het echt niet goed. Ik

proefde hier vanmorgen een sfeer van een breed gedragen

urgentie van het probleem en ik proefde de wil om te gaan

veranderen. Dat was ook mijn oproep aan het begin van

mijn betoog: er is altijd wat te kiezen, dus laten we vandaag

een begin maken met het maken van een keuze. Laten we

naar de toekomst toe een weg uitzetten die perspectief gaat

bieden, om twee redenen: om de natuur weer beter te

maken en om perspectief te bieden voor de boeren. Dat is

een collectief belang, maar daarvoor zullen we echt uit onze

dogma's moeten stappen. Daar kom ik straks nog op terug.

VVDDe heer Van CampenVVD

Wat mij heel erg aanspreekt in de bijdrage van NSC is het

benoemen van die zes dilemma's. Dat gaat over het volgende. Eén. Wat is in de toekomst de Nederlandse bijdrage

aan de voedselproductie? Twee. De functie van de dierhouderij in Nederland. Drie. De morele positie van dieren. Vier.

Hoe gaan we om met de klimaat- en natuurdoelen? Vijf.

Gaan we landbouw en natuur scheiden of verweven? Zes.

Wat is de rol van het consumentengedrag? Volgens mij zijn

dat zes hele belangrijke thema's die moeten gaan definiëren

hoe we in de toekomst willen omgaan met onze landbouw,

onze voedselproductie en onze omgeving. Welke van die

dilemma's is het belangrijkst voor NSC? Kan de heer Holman misschien wat meer aangeven waar NSC staat met

betrekking tot die dilemma's?

De voorzitterVoorzitter

Hij heeft er nog een zevende aan toegevoegd.

NSCDe heer HolmanNSC

Ja, dat zal enige tijd vragen, maar dit is een van de

belangrijkste onderwerpen die aan snee komen op dit

moment, denk ik. Wat wordt de Nederlandse bijdrage aan

de wereldvoedselvoorziening? Afgelopen jaar werd de

discussie vaak platgeslagen tot de vraag: moeten we

exporteren of niet? Terecht werd hier de vraag gesteld: hoe

staat de wereld ervoor? Er komt een Europese voedselvisie.

Mij lijkt het meest logisch dat wat wij produceren in

Nederland, een relatie heeft tot de voedselbehoefte in

Europa. Wij zijn een exporterend land en wij zijn goed in

landbouw, dus wij exporteren. Maar exporteer je dan voor

West-Europa of voor heel Nederland? Dat maakt nogal een

verschil. Europees gezien zitten we op een zelfvoorzieningsgraad van ongeveer 100% met de dreiging dat die daaronder gaat komen. Frankrijk heeft voor wijn een zelfvoorzieningsgraad van 1.400%. Ga je dan zeggen: in Frankrijk moet

maar de helft minder wijn geproduceerd worden, want

700% is ook genoeg voor de Fransen? Zo werkt het niet,

dus dat moet je genuanceerder zien.

In welke mate dragen wij bij aan de wereldproblematiek

van voedselvoorziening? Dat vind ik wel een lastige vraag,

in die zin dat wij heel erg kijken naar onszelf. Dat gaat

hartstikke goed. In Nederland gaat het nooit gebeuren dat

wij geen voedsel krijgen. Wereldwijd sterven er enige tienduizenden kinderen en baby's omdat er niet genoeg voedsel

is. 800 miljoen mensen hebben echt honger. 2 miljard

mensen hebben, als we het over bestaanszekerheid hebben,

niet het eten op hun bord waarvan je kunt zeggen: dat is

een goede maaltijd. Dus ik geef niet direct de oplossing,

maar ik denk dat we die discussie moeten voeren, en dan

kunnen benoemen wat de positie is van de Nederlandse

veehouderij, van de Nederlandse landbouw in dit gebeuren.

En als je die keuze hebt gemaakt, dan moet je dat ook

accepteren. Dan stopt de discussie ook over hoe of wat. De

dierhouderij in Nederland, wat is haar functie? Ja, die zal

kleiner worden, en dan moeten we er goed over nadenken

wat we doen. Wij hebben steeds gezegd: de omvang moet

in overeenstemming zijn met de gebruiksruimte die er in

Nederland aanwezig is. Een vorm van kringlooplandbouw,

waarbij je toch de input en de output van mineralen een

beetje in evenwicht hebt en de mest zodanig verdeelt over

Nederland dat je die effectief aan kunt wenden voor de

groei van planten. We hebben ook gezegd van: wij vinden

de melkveehouderij de drager van het platteland. Daar zijn

heel veel argumenten voor. Het is vrij essentieel in ons

voedselpatroon. Het voorziet in redelijke mate in zijn eigen

voer; het meeste voer wordt van de eigen grond gehaald

en de meeste mest wordt aangewend op de eigen grond.

En wij zeggen: er zal een kleinere veestapel komen, in iets

mindere mate de veehouderij en in grotere mate de intensieve veehouderij. Wat betreft de intensieve veehouderij:

60% van al het krachtvoer wordt gegeven door de intensieve

veehouderij. De intensieve veehouderij is voor 90% tot 95%

niet grondgebonden. Het grootste deel van de mest van

een varkensbedrijf moet op transport in een vrachtauto. Ik

schat in dat dit jaar het aantal transporten van mest meer

dan 1 miljoen zal zijn. Je hebt zulke argumenten, dat je zegt:

hoe ga je dat doen? Maar je moet het wel doen met de

erkenning, denk ik, dat de situatie van nu niet het gevolg is

van de actie van boeren, maar het gevolg is van twintig jaar

overheidsbeleid waar met de kennis van nu wat op af te

dingen is. Daar kun je niet de individuele boer voor verantwoordelijk stellen. Die heeft altijd binnen een juridisch kader

gewerkt, en die heeft dat naar eer en geweten gedaan.

De voorzitterVoorzitter

Ik ga u nu even onderbreken. De heer Van Campen heeft

ruim zes vragen aan u gesteld. U gaat ze uitgebreid beantwoorden. Dat snap ik, maar u heeft er nu pas drie van de

zes behandeld. Graag iets bondiger.

NSCDe heer HolmanNSC

Tja, dat vroeg hij. Ik kan de andere wel wat korter doen.

De voorzitterVoorzitter

Fijn, ja.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-2

NSCDe heer HolmanNSC

Wat is de morele positie van de dieren? Nou, er zijn hier

wel een paar deskundigen in huis die daar beter over kunnen spreken dan ik kan. Dus dat is al antwoord drie, voorzitter; dat gaat snel.

Hoe halen we onze klimaatdoelen? Dat is wel een belangrijke, want een heleboel mensen vragen zich af: waar staat

Nieuw Sociaal Contract? Nou, wij staan voor de klimaatdoelen, wij onderschrijven die. Wij staan voor dat er een stikstofprobleem is, wij staan voor de doelstellingen die

geformuleerd zijn voor de emissie van de hoeveelheid

stikstof. Dat moet geruststellend zijn voor mevrouw Bromet.

Ze glimlacht nu ook, dus dat is mooi. Nee, daar zijn we heel

helder en duidelijk in. Dat is er alweer een.

Landbouw en natuur, de verwevenheid. Dat is wiedes, dat

is heel duidelijk zo. Maar natuur is meer dan Natura 2000.

Natuur is ook de landbouw. Natuur is ook de steden en de

burger en zijn tuin. Dus daar zouden we nog weleens een

genuanceerde discussie over kunnen hebben: hoe kunnen

we de biodiversiteit en de soortenrijkdom in Nederland

toch ontwikkelen en motiveren?

Hoe sturen we consumentengedrag? Ik ben nu bij de zesde

inmiddels, voorzitter. Dat is wel een interessante. Want een

overheid die denkt dat ze alles kan regelen, daar geloof ik

niet zozeer in; dus dat we daarin een grote rol hebben. Het

is toch het individu die het moet kopen. Ik heb het vanmorgen ook al aangekaart: ik denk dat een hele grote mate van

verantwoordelijkheid bij de supermarkten ligt, en ik vraag

me af of het gedrag van de supermarkten gedreven is door

een intrinsieke motivatie om duurzaam te zijn, of dat daar

toch aandeelhouderswaarde een grotere drijfveer is voor

hun gedrag op dit moment. Ik denk dat daar een sleutel

voor succes ligt. En dan een dilemma: hoe kom ik tot een

goed inkomen voor de veehouders? Dat is ook wel lastig.

De realiteit is dat we hebben wat we nu hebben. De landbouw is een internationale open markt. Zo werkt die. Toevallig ben ik negen jaar voorzitter geweest van een Europese

studieclub. De les daar was dat de kostprijs, hoe je het ook

wendt of keert, essentieel blijft, zeker in Nederland, omdat

wij op een hoog kostenniveau zitten. De weg naar duurzaamheid is een escape om te verdienen, maar bij een aantal

ideaalbeelden over hoe het zou moeten zijn, denk ik wel:

gaat dit ook geld opleveren voor de boer? Zo zie ik het

ongeveer. Wij gaan hier een motie over indienen. Als jullie

dat belangrijk vinden, dan zetten we die weg uit. Dan vragen

we meneer Adema om de weg uit te zetten, zelfs als hij

demissionair is, en om deze discussie op te starten. Hoe

doen we dat dan? Ik had het over een soort commissie.

Misschien moet je in de openbaarheid een discussie voeren.

Ik weet het niet. We gaan nadenken over de vorm. Dit is

wat wij voor ogen hebben.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ik moet de heer Holman van NSC echt een compliment

geven voor zijn probleemanalyse — als we niets doen,

komen we om in de mest — maar ook voor de keuzes die

hij maakt in de dilemma's die Wageningen heeft gepresenteerd. Zeker als het gaat over de rol van het dier in de veehouderij, maakt NSC — en ik hoop dat ik dat goed heb

begrepen — een heel duidelijke keuze voor grondgebonden

sectoren, voor de melkveehouderij, ook omdat die voer van

eigen bodem hebben, zoals gras. De varkens en kippen die

je dan nog overhoudt, op het moment dat je dat in evenwicht hebt gebracht, zet je op reststromen. Ik zie u knikken.

Ik hoop dat ik dat goed heb begrepen. U legt hier een visie

neer. We hebben deze problematiek al 30 jaar. Vanaf de

commissie-Wijffels in het jaar 2000 tot recent Remkes: we

hebben alle deskundigen al gehad. U maakt heel duidelijke

keuzes. Waarom gaat u niet gewoon aan de slag om te

zorgen dat die visie er ligt? Dat scheelt weer een halfjaar

een dure commissie.

NSCDe heer HolmanNSC

Hoe we ertoe komen, wordt het tweede deel van mijn verhaal, meneer De Groot. Gewoon beginnen: daar komt het

in feite op neer. Dat ga ik straks uitleggen. En die visie? Ik

heb wel een idee hoe die visie eruit zou moeten zien, maar

wat we nu moeten hebben, is een visie waarvoor draagvlak

is, die weloverwogen is en waarin alle punten afgewogen

zijn. Dan kun je er zelfs een aantal andere thema's, die

mevrouw Bromet ook noemde, aan toevoegen, zoals stikstof

in water. Ik noem maar wat. Je moet wel tot een integrale

visie komen die in één keer goed is. Ik leg de uitdaging bij

de minister neer, maar misschien moeten we die met een

aantal mensen zelf gaan schrijven. Dat is ook een mogelijkheid. Daar wil ik even over nadenken. Ik ben hier nog maar

zeven weken Kamerlid. Het was al heel hard werken om

hier dit verhaal te kunnen houden. We zullen er eens over

nadenken. Als we het erover eens zijn dat die visie er moet

komen en dat we die integraal gaan benaderen, besluiten

we vandaag of volgende week bij de stemmingen dat we

dat ook gaan doen.

De voorzitterVoorzitter

De heer Holman vervolgt zijn betoog.

NSCDe heer HolmanNSC

Ja. Dan het voorstel voor hoe je zou kunnen komen tot een

oplossing om de stikstofproblematiek vlot te trekken. Je

wilt het oplossen en je wilt dat er iets gebeurt. Ik zie hier in

de Kamer dat er een heleboel denkbeelden zijn. Dat gaan

van "ik geloof niet in innovatie en er moet heel veel vee

weg" tot "ik geloof wel in innovatie en er hoeft helemaal

niet minder vee te komen". We hebben in de vorige kabinetsperiode eindeloze discussies gezien over percentages,

over hoeveelheden, over idealen, over doelen. Ons voorstel

is: laten we afspreken dat we daarmee ophouden. Laten

we gewoon beginnen. We erkennen dat een reductie van

de veestapel nodig is en die gaan we op vrijwillige basis

en op een vriendelijke manier organiseren. We maken een

soort van permanente opkoopregeling die zodanig is dat

we de doelstelling gaan halen. We stoppen met de discussie

over hoeveel. Hoeveel reductie er nodig is, hangt namelijk

af van de volgende punten. En ik weet dat mevrouw Van

der Wal al bezig is om een volgende opkoopregeling te

ontwikkelen, op een andere manier, gericht op droge

zandgronden, met 20.000 mensen die daarvoor in aanmerking komen. Dus dat gaat de goede kant op.

Ten tweede. We erkennen dat innovatie een goede bijdrage

kan leveren. Hoe meer we innoveren, hoe kleiner de opgave

wordt voor de vermindering van de veestapel. Het moeten

dan wel gecertificeerde en juridisch houdbare innovaties

zijn. We stoppen de discussie over de vraag of innovatie

nou werkt of niet. Als je de doelstelling van 2030 wil halen,

heb je zes jaar de tijd om dat te wegen.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-3

Ten derde. We geven het bedrijfsleven een grote verantwoordelijkheid op het gebied van innovatie. Die hebben er

alle belang bij dat de veestapel niet te veel wordt verkleind.

We maken ze medeverantwoordelijk voor de regie over de

ontwikkeling van de veehouderij. We dwingen af dat de

industrie zich verantwoordelijk voelt. We maken de boerenorganisaties verantwoordelijk voor de vergroting van de

benutting van mineralen om op die manier de emissie te

verkleinen. Hoe efficiënter de benutting, hoe minder vee er

gereduceerd dient te worden. Denk aan een Afrekenbare

Stoffenbalans, een betere benutting van mest en nieuwe

en betere voeren. Ik durf te stellen dat convenanten met

boerenorganisaties niet werken. De LTO kan wat met de

boeren afspreken, maar kan niet afdwingen dat dat gebeurt.

Het is een samenwerking van drie. De overheid neemt het

voortouw in het maken van beleid en legt de verantwoordelijkheid minder neer bij de provincies. Denk aan het

afromen van rechten, het instellen van dierrechten, het

opkopen van latente ruimte, opkoopregelingen, instrumentarium op het gebied van verkaveling van landbouwgronden

en sturing op de grondmarkt in Nederland. Misschien ook

wat mevrouw Vedder van het CDA heeft gezegd: laten we

kijken of er een vorm van een publiekrechtelijke organisatie

kan komen of iets wat een algemeen verbindend voorschrift

kan maken. Wij vinden ook dat het bedrijfsleven een grote

verantwoordelijkheid heeft. Dat kan via leveringsvoorschriften afdwingen dat een leverancier van grondstoffen duurzaam opereert. We stoppen om te blamen en te framen en

om de boer de schuld te geven van alles. We tonen respect.

Er zijn welwillende boeren die goed hun best doen, dus heb

daar ook een beetje respect voor.

Hiermee ben ik aan het einde van mijn bijdrage. Ik zie dat

ik daarmee heel mooi binnen mijn spreektijd ben gebleven.

Kortom, de oproep is: ophouden met kissebissen, gewoon

gezond boerenverstand gebruiken, aan de slag en de problemen oplossen. Laten we als Kamer nu eindelijk eens

onze verantwoordelijkheid nemen en niet laten gebeuren

wat er de afgelopen vier jaar is gebeurd.

Dat was het, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

Ik heb even gewacht tot de heer Holman zijn bijdrage had

afgerond. Ik heb eigenlijk twee vragen aan hem. De eerste

gaat over de mestproblematiek. Ik heb het gehad over het

openen van de bufferstroken. Bent u ook bekend met de

innovatie van Coen van Gorp, die is gebaseerd op voer?

Zou dat ook niet een oplossingsrichting zijn? Ik hoor u wel

heel duidelijk spreken over dierenaantallen, maar ik zou het

toch ook heel graag in de innovatie willen zoeken.

De voorzitterVoorzitter

Ook u vraag ik om via de voorzitter te spreken.

NSCDe heer HolmanNSC

Een terechte vraag maar volgens mij heb ik daar al

gedeeltelijk op geantwoord. Ik geloof in innovatie maar het

moet wel gebeuren. Het moet ook op een goede en

geborgde manier gebeuren. Alles wat bijdraagt aan het

verminderen van de emissie helpt om de doelstelling van

2030 te halen. Hoe we het doen is niet zo belangrijk. Als we

beginnen met emissie, hebben we ook naar Brussel een

compleet ander verhaal. Brussel wil weinig, want die gelooft

niet in ons. We hebben al twintig jaar niet gedaan wat we

beloven. RENURE is een hele goede vorm van innovatie,

maar dat moet nog wel ontwikkeld worden en daar moet

Brusselse toestemming voor gegeven worden. Elke politicus

die nu de boeren voorhoudt dat ze de derogatie wel even

terugdraaien, dat het bijgesteld kan worden of dat RENURE

morgen wel effectief is, komt heel bedrogen uit. Ik zou

zeggen: gelooft u niet in sprookjes, want dat is ver van de

werkelijkheid waarin wij verkeren. Elke bijdrage op het

gebied van innovatie en wat je kunt doen … Dat is ook mijn

bezwaar tegen de braakgronden. Die zijn niet voor niets

ingesteld. Dat zou het misschien tijdelijk kunnen oplossen,

maar dat is geen permanente oplossing. Die regel heb je

ingesteld om redenen, maar het kan ... Dat is wel een probleem. Ik heb ook niet direct de oplossing voor wat we dit

jaar kunnen doen om de mestmarkt niet te laten exploderen.

Daar zou de minister nog over nadenken. Hij heeft die

opdracht van de Kamer gekregen. Misschien kan hij daar

morgen een helder antwoord op geven. Ik ben dus verwachtingsvol dat hij morgen de oplossing gaat geven.

PVVMevrouw Nijhof-LeeuwPVV

De implementatie van dergelijke voerconcepten zou in ieder

geval een deel van de mestproblematiek kunnen oplossen.

Dat vraagt dat LNV meewerkt en dit mogelijk maakt, zodat

dit ook op de Rav-lijst zou kunnen komen. Het is eigenlijk

geen vraag, maar een aanvulling.

NSCDe heer HolmanNSC

Het probleem is … Ik heb echt heel veel bedrijven gesproken. Kijk wat het bedrijfsleven doet en wie zijn verantwoordelijkheid neemt. Daar was veel kritiek op. De enige die nu

echt zijn verantwoordelijkheid heeft genomen, is de Rabobank. Die voert regie, stelt voorwaarden aan de financiering

en heeft 3 miljard beschikbaar gesteld. Kijk dan naar een

ABN AMRO. Wie was ook alweer de grootste aandeelhouder

van ABN AMRO? O ja, dat zijn we zelf. Dan zie je dat ABN

AMRO gaat concurreren met de Rabo en klanten afpakt die

het bij de Rabo niet zo leuk vinden. Ik zou ABN AMRO willen

uitdagen, een beetje gepusht door de overheid, de grootste

aandeelhouder, ook zijn verantwoordelijkheid te nemen,

eenzelfde manier van beleid te voeren en 2 miljard

beschikbaar te stellen. ING zou als kleinere bank ook nog

wel 1 miljard beschikbaar kunnen stellen.

Bij voer heb je eenzelfde patroon. Ik ben teleurgesteld in

een aantal voerondernemingen. Er is er één die het heel

goed doet. Dat is Agrifirm. Die loopt echt ver voorop in het

duurzaam en innovatief denken. Ik heb ook voermensen

gesproken die het probleem eigenlijk niet erkennen en nog

in de fase zitten: wij houden ons aan de wet; dat is onze

maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Als laatste zou ik de zuivelindustrie willen noemen. Ik ben

heel lang commissaris geweest in de zuivelindustrie. Ik

weet hoe het werk. Ik ben op dit moment teleurgesteld in

ZuivelNL en NZO, want die steken hun nek niet uit. Die

zouden regie kunnen voeren. Als NZO collectief afspreekt

— dat mag sinds kort op het gebied van duurzaamheid —

dat ze voorwaarden stellen aan het leveren van melk, dan

gebeurt dat. Dat gaat dus over de leveringsvoorwaarden

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-4

voor de grondstoffen die worden geleverd. Maar dan

moeten zij wel hun verantwoordelijkheid nemen. Ze moeten

ook beseffen dat ze er op termijn belang bij hebben. Als je

het systeem gaat invoeren zoals wij schetsen, dan wordt

goed gedrag beloond en slecht gedrag bestraft: we gaan

zo veel vee krimpen, maar dat kan de helft minder zijn als

jullie door innovatie de komende zes jaar de emissie dusdanig naar beneden brengen dat het niet nodig is.

SGPDe heer FlachSGP

Ik heb met interesse geluisterd naar het verhaal van de heer

Holman. Daar zitten absoluut goede aanknopingspunten

in. Ik proef aan alles dat u hier met de sector uit wilt komen.

Ik had ook niet anders verwacht. De heer Holman heeft zelf

een achtergrond in de sector, dus dat ligt voor de hand. Er

zijn ook dingen die vragen oproepen. De heer Holman zegt

dat we moeten extensiveren. Hij baseert zich ook op de zes

principes van de WUR. Er is van de week een rapport van

de WUR verschenen waarin staat dat er twee manieren zijn

om te extensiveren. Dat is minder koeien. Nou, dat kan leiden tot een inkomensverlies van 200%. De andere manier

om te extensiveren is meer land. Dat kan leiden tot een

inkomensverlies van 30% tot 50%. Hoe denkt de heer Holman die extensivering, die reductie van de veestapel, te

realiseren? En belangrijker, hoe denkt hij die te financieren?

NSCDe heer HolmanNSC

Dat is niet de makkelijkste vraag. Ik heb wel een beeld voor

ogen van hoe het zou moeten zijn. Of het nou een provincie

is of Noord-Nederland, je moet op regionaal niveau een

hoeveelheid vee en land hebben waarbij de mineralen die

aangewend worden, plaatsbaar zijn op de ruimte. Het gaat

erom dat je een hoeveelheid akkerbouw, een hoeveelheid

melkvee en een wat kleinere hoeveelheid intensief hebt,

die met elkaar zo veel grond beslaan dat hun mest verantwoord aangewend kan worden. Dat zit je ook niet met een

harde gve-norm per hectare. Want als jij samen met je

buurman een bedrijf hebt, waarbij de mest van de een op

een verantwoorde manier binnen de milieugebruiksnormen

kan worden aangewend bij de ander, dan is dat ook een

vorm van grondgebondenheid.

De financiering is een moeilijke. Wat je nu ziet, is dat de

grondprijs enorm omhoogschiet. Die is gemiddeld €80.000

in Nederland en die is in de polder wel €150.000. Dat wordt

door een paar zaken veroorzaakt. Dat komt ook doordat de

druk op de mestmarkt zo groot is. Die kun je dus verminderen door minder mest te hebben. Maar je ziet ook dat de

varkenshouderij maar met name ook de akkerbouw heel

veel geld verdienen en dat die als het ware de veehouderij

binnen de sector wegduwen.

Een ander fenomeen, dat heel kwalijk is en ook al zijdelings

door anderen is benoemd, is private equity, waarbij investeerders grond gaan kopen. Vorig jaar is al 20% van de

grond door vreemd kapitaal gekocht. Dat gaat alleen maar

erger worden. De heer Graus noemde de farmaceutische

industrie en beschreef hoe dat proces gaat. Hier in de

landbouw dreigt hetzelfde te gebeuren.

Dat zijn zo'n beetje elementen die je moet bezien in de

sturing van de overheid in de grondmarkt. Het faciliteren

van weer iets van verkaveling of dat soort instrumenten

zou kunnen helpen om dat probleem beter op te lossen.

SGPDe heer FlachSGP

Ik heb een laatste vraag om even te checken of ik het goed

begrepen heb. Als ik het goed begrijp, is het in de ogen van

NSC belangrijk dat de reductie van de veestapel op vrijwillige basis plaatsvindt en niet met gedwongen uitkoop of

generieke kortingen.

NSCDe heer HolmanNSC

Heel duidelijk. Dat misverstand is er weleens geweest.

Misschien had ik me toen niet duidelijk uitgedrukt of wilde

men het niet begrijpen. Ja, wij willen dat op een warme en

sympathieke manier doen, maar ook een beetje met focus.

Wij willen dat wordt gezegd: in die gebieden … Laten we

het gewoon maar helder bij naam benoemen. In Noordoost-

Brabant en Limburg zitten 7 miljoen van de 10 tot 11 miljoen

varkens die we hebben. In de Gelderse Vallei zit ook veel

vee. Richt je daar vooral op. Richt je op de droge zandgronden, want daar wordt de nitraatrichtlijn het moeilijkst

gehaald. En richt je ook op de structuur van de landbouw.

Koop vooral verouderde bedrijven op, en niet nieuwe

bedrijven. Ik noem de Lbv+-regeling. Ik ken een aantal

voorbeelden van boeren die zich hebben aangemeld, die

een bijna nieuw bedrijf hebben. Die hebben 250 koeien en

hebben het tiptop geregeld, maar die worden toch

gedwongen om het hele bedrijf te slopen. Wat een kapitaalsvernietiging! Dat is de consequentie van de regeling. Ik

snap het. Maar ja, op die manier een beetje.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Dat is goed nieuws voor Noord-Brabant, want de mensen

zitten natuurlijk ook in de stank. Dus dat gaat u dan ook

oplossen. Even naar de realiteit van vandaag. In de wet, in

de Wsn uit 2020, staat een stikstofdoel voor 2025. We

moeten de stikstofdepositie dan tot 40% onder de kritische

depositiewaarde hebben gebracht. We leren dat we nu op

ongeveer rond de 30% zitten. Hoe gaat u nu het komende

jaar die 10% extra behalen?

De voorzitterVoorzitter

Hoe gaat de heer Holman dat doen?

NSCDe heer HolmanNSC

Dat ga ik mijn eentje even fixen, meneer De Groot. Nee, dat

is een hele lastige. We hebben in de afgelopen paar jaar

niet veel gedaan op dit gebied. Het is een grote mate van

zorg of we de doelstelling voor natuur in 2025, of we de

doelstelling in de Nitraatrichtlijn wel halen. Wij krijgen een

heel boos Brussel over ons heen. Maar de enige escape om

een beetje coulance van Brussel te krijgen, is wanneer we

nu als de wiedeweerga een plan maken. We moeten een

soort begroting maken, waarin staat: de doelstelling voor

2030 is zoveel, zo gaan we dat doen, zo gaan we dat halen

en zo plannen we het in de tijd. We gaan dat na twee en na

vier jaar evalueren. Lukt innovatie? Dan moeten er minder

veerechten opgekocht worden. Lukt de innovatie niet? Dan

zal het meer moeten zijn. Dus ja, het zal een hele lastige

discussie worden, maar de kentering in het hele proces, in

het hele stikstofgebeuren, is dat we een plan maken en

daadwerkelijk tonen dat wij serieus aan het werk gaan. In

mijn en onze overtuiging is dat ook de enige manier om

het stikstofslot los te trekken. Wij zijn ook voornemens om

morgen een motie in te dienen om de Kamer te vragen of

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-5

die dat als een werkzame manier ziet voor de start van het

lostrekken van de stikstofcrisis.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ik hoor de heer Holman pleiten voor een eigenlijk onontkoombare aanpak, waardoor je zeker weet dat je in 2025

maar ook in 2030 die doelen hebt gehaald. Dat kan door

niet een inspanningsverplichting — dat hoor ik u een beetje

zeggen — maar een resultaatsverplichting in de wet op te

nemen. Dat is ook al gebeurd. Die verplicht de overheid om

aanvullende maatregelen te nemen als je het niet gaat

halen. Denkt de heer Holman daar bijvoorbeeld aan?

NSCDe heer HolmanNSC

Ik ben blij dat u enthousiast bent over ons verhaal. We

komen nu weer even op een punt waarop u mij over het

randje duwt. Ik begon mijn verhaal namelijk met: laten we

nou ophouden met het voeren van deze discussie. Dat biedt

namelijk niet de oplossing. Laten we gewoon aan de slag

gaan. Laten we niet praten over: "Wat als we het niet halen?

Wat dan? Moeten er dan vergunningen ingenomen worden?

Moet er dan een generieke korting komen?" Laten we daar

even niet meer over praten. Laten we gewoon aan de slag

gaan. Laten we na twee en vier jaar evalueren. Als we het

hebben over de toekomst van de landbouw, dan zal dat de

komende twee jaar ook contouren kunnen geven, zo van:

op grond van deze visie gaan we die en die kant op en

maken we die keuzes. Ik snap uw gedachte. Mij is weleens

het oude denken verweten, de oude politiek. Ik zag het van

uw kant nu ook een beetje zo neergezet worden. In de

beleving van hoe de vernieuwing plaats zou moeten vinden,

vind ik dit ook nog een beetje een oude gedachte. Misschien

kunt u daar ook nog een stap in maken.

De voorzitterVoorzitter

Ook als u daar staat, moet u eigenlijk via de voorzitter

spreken, en dus ook weer zeggen "de heer De Groot". En

nu zeg ik: de heer De Groot.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Ik vind het ook nog steeds ingewikkeld, hoor. De heer Holman zegt eigenlijk: het is oud beleid om ervoor te zorgen

dat je als overheid ook echt je doelen haalt. Dat lijkt me

niet. Het oude beleid was juist het vooruitschuiven en een

beetje kijken: laten we maar beginnen, kijken waar we eindigen en dan nog een beetje evalueren in de commissie.

Dat hoor ik de heer Holman eigenlijk zeggen. Maar ik heb

ook goed nieuws. U hoeft niet zo veel te doen, want in de

bestaande wet staat die omgevingswaarde al als resultaatverplichting. Ik zou dus zeggen: u heeft goede ideeën …

De voorzitterVoorzitter

De heer Holman.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

De heer Holman heeft hele goede ideeën over hoe hij de

intensieve veehouderij in Brabant wil aanpakken. Doe dat

dan ook en haal meteen dat wettelijke doel. Uiteindelijk

gaat het over de natuur, want die moeten we opknappen.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik hoor heel duidelijk wat de heer De Groot zegt. Natuurlijk,

wij onderschrijven de doelen, maar je weet nu al dat wij de

doelen op het gebied van natuur voor 2025 niet halen. Als

we dan een discussie krijgen in de trant van "het plan is

niet goed, er moet nu versneld worden en we moeten versneld een heleboel doen", dan jaag je de katten weer helemaal in de gordijnen en staan de boeren hier morgen weer

met de tractoren voor de deur. Dat is niet wat je wilt hebben.

Wij staan voor de doelen. Wij onderschrijven de doelstellingen. Wij willen de doelen in 2030 halen. Wij proberen daar

op een zo slim mogelijke manier te komen, op een zo

sympathiek mogelijke manier naar de boeren toe. Wat hier

en in de sector even zal moeten landen, is dat daar een

gepaste omvang van de veehouderij bij hoort. Als ik met

mensen uit het bedrijfsleven praat, dan hebben ze dat allemaal allang door. Als ik met de voorzitters van de landbouworganisaties praat, hebben ze dat op een enkeling na allemaal door. Sterker nog, de afgelopen week heb ik allemaal

berichtjes en telefoontjes gehad: meneer Holman, zet u

alstublieft door en zorg ervoor dat de Kamer keuzes maakt.

We moeten hoe dan ook gaan kiezen en onze verantwoordelijkheid nemen.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Het klopt dat het bedrijfsleven allang zover is en uitgaat

van een veel kleinere veestapel. Ik hoop dat uw medecoalitiepartners dat idee ook hebben. Ik wens u veel succes.

NSCDe heer HolmanNSC

Ik wil de heer De Groot bedanken voor zijn succeswensen.

De voorzitterVoorzitter

Dan dank ik u weer voor uw inbreng en de beantwoording

van de interrupties. De volgende spreker is een collega uit

uw fractie, Nieuw Sociaal Contract, mevrouw Hertzberger.

Gaat uw gang.

NSCMevrouw HertzbergerNSC

Voorzitter. Voor Nieuw Sociaal Contract staat het, zoals net

gezegd, buiten twijfel dat we stikstof moeten terugdringen,

zowel van industrie, verkeer als landbouw. Maar we maken

bezwaar tegen de manier waarop en de instrumenten

waarmee het stikstofbeleid momenteel is ingericht. Ook in

de begroting die we vandaag behandelen komt dit terug,

bijvoorbeeld bij de piekbelastersaanpak, waarin nu 115

miljoen euro is vrijgemaakt voor de verplaatsingsregeling.

Wie een piekbelaster is, wordt bepaald met een model,

AERIUS Calculator. In een RIVM-rapport van afgelopen

week werd andermaal bevestigd dat bijzonder slecht

gemodelleerd kan worden hoeveel depositie bedrijven

veroorzaken, met name wat betreft droge ammoniak.

Daaruit bestaat ongeveer 40% van de stikstofdepositie door

veehouderijen. Ondertussen ontzeggen we boeren, inclusief

de PAS-melders, op millimolenniveau een vergunning. Dat

is alsof je een boete geeft voor 0,01 kilometer per uur te

hard rijden, terwijl je flitspaal het verschil tussen 10 en 20

kilometer per uur te hard niet eens betrouwbaar kan

onderscheiden. Uit het onderzoek van het Mesdagfonds en

de UvA wordt bovendien duidelijk dat van de ammoniak

10% binnen 500 meter van de veehouderij neerslaat en 90%

komt in de zogeheten deken terecht. Toch vallen ook veel

bedrijven op kilometers afstand van natuurgebieden onder

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-6

de piekbelasters en komen die in aanmerking voor de verschillende instrumenten uit de bijbehorende aanpak.

Nu komen deze bedrijven in aanmerking voor de verplaatsersregeling en daar hebben we toch wat vragen bij. Welke

bedrijven komen hier nu echt in aanmerking? Dat blijft

onduidelijk. Maar vooral: waarheen gaat de verplaatsing

die je bekostigt? Is dat naar een gebied waar in het model

veel minder depositie is op Natura 2000-gebieden? Of zijn

daar veel minder boeren, zodat er ook meer ruimte is en

de belasting minder groot? Dat maakt nogal uit, want een

bedrijf verplaatsen doet niets tegen de uitstoot. Zeker nu

de minister ook bezig is met een verkenning hoe we van

dat depositiebeleid afkomen, de KDW uit de wet, is de vraag

of die verplaatsingsregeling dan wel toekomstbestendig

is? Is het niet verstandiger om het te beperken tot bedrijven

in een bufferstrook rondom Natura 2000-gebieden waarvan

we in ieder geval wetenschappelijk onderbouwd kunnen

zeggen dat het verplaatsen van die bedrijven de natuur

daadwerkelijk helpt, niet alleen in een modellenwerkelijkheid, maar ook in de fysieke realiteit?

Dan het NPLG, het Nationaal Programma Landelijk Gebied.

NSC staat achter de doelen, maar het NPLG maakt straks

wel een heel slechte start. Het depositiedoel van 2025 halen

we namelijk nooit. Is het niet verstandig om op termijn in

ieder geval die depositiedoelen uit het NPLG te halen, zodat

het Rijk met generieke bronmaatregelen stikstof landelijk

kan gaan reduceren? Dan kunnen de provincies ook juist

dat doen waar ze goed in zijn: gebiedsgericht werken. Dat

hebben we hard nodig, voor het water, voor het landschap,

voor de natuur. De provincies staan momenteel in de

startblokken om hiermee aan de slag te gaan met de zogeheten Koploperprojecten. We zien daar veel energie en veel

enthousiasme. Toch was de informatie hierover behoorlijk

summier. We zouden graag meer willen weten over de aard

en het budget per project. Het gaat tenslotte wel over 1,3

miljard euro die vorige week aan de begroting werd toegevoegd. Hoe gaan deze projecten concreet bijdragen aan de

doelen? Hoeveel krijgt elke provincie en waarom zitten daar

zulke grote verschillen tussen? Hoeveel gaat hiervan naar

natuur, hoeveel naar landbouw en hoeveel naar de combinatie? We weten dat pilots en onderzoeken goede resultaten

kunnen opleveren, maar desondanks toch vaak op de plank

terechtkomen. Hoeveel van deze projecten hebben een

pilot- of onderzoekskarakter en welke maken structurele

aanpassingen? We denken dat de projecten van de provincie

veelbelovend kunnen zijn, maar we hebben meer informatie

nodig om ze te beoordelen.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. De heer De Groot met zijn

laatste interruptie.

D66De heer Tjeerd de GrootD66

Mevrouw Hertzberger zegt: dat doel van 2025 gaan we niet

halen. Dat is een landelijk doel voor de landelijke overheid.

Gaan we het dus schrappen? Heb ik dat nou goed begrepen? Is dit het democratische ethos van NSC, om, als je

een doel niet haalt, het dan te schrappen?

NSCMevrouw HertzbergerNSC

Nee, onzin. Ik stel voor om op termijn naar emissiedoelen

te gaan. Wij hebben grote twijfels bij het depositiebeleid,

omdat het slecht te modelleren is en slecht te volgen is. U

heeft misschien het RIVM-rapport van vorige week gezien.

Kijk even naar figuur 4a, de droge ammoniakdepositie, naar

de verhouding tussen metingen en modellen. Die is echt

om heel verdrietig van te worden. Dat gebruiken wij

momenteel wel degelijk voor vergunningverlening, voor

beleid en voor de piekbelastersaanpak. Ik denk dat we veel

beter naar emissiebeleid kunnen. Dat stel ik dan ook voor.

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik wil even terugkomen op het betoog waar mevrouw

Hertzberger mee begon, over de modellen en de meetsystematiek. Ik ben het met haar eens dat, als vanuit de

modellen een stikstofneerslag en -depositie met, hoe zullen

we het noemen, de omvang van een navelpluisje volledige

projecten op slot zet, dat niet uit te leggen is. Dat kan

gewoon niet het geval zijn. Zij maakt de vergelijking met

een auto die rijdt. Als je de snelheidspaal een marge van

10 km/u heeft en je 0,01 kilometer te hard rijdt, zit je echt

in de foutmarge. Ik zou mevrouw Hertzberger willen vragen:

wat nou als je inderdaad de marge hebt van 10% bij die

flitspaal, maar 150 km/u rijdt? Dan zit je altijd met die 0,01

kilometer te hard. Dat is de systematiek waar we in die

gebieden mee te maken hebben. Erkent mevrouw Hertzberger dat? Ik ben benieuwd hoe zij dat ziet.

NSCMevrouw HertzbergerNSC

Nee, het is duidelijk: in de hele methodologie is het zo dat

hoe groter je waarde is, hoe kleiner je foutmarge is. Dat is

zeker zo. Maar ik begon met de piekbelasters, waar ik een

probleem mee heb. Stel je voor dat je een piekbelaster bent

op 10 of 20 kilometer afstand van een Natura 2000-gebied,

en je wordt verplaatst naar net buiten de afstandsgrens van

25 kilometer, omdat we rekenkundig hebben besloten dat

de stikstofdepositie daarna plotseling weg is. Dat is een

modellenverplaatsing. Dat is niet iets waar de natuur baat

bij heeft. Het is een papieren transactie, zoals we overigens

nu ook bij Schiphol zien. Schiphol gaat nu voor een

natuurvergunning en hoeft voor een groot deel van zijn

stikstofdepositie geen rekenschap af te leggen vanwege de

afstandsgrens van 25 kilometer. Als we het een groot probleem vinden en van het depositiebeleid af willen, moeten

we voorkomen dat we de natuur alleen op papier verbeteren. De PAS-melders zitten allemaal in dat bereik. Zij krijgen

allemaal een boete voor een onmeetbare depositie, die wij

echt niet met een zekerheid van nul kunnen onderscheiden.

De voorzitterVoorzitter

Dit wordt uw laatste interruptie, meneer Van Campen.

VVDDe heer Van CampenVVD

Ik ga een heel eind mee in het betoog van mevrouw Hertzberger. Het is niet uit te leggen. De VVD staat volkomen

achter de behoefte om van depositiebeleid naar emissiebeleid te gaan. Dan kun je boeren zelf in staat stellen om

maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat de stikstofuitstoot verdwijnt. Daarom ben ik blij dat de motie van

mevrouw Hertzberger daadwerkelijk verwijst naar een

advies van de Raad van State en een structurele daling van

stikstofuitstoot. Die is voorwaardelijk om met een rekenkundige ondergrens te gaan werken. De PAS had ook een

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-7

drempelwaarde. Daarvan zeiden wij tegen boeren: als u

maar onder die waarde blijft en het is verwaarloosbaar,

hoeft u geen vergunning aan te vragen. Het probleem is

dat de Raad van State die redenatie van tafel heeft geveegd,

waardoor de boeren zonder vergunning zaten en moesten

aantonen dat ze nog steeds in de veilige zone zaten. Mijn

oproep is: laten we in ieder geval voorkomen dat we

opnieuw gaan werken met allerlei nieuwe modelmatigheden

waardoor uiteindelijk boeren het slachtoffer zijn als blijkt

dat die juridisch toch niet haalbaar zijn. Ik hoop dat

mevrouw Hertzberger die oproep deelt.

NSCMevrouw HertzbergerNSC

Wat ik de heer Van Campen wil meegeven, is dat we juist

uit die modelmatigheden moeten. Dat betekent dat, wanneer je een model in beleid toepast, je allereerst moet

beginnen met het definiëren van een toepassingsbereik.

Wat overigens bij de PAS is misgegaan, is dat alles onder

de 1 mol werd samen geveegd en passend werd beoordeeld

en dat daarnaast de overheid zei "wij gaan stikstof reduceren" maar dat vervolgens niet deed. Toen de afstandsgrens

van 25 kilometer vorig jaar door de Raad van State werd

gehandhaafd met de ViA15, speelde de compensatie voor

alle stikstof die buiten de 25 kilometer valt, voor de rechter

geen rol. Dat komt nergens terug in de uitspraak. Dus het

idee dat wij nu eerst een compensatiepakket moeten hebben

of eerst uitgebreid de ecologische effecten hiervan moeten

bestuderen ... De rapporten die er nu liggen — dan heb ik

het over TNO, over het expertoordeel van Arthur Petersen,

over Leen Hordijk zelf en de commissie-Hordijk — zouden

eigenlijk voldoende moeten zijn om het nu al voor te leggen

aan de Raad van State.

De verkenning loopt en we wachten de uitkomst af, maar

het is echt tijd om ergens te komen. In die zin is het verhaal

van de heer Holman compleet complementair aan dat van

mij als het erom gaat waar we willen komen. Maar dat

verhaal moet je wel recht doen. Dat geldt voor het klimaatbeleid, maar voor het stikstofbeleid geldt precies hetzelfde.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng en voor de beantwoording van de

interrupties. Wij gaan naar de volgende spreker, mevrouw

Vedder. Zij spreekt namens het Christen Democratisch

Appèl, ook wel CDA genoemd.

CDAMevrouw VedderCDA

Dank, voorzitter. Wat fijn dat u mijn loopje naar het

spreekgestoelte even volpraat. Ik zie overigens dat mijn tijd

meteen al gehalveerd is, dus dat schiet lekker op.

De voorzitterVoorzitter

Dat wordt even gecorrigeerd.

CDAMevrouw VedderCDA

Voorzitter. Ik heb best zitten zoeken naar wat ik vandaag

wilde inbrengen. Eigenlijk vind ik dat in een speech bij een

begroting indrukwekkende woorden en meeslepende ideeën

horen. Maar waar ik zelf als mens van wakker lig, is eigenlijk

maar een heel klein en kwetsbaar woordje. Dat is het

woordje "perspectief". Ik hunker daarnaar, en ik weet dat

ik niet de enige ben. Ik zie het in de hele sector en niet alleen

aan mijn eigen keukentafel. Ik zie inmiddels ook in de landen

om ons heen hoe boeren, tuinders en vissers hunkeren naar

perspectief. Dat ene kleine woordje vertegenwoordigt een

enorme kluwen. Het is een opgave — ik durf dat hier eerlijk

te zeggen — waar we het gouden antwoord nog niet op

gevonden hebben: hoe breng je verduurzaming samen met

bestaansrecht? Op dit moment voelt het op het boerenerf

vaak alsof die tegenover elkaar staan en elkaar uitsluiten,

en dat verduurzaming dus een bedreiging is voor mijn

bestaansrecht. Het resultaat daarvan is dat er eigenlijk niks

gebeurt en dat we hier vastzitten. Daar baal ik van, want ik

wil graag naar voren. Ik wil juist graag toe naar hoe we dat

perspectief dichterbij kunnen halen. Dat hoeft van mij niet

groots en meeslepend en dat mag ook stapje voor stapje,

als we maar bewegen.

Ik wil vandaag dus niet alleen kritisch zijn, maar ik wil ook

vooral vooruitkijken. Als ik straks toch een beetje kritisch

ben, vergeeft u mij dan, want dan doe ik dat in de context

dat ik door contrast duidelijk wil maken waar ik wél heen

wil.

Voorzitter. Ik heb veel nagedacht over wat "perspectief"

eigenlijk is, over de balans tussen wat we van boeren vragen en wat de boeren terugkrijgen. Ik heb nagedacht over

de blokjes van de puzzel die we nodig hebben voor dat

perspectief. Ook heb ik nagedacht over de blokjes waar ik

als Kamerlid invloed op heb en op welke blokjes niet. Mijn

conclusie is dat we in dit huis vrij veel invloed hebben op

de blokjes die betrekking hebben op wat we van de boeren

vragen, maar slechts beperkt invloed hebben op de blokjes

die betrekking hebben op wat de boeren ervoor terugkrijgen. Dat is niet erg, maar dat is wel een realiteit waar we

mee te dealen hebben.

In mijn ogen is dat ook de reden waarom we zo vast zijn

komen te zitten. Ik zie provincies en organisaties op de

grond die echt proberen om hier een steentje aan bij te

dragen. Ik denk aan coöperatie BOOG, Boeren Op Oale

Groond, waarbij boeren zelf het heft in handen hebben

genomen om met hun gebied te kijken waar ze heen willen.

Maar ik denk ook aan al die provincies die proberen om

samen met hun boeren en boerinnen vooruit te komen. Het

allermooiste van die initiatieven vind ik dat ze een aantal

ingrediënten meenemen die in mijn ogen onmisbaar zijn

voor perspectief en die ik hier nog te vaak mis. Dat zijn drie

dingen: bewegingsvrijheid, betrouwbaarheid en gemeenschappelijkheid. Voor die drie dingen wil ik mij de komende

periode steeds opnieuw inzetten.

Voorzitter. Ik begin met bewegingsvrijheid. Verduurzamen

kost gewoon geld. Daar hoeven we niet moeilijk over te

doen. Maandag is het rapport van WEcR verschenen. Daar

staat het hartstikke goed in beschreven: voor de melkveehouderij betekent verduurzaming in de hele waaier van

opties die zijn onderzocht een daling van het gezinsinkomen

van 26% tot 201%. Voor mijn eigen bedrijf zou dat bijvoorbeeld betekenen dat mijn gezinsinkomen van €40.000 naar

€30.000 terugvalt. In het slechtste geval zou het gezinsinkomen terugvallen tot -€40.000, wat direct het einde van mijn

bedrijf zou betekenen.

Voor een deel komen de hoge kosten van verduurzaming

omdat wij vanuit Den Haag telkens met generieke maatregelen komen. Ik ben voor mijn gevoel heel vaak, elke dag,

zinloze dingen aan het doen op de boerderij. Ondertussen

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-8

zie ik het geld uit mijn handen vliegen, want ze kosten wel

allemaal wat. Daarom vind ik het zo belangrijk dat we boeren weer bewegingsvrijheid geven, dat we dat vakmanschap

weer mobiliseren. Ik ben ervan overtuigd — ik vind dat we

dat ook hebben kunnen zien aan de overtekening van de

eco-regelingen — dat boeren al veel meer kunnen en doen

dan wij hier in Den Haag denken. En nee, vrijheid is wat dit

betreft geen blijheid; bij vrijheid hoort ook verantwoordelijkheid. Maar als we niet willen afstevenen op de slechtst

denkbare vorm van generiek beleid, namelijk een generieke

krimp — ik word echt misselijk als ik daaraan denk, want

als Brussel het niet doet, gaat de overspannen mestmarkt

het wel voor ons doen — moeten we nu werk maken van

die doelsturing en ruimte geven aan dat vakmanschap.

Het frustrerende vind ik dat de tools daarvoor gewoon

klaarliggen. De KPI-systematiek is echt al een tijdje onderweg, de Stoffenbalans en de KringloopWijzer ook, maar we

moeten ze dan wel gaan inzetten. Dat vraagt durf van ons.

Hoe staat het daarmee? Er moeten ook regelingen komen

waarin managementmaatregelen, innovatie en extensiveren

een plekje krijgen. Waarom lukt dat telkens niet?

Voorzitter. Het tweede begripVoorzitter

betrouwbaarheid. Die

betrouwbaarheid was de laatste tijd te vaak te ver te zoeken.

Het beleid wisselde steeds. Ik was net avonden bezig met

het invullen van gecombineerde opgaven en toen moest

het weer opnieuw, want er was een wijziging. Er worden

bufferstroken aangewezen als het gewas al in de grond zit.

Ik heb het hele jaar mijn best gedaan voor eco-regelingen,

maar weet nu eigenlijk nog steeds niet of ik daar ook voor

beloond word. PAS-melders zitten buiten hun eigen schuld

om nog steeds in onzekerheid. Onze vissers was echt

beloofd: jullie gaan niks merken van de Tweede Maasvlakte;

daar hebben jullie geen part noch deel aan. Maar zij dreigen

nu wel de dupe te worden van de sluiting van de Voordelta.

Ik vind dat lastig. Betrouwbaar beleid is een essentieel

onderdeel van een toekomstperspectief. Als die sector niet

het vertrouwen heeft dat ze op de overheid kunnen bouwen,

zie ik moeilijkheden rondom de stappen die gezet moeten

worden. Mijn vraag aan de minister is: wat mist er nou

precies? Waarom worden we elke keer met ad hoc beleid

geconfronteerd? Ik snap ook wel dat het geen slechte wil

is — natuurlijk snap ik dat — maar wat kunnen we doen om

dat te voorkomen?

Ik heb nog een andere, voor mij heel belangrijke vraag:

wanneer zullen er tegelijkertijd meerdere stikstofregelingen

openstaan, zoals we hebben afgesproken, zodat collega's,

boeren en boerinnen in Nederland, een eerlijke kans krijgen

om voor hen het beste besluit te nemen. Ik weet dat de

groep die daarop zit te wachten heel erg groot is. Ik weet

ook dat er inmiddels al een groep is die het niet meer vol

kon houden om te wachten en de enige keuze heeft gemaakt

die er was, namelijk stoppen. Zal de Lbv+-regeling worden

verlengd vanwege de vertraging van die regelingen voor

verplaatsingen en innoveren? Want voor die gelijktijdigheid

betekent dat dat we dat ook moeten doen.

Voorzitter. Langjarig beleid is ook een onderdeel van

betrouwbaar zijn. Dat heeft met onze volgende generatie

boeren te maken. In onze ogen zijn die essentieel voor onze

sector in de Nederlandse context op het gebied van voedselzekerheid, kennis, innovatie en duurzaamheid in de huidige onrustige geopolitieke context. Ernährungssicherheit,

het wordt nog weleens vergeten. Wij willen onze boeren

daar zo sterk mogelijk voor positioneren. Daarom willen

wij de regeling voor vestigingssteun versterken door de

oude pot voor jonge boeren — die blijft nu op de plank liggen omdat die niet aansluit bij de praktijk — overhevelen

naar de nieuwe regeling, die wel werkt, zodat onze jonge

boeren een kans hebben om al die uitdagingen in de toekomst head first tegemoet te gaan.

Voorzitter. Tot slot gemeenschappelijkheid. Hoe kunnen

wij van een sector daadkracht en resultaten op collectieve

doelen verwachten als we alle uitvoeringskracht die daarvoor nodig is, eerder uit die sector hebben gesloopt? Het

was echt niet altijd feest met de productschappen en de

Dienst Landelijk Gebied. Dat weet ik als geen ander, maar

het is ook geen toeval dat sinds de afschaffing daarvan

onder Paars de resultaten op verduurzaming abrupt zijn

gestokt. Het CDA wil naar herstel van gemeenschappelijkheid. We kunnen niet langer verwachten dat als we collectieve doelen stellen maar geen uitvoeringskracht geven, er

een vertaalslag naar individuele resultaten komt. Er is een

structurele plek nodig waar overheid, sector en markt —

bij het landbouwakkoord hebben we gezien dat het moeilijk

is, maar dat het kan — elkaar structureel ontmoeten en waar

uitvoeringskracht is, zodat de sector ook aan de slag kan.

Hoe het zal heten, zal me een zorg zijn — noem het "productschappen 2.0" — maar wat mij betreft gaan we er serieus werk van maken en gaan we onderzoeken hoe dat eruit

zou kunnen zien, en wel samen met de sector, want die

signaleert al tijden hetzelfde probleem. Ik kom hier vandaag

ook met een open uitnodiging aan de Kamer om met ons

mee te onderzoeken hoe dit eruit zou kunnen zien.

Voorzitter. Bewegingsvrijheid, betrouwbaarheid en

gemeenschappelijkheid. Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. Dan zijn we toe aan de

eerste maidenspeech van vandaag. Die zal worden gehouden door de heer Pierik namens de BoerBurgerBeweging.

BBBDe heer PierikBBB

Voorzitter. Ik sta hier omdat mijn 91-jarige vader, die nog

actieve herinneringen heeft aan de Hongerwinter, vorig jaar

de overstap heeft gemaakt naar een beter beleid voor boeren. Ruim 70 jaar lang ging hij voor traditioneel doorploegen. Onze kinderen waren diep onder de indruk dat hij op

zijn leeftijd nog zo'n innovatieve, vernieuwende keuze

maakte voor een andere bestuurscultuur.

Voorzitter. Ik sta hier ook omdat twee van onze vier kinderen

het multifunctionele boerenbedrijf hebben overgenomen,

niet omdat ze meer willen verdienen maar omdat ze de

plaats waar al vijf generaties lang bloed, zweet en tranen

op het erf en tussen het gras vloeiden, in stand willen

houden. Ze koesteren de plek en het levenswerk van hun

voorouders. Ze koesteren de unieke natuur en houden van

het brede boerenleven. Ze willen een waardevolle traditie

in stand houden. Ik ben dankbaar dat mijn vrouw Karin en

onze kinderen mij volop de ruimte geven om het werk in

deze Kamer op te pakken. Ik sta hier om keihard te werken

voor een realistisch toekomstperspectief — daar komt het

woord "perspectief" weer — voor de nog 50.000 resterende

boeren in Nederland. De laatste 50 jaar heb ik de landbouw

zien veranderen in een richting die onvoldoende recht doet

aan de boer en de natuur. Ik sta hier omdat de landbouw-

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-9

sector kampt met de grootste risico's van buitenaf en wordt

afgescheept met naar verhouding buitengewoon kleine

marges die een verdere verduurzaming van de sector ernstig belemmeren.

In 1965 werd ik geboren op een kleine boerderij in Genemuiden. Mijn ouders werkten doorgaans van vijf uur 's ochtends

tot zeven uur 's avonds. In mijn kinderjaren werden er

koeien gemolken, varkens en kippen gevoerd, maar er

waren ook altijd bouwprojecten. Zo werd in 1971 een ligboxenstal gebouwd en in de jaren daarna waren er uitbreidingen van andere stallen en schuren. Van de ligboxenstal

bleef weinig over na de zware storm van 13 november 1972.

Op 2 januari 1976 herhaalde dit zich nog eens. Mijn vader

bleef boer. Ook het afbranden van de hooiberg in de jaren

zeventig heeft hem niet uit het veld geslagen. Meestal gingen we één dag in het jaar weg. We noemden het onze

vakantie. Dan werden de koeien 's ochtends ietsje eerder

gemolken, maar we moesten wel weer om vijf uur 's avonds

thuis zijn voor de volgende melkbeurt. Mijn vader zat

ondanks alle drukte in het bedrijf en in het gezin ook in het

schoolbestuur, in de kerkraad en in de gemeenteraad. Toch

kwamen we als gezin niks tekort. Het was duidelijk een

gezellig gezinsleven, met volop aandacht voor elkaar, de

dieren en de natuur. We koesterden de kievitsbloemen in

de uiterwaarden van het Zwarte Water en de weidevogels

alsof het ging om Roosje 33 en Pietje 90.

Als voormalig perswoordvoerder bij het CBS sta ik niet zo

snel met mijn mond vol tanden, maar toen ik zag dat het

echte toekomstperspectief in de landbouw zover uit beeld

raakte, dacht ik: ik moet ook in actie komen. Ik sta hier

vooral om te werken aan meer duidelijkheid en perspectief

in de land- en tuinbouw, om de sector nog innovatiever en

duurzamer te maken. Ik sta hier om de boeren in staat te

stellen kwaliteitsvoedsel te blijven produceren voor binnenen buitenland en om de landbouw en de natuur nog meer

met elkaar te verbinden.

Voorzitter. Ik sta hier ook omdat ik gemotiveerd ben in het

kwadraat omdat ik door een godswonder hier nog sta. Bijna

twee jaar geleden kreeg ik in het Isala-ziekenhuis in Zwolle

te horen dat ik darmkanker had met uitzaaiingen in lymfeklieren en buikvlies. Ze gingen zich inzetten om mij voor te

dragen voor een zware hightechoperatie in Nieuwegein

met nog 20% kans op overleving. Op 2 juni 2022 kreeg ik

in Nieuwegein echter te horen dat er geen uitzaaiingen

meer te zien waren in het buikvlies en ook niet in het buikvocht. Er volgde in Zwolle een vrij gangbare operatie en na

een pittige chemokuur kreeg ik een dag voor het inleveren

van de definitieve kieslijst te horen dat ik maandenlang niet

meer naar het ziekenhuis hoefde. Hier staat dus ook een

uitgesproken dankbaar mens, die helaas van dichtbij weet

dat dergelijke dingen ook heel anders kunnen lopen. Het

wonderlijke toekomstperspectief dat ik kreeg, wil ik ook

bewerkstelligen voor de landbouw. Sinds Johan Remkes

op 8 juni 2020 rapporteerde over de wanhoop in de ogen

van hele redelijke mensen, is er nog geen vleugje toekomstperspectief in de sector terechtgekomen. Sterker nog, de

sector kreeg alleen maar te kampen met tegenslagen.

Voorzitter. Ik vraag de minister van LNV om de sector uit

te leggen waarom er sinds zijn aantreden nog geen begin

is gemaakt met het versterken en vernieuwen van de sector.

Er is veel gesproken en er kwamen veel woorden op papier.

Dikke rapporten met Provinciale Programma's Landelijk

Gebied. Omvangrijke conceptrapporten met Nationale

Programma's Landelijk Gebied. Brieven over de afbouw

van de derogatie, de met nutriënten verontreinigde gebieden, de GLB-vergoedingen, beperkingen van visgebieden,

kalenderlandbouw — en zo kan ik nog wel even doorgaan.

Voorzitter. Dan iets over het advies van de Ecologische

Autoriteit dat afgelopen vrijdag is gepubliceerd. In dat rapport wordt continu benadrukt dat er gegevens en inzichten

ontbreken in natuurdoelanalyses, waardoor het realistische

inzicht in het landschapsecologische systeem, water en

bodem ontbreekt. Het rapport benadrukt ook dat er meer

aandacht moet worden besteed aan de samenhang tussen

natuurgebieden en de omgeving en dat de hydrologie en

de droogte ook grote drukfactoren zijn op natuurgebieden.

Heeft de minister al tijd gehad om het rapport te lezen? Wat

gaat de minister doen met de kritische punten en de

reflecties die in het rapport staan? Kan de minister op basis

van de thans beschikbare meetdata onomstotelijk vaststellen hoe de natuur zich in de laatste decennia heeft ontwikkeld in de verschillende gebieden?

Voorzitter. Dan nog even over de nota van wijziging. In

tabellen 2 en 3 op pagina 5 staat een post uitvoeringskosten

en financiering van ruim 1,2 miljard euro. Kan de minister

vandaag nog een gespecificeerd overzicht sturen van deze

kosten per provincie en per type maatregel? Daarnaast wil

de BBB-fractie graag meer inzicht in de specificaties van de

maatregelenpakketten met de vermelding van de

opdrachtnemers van de verschillende maatregelen en projecten. Dit om een beeld te krijgen van waar het geld precies

naartoe gaat en in welke mate dit terreinbeherende organisaties, agrarische natuurcollectieven of andere organisaties

zijn.

Voorzitter. Afgelopen maandag is er ook een rapport verschenen, ditmaal van Wageningen Economic Research.

Anderen refereerden daar ook al aan. Hieruit blijkt dat mede

door Europese besluitvorming de verwachte inkomensverliezen in de melkveehouderij uitkomen tussen 28% en 201%

en in de akkerbouw tussen 10% en 63%. Heeft de minister

al tijd gehad om dit rapport te lezen? Welke stappen gaat

de minister nemen aan de hand van dit rapport?

Voorzitter. Tot slot toch weer de wolf. Bijna elk debat snijd

ik dit onderwerp aan. Gisteren werd ik nog geïnterrumpeerd

toen ik sprak over de wolf. Ik wil daar toch nog even op

terugkomen. Gisteren werd namelijk in de Kamer beweerd

dat er geen dode schapen zijn gemeld na aanvallen van

wolven nadat er wolfwerende hekken waren geplaatst. Maar

bij 2,8% van de schademeldingen was een raster geplaatst.

Dode schapen, gewonde schapen: elk aangevallen schaap

is er één te veel. Als je ziet welk leed dit veroorzaakt voor

een schaap en een schapenhouder, wil je dit heel snel

wegwerken. Een wolvendeskundige heeft recent voor de

rechtbank van Gelderland nog verklaard dat een wolf in

Gelderland gevaarlijk afwijkend gedrag liet zien. Er zijn

wolven die een groot risico kunnen gaan vormen voor de

veiligheid van mensen. Laat ik maar duidelijk maken wat

de verklaring van de deskundige betekent: als we niets

doen, komt het moment dichtbij dat een mens of een kind

wordt aangevallen door een wolf.

Mijn motie werd gisteren door minister Adema ontraden,

maar hij verwees naar de minister voor Natuur en Stikstof.

Daarom stel ik de vraag vandaag opnieuw aan minister Van

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-10

der Wal: wat is deze minister van plan om de risico's van

aanvallen door wolven in ons land te beperken?

Mevrouw Van der Plas liet vanochtend een foto zien. Ik heb

die foto even laten uitvergroten. Deze foto is vanochtend

gemaakt in Friesland. Ik heb geprobeerd om de schapen

die hier zijn afgeslacht door een wolf, te tellen, maar ze zijn

zo verminkt dat het tellen eigenlijk onmogelijk is. Ik schat

dat het tussen de acht en twaalf schapen zijn. De wreedheid

is van deze foto heel goed af te lezen.

Voorzitter, ik dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel, meneer Pierik. Dank voor uw indrukwekkende

maidenspeech.

(Geroffel op de bankjes)

De voorzitterVoorzitter

U heeft over uw familie verteld en over uw generatielange

verbondenheid met de landbouw. Het is ook fijn dat het

goed gaat met uw gezondheid. Als u hier even blijft staan,

dan gaan we schorsen en wordt u gefeliciteerd door alle

collega's.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de

begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. We zijn

toe aan de inbreng van de heer Grinwis, die het woord gaat

voeren namens de ChristenUnie. Gaat uw gang.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Voorzitter. Allereerst felicitaties aan collega Pierik, ook vanaf

deze plek. Ik ben dankbaar dat hij hier zojuist mocht staan

met zijn maidenspeech.

Voorzitter. Een aantal boeren in Gelderland begon afgelopen

jaar aan het programma Boeren voor Natuur. Ze zouden

zo gaan boeren dat de natuur daar beter van zou worden,

met maatregelen als geen chemische gewasbeschermingsmiddelen gebruiken, zelfvoorzienend zijn in mest en voer,

en de grondwaterstand verhogen. De provincie wilde hen

30 jaar ondersteunen via een subsidieregeling van 23 miljoen euro van het Rijk. Toen bleek dat al het geld al in 2026

uitgegeven moest zijn. De provincie besloot daarop meteen

maar weer te stoppen met dit prachtige programma. De

boeren hadden er ondertussen al wel investeringen voor

gedaan.

Voorzitter. Waarom faalt de overheid soms toch zo, te vaak?

Dit amateurisme leidt vanzelfsprekend weer tot een verdere

deuk in het vertrouwen van de betreffende boer in de

overheid. Dat gebeurt terwijl iedereen in deze zaal en in het

kabinet de mond vol heeft van herstel van vertrouwen,

landbouw, landschap en natuur weer verbinden, boeren

goed en vooral langjarig betalen voor maatschappelijke

diensten et cetera. We hebben nota bene dit najaar met een

Kamermeerderheid van GroenLinks-PvdA, CDA, SGP, VVD,

NSC en natuurlijk ook mijn fractie, de ChristenUnie, een

amendement ingediend om te voorkomen dat de vergoeding aan boeren voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer in reële termen omlaag zou gaan. Dat was het amendement op stuk nr. 15. Ik zou onze beide bewindspersonen

willen vragen of ze het niet zonde vinden wat er is gebeurd

in Gelderland en wat ze gaan doen om dit op te lossen. Kon

die kortetermijnvoorwaarde echt niet van die specifieke

uitkering af? Zorg er nou voor dat langjarige zekerheid en

stabiliteit geen mooie woorden blijven, maar praktijk worden. Ook de 1,28 miljard euro aan extra middelen voor

provincies — het is goed dat deze nota van wijziging er is,

overigens; laat ik het maar even expliciet zeggen — staan

in de boeken tot en met 2026. Wat betekent dat voor het

helpen van de transities die verder strekken dan dat jaar?

Voorzitter. Landbouw en natuur moeten daar waar het kan

juist weer meer verweven raken. Er moet niet meer die

harde scheiding zijn die we in de decennia na de Tweede

Wereldoorlog hebben laten ontstaan met een eenzijdige

focus op landbouw óf natuur. Waar zij in de afgelopen

decennia wel tegenpolen leken te zijn geworden, hebben

we nu juist meer landbouwbedrijven nodig die bijdragen

aan natuur en landschap, en natuurorganisaties die op zo'n

manier willen bijdragen aan herstel van landschap, natuur

en biodiversiteit. Laten we diegenen die deze stap willen

zetten daarbij helpen met langjarige financiering en ze niet

ontmoedigen, zoals nu te vaak gebeurt. Laten we ervoor

zorgen dat afspraken, zoals over groenblauwe dooradering,

geen mooie woorden blijven maar praktijk worden, en wel

zo dat juist boeren een financieel gewaardeerde sleutelrol

vervullen.

Voorzitter. De afbouw van de derogatie is nog maar net

begonnen of we hebben al een overspannen mestmarkt. Ik

vrees dat we aan de vooravond van een financieel zeer

moeilijke tijd voor de veehouderijen in ons land staan. Als

je de gevolgen voor de mestplaatsingsruimte van de wegvallende derogatie, de NV-gebieden en de bufferstroken

optelt, kom je tot vele tientallen miljoenen kilogrammen

minder stikstofruimte in 2026. Dat is tientallen procenten

minder dan afgelopen jaren. Collega Holman zei het ook

al. Hoe staat het nou met het crisisplan voor de mestmarkt

waar de Kamer om heeft verzocht? Hoe staat het met de

uitwerking van de Kamerbreed aangenomen motie van

mijn hand om de afroming te verhogen bij transactiemomenten, zodat generieke kortingen worden voorkomen?

Daar is gisteren de aangenomen motie in relatie tot extern

salderen bij gekomen. Dat zijn allemaal moties die de

ChristenUnie-fractie niet voor de grap heeft ingediend of

mede-ingediend, maar omdat de Nederlandse veehouders

vanwege Brusselse maatregelen aan de vooravond staan

van een zeer zware tijd en wij ons willen inzetten voor een

houdbare toekomst voor boer en leefomgeving.

Daar komt het duidelijke Wageningse onderzoek nog eens

overheen. Dat heeft de facto als titel Je kunt niet groen doen

als je rood staat. Zonder inzet van de markt, de consument

en de overheid blijft noodzakelijke verdere verduurzaming

van de landbouw een fata morgana. Welke inzet en middelen zijn nodig om dat te voorkomen? Is de minister bereid

om de opties duidelijk op een rijtje te zetten in een brief?

Zo hebben de formerende partijen goede beslisinformatie

alvorens er lukraak miljarden uit het nog niet ingestelde

transitiefonds worden getrokken.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-11

Voorzitter. Dat Nederlandse boeren willen verduurzamen

als daar een boterham mee te verdienen is, heeft de ecoregeling het afgelopen jaar wel aangetoond. Dank overigens

voor het uitvoeren van de motie die verzocht om daar 50

miljoen euro extra voor uit te trekken. Is de Europese

Commissie eigenlijk al akkoord? Kunnen we dat dit jaar niet

anders doen door vooraf te zeggen dat het bedrag in de

eco-regeling maximaal 5% omhoog- of omlaaggaat ten

opzichte van het aanvankelijke bedrag en dat we het anders

bijpassen? Is dat niet af te spreken met de Commissie? Is

er sowieso niet wat te halen in Brussel nu half agrarisch

Europa protesteert tegen overheidsbeleid? Waar zet de

minister de komende maanden op in, behalve op RENURE?

Welke ruimte kan hij bijvoorbeeld uitonderhandelen voor

doelsturing voor duurzame voorlopers, die het afgelopen

jaar behoorlijk zijn afgestraft met de aangescherpte middelvoorschriften? Wat te denken van een serieuze voedselstrategie, die de Europese Unie tot op heden moet ontberen?

Voedselzekerheid wordt in Europa immers nog weleens

vergeten.

Natura 2000, windparken en de aanlandplicht. De rij maatregelen die vissers hebben getroffen in de afgelopen jaren,

is enorm. Ik hoop dat dit jaar een kentering wordt. Ik hoop

dat na jaren van iedere keer je noodgedwongen terugtrekken, ofwel omdat er in het Europees Parlement iets besloten

wordt over een pulskor, ofwel omdat delen van de zee

worden afgesloten, dit jaar het jaar wordt waarin we kunnen

zeggen: die Voordelta, die aan garnalenvissers beloofd is,

blijft open voor jullie. Ik hoop dat we weer een herstel gaan

zien van, bijvoorbeeld, de tongquota.

Ik hoop dat er echt weer perspectief ontstaat en er weer

zicht komt op een meerderheid met boerenverstand in het

Europees Parlement die de pulskor gewoon weer vrijgeeft,

misschien wel na de verkiezingen van aanstaande juni. Ik

denk namelijk dat dat soort innovaties weer los moeten

komen, want dan kunnen onze vissers weer vooruit. Ik hoop

dat dat op tijd gebeurt, voordat onze hele kottervloot ter

ziele is. En ik denk dat ik helemaal aan de zijde sta van de

heer Flach, en hij aan de mijne, om dit te bewerkstelligen.

Voorzitter. Complimenten aan onze minister voor zijn inzet

voor onze jonge boeren en nog meer complimenten voor

de jonge boeren zelf, verenigd in het NAJK. Helaas is het

een razend ingewikkelde tijd voor hen. In deze jaren een

boerenbedrijf overnemen is geen sinecure. Je moet dan

wel heel veel liefde hebben voor de grond van je voorouders, voor het landschap, voor de planten en voor de dieren.

Je kunt je geld immers veel en veel gemakkelijker verdienen. Om die reden heb ik met plezier mijn naam gezet onder

het amendement van collega Vedder om het geld voor

vestigingssteun voor jonge boeren op het juiste begrotingsartikel te krijgen.

Voorzitter. Tot slot nog twee korte punten. Meten is weten,

en in de proeftuin van de Regio Deal Foodvalley is een

meetnetwerk ingericht dat emissies per sector en staltype

in kaart brengt. Dat is doelsturing avant la lettre. Hoe zorgt

de minister voor stikstofreductie ervoor dat ze daar verder

kunnen en dat ze dit netwerk verder kunnen uitbreiden?

Dat sluit ook aan bij het betoog van collega Hertzberger en

bij mijn eerdere motie.

Ten slotte de vogelgriep. Hoe staat het met de ontwikkeling

van een landelijke structuur waarbinnen uitvoerende partijen in staat worden gesteld om het opruimen van dode

wilde vogels goed uit te voeren?

Tot zover in de eerste termijn, voorzitter.

SGPDe heer FlachSGP

Mijn vraag aan de heer Grinwis gaat over visserij. In de

twee maanden dat ik hier rondloop, heb ik namelijk een

aantal keer met hem mogen samenwerken en heb ik moties

met hem ingediend over de garnalenvissers in de Voordelta

en over de beperking van de quota op tong. Hoe kijkt u naar

de positie van vissers in het komende begrotingsjaar?

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

We hebben het hier met elkaar veel over de landbouw en

de dreigende crisis op de mestmarkt. Dat is terecht, maar

als ik denk aan onze vissers, dan zie ik dat het water hen al

veel langer aan de lippen staat. Denk aan de brexit, het

verbieden van de pulskor, het sluiten van gebieden vanwege

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Beckerman. Zij gaat het woord voeren namens de Socialistische

Partij. Ga uw gang.

SPMevrouw BeckermanSP

Dank u wel, en goedemiddag. Ik wil het eigenlijk over twee

onderwerpen hebben vandaag: een is de oplopende dierenartsrekening; en twee is het perspectief voor boeren om uit

de crisis te komen.

Laat ik beginnen met de rekening van de dierenarts. Steeds

meer mensen hebben moeite de rekeningen te betalen.

Niet voor niets ging het in de verkiezingscampagne veel

over bestaanszekerheid. Ook zien we dat juist de rekening

van veel dierenartsen hard stijgt. Grote ketens kopen kleinere praktijken op, en verhogen de prijzen. Een handvol

commerciële dierenartsketens zet de wereld van de huisdieren op zijn kop. Ruim een kwart van de dierenartspraktijken

is inmiddels in handen van een keten. Behandeling van een

hond of kat wordt fors duurder en de aandeelhouders

lachen zich kapot.

Al vaker riep de SP op om in te grijpen, de marktwerking

aan te pakken en de dierenarts betaalbaar te maken, maar

het kabinet deed vooralsnog niks. En ondertussen gaat het

aantal overnames hard door. Marktleider Evidensia noteert

miljoenen aan winsten, maar betaalt in Nederland weinig

belasting dankzij een constructie met belastingparadijs

Guernsey, zo schrijft NRC. In 2021 sluisde Evidensia vanuit

Nederland via een omweg 14,5 miljoen euro naar Guernsey,

dat op de zwarte lijst van belastingparadijzen staat. En

ondertussen komen baasjes gewoon in de problemen om

die rekeningen te betalen. Mensen die hun dier laten lijden

of zichzelf in de schulden steken. Mensen die afstand doen

van hun dier, waarna de dierenopvang alsnog de rekening

van de dierenarts moet betalen.

Vooropgesteld, dierenartsen doen fantastisch werk, en er

kan ook steeds meer. En dat dat geld kost, is volkomen

logisch. Maar we zien dat met de snelle opkomst van ketens

de tarieven heel hard stijgen, zeker bij spoed. Dan staat niet

meer het welzijn van het dier voorop, maar de winst. Daar

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-12

kunnen we wat aan doen, want het kan anders. Tot 1998

deden we het in Nederland ook anders: de tarieven van

dierenartsen waren in Nederland gemaximeerd. Dit systeem

werd ooit losgelaten met de gedachte dat dat zou zorgen

voor een tariefdaling, en dat het zou zorgen voor meer

transparantie. Maar eigenlijk is het omgekeerde gebeurd.

We zien in de landen om ons heen dat ze het daar anders

doen: in Duitsland zijn de behandeltarieven door deelstaten

gereguleerd; in Zweden mogen dierenartsen geen winst

maken bij de verkoop van geneesmiddelen; in België is het

voor investeerders gewoon compleet verboden om aandeelhouder te worden van een dierenkliniek. En zo kan ik doorgaan met voorbeelden. Maar juist Nederland laat alles aan

de markt over. Vorig jaar werd bij de begroting onze motie

aangenomen om onderzoek te doen naar de ketens en de

hogere prijzen, en naar oplossingen, maar — en ik kijk nu

even naar de minister — daar lijkt eigenlijk nog niks mee

gebeurd te zijn. Daarom willen we vandaag en morgen drie

nieuwe voorstellen doen. Eén: kom met nieuwe regels en

wetgeving om de dierenzorg weer te reguleren, en kijk naar

die buitenlandse voorbeelden en naar wat Nederland eerder

zelf deed. Twee: hanteer een standaard-btw-tarief van 9%.

Behandelingen van een dierenarts vallen daar nu niet onder,

maar onder die 21%. Dat is eigenlijk een kleine stap die de

overheid kan zetten om die tarieven te verlagen. Drie:

onderzoek de mogelijkheden om de werkdruk voor dierenartsen te verlagen en meer dierenartsen in het vak te krijgen

en te houden.

Voorzitter. Na alle sprekers is voor mij het belangrijkste

onderwerp van vandaag natuurlijk het perspectief voor

boeren.

De voorzitterVoorzitter

De heer Graus wil nog een interruptie plaatsen richting

mevrouw Beckerman. Ga uw gang.

PVVDe heer GrausPVV

Jawel, over de dierenartspraktijken even, want ze gaat nu

naar een ander onderwerp. Ik heb van de LID ook begrepen

dat ze het daar echt merken dat de mensen de dierenzorg

niet meer kunnen betalen. Er zijn heel veel dieren die een

achterstand daarin hebben en daarom eigenlijk ook min of

meer verwaarloosd worden. Ik vind het supersympathieke

voorstellen allemaal, maar moeten we niet gewoon iets

doen om die overnames te stoppen? Die prijsplafonds, daar

ben ik het allemaal mee eens, hoor. Dus dat bent u ook met

mij eens? Ik heb geen spreektijd meer. Daarom wil ik daar

eigenlijk ook een reactie van de minister op hebben, want

die heeft de LID bezocht afgelopen maandag, en de LID

heeft gemerkt wat er allemaal aan de hand is met die dierenartspraktijken. Ik had toch graag dat ie dat een keer

meenam.

SPMevrouw BeckermanSP

Ja, de heer Graus heeft volkomen gelijk. Waarom gaat het

aantal overnames in Nederland nou zo hard? Omdat

Nederland die markt volkomen heeft vrijgelaten. Daardoor

zegt het kapitaal: hier kunnen we goed verdienen. Ik heb

net het voorbeeld genoemd van winsten die niet eens hier

worden belast, maar die weggesluisd worden. Ik had een

rijtje voorbeelden van andere landen. In het Verenigd

Koninkrijk heeft de mededingingsautoriteit bijvoorbeeld

ingegrepen en gezegd dat Evidensia een deel van haar klinieken weer moet afstoten, omdat er een monopoliepositie

ontstaat. In Nederland kan dat niet. De toezichthouder kan

helemaal geen toezicht houden, omdat die hele markt is

vrijgegeven. Dus het eerste wat ik voorstel, is om te kijken

naar de buitenlandse voorbeelden. Kijk naar wat Nederland

eerder heeft gedaan en ga dat weer invoeren. Vorig jaar

hebben we dat gedaan via een onderzoeksmotie. Toen

dachten we: nou, dat is een sympathiek voorstel; daar kan

de minister een mooi voorstel op presenteren. Dat ligt er

niet. Dat frustreert ons. Daarom doen we die nieuwe voorstellen.

Ik ga verder. Voorzitter. We zien dit jaar veel boeren die

soms tegen de klippen op manieren willen vinden om hun

bedrijf te verduurzamen. Er zijn al heel veel mooie voorstellen genoemd. Denk aan de overtekening van de eco-regeling. Mevrouw Vedder noemde net Boeren Op Oale Groond,

dus collectieven die het anders willen doen. Ik las net een

prachtig artikel in De Groene Amsterdammer over een

groep boeren maar ook natuurbeschermers in Brabant die

op die manier bezig zijn. Dat is heel vaak ondanks de politiek, niet dankzij de politiek. Dat is misschien wel het pijnlijke

punt. We zien veel boeren die misschien wel willen, maar

ook steeds meer de hoop verliezen dat er voor hen perspectief komt. We hebben in de afgelopen jaren natuurlijk

gewacht — ik hoef dat niet opnieuw op te sommen, maar

het is heel pijnlijk — op een brief met visie, op perspectief,

op een landbouwakkoord, op een alternatief. Er is meer

duidelijkheid voor wie wil stoppen, maar voor velen die

willen starten of door willen, is er natuurlijk nog steeds heel

veel onzekerheid. Collega's hebben er al aan gerefereerd:

er komt nog veel bij.

Nu zagen we — daar zit eigenlijk een beetje mijn worsteling

— op de valreep, eigenlijk een week voordat we dit debat

gingen hebben, een nota van wijziging. Het kabinet wil 3

miljard extra toevoegen aan de huidige begroting via een

nota van wijziging. Normaal zou je zeggen dat dat het

sprankje hoop is dat velen nodig hebben. Of is dat het niet?

Ik moet eerlijk zeggen dat ik het heel moeilijk vind om dat

goed te kunnen beoordelen. We zien dat heel veel provincies aan de slag zijn en plannen hebben ingeleverd.

Mevrouw Hertzberger stelde er net ook al een aantal vragen

over. Hoe kan het nou dat er zo veel verschillen zijn tussen

de provincies? Waarom worden veel plannen van de ene

provincie wel als voldoende beoordeeld, en van de andere

niet? Hoe wordt die 1,28 miljard nou verdeeld over de provincies? Verder sluit ik me aan bij de vragen die mevrouw

Hertzberger al stelde.

Voor de SP is het altijd duidelijk geweest: als we willen dat

de landbouw duurzamer wordt, moeten we zorgen dat

boeren een eerlijke prijs kunnen krijgen, zonder te hoeven

concurreren op de wereldmarkt. We kunnen niet van boeren

verwachten of eisen dat ze aan steeds meer milieueisen

voldoen, om vervolgens die hele wereldmarkt vrij te houden. De huidige en nieuwe handelsverdragen zijn slecht

voor boeren, de natuur en het milieu, hier en in de rest van

de wereld. Mijn vraag aan het kabinet is: wat is de laatste

stand van het Mercosur-verdrag? Er is een Kamermotie

aangenomen om de landbouw eruit te houden. Hoe zit dat?

Wordt daar binnenkort over gestemd? Hoe gaan we daar

dan mee om?

Voorzitter, misschien als slot. Het is misschien een beetje

gek, maar er is heel veel aandacht gevraagd voor koplopers.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-13

Daar is terecht veel aandacht voor, maar wat doen we voor

de achterblijvers? Dat zijn de boeren die misschien wel

willen maar die niet in een van die mooie collectieven zitten,

die niet weten hoe ze moeten omschakelen. We horen van

collega's die bij die provinciale bijeenkomsten zijn, dat die

wanhoop ook echt toeneemt. We willen natuurlijk wel dat

niet iedereen stopt, maar hoe zorgen we nou voor die achterblijvers? Hoe gaan we die mensen ook bereiken?

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. De volgende spreker is

mevrouw Ouwehand. Zij voert het woord namens de Partij

voor de Dieren.

PvdDMevrouw OuwehandPvdD

Voorzitter, dank u wel. "Dieren liegen niet, bedriegen niet,

ze stellen zich niet aan en toch hebben de dieren geen poot

om op te staan." Ik dacht: ik kom met een gedichtje, want

de nieuwe Kamervoorzitter doet iedere dag een gedicht,

maar vandaag mag u onze voorzitter zijn; ik miste het

gedicht en dit rijmpje is voor de Partij voor de Dieren

geschreven door Kees van Kooten. Daar ben ik nogal trots

op. Hij was in 2006 lijstduwer voor ons en bij de aanvang

en voorbereiding van dit debat moest ik daaraan denken.

Ik zal er later nog wat meer over zeggen.

Voorzitter. Het valt mij op dat vandaag en zoals eigenlijk

de afgelopen jaren iedereen wel spreekt over de ellende in

de landbouw en hoe we die zouden moeten oplossen. Het

valt mij ook op dat er op een zeker moment de neiging

bestaat om het te hebben over de impasse, alsof we er niet

uit zouden komen. Ik geloof daar niet in. Wat er aan de hand

is in de landbouw is al decennialang duidelijk. Het grote

probleem is dat we zijn gaan marchanderen met de dingen

die belangrijk voor ons zijn, met alles wat kwetsbaar is en

waarvan we echt wel wisten dat we dat moesten beschermen: de natuur, onze volksgezondheid, schoon water, een

gezond toekomstperspectief voor de boeren en niet te vergeten dierenrechten. Op die manier kom je in een situatie

waar je nooit meer uitkomt, waarbij de boer natuurlijk

knettergek wordt van het ene regeltje op het andere, omdat

er eerst een beetje is gestuurd op stikstof en toen weer een

beetje op water. De dieren worden altijd vergeten; daar

kom ik straks overigens nog uitgebreid op terug. Dus de

impasse is niet dat we niet zouden weten wat we moeten

doen. De impasse is dat we niet hebben durven handelen.

En nog steeds zie ik die reflex hier in de Kamer en dat vind

ik heel jammer. De heer De Groot zei grappend: het is mijn

laatste begrotingsbehandeling, dus ik leg het nog een keer

uit. Dank overigens voor de mooie samenwerking de afgelopen jaren.

We doen deze LNV-begroting nu voor het eerst met de

nieuwe Kamer. Ik zou willen tippen dat mensen eens op

bezoek gaan bij Ruud Zanders, de ondernemer die Kipster

leidt, een bedrijf met leghennen. Het grappige aan Ruud

Zanders is dat hij echt is opgegroeid in dat systeem waar

we nu nog steeds de problemen van ondervinden. Een

mega kippenhouder met overal leghennenbedrijven. In zijn

verhaal vertelt hij: wij hadden drie kernwaarden, namelijk

grootschalig, grootschalig en grootschalig. Nou, dat vat

wel een beetje samen waar de Nederlandse boeren op

gestuurd zijn. Hij ging uiteindelijk failliet. In zijn verhaal

vertelt hij dat hij daardoor les is gaan geven aan de Landbouwhogeschool en dat hij eens een keer groep mensen

uit Afrika op bezoek kreeg die weleens wilden kijken

waarom die Nederlandse landbouw het zo goed doet. Hij

vertelde trots dat het allerbelangrijkste is: beginnen met

goed voer; het is superbelangrijk dat je goede granen aan

die kippen geeft. Die mensen die dat verhaal van hem

hoorden, zeiden: dat is ook raar, want als wij goede granen

hebben, dan eten we die zelf op. Dat heeft hem aan het

denken gezet over de voedselverspilling die de veehouderij

eigenlijk is, over hoe met dieren wordt omgegaan. Hij houdt

nog steeds dieren maar nu op een andere manier. Wat ik

mooi en goed vind aan Ruud Zanders is dat hij eerlijk zegt:

we doen het echt zo goed mogelijk maar toch blijft het voor

de dieren altijd wel dierenleed, hoe je ze moet vangen, hoe

ze naar het slachthuis vervoerd worden en hoe ze geslacht

worden. En die eerlijkheid, ik denk dat we die nodig hebben

in het landbouwdebat.

Ook vandaag hoor ik namelijk allerlei problemen die waar

zijn, die kloppen, maar een aantal andere pijnlijke feiten

hoor ik niet. Ik hoor niet dat onze intensieve veehouderij

ook voor heel grote problemen zorgt voor onze volksongezondheid. Ik hoor niets over onze intensieve landbouw met

de enorme hoeveelheden landbouwgif. Mensen worden

letterlijk ziek van de stank en van landbouwgif. Parkinson

is niet voor niets een beroepsziekte onder boeren. Ook voor

boeren zelf zou het dus zoveel beter zijn als we deze landbouw omschakelen en ze helpen naar een echt duurzaam

landbouwperspectief. Daarvoor moeten we dieren en natuur

centraal stellen. Zonder natuur geen landbouw. Zonder een

gezonde bodem, schoon water en een stabiel klimaat gaat

het niet lukken. Met zo veel dieren als in Nederland gaat

het nooit goed komen, ook voor de gezondheid van mensen

niet.

Ik herinner ook nog aan de Q-koortsepidemie. Nog steeds

hebben mensen in de buurt van geitenhouderijen een hoger

risico op longontsteking. De minister stuurde begin deze

week op lang aandringen van onze fractie en verschillende

experts eindelijk wat harde feiten over de varkensgriep. Bij

meer dan driekwart van de bedrijven in de regio Zuid werd

varkensgriepbesmetting vastgesteld. Je zal er maar wonen!

We weten dat het een groot risico is dat virussen uit de

veehouderij zich gaan mengen en over kunnen slaan op

mensen. Het gaat ook om onze volksgezondheid.

Ik kijk daarbij naar de formerende partijen. Ik begrijp dat de

kosten voor de komende jaren en de gezonde overheidsfinanciën voor hen van groot belang zijn. Grote zorgkosten

zijn heel belangrijk. Het is voor de mensen zelf een zwaar

drama als ze parkinson oplopen, maar ook voor de zorgkosten zouden we onszelf en deze mensen een plezier doen

door gewoon aan de basis te beginnen en onze volksgezondheid te beschermen. Dat doet het landbouwbeleid op

dit moment nog steeds niet. Waarom niet? Omdat we die

kwetsbare waarden iedere keer weer laten verliezen van de

andere belangen. Dan doel ik op de volgende waarden. Hoe

gaan we om met dieren? Wat vinden we dierwaardig? Hoe

zorgen we echt voor een sterke natuur in plaats van dat we

die steeds verder onder druk zetten? Die andere belangen

zijn, verdrietig genoeg voor de boeren, niet het boerenbelang. Boeren hebben belang bij een gezonde toekomst, niet

bij het verdienmodel van de Rabobank, Albert Heijn of de

VanDrie Group. Er zijn er een paar die heel rijk worden van

dit systeem, maar dat zijn niet de kleine gezinsbedrijven

die heel graag duurzaam willen werken.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-14

Voorzitter. Dieren en natuur centraal: dat is de enige

oplossing. Er liggen echter allemaal aangenomen moties

waarbij het kabinet treuzelt en treuzelt en treuzelt. Ik noem

één punt waar de Kamer het in meerderheid over eens is:

het importeren van piepjonge kalfjes uit Ierland. Die dieren

zijn twee weken oud. Ze worden in vrachtwagens gepropt.

Ze weten niet eens hoe ze in die systemen moeten drinken,

want het enige wat ze kennen, is drinken bij de moeder,

maar daar zijn ze weggehaald. Ze staan in de vrachtwagen,

worden op de boot gezet, worden naar Europa gesleept en

komen aan op een Frans verzamelcentrum. Ieder jaar weer

als daar controle is, blijkt dat de dieren daar worden mishandeld. Vervolgens belanden ze in Nederlandse kalvermesterijen. Wie wordt daar rijk van? De familie Van Drie. Die

staat in de Quote 500. Die dieren hebben ernstig te lijden,

de natuur heeft ernstig te lijden en we zitten met een

mestoverschot. De Kamer zegt: houd daar nou mee op;

stop in elk geval met het importeren van deze weerloze

dieren. Waarom voert de minister zo'n aangenomen motie

niet uit?

Voorzitter. De dieren centraal betekent dat we ook durven

handelen naar wat we al 20 à 25 jaar beloven. De heer Graus

zei het mooi: een dierwaardig bestaan is gewoon een ethische kwestie. De Kamer heeft zich daar al voor uitgesproken.

Sterker nog, het was een twintig jaar oude politieke belofte,

die ook door partijen als de VVD en het CDA is gedaan. Als

je daar niet naar handelt, geldt die belofte natuurlijk als een

soort bedrog aan de hele bevolking. De Kamer heeft uiteindelijk gezegd: laten we daar nou eens echt mee ophouden.

Laten we wettelijk vastleggen dat we voortaan het systeem

aanpassen aan de dieren, en niet meer de dieren aan het

systeem.

Ik noem het couperen van varkensstaartjes. Hoelang wordt

nu al beloofd dat we daarmee gaan stoppen? Dat zou verboden worden met de wetswijziging die de Partij voor de

Dieren door beide Kamers heeft geloodst. De minister heeft

inmiddels besloten dat hij die wetswijziging ongedaan

maakt. Er ligt dus een nota van wijziging. Die hele belofte,

die door de Tweede en de Eerste Kamer is aangenomen,

dat we dieren gaan beschermen, dat we ze laten leven naar

hun aard, is eruit gehaald. De minister zegt dat hij het op

een andere manier gaat oplossen, dat hij in de toekomst

wel met een of andere regeling komt, maar de geschiedenis

wijst uit dat beloften aan dieren nooit worden waargemaakt.

Dus we hadden wettelijke bescherming, en de minister zegt:

nou, misschien ooit een keer, met sint-juttemis, als de markt

er zin in heeft. Dat is niet het respecteren van de morele

omgang met dieren waar we allemaal voor zijn. Het is ook

niet het respecteren van de rechtsstaat, zeg ik tegen dit

demissionaire kabinet.

Voorzitter. De Kamer kreeg een brief van Norah. Zij is 8 jaar

en zij stuurde een paar maanden geleden een brief. Zij was

gisteren hier in de Kamer. We hadden haar uitgenodigd,

omdat we wel meer wilden weten. Norah schreef een paar

maanden geleden aan ons allemaal: "Hoi politiek. Ik schrijf

een brief omdat ik het niet vind kunnen dat dieren geslacht

worden. Ik zou graag willen dat dieren niet meer geslacht

worden en dat het kindje bij de moeder blijft. Ik hoop dat

jullie iets voor mij en de dieren kunnen doen."

Nou, ik kijk nadrukkelijk naar de minister. Wat gaat de

minister doen voor de dieren? Tegen de andere mensen in

deze zaal wil ik graag zeggen dat ik gisteren een heel leuk

gesprek met Norah had over hoe ze hier zo op gekomen

was. Zij had dus een keer op de snelweg een diertransport

met kippen gezien. Ze had de vrachtwagen gezien en al die

kooien waar die dieren dan in gepropt zitten. En zo begreep

ze: oei, voor vlees dat wij eten, gaan dieren dus zo op

transport in vrachtwagens en worden ze ook geslacht.

Sindsdien wil ze iets voor de dieren doen. Ze had nog een

paar aanvullende vragen. Ik begreep dat ook de fracties van

de VVD en van BBB haar een keurig briefje terug hebben

geschreven. Complimenten daarvoor! Zij was gisteren bij

onze fractie en vroeg mij: wordt er weleens gelogen over

de dieren door mensen in de politiek? Toen zei ik: nou, liegen misschien niet zo, maar het is wel echt waar dat er heel

vaak iets wordt beloofd, maar dat het als het erop aankomt,

toch niet gebeurt. Er wordt heel vaak gezegd: dierwaardigheid vinden we belangrijk, stoppen met couperen vinden

we belangrijk, stoppen met diertransporten langer dan acht

uur vinden we belangrijk. En dat gebeurt dan toch niet.

Ik zou zeggen dat we ons van een betere kant moeten laten

zien en dat we hier eindelijk eens werk van moeten maken.

Dat moeten we doen voor deze kinderen en voor iedereen

in Nederland die vindt dat we een einde moeten maken aan

het dierenleed in de veehouderij.

Voorzitter. Wat natuurlijk ook helpt, is als we gewoon

stoppen met ontwikkelingen die per definitie niet bijdragen

aan een beter dierenwelzijn en aan een gezonde landbouw.

We hebben het hier al heel vaak over gehad. Ja, er zijn nu

uitkoopregelingen. Maar in de tussentijd worden er gewoon

nog steeds megastallen gebouwd. Dat is niet alleen heel

erg zonde van het geld, maar we willen toch met z'n allen

dat er een einde komt aan die grootschaligheid in de veehouderij? Waarom gebeurt dit nog steeds? Het is zelfs zo

bizar dat er op dit moment, met de uitkoopregelingen die

lopen, in een straat een varkenshouder wordt uitgekocht

met 2,5 miljoen euro belastinggeld, terwijl er in dezelfde

straat een stal bij komt. Het gaat over al die vergunningen

die nog steeds uitbreidingen en megastallen mogelijk

maken ten koste van de dieren en ten koste van de belastingbetaler. We horen graag van het kabinet wat het daaraan

gaat doen.

Voorzitter. We zitten met een nieuwe Kamer en dus ook

met een formatie. We begrijpen uit de krant dat geld een

probleem is. En dat begrijp ik. Er zijn heel veel problemen

ontstaan. Wie gaat nu boeren helpen op weg naar die

gezonde landbouw en wie gaat het geld ophoesten dat

daarvoor nodig is? Nou ja, ik hoorde de heer Graus het ook

al zeggen en ook anderen in de Kamer zijn het ermee eens,

maar het wordt wel tijd dat we gaan handelen. Er zijn partijen die heel veel hebben verdiend aan de intensieve

landbouw, ten koste van boeren, ten koste van de gezondheid van mensen, ten koste van dieren, ten koste van de

natuur. Nu moeten we de problemen met z'n allen op gaan

lossen. Het is niet eerlijk om dat op kosten van de belastingbetaler te doen, of in elk geval niet alleen op kosten van de

belastingbetaler. Dus waar is het voorstel om de Rabobank

te laten terugbetalen, om de VanDrie Group te laten terugbetalen, de stallenbouwers, de slachterijen, de veevoerindustrie? Al die partijen hebben heel veel geld verdiend. Ze

laten — bijna lachend, moet ik zeggen — de kosten gewoon

aan de samenleving. Dat is zo, terwijl we er met elkaar voor

moeten zorgen dat we de dingen die we belangrijk vinden

in Nederland, zoals goed onderwijs en goede toegang tot

de zorg, overeind houden. Het kan dan niet zo zijn dat alle

problemen die in de landbouw zijn veroorzaakt door de

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-15

belastingbetaler moeten worden opgehoest, terwijl de

partijen die er flink rijk van zijn geworden er alleen maar

met de winst vandoor kunnen gaan. De Kamer zegt: terugbetalen.

Voorzitter. We zien inderdaad dat boeren overal in Europa

aan het protesteren zijn. Het is het jaar waarin we met elkaar

naar de stembus gaan voor een nieuw Europees Parlement.

Laat de Europese Unie nou een heel belangrijke bepalende

factor zijn in waar we heen kunnen met de landbouw. Ik

begrijp heel goed dat boeren wel een beetje gek worden

van dit Europa. Aan de ene kant zijn er natuurregels en klimaatregels. En laten we ook niet vergeten dat er in deze

periode voor 365 miljard aan subsidies is voor de landbouw.

Maar aan de andere kant zijn er vrijhandelsverdragen die

Nederlandse en Europese boeren gewoon keihard blootstellen aan oneerlijke concurrentie van buitenaf. Er zijn wel

natuurregels, maar glyfosaat wordt ook weer voor tien jaar

toegelaten. Wat zijn dat voor tegengestelde bewegingen?

En ja, de Europese Unie zou een waardenunie moeten zijn,

maar als je kijkt naar de regels voor dierenwelzijn, die al

jarenlang niet voldoen, en de belofte om daar eindelijk eens

werk van te maken, dan is het huilen met de pet op wat we

nu aan voorstellen zien van de Europese Commissie. We

weten al jaren dat die Europese regels voor de bescherming

van dieren zwaar onvoldoende zijn.

Het gaat in Europa alleen al per jaar om 300 miljoen dieren

die hun droeve leven in kooien moeten slijten, gewoon,

omdat dat in Europa mag. Ganzen mogen worden

gedwangvoederd met zo'n afschuwelijke buis in hun keel

voor de productie van een luxeproduct als foie gras. Dat is

allemaal toegestaan. Kippen en eenden mogen op hun kop

in het slachthuis door een elektrocutiebad worden gedreven,

terwijl we weten dat die dieren na afloop heel vaak nog bij

bewustzijn zijn. Zij maken dus bij vol bewustzijn hun slacht

mee. Neem de bontproductie. In Nederland hebben we er

gelukkig een einde aan gemaakt, maar in Europa is het

gewoon nog toegestaan. Ik noem nertsenfokkerijen. En dat

terwijl het niet alleen voor de dieren een groot drama is.

Het zijn roofdieren. Die moeten kunnen rennen. Die hebben

water nodig. Die lijden extreem in de kooien waarin ze

mogen worden gehouden. Maar we zagen ook dat de

nertsenfokkerijen een brandhaard waren voor corona en

dat er zelfs vogelgriep is vastgesteld. Volgens virologen is

de wereld door het oog van de naald gekropen, omdat de

vogelgriep niet is overgeslagen op de mens. Het is dus ook

voor onze volksgezondheid heel gevaarlijk.

Dan de diertransporten. De Europese Commissie heeft dus

beloofd om met voorstellen te komen om het dierenwelzijn

te verbeteren, maar de eerste voorstellen die we hebben

gezien gaan over de diertransporten en bijna alles waar we

al bijna twintig jaar over praten blijft toegestaan. Dagenlange transporten van dieren in vrachtwagens; het is om

te huilen. Het is van groot belang dat het Europees Parlement dat we straks gaan kiezen een heel stuk diervriendelijker wordt. Het is belangrijk dat het Nederlandse kabinet

in aanloop daarnaartoe, onder aanvoering van de Kamer,

alles op alles gaat zetten om die Europese regels voor de

bescherming van dieren beter te maken. De zwerfdieren

komen niet eens in aanmerking voor een betere bescherming in Europa. Die worden er nu buiten gehouden, terwijl

we allemaal verhalen kunnen lezen en zien over hoe in

verschillende Europese landen op een afschuwelijke manier

met zwerfdieren wordt omgegaan en over hoe ze worden

gedood. Waarom komen daar komen geen voorstellen

voor? Is het kabinet bereid om zich sterk te maken voor echt

goede dierenwelzijnsregels op Europees niveau?

Voorzitter. Tot slot. Ik had het net al even over de twee

gezichten van Europa en dat boeren daar natuurlijk ook gek

van worden. De Europese Commissie wil graag een handelsverdrag met Latijns-Amerikaanse landen. Nou heeft de

Kamer al twee keer gezegd: doe dat niet als er landbouw

in zit. Er zit landbouw in. Geef boeren tenminste de

geruststelling dat wij er hier alles aan doen en dat we niet

zullen instemmen met een handelsverdrag dat nog meer

oneerlijke concurrentie mogelijk maakt. Terwijl er wel van

boeren wordt gevraagd om verder te gaan met die verduurzaming — dat is terecht ook — en we, als het aan de Kamer

ligt, stappen gaan zetten voor dierenwelzijn, begrijp ik

werkelijk waar niet dat het kabinet niet nu ook zegt: dan

gaan we tenminste jullie die oneerlijke concurrentie niet

aandoen. De aangenomen motie ligt er gewoon. Maak dit

duidelijk. Het kabinet weigert de motie uit te voeren en blijft

zeggen: nou, we wachten wel even tot die voorstellen er

liggen. Daar hebben boeren, natuur en dieren natuurlijk

helemaal niks aan.

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank, mevrouw Ouwehand. Dan zijn we toe aan

de tweede maidenspeech vandaag. Het lid Kostić gaat

namens de Partij voor de Dieren die maidenspeech uitspreken en heeft mij verzocht om niet te schorsen direct na de

maidenspeech. Feliciteren mag zeker, maar dan na afloop

van het debat. Gaat uw gang.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Dank u wel, voorzitter. Ik weet dat het voor niemand makkelijk is om de eigen bekende omgeving, vrienden en

familie te verlaten. Als 10-jarige vluchtte ik met mijn familie

uit Bosnië-Herzegovina. Net voordat duizenden mensen in

Srebrenica in de steek werden gelaten, vermoord en als

afval in massagraven werden gedumpt. Dit was op Europees grondgebied de eerste genocide sinds de Holocaust.

Aan genocide gaat het presenteren van tegenstellingen

tussen onze en hun cultuur vooraf. Het gebeurt eerst heel

subtiel. Ik heb het zien gebeuren. Ik heb gezien wat het

verspreiden van extreem groepsdenken en zondebokpolitiek

met hele gewone mensen kan doen. Burgers wordt wijsgemaakt dat de ander een bedreiging is, alleen omdat ze een

andere achtergrond hebben. Degenen die van verdeeldheid

kunnen profiteren, doen er alles aan om mensen tegen

elkaar uit te spelen. Dan doen zelfs goede mensen soms

hele nare dingen. Zo gingen in Bosnië buren elkaar als vijanden zien. Ik ben mede dankzij mijn ouders en grootouders

in enorme rijkdom opgegroeid, niet in financiële rijkdom,

maar in de rijkdom van familie met verschillende overtuigingen en geloven, een familie die uit Bosniakken, Serviërs

en Kroaten bestaat, een familie die zich in de oorlog niet

liet verdelen, maar elkaar en hun buren hielp omdat ze de

mens in elkaar bleef zien. De radicale nationalisten wilden

met gif elk restje diversiteit uitroeien, maar mijn familie liet

het niet gebeuren. Hun lef en compassie was het tegengif.

Dat geeft me nog steeds hoop en kracht.

Voorzitter. Uit de oorlog leerde ik twee fundamentele dingen. Eén: hoe belangrijk het is om altijd het kloppende hart

in elkaar te blijven zien en elkaar te blijven spreken, hoe

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-16

groot de verschillen soms ook aan de buitenkant lijken. Er

is namelijk altijd meer dat ons verbindt. Twee: hoe belangrijk het is om je ook altijd uit te spreken tegen alle vormen

van onrecht, want onrecht tegen één groep zal zich altijd

verspreiden naar andere groepen als we niet op tijd een

streep trekken.

Dat brengt me bij de inhoud van dit debat. Het onrecht

begint vaak bij hoe we met dieren omgaan. Niet voor niets

is geweld tegen dieren vaak een voorbode van geweld tegen

mensen. Denk maar aan de beruchte Twentse dierenbeul.

Schrijver Tolstoj begreep het al toen hij zei: zolang er

slachthuizen zijn, zullen er slagvelden zijn. Ik stip graag zes

onderwerpen aan. Eén is slachtoffers van huiselijk geweld

en hun dieren. Uit onderzoek blijkt dat 41% van de vrouwen

die slachtoffer zijn van huiselijk geweld, hun vlucht naar

een veilige opvang uitstellen omdat zij hun huisdier niet

kunnen meenemen. Gelukkig zijn er organisaties die zich

inzetten om deze slachtoffers en hun huisdieren te helpen.

Zij zorgen ervoor dat slachtoffers tijdens hun vlucht hun

dieren mee kunnen nemen en zij bieden trainingen aan

voor hulpverleners. Zij zijn nu afhankelijk van goedwillende

gemeenten. In gemeenten die geen ondersteuning bieden,

kunnen zij geen hulp geven. Zo simpel is dat. Slachtoffers

blijven dan langer thuis in een onveilige situatie. Dat moeten

we echt niet willen. Erkent de minister dat slachtoffers van

huiselijk geweld in alle gemeenten moeten worden geholpen, zodat hun huisdieren zo veel mogelijk kunnen meeverhuizen? Ik vraag de minister of hij een rol kan spelen om

ervoor te zorgen dat de stichtingen die hierover gaan, landelijk kunnen gaan opereren.

Dan een tweede punt: de dierenartskosten. Steeds meer

mensen kunnen de rekening van de dierenarts niet meer

betalen. Grote multinationals kopen hier dierenartspraktijken op, waardoor monopolievorming ontstaat. Voor hen

telt maar één ding en dat zijn bizar hoge winsten. Een op

de vijf mensen stelt een behandeling van hun dier uit vanwege die te hoge kosten. De minister zegt hier niets aan te

kunnen doen. Als het aankomt op het helpen van dieren en

van de meest kwetsbare mensen, vindt de regering alles te

ingewikkeld, terwijl er altijd wel een creatieve oplossing is

als er voor commerciële belangen moet worden gezorgd.

Ik vraag de minister wat er in dit geval wél kan. De minister

accepteert toch niet dat uiteindelijk bijna alle dierenartsenpraktijken hier in handen komen van deze multinationals?

Andere landen, zoals Frankrijk, Duitsland en België, ondernemen wel actie. Waarom lukt het deze landen wel en lukt

het de minister niet? Graag een reactie.

Het hoge btw-tarief voor dierenartskosten is ook een probleem. We hebben al meerdere keren gevraagd om dit tarief

te verlagen, het liefst naar 0%. Medische hulp voor dieren

is geen luxe, maar een noodzaak. Daar ga je geen maximale

belasting op heffen. Maar het verlagen of afschaffen van

het btw-tarief voor diergeneeskunde kan niet, zo zegt de

minister. Wil de minister zich er op zijn minst voor inzetten

om de Europese regelgeving op dit punt aan te passen?

Voorzitter. Voor diergeneesmiddelen geldt wel een verlaagd

btw-tarief. Wat goed! Maar wat blijkt nu? In plaats van de

btw op deze middelen minstens te verlagen, overweegt dit

kabinet om het btw-tarief te verhogen. Echt, hoe verzin je

het in deze tijden? Daarmee zadel je niet alleen mensen die

thuis een dier als maatje hebben op met nog hogere kosten,

maar zorg je er ook voor dat meer dieren niet de medicijnen

kunnen krijgen die ze nodig hebben. Erkent de minister dat

dit echt onwenselijk is?

Een derde punt gaat over het fokken van dieren met ziekmakende uiterlijke kenmerken. Je mag in Nederland niet met

ongezonde dieren fokken. Laat dat heel duidelijk zijn. Fokkers die katten fokken met groeistoornissen en dus

gewrichtsaandoeningen of die honden fokken met veel te

korte snuiten, waardoor ze permanent moeite hebben met

ademen en helse hoofdpijn hebben, zijn strafbaar. De NVWA

treedt gelukkig steeds vaker op. Daar zijn we blij mee. Maar

deze dieren mogen wel nog geïmporteerd worden. Daarom

is het belangrijk dat er snel een handels- en importverbod

komt voor deze dieren of een houdverbod, zoals de minister

voorstelt. De Kamer heeft al eerder met brede steun een

motie aangenomen die hiertoe oproept. Dit verbod moet

er heel snel komen en zeker snel gaan gelden voor de

kortsnuiten, want nu hebben die foute fokkers in het buitenland vrij spel. Ik wil graag concreet van de minister horen

wanneer er actie wordt genomen tegen de import van

kortsnuiten. Er ligt goed onderzoek van de Universiteit van

Utrecht en er is veel expertise bij de ngo's en dierenartsen.

Ik verzoek de minister er snel werk van te maken. Kan hij

een datum, een maand, noemen en dan specifiek voor de

kortsnuiten?

Het vierde punt gaat over de bijtincidenten en de plannen

voor het in beslag nemen van honden. De minister wil het

nog makkelijker maken om in beslag genomen honden

sneller en zonder tussenkomst van de rechter te doden. Dat

is echt onbegrijpelijk. Voor de meeste honden kunnen

diervriendelijke oplossingen worden gevonden. Hierop

moet worden ingezet door de minister en niet op het nog

sneller laten doden van de honden. Dieren worden bij

inbeslagname volgens de wet helaas nog steeds als voorwerpen beschouwd. Het doden van dieren wordt dan "vernietiging" genoemd. Dieren worden soms gedood nog

voordat de rechter uitspraak heeft kunnen doen. Stel je

voor: je hond en maatje waar je jarenlang je leven mee hebt

gedeeld, wordt zonder proces, of zonder dat er moeite is

gedaan om een fatsoenlijke oplossing te vinden, vernietigd.

Alsof het gaat om een hoop afval. Dit is verwerpelijk.

Ook de Nederlandse Orde van Advocaten deed de aanbeveling om hier iets aan te doen. Daarom heeft de Kamer vlak

voor het verkiezingsreces een motie aangenomen waarin

de minister van Justitie wordt verzocht om aparte regels

op te stellen voor de inbeslagname van dieren. Die motie

werd breed gesteund, van links tot rechts. En wat doet de

minister? Hij doet precies het tegenovergestelde. Hij wil

dat men honden nog sneller kan laten inslapen. Ik hoop

echt dat de genoemde motie aan zijn aandacht is ontsnapt.

Zo niet, hoe rijmt de minister zijn plan met het verzoek van

de Kamer? Hoe denkt de minister dat het wegnemen van

de rechten uit dit proces bijdraagt aan een gezonde

rechtsstaat?

Mijn vijfde punt gaat over dieren en het Dolfinarium. Dolfijnen kunnen kilometers zwemmen, zoals iedereen weet.

Maar in het Dolfinarium zitten deze zeer intelligente dieren

24/7 opgesloten in betonnen bakken die vele malen kleiner

zijn dan hun natuurlijke leefomgeving. Honden horen niet

aan de ketting en dolfijnen horen niet in een zwembad. Veel

bedrijven en organisaties hebben afstand genomen van

het Dolfinarium. Nu de tweede Kamer nog. De generatie

dolfijnen die nu in dolfinaria leeft, moet de laatste zijn. In

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-17

de nieuwste Kamerbrief over dierenwelzijn konden we lezen

dat het Dolfinarium zich weer niet aan de afspraken houdt;

voor de zoveelste keer. Hier komt nog bij dat laatst bleek

dat het Dolfinarium jarenlang 53 diersoorten heeft tentoongesteld zonder dat het hier de juiste vergunning voor had.

Maar dit heeft, zo verzekerde de parkdirecteur, voor het

Dolfinarium niet geleid tot sancties of juridische gevolgen.

Ik vraag de minister: waarom niet? En waarom is de Kamer

hier niet over geïnformeerd?

Het is allemaal al heel erg, maar we zien niet alleen misstanden bij het Dolfinarium. Ook bij andere dierentuinen zien

we die. In 2023 waren een op de drie controles bij dierentuinen niet akkoord. Een op de drie. We zien bij bijna alle dierentuinen dat gezonde dieren die te veel zijn gefokt, de

zogeheten surplusdieren, zonder pardon worden gedood

of achter de schermen in slechte verblijven worden

gehouden. De directeur van Blijdorp vertelde laatst dat daar

een speciaal soort wrattenzwijntje, een uniek wild dier dat

alleen voorkomt op de Filipijnen, is gedood met een

schietmasker. Gaan we echt zo om met wilde dieren? Deelt

de minister dat dit onwenselijk is en dat we hard en snel

moeten optreden tegen deze misstanden? Kan de minister

bevestigen dat dieren geen wegwerpproducten zijn, maar

wezens met bewustzijn en gevoel, en dat daarom zo snel

mogelijk een eind moet worden gemaakt aan het doden

van gezonde dieren in dierentuinen omdat de mensen daar

te veel van heeft gefokt?

Mijn zesde punt gaat over de dierproeven met apen, hamsters, honden, konijnen en muizen. Uit studies blijkt dat

muizen empathisch zijn, veel voor hun vrienden overhebben

en met hen meeleven als ze veel pijn hebben. Al deze voelende wezens worden onderworpen aan gruwelijke tests.

Hart- en vaatziekten worden geïnduceerd, evenals alle

mogelijke soorten tumoren en kankers, leverziekten en

gebroken botten. Ruggengraat en ogen worden opzettelijk

beschadigd. Zwangere konijnen krijgen giftige stoffen toegediend, zodat een jong ziek of misvormd kan worden

geboren. Voor het vierde jaar op rij is het aantal dierproeven

toegenomen, terwijl er steeds meer alternatieven zijn en

bijna iedereen, de minister, de Kamer, maar ook wetenschappers en de maatschappij, een afbouw wil. De transitie duurt

te lang en er gebeurt te weinig.

Voor de Partij voor de Dieren is het duidelijk: maak het

afbouwpad concreet. Hiermee geef je duidelijkheid aan

wetenschappers en het bedrijfsleven, maar vergroot je ook

de urgentie om te innoveren. Dat moet de VVD aanspreken.

Dat is keihard nodig, want zo'n 90% van de proeven levert

geen resultaat op voor de mens. Uiteindelijk zullen dus

alternatieven leiden tot beter onderzoek en betere medicijnen voor de mens. Uit recent onderzoek van onderzoeksbureau EMMA blijkt dat we voor voeding over tien jaar geen

dierproeven meer nodig hebben. Is de minister dan op z'n

minst bereid om voor dit soort deelsectoren concrete

afbouwpaden op te zetten?

Voorzitter. Ik ga richting afronding. Veel naars dat we elkaar

en dieren aandoen, komt voort uit aangeleerde gewoontes

en normen die we nooit bevragen. Ik heb geleerd dat het

gezond is om regelmatig stil te staan bij ons doen en laten

en ons af te vragen waarom we dit ook alweer doen. Is dit

wat ik mijn kinderen wil leren? Word ik hier een beter mens

door? Blijf ik dit doen uit gewoonte of is het tijd voor iets

anders?

Tijdens het afgelopen reces liet ik mijn oma via een echo

haar eerste achterkleinkind zien, groeiend in de buik van

mijn vriendin. Een ongewone situatie voor mijn oma, gezien

het feit dat homoseksualiteit in haar tijd als ziekte werd

gezien. Maar mijn oma heeft mijn vriendin met net zo veel

liefde omarmd als mij. Haar ogen schitterden van geluk

toen ze het hartje van haar achterkleinkind hoorde. Liefde

blijft liefde. Als zelfs mijn oma van 86 in staat is om opnieuw

te kijken naar de gewoontes en normen die zij ooit heeft

aangeleerd, dan kan iedereen hier dat. Laten we elkaar

blijven opzoeken en de complexe individuen die we allemaal

zijn, in elkaar blijven zien. Laten we de vele overeenkomsten

die we hebben, inzetten om sneller samen de problemen

in dit land op te lossen en de verschillen die er zijn,

gebruiken om elkaar uit te dagen, onze eigen gewoontes

te bevragen en ons zo te blijven ontwikkelen. Dieren zijn

niet links of rechts. Stappen zetten om beter om te gaan

met dieren, verrijkt ons als mens en draagt bij aan een

samenleving waarin we echt samen kunnen leven in plaats

van tegenover elkaar.

Dank u wel.

(Applaus)

De voorzitterVoorzitter

Van harte gefeliciteerd met uw bevlogen en indrukwekkende

maidenspeech. Mooi hoe u vertelt over hoe de aanloop

naar en de vlucht van de familie u gevormd heeft en ook

gemotiveerd heeft om voor de Partij voor de Dieren hier te

strijden voor dierenrechten. Op verzoek kan het lid Kostić

na afloop van de vergadering worden gefeliciteerd.

We gaan door met de volgende spreker. Dat is het lid Flach,

die namens de Staatkundig Gereformeerde Partij het woord

gaat voeren. O, ik maak een vergissing, want de heer Van

Meijeren gaat eerst nog, voor de heer Flach. Hij stond bij

mij onderaan, maar dat was een administratief foutje.

Excuus aan de heer Flach. De heer Van Meijeren spreekt

namens Forum voor Democratie.

FVDDe heer Van MeijerenFVD

Dank u wel, meneer de voorzitter. Onlangs ben ik verhuisd

van het grote, stedelijke Den Haag naar het oosten van het

land, waar ik oorspronkelijk vandaan kom. Ik woon nu in

wat wel het "landelijk gebied" genoemd wordt. Een gebied

dat, als het aan het kabinet ligt, de komende jaren radicaal

en structureel gaat veranderen. Maar liefst 25 miljard euro

is uitgetrokken voor het zogenaamde Transitiefonds landelijk gebied en natuur. Volgens het kabinet is, schijnbaar,

dat landelijk gebied en de manier van leven daar heel erg

slecht voor de natuur en moet dat flink onderhanden worden genomen om onze natuur te redden van de totale

ondergang. Dat druist in tegen mijn gevoel. Als ik in Den

Haag mijn woning verliet, stond ik te midden van de

torenhoge gebouwen, het voorbijrazende verkeer en de

onophoudelijke menselijke activiteit en bedrijvigheid, terwijl

als ik op m'n huidige adres mijn woning verlaat, ik over

idyllische zandweggetjes, door weelderige bossen en langs

weilanden loop en eigenlijk alleen maar vogeltjes hoor

fluiten. Dat volgens dit kabinet niet dat stedelijke gebied,

maar juist dat landelijke gebied drastisch zou moeten worden hervormd om de natuur te beschermen en dat niet de

zware chemische industrie, maar juist de agrarische sector

een grote bedreiging zou vormen voor onze natuur, is in

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-18

de eerste plaats al iets wat gevoelsmatig niet klopt. Maar

hoezeer ik ook een gevoelsmens ben, heb ik me uiteraard

ook verdiept in de feiten. Wat blijkt? Ook feitelijk klopt er

helemaal niets van.

Het begint met het controleren van de feiten die de regering

zelf inbrengt. Ik word soms nogal raar aangekeken als ik

zeg dat ik de regering wantrouw, maar volgens mij is dat

juist mijn taak. Wij zijn niet gekozen om de regering te vertrouwen, maar om de regering te controleren. Dat is dus

wat ik doe. De regering beweert dat het slecht gaat met de

natuur in Nederland, omdat "steeds meer planten- en diersoorten verdwijnen, vanwege een te hoge stikstofbelasting".

Dat is de probleemanalyse van de regering. Steeds meer

planten en dieren verdwijnen, vanwege een te hoge stikstofbelasting. Dat roept een aantal vragen op. Welke soorten

zijn dat dan, die verdwijnen? Hoe kan worden bepaald dat

stikstof inderdaad de oorzaak is van het verdwijnen van

deze soorten? Zijn dit beschermde soorten of soorten met

een bepaalde vitale functie in ons ecosysteem? Pas als de

probleemanalyse scherp is, komen we toe aan de vraag of

het voorgestelde beleid een effectieve en doelmatige

oplossing is.

Al bij de eerste vraag van de probleemanalyse loop ik tegen

een muur aan. Ik ben al ruim twee jaar bezig om erachter

te komen welke planten- en diersoorten er zouden verdwijnen. Ik heb er al heel vaak naar gevraagd, in technische

briefings, aan ambtenaren in commissiedebatten en hier

in de plenaire zaal. Nog nooit heb ik antwoord gekregen op

de eenvoudige vraag: goh, minister, u beweert dat er steeds

meer planten- en diersoorten verdwijnen in Nederland;

welke soorten zijn dat dan? Geen antwoord!

Uit ons eigen onderzoek blijkt dat er helemaal geen plantenen diersoorten verdwijnen uit Nederland en dat het juist

goed gaat met de natuur. Dat blijkt uit bosinventarisaties

en uit de Living Planet Index. Maar ook uit de gegevens van

de Nationale Databank Flora en Fauna blijkt dat er helemaal

geen planten- en diersoorten verdwijnen. Het is gewoon

niet waar.

Van de 521 soorten die samen een representatief beeld

geven van de totale ecologische toestand van de Natura

2000-gebieden is van 81% van de soorten de verspreiding

of populatie sinds het jaar 2000 stabiel gebleven of zelfs

toegenomen. Van 12% van de soorten is de verspreiding

of populatie in de afgelopen twintig jaar afgenomen en nul

soorten zijn verdwenen. Van de soorten die al voor het jaar

2000 zijn verdwenen, zijn vier soorten sinds 2000 weer

teruggekeerd in Nederland. Als we inzoomen op die 12%

soorten die wel zijn afgenomen, in totaal 62 van de 521

soorten, blijkt dat van slechts vier soorten stikstofuitstoot

als hoofdoorzaak kan worden genoemd. Dat zijn de kommavlinder, de tapuit en twee soorten mos. Is dat nu waarvoor

we 25 miljard euro uittrekken, ruim €4.000 per huishouden?

Is dat waarvoor 11.000 veehouderijen moeten stoppen? Is

dat waarvoor nog eens 17.000 veehouderijen ernstig moeten inkrimpen? Is dat waarvoor het hele land op slot wordt

gezet en waarvoor het hele landelijke gebied ingrijpend

moet worden veranderd?

Voorzitter. Zolang de minister niet in staat is om de meest

basale vragen over dit totaal krankzinnige beleid te beantwoorden en haar eigen beweringen niet eens op een

deugdelijke manier kan toelichten of onderbouwen, is het

niet zo vreemd dat er groot wantrouwen bestaat over de

ware intenties achter dit beleid. Het heeft er namelijk alle

schijn van dat dit beleid niet bedoeld is om de natuur te

beschermen, maar dat het andere, oneigenlijke doelen dient,

zogenaamde "duurzame ontwikkelingsdoelen": de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties en het

World Economic Forum. Die heeft het kabinet omarmd.

Denk aan het doel om tot het jaar 2030 nog 981.000

woningen te bouwen en tussen 2030 en 2040 nog eens een

miljoen, voor immigranten die nu nog niet eens in Nederland zijn. Minister Hugo de Jonge heeft daarover al gezegd

dat hij zich richt op locaties in Oost-Nederland. Dat is volledig in lijn met SDG 10 van de Verenigde Naties. Denk aan

het doel om tot 2030 nog 5.000 megawindturbines te

plaatsen en vele honderdduizenden vierkante meters grond

vol te leggen met zonnepaneelvelden. Daar is op dit

moment simpelweg geen ruimte voor. Dit is volledig in lijn

met SDG 7. Denk aan het doel om Nederland om te vormen

tot "één grote, groene wereldstad met 30 miljoen inwoners".

Dat is het plan voor een TristateCity, dat door het kabinet

wordt toegejuicht. Dat is volledig in lijn met SDG 11. Denk

aan het doel om het eten van vlees steeds verder uit te

bannen. Dat is volledig in lijn met SDG 2. Dat zijn allemaal

doelen van het kabinet waarbij onze agrarische sector in

de weg staat.

Voorzitter. Het is schrijnend dat Forum voor Democratie de

enige partij is die het licht laat schijnen op deze oneigenlijke

belangen en niet meegaat met de leugen dat er überhaupt

een stikstofprobleem bestaat. Alle andere partijen, waaronder ook PVV, BBB en NSC, gaan klakkeloos mee met het

valse frame dat er een stikstofprobleem bestaat. Zij hebben

het hier alleen maar over de vraag hoe we de stikstofuitstoot

moeten verminderen. De PVV zegt: we moeten niet alle

lasten bij de boeren neerleggen; we moeten ook andere

sectoren gaan bekijken. BBB zegt: we moeten niet inzetten

op 2030, maar op 2035. NSC zegt: het kan wel een tandje

minder, maar we moeten inderdaad wel de veestapel verkleinen. Ik zou deze partijen willen vragen om eens kritisch

naar die probleemanalyse te kijken. Begin bij de vraag of

er überhaupt wel een stikstofprobleem is.

Nu deze partijen aan het onderhandelen zijn over hun coalitie, kan het ook geen kwaad om hier eens over van

gedachten te wisselen met de informateur, Ronald Plasterk.

Hij heeft namelijk, vanuit zijn rol als gepromoveerd bioloog,

ook onderzoek gedaan naar het stikstofbeleid. Ook hij komt,

net als FVD, tot de conclusie dat er geen stikstofprobleem

bestaat. Hij heeft zelfs een column in De Telegraaf

geschreven, met als titel Stikstof als smoesje voor een ander

doel. Ik had het zelf niet beter kunnen verwoorden. Juist

door mee te gaan in die valse narratieven, beweeg je

namelijk mee in de richting van de afgrond. Stapje voor

stapje word je er verder in meegetrokken. Zelfs de BoerBurgerBeweging gaat in diverse provincies al mee met het

onteigenen van boeren.

Voorzitter. Het enige dat dit beleid kan stoppen, is het

onderuithalen van dat narratief. Zolang dat valse narratief

in stand blijft, zal het beleid doorgaan. Linksom of rechtsom,

richting 2030 of 2035, het maakt niet uit, maar dat valse

narratief moet onderuitgehaald worden. Dat is waar Forum

voor Democratie op inzet. Wij onderhandelen niet over

problemen die niet bestaan. Wij doen geen concessies als

het gaat om de waarheid, want alleen de waarheid kan onze

boeren nog redden.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-19

Dank u wel.

De voorzitterVoorzitter

Dank voor uw inbreng. Er is behoefte aan een korte schorsing, van vijf minuten. Daarna gaat de heer Flach spreken

en tot slot mevrouw Koekkoek.

De vergadering wordt van 16.43 uur tot 16.50 uur geschorst.

De voorzitterVoorzitter

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de

begroting van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. We

zijn toe aan de inbreng van de heer Flach, die namens de

Staatkundig Gereformeerde Partij het woord gaat voeren.

Gaat uw gang.

SGPDe heer FlachSGP

Voorzitter, dank u wel. De agrarische sector en de visserij

staan onder hoogspanning. We hebben daar vandaag in

alle toonaarden iets over gehoord. Slopende onzekerheid

en een schrijnend gebrek aan vertrouwen in de overheid

hangen dagelijks boven de keukentafels. 55% van de boeren

ervaart druk op het gezinsleven door de huidige politieke

agenda. Dat sloopt mensen van binnenuit. "Bestaat mijn

bedrijf straks nog? Is er nog een toekomst voor de volgende

generatie?" Terwijl de sector generatieslang gestimuleerd

is door banken en de overheid om zo veel mogelijk en zo

efficiënt mogelijk te produceren, gaat het nu in stappen van

kwartalen naar beneden en trekken diezelfde partijen hun

handen van het bedrijf af. Derogatieverlies en verduurzamingsmaatregelen leiden tot inkomensverliezen van 28%

tot 200% zo becijferde de WUR. Dwingende natuurdoelen

worden steeds verder aangescherpt. De SGP ziet het gevoel

van onrecht in de sector en wil dat ook hier nog eens duidelijk uitspreken.

Tegelijk is geen ondernemer ermee geholpen als we het

daarbij laten. We hebben nu eenmaal te maken met Europese wetten en richtlijnen en ik help boeren er niet mee als

ik doe alsof we die zomaar terzijde kunnen schuiven.

Bovendien zie ik ook dat de meeste boeren mee willen

werken aan het behalen van noodzakelijke doelen. Daarom

blijft de SGP op zoek naar oplossingen. Het kán, als er

gewerkt wordt op basis van een toekomstbestendige visie

in een haalbaar tempo met een reële prijs. Het kán, met een

vorm van marktbescherming en betalen voor verduurzaming. Het kán, als in beleid, ook Europees beleid, ruimte

komt voor de menselijke maat waarin alle belangen worden

meegewogen, ook het belang van voedselzekerheid. Ik had

hier staan "dat wordt nog weleens vergeten", maar dat is

een beetje het bingowoord van vanmiddag geworden.

Von der Leyen wil een dialoog over de toekomst van de

landbouw. Zien we een noodzakelijk kentering in denken?

De Europese boerenprotesten zijn mede te herleiden tot

die onwerkbare Europese regeldruk. Gaat de minister van

Landbouw ervoor zorgen dat we als Nederland weer voor

op de bok zitten? Ik vind dat ook de visserij en het voedsel

uit zee meegenomen moeten worden. Wil de minister zich

daarvoor inzetten?

Het is mooi dat de minister heeft aangekondigd 50 miljoen

uit te willen trekken voor het opplussen van het eco-regelingbudget voor 2023. En in 2024, is dan mijn vraag. Laten

we ervoor zorgen dat boeren weer voluit mee gaan doen.

Ik heb hiervoor een amendement ingediend.

Het derogatieverlies heeft grote gevolgen voor de mestmarkt en het boerenbedrijf. Het kost melkveehouders tienduizenden euro's. Is het niet verstandig om budget te

reserveren voor het stimuleren van extra mestverwerkingscapaciteit en het nemen van voer- en managementmaatregelen om excreties omlaag te brengen? Het mes snijdt aan

meerdere kanten door reductie van stikstof- en methaanuitstoot als bijvangst.

De SGP pleit ervoor om niet alleen in te zetten op RENURE,

maar ook op derogatie voor bedrijven met alleen blijvend

grasland. Want juist blijvend grasland bevat veel organische

stof, waardoor de uitspoeling beperkt wordt. Kijk naar het

veenweidegebied, met veel blijvend grasland. Hier is het

nitraatgehalte in het uitspoelingswater heel laag. Wil de

minister dit voorleggen aan de Commissie van Deskundigen

Meststoffenwet en aan Brussel? En moeten we Nederland

nog wel langer in zijn geheel zien als een kwetsbaar gebied?

De waterproblematiek is immers heel divers. Het rivierengebied heeft weinig problemen met de waterkwaliteit.

Waarom zou je het dan aanmerken als een kwetsbaar

gebied?

Dan naar natuur en stikstof. Het is verontrustend dat zo veel

jaar na de Natura 2000-aanwijzingen monitoring en beoordeling van de natuurkwaliteit niet op orde zijn. In de

natuurdoelanalyse wordt bijvoorbeeld het vóórkomen van

typische soorten heel verschillend beoordeeld. De staat van

een gebied wordt zelfs wel afgemeten aan soorten die nooit

in die regio voorkwamen. Landelijke beoordelingsafspraken

worden niet gevolgd. Bij het Aamsveen wordt gesproken

over verslechtering, terwijl het aantal typische soorten voor

bijna alle aangewezen habitattypen is toegenomen. De

referentiewaarde die gebruikt wordt, is 1959 terwijl Brussel

slechts vraagt om terug te gaan tot 2004. In weinig gebieden

is de staat van de natuur op het moment van aanwijzing in

beeld. Hoe kun je dan de ontwikkeling goed volgen? Welke

stappen zijn er inmiddels gezet om in alle gebieden

bodemanalyses en, iets breder, landschaps-ecologische

systeemanalyses uit te voeren, de grote witte vlek in de

natuurdoelanalyses? Kortom, hoe voorkomen we dat stikstof

tot in lengte van jaren de Bermudadriehoek van het beleid

blijft, enkel en alleen omdat monitoring en beoordeling van

de natuur niet op orde zijn?

Goed dat de minister geld uittrekt voor de NPLG-koplopersprojecten. Ik zie graag meer inzet op het legaliseren van

PAS-knelgevallen, goed waterbeheer en uitrol van innovatieve emissiereductie. Er worden nog veel te weinig PASknelgevallen gelegaliseerd. Vorig jaar bleef 85% van de

hiervoor bestemde 250 miljoen op de plank liggen. Gaat

de minister inzetten op vrijwillige opkoop van latente ruimte

ten behoeve van PAS-knelgevallen? Gaat zij ook inzetten

op passende beoordelingen die aantonen dat minimale

depositiebijdragen niet voor significant negatieve effecten

zorgen? En wil zij de regeling voor provincies opnieuw

openzetten?

Zonder het oplossen van de PAS-misère kunnen veel

gebiedsprocessen niet goed draaien. Ik zie ondernemers

die bezig zijn met emissiereductie, of het nu gaat om een

stikstofkraker of om een plons-wc in een varkensstal. Ja, ik

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-20

heb dat laatste woord ook niet zelf bedacht. Dat zijn brongerichte systemen, waarbij de oude emissiearme vloeren

verbleken. Toch worden ze met dezelfde huiver behandeld.

Hoelang houden die ondernemers dit vol? Minister Van der

Wal zei onlangs: in theorie kan ik die innovatieregeling

morgen openzetten, maar als dan blijkt dat die innovaties

niet doen wat ze beloven, hebben we er niks aan. Maar alles

is toch beter dan niets doen? Ik wil de bewindslieden

oproepen om die regeling open te zetten voor boer en

natuur, met daarnaast goede monitoring.

Individuele boeren nemen emissiereducerende managementmaatregelen, ook vlak bij Natura 2000-gebieden. CBS

en RIVM rekenen echter met landelijke gemiddelden, zodat

het niet terug te zien is in de depositiecijfers voor een

gebied. Kunnen we de KringloopWijzerdata beter benutten

voor meer accurate emissie- en depositiecijfers voor individuele gebieden?

Verschillende gebieden kampen met problemen bij de

watervoorziening. In Zeeland gaat het bijvoorbeeld om de

beschikbaarheid van zoet water. Op de hoge zandgronden

gaat het juist om het vasthouden van water door infiltratie

en waterberging. Zo pleit Waterschap Rijn en IJssel bijvoorbeeld voor afwaardering van gronden met het oog op

waterberging in combinatie met extensieve landbouw, terwijl de Haagse focus op forsere afwaardering naar natuur

ligt. Gaan de bewindslieden waterbeschikbaarheid beter

verankeren?

Het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer kampt met

budgettekorten, alleen al voor het huidige areaal. Wat is

dan het perspectief voor uitbreiding? Er ligt een amendement om het bestaande gat te dichten, maar laten we het

ook structureel goed regelen.

Voorzitter, ik heb nog twee punten. De Veluwe maakt zich

grote zorgen over de toegenomen risico's van natuurbranden, niet alleen voor de natuur, maar ook voor de duizenden

inwoners en toeristen die in dit natuurgebied verblijven.

Veiligheidsregio's, provincies en gemeenten hebben een

versnellingsaanpak opgesteld. Er zijn tientallen extra

waterputten nodig. Vanuit het natuurbelang begrijp ik dat

de regio naar het Rijk kijkt en vraagt om een bijdrage van

4 miljoen. Ik heb hiervoor een amendement ingediend.

Tot slot. Hoe gaan we met elkaar aan de slag voor de verduurzaming van de visserij? Beleid stapelt zich op, maar

perspectief ontbreekt. Het is goed dat de minister een

innovatieregeling opstelt, maar dat gaat om 10 miljoen voor

innovatieprojecten. Op de begroting staat 50 miljoen gereserveerd voor duurzame visserij. Wat kunnen we op korte

termijn nog meer verwachten? Gaat Nederland, net als

België, inzetten op vlootvernieuwing, de stap volgend op

innovatieprojecten?

Dan ben ik precies door mijn tijd heen, zie ik.

De voorzitterVoorzitter

U krijgt nog een vraag van de heer Grinwis. Het is zijn

laatste interruptie, maar ik denk dat hij u nog wat spreektijd

gunt.

ChristenUnieDe heer GrinwisChristenUnie

Dat klopt helemaal, voorzitter. Collega Flach is namelijk een

aangename nieuwe collega in deze commissie. Ik heb de

volgende vraag voor hem naar aanleiding van wat hij

betoogde over de eco-regeling. Hij heeft een amendement

ingediend om nu alvast 50 miljoen extra uit te trekken. Dat

vind ik een enthousiast en positief te waarderen signaal.

Tegelijkertijd weten we dat de regels in Europa normaal

gesproken zo zijn dat je bij het GLB, bij de eco-regeling, niet

zomaar geld mag bijpassen. Het is nu aan de orde voor het

afgelopen jaar en het eerste jaar, maar of dat in de toekomst

weer kan, valt te bezien. Wat vindt hij van de benadering

om aan de voorkant zekerheid te geven aan boeren? Zo

van: we hopen dat veel boeren maximaal inschrijven, maar

wat er ook gebeurt qua aanvragen, u kunt ervan op aan dat

het nooit meer dan een paar procent — zeg 5% — omlaagof omhooggaat, en als we tekortkomen, passen we bij. Wat

vindt hij ervan om dat uit te onderhandelen bij de Europese

Commissie en daarmee een soort stabiliteit te creëren?

Vroeger was dat gebruikelijk. Een korting kon rond de 2%,

3%, 4% of 5% zijn, maar nooit meer dan dat. Afgelopen jaar

hadden we ineens een korting van 26%.

Voorzitter, als ik mag smokkelen, vraag ik ook nog hoe de

SGP dat ziet in het komen tot een echte serieuze voedselzekerheidsstrategie. Dat werd nog weleens vergeten, maar

vandaag niet.

SGPDe heer FlachSGP

Dat is precies de doelstelling achter het amendement dat

ik vandaag heb ingediend. We hebben in 2023 gezien hoe

groot de teleurstelling was en hoe verrassend hoog de

inschrijving was. Daardoor werden we allemaal positief

verrast, ook de minister, maar de teleurstelling in de sector

was enorm. Om mij heen heb ik heel veel gehoord: op die

manier ga ik in 2024 die investeringen niet meer doen. Ik

heb dus met interesse geluisterd naar wat de heer Grinwis

in zijn bijdrage heeft gezegd, namelijk om een soort

brandbreedte van plus of min 5% te doen. Dat spreekt me

zeker aan, maar dat staat in mijn ogen los van het feit dat

je dan ook de budgettaire ruimte moet regelen in de

begroting die we vandaag behandelen. Het doel van mijn

amendement is dus om die 50 miljoen alvast te claimen en

te zeggen: het is beschikbaar, als het in Europa allemaal

geregeld kan worden. Dat is een signaal naar de sector, zo

van: schrijf je alsjeblieft weer in, want het gaat juist zo goed,

dus doe ook in 2024 weer mee. Wat mij betreft kunnen die

twee insteken elkaar dus versterken.

De voorzitterVoorzitter

Heel goed. Dank u wel voor uw inbreng. We zijn toe aan de

laatste spreker in de termijn van de Kamer van vandaag.

Dat is mevrouw Koekkoek. Zij spreekt namens de fractie-

Volt. Gaat uw gang.

VoltMevrouw KoekkoekVolt

Dank, voorzitter. Als hekkensluiter van vandaag wil ik

beginnen met een korte beschouwing over — ja, je verwacht

het niet — Europa. Die beschouwing gaat over de vraag

waarom we eigenlijk een Europees landbouwbeleid hebben.

De grondlegger van ons huidige landbouwbeleid, Sicco

Mansholt, zag het namelijk al in: voedselzekerheid voor alle

Europese burgers is een vraagstuk dat je alleen Europees

kan organiseren. Het doel daarvan was om voedsel altijd

beschikbaar, betrouwbaar en betaalbaar te houden. Daar

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-21

is een landbouw uit voortgekomen die zich richt op intensivering en schaalvergroting. Het moet gezegd worden: dat

had ook heel lang voordelen.

is en, vooral, welke toegevoegde waarde het heeft om dit

samen met onze Europese buurlanden te doen.

Maar kijken we naar nu, dan zien we dat dat huidige landbouwbeleid niet meer geschikt is om het oorspronkelijke

doel te realiseren. De manier van hoe we nu voedsel produceren is niet efficiënt, want die heeft schadelijke gevolgen

voor de gezondheid van de mens, het welzijn van de dieren,

het klimaat, schone lucht, schoon water en de biodiversiteit.

Het zet daarnaast boeren klem in een systeem waarin ze

heel hard werken en vaak te weinig verdienen. De huidige

weg is dus een doodlopende weg. De realiteit van klimaatverandering dwingt ons ook om het anders te gaan doen.

Dat kan ook. In Europa hebben we samen met andere lidstaten kaders vastgelegd voor het pad naar verduurzaming.

Nu is het aan nationale leiders om die kaders echt uit te

zetten, om te zetten in uitvoering en concrete maatregelen

te nemen. Dat is ook, zo zeg ik maar tegen de formerende

partijen, een opdracht aan onze toekomstige leiders.

Voorzitter. Maar wij zijn allang bezig met het oplossen van

het vraagstuk hoe we in balans leven met de natuur, met

zo'n Europees landbouwbeleid 2.0. De eerste gedachtewisselingen over het nieuwe gemeenschappelijke landbouwbeleid van de Europese Unie zullen de komende maanden

al plaatsvinden. We hebben binnen het bestaande beleid

gezien hoe we in de problemen kwamen met eco-regelingen. Veel meer boeren wilden verduurzamen en daar stond

niet genoeg geld voor. Het zou mooi en goed zijn om hier

nu al een gezamenlijke positie voor te zoeken in Europa. In

de vorige onderhandelingen was Nederland ambitieuzer

dan wat er uiteindelijk uitkwam. Onze boeren willen het;

we moeten toch toe naar die toekomst. Daarom zou Volt

graag zien dat de minister een tijdlijn naar de Kamer stuurt

met een overzicht van wanneer welke onderhandelingen

plaatsvinden op Europees niveau. Want de voorstellen voor

dat toekomstige GLB komen in mei/juni 2025. Dat klinkt

heel ver weg, maar de discussie daarover begint nu al en

de basis voor dat nieuwe beleid wordt nu al bepaald. Wil

de minister zo'n tijdspad en zo'n overzicht toezeggen, vraag

ik hem dus. Dan kunnen wij als Kamer op tijd bijsturen.

Voorzitter. We zullen er alles aan moeten doen om niet

alleen de natuur te versterken, maar er ook overal weer

mee te gaan samenleven. Ook dat kan. Door in sommige

gebieden het waterpeil te verhogen, creëren we een winwinsituatie. We houden dan namelijk meer water vast voor

droge zomers en we zorgen voor minder mest in de rivieren.

We brengen de manieren waarop we voedsel produceren

in balans met de natuur, door minder te focussen op zo

veel mogelijk produceren en door natuurinclusief te boeren,

waarbij consumenten een eerlijke prijs betalen voor producten. Dat zorgt dan weer voor een gezonde en duurzame

leefomgeving, met minder megastallen, stank en fijnstofoverlast en meer groen.

Ook een goede manier om dat te doen is door het aandeel

natuur uit te breiden en de natuurgebieden weer aan elkaar

vast te koppelen, zodat deze robuuster worden en je daardoor ook een groter leefgebied krijgt voor planten en dieren.

Nu weet ik dat de minister voor Natuur en Stikstof al bezig

is om te kijken hoe je natuurgebieden goed aan elkaar kan

koppelen. Maar ik wil haar ook vragen of ze kan uitzoeken

wat deze koppeling van natuurgebieden zou betekenen

voor het versterken van de natuur, waar dit het meest nodig

Voorzitter. Maar het pad naar verduurzaming moet versterkt

worden door een eerlijk verdienvermogen en een eerlijke

prijs voor producten. Betaalbaar en duurzaam voedsel kan

namelijk heel goed samengaan. De directeur van de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie riep voor het

weekend op tot zo'n strategie. Doelstellingen van de verschillende ministeries, verduurzaming of een zo laag

mogelijke prijs zitten elkaar nog weleens in de weg. Dat

moet en dat kan ook anders. Mijn vraag aan de minister is

of hij dit ook ziet. Kan hij toezeggen dat hij met collega's in

kaart gaat brengen waar die knelpunten zitten en hoe die

ook eventueel kunnen worden opgelost?

Voorzitter. Europa helpt ook bij het bereiken van zo'n eerlijke

prijs. Ik zei al bij het interrumperen van een aantal collega's:

in december is een wetsartikel toegevoegd aan de

gemeenschappelijke marktordening, de GMO-verordening.

Het komt erop neer dat het mogelijk is om prijsafspraken

te maken voor eerlijke prijzen voor boeren, waar dat eerder

niet mocht. Het rapport dat de minister deze week met de

Kamer heeft gedeeld over hoe duurzame bedrijfstypes voor

de landbouwsector eruitzien, zegt eigenlijk hetzelfde: de

keten moet structureel meer betalen voor duurzame producten. Wat Volt betreft moet de minister hier zo snel mogelijk

werk van maken, uiteraard in Europees verband. Zo worden

boeren die iets extra's doen, niet meer weggeconcurreerd

en komt er een eerlijk speelveld in heel Europa. Dit zou

topprioriteit moeten zijn bij het ministerie. Is de minister

bereid om met andere lidstaten hierop zo snel mogelijk

actie te ondernemen, zodat er een strategie uitgewerkt kan

worden hoe we dit samen met andere Europese lidstaten

het beste kunnen bereiken? Want we hebben het eerder

vandaag in het debat ook gehoord: prijsafspraken maken

is best ingewikkeld.

Voorzitter, tot slot. De noodzaak van een eerlijk en gelijk

speelveld speelt ook voor biologische boeren. Ons land

heeft als enig land ervoor gekozen om bioboeren niet extra

te steunen met beschikbare EU-middelen. Zowel de

Nederlandse Algemene Rekenkamer als de Europese

Rekenkamer zijn hier kritisch op. Nederland maakt te weinig

gebruik van de ruimte om biologische boeren te steunen.

Daarom roepen wij met LTO op om te komen tot een commissie gelijk speelveld biologische boeren. Kan de minister

toezeggen zo'n commissie op te gaan zetten?

Dank, voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Hartelijk dank voor uw inbreng. Daarmee zijn we aan het

einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van de

Kamer.

De algemene beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitterVoorzitter

We gaan morgen vanaf 11.00 uur verder met de begrotingsbehandeling. Dan geven de bewindslieden antwoorden op

alle vragen. De heer Graus wil nog wat zeggen.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-22

PVVDe heer GrausPVV

Als langstzittend Kamerlid in deze ruimte wil ik u complimenteren voor het voorzitten. Ik vind dat u dat heel waardig

hebt gedaan. U hebt het debat in gang gelaten en niet

kapotgemaakt door een bepaalde manier van voorzitten;

dat gebeurt vaak. Ik wil u hiervoor complimenteren, meneer

de voorzitter.

De voorzitterVoorzitter

Dank u wel.

(Geroffel op de bankjes)

De voorzitterVoorzitter

Dan wil ik ook de leden bedanken, want we zijn ruim binnen

de tijd gebleven. Ik ga nu de vergadering schorsen tot 18.45,

want pas dan kan de behandeling van de begroting van

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking vervolgd worden. U heeft met elkaar dus een lange dinerpauze

verdiend. We zien elkaar morgen.

De vergadering wordt van 17.08 uur tot 18.48 uur geschorst.

Begroting Landbouw, Natuur en

Voedselkwaliteit 2024

31 januari 2024

TK 36

36-5-23